Język turgiski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m
m
Linia 959: Linia 959:
 
* ''sau'' (wiem) — ''sai'' (wiedziałem) — ''s<span style="color: #00aa00">es</span>'' (wiedziałeś)
 
* ''sau'' (wiem) — ''sai'' (wiedziałem) — ''s<span style="color: #00aa00">es</span>'' (wiedziałeś)
 
* ''sit'' (czuję) — ''sës'' (czułem) — ''sët<span style="color: #00aa00">is</span>'' (czułeś)
 
* ''sit'' (czuję) — ''sës'' (czułem) — ''sët<span style="color: #00aa00">is</span>'' (czułeś)
* ''hiu'' (szukałem) — ''his'' (szukałem) — ''hes<span style="color: #00aa00">es</span>'' (szukałeś)
+
* ''hiu'' (szukam) — ''his'' (szukałem) — ''hes<span style="color: #00aa00">es</span>'' (szukałeś)
 
* ''pou'' (kładę) — ''pus'' (kładłem) — ''pos<span style="color: #00aa00">es</span>'' (kładłeś)
 
* ''pou'' (kładę) — ''pus'' (kładłem) — ''pos<span style="color: #00aa00">es</span>'' (kładłeś)
 
* ''noŝ'' (znam) — ''noi'' (znałem)  
 
* ''noŝ'' (znam) — ''noi'' (znałem)  

Wersja z 11:36, 8 sie 2019

język turgiski
turgis leh
Utworzenie: Obcy w 2018
Ilość mówiących 116 000 000
Sposoby zapisu: łaciński
Typologia: średnio fleksyjny, szyk zasadniczo SVO
Klasyfikacja: języki indoeuropejskie
  • języki romańskie
    • języki zachodnioromańskie
      • język turgiski
Status urzędowy
Język urzędowy : Republika Południowo-Zachodnia, Mikronezja Wielka, Mikronezja Mała, Turkija, Las Palmas, Nepal Istanbudzki
Język pomocniczy : Republika Południowa, Meden
Oficjalna regulacja: Akademia Języka Turgiskiego (Antoirau dë-a turgiŝe lehe)
Kody
Conlanger–1 trg
Lista conlangów


Język turgiski (też turkiski, turkijski lub tureski) — język należący do rodziny języków romańskich. Z jednej strony język zachował częściowo odmianę przez przypadki i skalkował wiele rdzeni łacińskich, z drugiej zaś zaszły w nim dość poważne zmiany fonetyczne i gramatyczne. Chociaż pewne cechy turgiskiego przypominają po trochę każdy ze znanych języków romańskich - kataloński, portugalski, hiszpański, francuski, rumuński czy włoski, to w ogólności wygląda on bardzo odmiennie. Dodatkowo na turgiszczyznę nałożył się w małym stopniu substrat senderoski, co wywarło wpływ głównie na leksykę.

Język turkiski jest językiem oficjalnym (licząc od zachodu) w Republice Południowo-Zachodniej, Mikronezji Wielkiej, Mikronezji Małej, Turkii, Las Palmas i Nepalu Istanbudzkim (w ostatnim łącznie z istanbudzkim i szemierskim), używa go ogólnie ponad 110 mln ludzi na Wyspach. Jest dość zróżnicowany dialektalnie, głównie w odniesieniu do odmian narodowych. Pierwsze zapiski w turgiskim datuje się na ok. VII wiek. Jeżeli nie wspomniano inaczej, artykuł opisuje wersję obowiązującą w Turkii.

Fonetyka

Język turgiski charakteryzuje się dość małym inwentarzem głosek, jednak zawiera dużo dyftongów.

Spółgłoski

wargowe zębowe,

dziąsłowe

zadziąsłowe,

palatalne

welarne
nosowe m n
zwarte p b t[1] d[1] k
szczelinowe f v s[2] z[2][3] ʃ[4] x[5] ɣ[6]
półotwarte w j
boczne l
uderzeniowe ɾ
  1. 1,0 1,1 przeważa wymowa zębowa, tj. [t̪] i [d̪], jednak w Mikronezjach jest ona dziąsłowa
  2. 2,0 2,1 przeważa wymowa zębowa, tj. [s̪] i [z̪], jednak w Las Palmas, Turkii i Rep. Poł.-Zach. jest ona dziąsłowa
  3. tylko w wyrazach obcego pochodzenia
  4. w Las Palmas i Mikr. Wiel. obowiązuje wymowa twarda, czyli [ʂ], alofon [ɕ] jest z kolei w Rep. Poł.-Zach.
  5. w Turkii i Las Palmas alofonem jest [xʷ], alofon [h] obowiązuje z kolei w Mikronezjach
  6. przed spółgłoską zwartą, po każdej spółgłosce i w wyrazach obcego pochodzenia obowiązuje alofon [g]

Samogłoski

przednie środkowe tylne
przymknięte i u
średnie e[1] ə[2] o[3]
otwarte a
  1. w Turkii i Mikronezjach mamy w akcentowanych sylabach faktycznie zamknięte [e], w pozostałych odmianach obowiązuje otwarte [ɛ]
  2. zlewa się z [i] w większości odmian, wyjątkiem jest Nepalu Ist. i Rep. Poł.-Zach., z wyjątkiem opisanej niżej wokalizacji przedniej
  3. w Rep. Poł.-Zach. i Mikr. Wielk. mamy w akcentowanych sylabach faktycznie zamknięte [o], w pozostałych odmianach obowiązuje otwarte [ɔ]

Zjawiska fonetyczne

W turgiskim zachodzą dwa najważniejsze zjawiska:

  • ubezdźwięcznienie spógłosek wygłosowych;
  • wokalizacja przednia — głoska /ə/ powoduje wokalizację następującej po niej spółgłoski /ɾ/, /l/, /m/ lub /n/, czyli [r̩], [l̩], [m̩], [n̩], o ile po niej nie następuje samogłoska.

Akcent wyrazowy

Akcent w języku turgiskim zasadniczo przypada albo na przedostatnią, albo na ostatnią sylabę wyrazu, w nielicznych przypadkach może padać na przedostatnią. Akcent z reguły nie jest oznaczany na piśmie, chociaż są przypadki, kiedy stosuje się do jego oznaczania tzw. brewis. Przyimki i zaimki same nigdy nie tworzą samodzielnego akcentu, tylko wchodzą w zestrój akcentowy z sąsiadującym wyrazem.

Pisownia

Obowiązuje następujący zestaw liter:

  • a /a/, b /b/, c /k/, d /d/, e /e/, f /f/, g /g/, h /x/, i /i, j/, l /l/, m /m/, n /n/, o /o/, p /p/, r /ɾ/, s /s/, t /t/, u /u, w/, v /v/, ë /ə/, ŝ /ʃ/

Liter z /z/, x /ks/, q /kw/, k /k/, w /w/, j /j/ używa się tylko w wyrazach obcego pochodzenia.

Wymowa liter i oraz u

Jeżeli obok litery i lub u znajduje się samogłoska a, e lub o stosujemy wymowę spółgłoskową. W przypadku spotkania się u z i najczęściej, choć nie zawsze druga z liter jest wymawiana spółgłoskowo. Szczególnym przypadkiem jest zastosowanie w pisowni tremy.

Trema

Nieakcentowane litery i oraz u mogą być zapisane z tremą, tzn. ï i ü (ë jest traktowane jako osobna litera). Wtedy to oznacza, że litery te muszą być wymawiane samogłoskowo pomimo sąsiadującej samogłoski. Warunek braku akcentu jest ważny, ponieważ w przeciwnym wypadku stosuje się niżej opisany brewis. W Rep. Poł-Zach. i Mikronezjach nie stosuje się tremy i ją się zastępuje grawisem.

Grawis

Każda samogłoska poza ë może być zapisana z grawisem, tj. à, è, ì, ò, ù. Jest on zapisywany wtedy, jeśli istnieje inny wyraz zapisany identycznie, lecz akcent pada na inną głoskę. Grawis jest stosowany również zamiast tremy w celu narzucenia samogłoskowej wymowy literom i oraz u, co najmniej w sylabach akcentowanych.

Litera ë

Litera ë:

  • powoduje proces wokalizacji, jeśli następuje po niej r, l, m lub n + inna spółgłoska,
  • jest niema, jeśli po usunięciu tej litery tworzy się łatwa lub średnio trudna do wymówienia zbitka spółgłoskowa,
  • w przeciwnym przypadku jest wymawiana.

Istnieją niewielkie wyjątki od tych reguł.

Dywiz

Dywiz (-) jest stosowany bardzo często w turgiszczyźnie. Stosuje się go głównie do rozdzielania w pisowni synkopowanych zaimków (rodzajniki też się wliczają) oraz do zapisywania kontrakcji przyimka z inną częścią mowy.

Morfologia

Język turgiski należy do języków średnio fleksyjnych. Na tle innych romańskich wyróżnia się głównie bardziej zubożałą koniugacją i bogatszą deklinacją.

Czasownik

We współczesnym turgiskim nie istnieje forma bezokolicznika, najczęstszym odpowiednikiem polskiego bezokolicznika jest konstrukcja ho + odmieniony przez osoby czasownik. Poza tym cały system uległ gruntownym reformom. Mimo to widać zachowany z łaciny system czterech koniugacji. Należy czasami zapamiętać temat "pod akcentem" i "przed akcentem", podobnie jak w innych romańskich (tzw. but). Widać również o wiele mniejszą tendencję niż w innych romańskich do stosowania czasów złożonych. Nie jest wymagane przy koniugowaniu podawanie podmiotu, ale tyczy się to tylko pierwszej i drugiej osoby.

Czas teraźniejszy oznajmujący

Wyróżniamy zasadniczo cztery koniugacje. Jednak należy pamiętać o wielu wymianach samogłoskowych i spółgłoskowych, jak również o zjawisku zwanym inkorporowaniem zaimków, zachodzącym dla czasowników przechodnich lub zwrotnych.

Koniugacja I (< *-āre)

Obejmuje największą część czasowników, w tej grupie znajdują się wyłącznie czasowniki regularne.

Odmiana zwykła

Obowiązuje przedstawiony w tabeli zestaw końcówek, na przykładzie czasownika gat (śpiewać). Akcent zaznaczono podkreśleniem.

l. poj. l. mn.
1.os. gat (∅) gateu
2.os. gats gatet
3.os. gat (∅)
Odmiana z przegłosem

Mogą w tej grupie zdarzyć czasowniki zmieniające rdzenną samogłoskę. Wtedy w całej l.poj. i 3.os.mn. mamy samogłoskę u lub i, która odpowiada w 1. i 2.os.mn. samogłosce odpowiednio o lub e (por. hiszp. sientosentimos). Jako przykład jest użyty czasownik sun (marzę).

l. poj. l. mn.
1.os. sun (∅) soneu
2.os. suns sonet
3.os. sun (∅)
Alternacje

2.os.poj.

  • jeżeli temat jest zakończony na l/n/r + d/t, wtedy należy odrzucić ostatnią spółgłoskę, np. ŝolt (słucham) — ŝols (słuchasz, nie: *ŝolts).
  • jeżeli temat jest zakończony na:
    • s/ŝ/v/h,
    • st/ŝt/vt/ht,
    • dwie spółgłoski, w tym pierwsza jest różna od i/u/l/m/n/r,
    • samogłoskę + i/u + l/m/n/r,
    • co najmniej trzy spółgłoski,

wtedy pojawia się końcówka -es, rozszerzona o e, np. pis (myślę) — pises (myślisz, nie: *piss).

1.os.poj., 3.os.poj., 3.os.mn.

  • jeżeli temat w innych formach jest zakończony na st/ŝt/vt/ht, wtedy należy odrzucić ostatnią spółgłoskę, np. (rzucam, nie: *iŝt) — iŝtes (rzucasz).
  • jeżeli temat jest zakończony na:
    • dwie spółgłoski, przy czym nie jest to żadna z kombinacji st/ŝt/vt/ht,
    • dwie spółgłoski, przy czym pierwsza jest różna od l/m/n/r,
    • co najmniej trzy spółgłoski,

wtedy należy wstawić końcówkę -u, np. goudu (myślę, nie: *goud) — gouds (myślisz).

1.os.mn., 2.os.mn.

  • jeżeli temat jest zakończony na c, wtedy należy zamienić ostatnią spółgłoskę tematu na g, np. seuc (schnę) — seugeu (schniemy, nie: *seuceu).
Odmiana z inkorporowanymi zaimkami

Jeżeli czasownik wymaga dopełnienia bliższego lub jest nieprzechodni i wymaga dopełnienia dalszego z , obowiązkowe jest wchłanianie zaimków do czasownika.

Jeżeli czasownik zaczyna się od spółgłoski, obowiązuje tabela poniżej. Akcentowanie pozostaje bez zmian w porównaniu z samodzielnymi formami. Przykład jest dla czasownika gat dë (śpiewam o).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.poj.
3.os.poj.
3.os.mn.
gatu-m gatu-t gat-i gat-a gatu-n gatu-v gat-is gat-as gatu-s
2.os.lp. gate-m-s gate-t-s gate-i-s gats-a gate-n-s gate-v-s gats-is gats-as
1.os.mn. gate-t-u gate-i-u gateu-a gate-n-u gate-v-u gateu-s gateu-as gate-s-u
2.os.mn. gate-m-t gate-i-t gatet-a gate-n-t gate-v-t gatet-s gatet-as gate-s-t

Należy również pamiętać o tym, że zostają anulowane wszelkie alternacje z wyjątkiem:

  • odrzucania w 2.os.lp. d/t,
  • dorzucanie w 2.os.lp. końcówki -es w przypadku, jeśli temat się kończy:
    • dwiema spółgłoskami, w tym pierwsza jest różna od i/u/l/m/n/r/s,
    • spółgłoską + l/m/n/r/s,
  • wymiany c : g.

Jeżeli natomiast czasownik zaczyna się od samogłoski, obowiązuje w większości przypadków inne umiejscowienie zaimków. Akcentowanie pozostaje bez zmian w porównaniu z samodzielnymi formami. W przykładzie jest czasownik aristu (zatrzymuję).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.poj.
3.os.poj.
3.os.mn.
m-aristu t-aristu i-aristu arist-a n-aristu v-aristu arist-is arist-as s-aristu
2.os.lp. m-aristes t-aristes i-aristes arists-a n-aristu v-aristu arists-is arists-as
1.os.mn. t-aresteu i-aresteu aresteu-a n-aresteu v-aresteu aresteu-s aresteu-as s-aresteu
2.os.mn. m-arestet i-arestet arestet-a n-arestet v-arestet arestet-s arestet-as s-arestet

Tak samo należy anulować wspomniane wyżej alternacje, ale tylko w sytuacji, kiedy zaimek dołączamy po rdzeniu.

Koniugacja II (< *-ēre)

Do tego typu należy tradycyjnie wyłącznie kilka czasowników, sporo z nich przeszło do koniugacji III.

"leżę" "cierpię, boli" "lubię" "chcę" "ruszam" "siedzę" "widzę" "mogę" "jestem"
1.os.poj.
3.os.poj.
3.os.mn.
ias (∅) dul (∅) val (∅) vul (∅) muv (∅) siu veu pus

(3.os.poj.) put

su

(3.os.poj.) es

2.os.lp. iasës duls vals vuls muvës sis ves put es
1.os.mn. iaseu doleu valeu volmu movmu semu vemu posu sus
2.os.mn. iaset dolet valet volt movt set vet post est

Formy inkorporowane trzy pierwsze czasowniki tworzą jak w I koniugacji, natomiast vul, muv i veu jak w III koniugacji.

Koniugacja III spółgłoskowa (< *-ere)

Dość obszerna koniugacja. Sporo czasowników z grupy I i II przeszło do tego typu.

Odmiana

Obowiązuje następująca tabela odmiany (przykład dla czasownika gor - biegam):

l. poj. l. mn.
1.os. gor (∅) gormu
2.os. gors gort
3.os. gor (∅)

Uwaga: czasowniki hiu (szukam), rëfiu (odnoszę się) w 3.os.mn. odrzucają końcowe u i przyjmują r, natomiast czasownik pou (kładę) 3.os.mn. odrzuca końcowe u/i i przyjmuje n.

Uwaga 2: czasownik vi (żyję) również się odmienia spółgłoskowo

Alternacje

2.os.poj.

  • jeżeli temat jest zakończony na l/n/r + d/t, wtedy należy odrzucić ostatnią spółgłoskę, np. mund (gryzę) — muns (gryziesz, nie: *munds).
  • jeżeli temat jest zakończony na:
    • s/ŝ/v/h,
    • dwie spółgłoski, w tym pierwsza jest różna od i/u/l/m/n/r,
    • samogłoskę + i/u + l/m/n/r,
    • co najmniej trzy spółgłoski,

wtedy pojawia się końcówka -ës, rozszerzona o ë, np. gos (szyję) — gosës (szyjesz, nie: *goss).

1.os.poj., 3.os.poj., 3.os.mn.

  • jeżeli temat jest zakończony na:
    • dwie spółgłoski, przy czym pierwsza jest różna od l/m/n/r,
    • co najmniej trzy spółgłoski,

wtedy należy wstawić końcówkę -u, np. fiuvu (kipi, wrzeje, nie: *fiuv) — fiuvs (kipisz, wrzejesz).

1.os.mn.

  • jeżeli temat w innych formach jest zakończony na:
    • l/n/r + d/t,

wtedy należy odrzucić ostatnią spółgłoskę tematu, np. mund (gryzę) — munmu (gryziemy, nie: *mundmu).

  • jeżeli temat jest zakończony na c, wtedy należy zamienić ostatnią spółgłoskę tematu na s, np. vec (wygrywam) — vesmu (wygrywamy, nie: *vecmu).

2.os.mn.

  • jeżeli temat jest zakończony:
    • na d/t,
    • spółgłoską + l/m/n/r,
    • dwiema spółgłoskami, w tym pierwsza jest różna od i/u/l/m/n/r,
    • trzema spółgłoskami,

wtedy pojawia się końcówka -et, rozszerzona o e, np. dëfid (bronię się) — dëfidet (bronicie się, nie: *dëfidt).

  • jeżeli temat jest zakończony na c, wtedy należy zamienić ostatnią spółgłoskę tematu na s, np. vec (wygrywam) — vest (wygrywacie, nie: *vect)
Odmiana z inkorporowanymi zaimkami

Przykład jest dla czasownika hiu (szukać kogoś). Pominięto formy l.poj. i 3.os.lm., ponieważ zasady ich tworzenia zbiegają się z czasownikami koniugacji I.


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.mn. hiumu-t hium-i hium-a hiumu-n hiumu-v hium-is hium-as hiumu-s
2.os.mn. hiue-m-t hiue-i-t hiut-a hiue-n-t hiue-v-t hiut-is hiut-as hiue-s-t

Przykład z samogłoską na początku jest dla czasownika ahiu (przyjmuję). Podobnie pominięto wskazane wcześniej formy z powodu ich identyczności z koniugacją I.


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.mn. t-ahiumu i-ahiumu ahium-a n-ahiumu v-ahiumu ahiumu-s ahium-as s-ahiumu
2.os.mn. m-ahiut i-ahiut ahiut-a n-ahiut v-ahiut ahiut-is ahiut-as s-ahiuet

Należy również pamiętać o tym, że zostają anulowane wszelkie alternacje z wyjątkiem:

  • odrzucania w 1.os.mn. d/t,
  • dorzucanie w 2.os.mn. końcówki -et w przypadku, jeśli temat się kończy:
    • spółgłoską + l/m/n/r/d/t,
  • wymiany c : s.

Uwaga: Jeżeli rdzeń jest zakończony literą u lub i, nie dostawiamy -u- w inkorporowanych formach dla 1.os.poj., 3.os.poj. i 3.os.mn.

Uwaga 2: Zostają nieregularne formy 3.os.mn.,

Koniugacja III spółgłoskowa (< *-ere)

Dość obszerna koniugacja, podobnie jak w wersji spółgłoskowej.

Odmiana

Obowiązuje następująca tabela odmiany (przykład dla czasownika drau - ciągnę):

l. poj. l. mn.
1.os. drau dramu
2.os. dras drat
3.os. drau

Uwaga: czasowniki fau (robię), au (mam), dou (daję) i iu (idę) mają w 3.os.lp. postaci odpowiednio fa, a, da oraz i.

Uwaga 2: w czasowniku dou rdzeniem jest da-. Forma 1.os.lp. jest wyjątkiem.

Odmiana z inkorporowanymi zaimkami

Jedyna różnica w porównaniu do typu spółgłoskowego jest dla 2.os.lm.

Przedstawiony zostanie czasownik blau (uwielbiam).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
2.os.mn. bla-m-t bla-i-t blat-a bla-n-t bla-v-t bla-i-ts blat-as bla-s-t

Przykład dla samogłoski reprezentuje czasownik adrau (przyciągam).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
2.os.mn. m-adrat i-adrat adraut-a n-adrat v-adrat adra-i-ts adrat-as s-adrat

Uwaga: Czasowniki nieregularne w 3.os.poj. tracą nieregularność.

Koniugacja IV spółgłoskowa (<*-īre)

Do tej koniugacji należy podobna liczba czasowników co do koniugacji III.

Typ zwykły

Obowiązuje następująca tabela odmiany (przykład dla czasownika gab - łapię):

l. poj. l. mn.
1.os. gab (∅) gabiu
2.os. gabs gabit
3.os. gab (∅)
Typ z przegłosem

Podobnie jak w koniugacji I sporo czasowników przyjmuje przegłos o : u, e : i.

l. poj. l. mn.
1.os. sit (∅) setiu
2.os. sits setit
3.os. sit (∅)
Alternacje

Obowiązują bardzo podobne alternacje co w koniugacji I. Jedynie należy pamiętać, że w 2.os.lp. zamiast końcówki -es dostawiamy końcówkę -is.

Odmiana z inkorporowanymi zaimkami

Obowiązuje tabela końcówek podana niżej dla czasownika vistu (ubieram).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.poj.
3.os.poj.
3.os.mn.
vistu-m vistu-t vist-i vist-a vistu-n vistu-v vist-is vist-as vistu-s
2.os.lp. visti-m-s visti-t-s vists-i vists-a visti-n-s visti-v-s vists-is vists-as
1.os.mn. vesti-t-u vestiu-i vestiu-a vesti-n-u vesti-v-u vestiu-s vestiu-as vesti-s-u
2.os.mn. vesti-m-t vestit-i vestit-a vesti-n-t vesti-v-t vestit-s vestit-as vesti-s-t

W typie samogłoskowym dodajemy prefiksy takie same jak wcześniej w połączeniu z zaimkami , , iu, noi, voi, , w pozostałych przypadkach obowiązują sufiksy podane wyżej.

Należy też pamiętać o cofnięciu alternacji tych samych co w koniugacji I.

Koniugacja IV samogłoskowa (<*-īre)

Do tego typu należy wyłącznie kilka czasowników.

"umieram" "przychodzę" "kończę" "trzymam" "otwieram"
1.os.poj.
3.os.poj.
mui (∅) viu (∅) fiu (∅) tiu (∅) aviu (∅)
3.os.mn. mur (∅) vin (∅) fin (∅) tin (∅) avir (∅)
2.os.lp. muis vius fius tius avius
1.os.mn. mimu vimu fimu timu avimu
2.os.mn. mit vit fit tiut avit

Formny z inkoporowanymi zaimkami wyglądają identycznie jak dla koniugacji I, w tym temat 3.os.lm. zostaje zachowany.

Czas przeszły oznajmujący

Język turgiski posiada jeden fleksyjny czas przeszły. Koniugacje w czasie przeszłym nie pokrywają się z tymi w czasie teraźniejszym. Jest on najczęściej stosowany do wszelkiego rodzaju relacji dotyczących przeszłości. Jest sporo wyjątkowych form, ujętych jako jedna koniugacja.

Koniugacja I (< *-āre)

Do niej należą wyłącznie czasowniki regularne. Jest to największa grupa czasowników.

Odmiana

Zestaw końcówek oparto na przykładzie czasownika punt (niosę).

l. poj. l. mn.
1.os. pontei ponteumu
3.os. ponter
2.os. pontes pontest

Zostają anulowane wszelkie przegłosy i zachodzi zawsze wymiana kończącego rdzeń c na g.

Uwaga: jeżeli czasownik otrzymał w 2.os.lp. końcówkę -es, w czasie przeszłym obowiązuje pisownia z grawisem, tj. -ès, np. iaurès (pracowałeś), bo iaures oznacza "pracujesz (teraz)".

Odmiana z inkorporowanymi zaimkami

Podobnie jak w czasie teraźniejszym, tak i w czasie przeszłym istnieją formy inkorporowane. W tabelce przykład dla czasownika gat dë (śpiewam o).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.poj.
3.os.poj.
gate-m-i gate-t-i gatei-u gatei-a gate-n-i gate-v-i gatei-s gatei-as gate-s-i
2.os.lp. gatè-m-s gatè-t-s gatè-i-s gates-a gatè-n-s gatè-v-s gates-is gates-as
1.os.mn. gateumu-t gateum-i gateum-a gateumu-n gateumu-v gateum-is gateum-as gateumu-s
2.os.mn. gatest-ëm gatest-i gatest-a gatest-ën gatest-ëv gatest-is gatest-as gatest-ës
3.os.mn. gater-ëm gater-ët gater-i gater-a gater-ën gater-ëv gater-is gater-as gater-ës

Typ samogłoskowy również istnieje. Jest on analogiczny do czasownika aristu w czasie teraźniejszym. Dodajemy prefiksy w połączeniu z zaimkami , , iu, noi, voi, , w pozostałych przypadkach obowiązują sufiksy podane wyżej.

Koniugacja II (< *-ēre, *-ere)

Do tego typu należą wszystkie czasowniki koniugacji teraźniejszej II i III, niewymienione w koniugacji III przeszłej. Zestaw końcówek pokazano na przykładzie czasownika brid (biorę).

l. poj. l. mn.
1.os. brideu bredeumu
2.os. bredes bredest
3.os. brideu breder

Zostaje zachowana alternacja c : s oraz przegłos, ale tylko w 1. i 3.os.lp. Formy inkorporowane są identyczne z koniugacją I. Czasowniki odmieniające się samogłoskowo w czasie teraźniejszym rozszerzają temat o -u.

Uwaga: jeżeli czasownik otrzymał w 2.os.lp. trybu łączącego końcówkę -es, w czasie przeszłym obowiązuje pisownia z grawisem, tj. -ès, np. gosès (szyłeś), bo goses oznacza "(czy) szyjesz".

Uwaga 2: jeżeli czasownik otrzymał w 1.os.lm. trybu łączącego końcówkę -eu, w czasie przeszłym obowiązuje pisownia z grawisem, np. gòseu (szyłem), bo goseu oznacza "(czy) szyliśmy".

Uwaga 3: czasownik put (mogę) również należy do tej koniugacji i przyjmuje rdzeń put- : pot-.

Koniugacja III (< *-ēre, *-ere, *-īre)

Czasowniki z tej grupy mają rdzeń inny niż w czasie teraźniejszym. Do tej grupy należy sporo czasowników. Do tego typu należą czasowniki, które odmieniają się jak w grupie II, III i IV teraźniejszej, jeśli tylko wymieniają rdzeń w czasie przeszłym.

Odmiana

Przykład zaprezentowano dla czasownika diu (mówię).

l. poj. l. mn.
1.os. diŝ (∅) diŝeu
2.os. diŝes diŝest
3.os. diŝ (∅) diŝer
Najważniejsze czasowniki

Do tej grupy należy sporo czasowników. Większość z nich zachowała nieregularny temat z łacińskiego czasu przeszłego dokonanego. Kilka czasowników jest częściowo supletywnych, tylko su (jestem) całkowicie supletywny. Oto najważniejsze z nich:

  • su (jestem) — ir (byłem) — fos (byłeś)
  • gau (spadam) — ge (spadałem) — t-ages (spadałeś)
  • fau (robię) — fe (robiłem) — fes (robiłeś)
  • dou (daję) — di (dawałem) — des (dawałeś)
  • veu (widzę) — vi (widziałem) — ès (widziałeś)
  • tiu (trzymam) — ti (trzymałem) — tis (trzymałeś)
  • fiu (kończę) — fi (kończyłem) — fis (kończyłeś)
  • mui (umierać) — mu (umierałem) — mis (umierałeś)
  • viu (przychodzę) — vei (przychodziłem) — ves (przychodziłeś)
  • dë-iu (czytam) — dë-iei (czytałem) — ies (czytałeś)
  • siu (siedzę) — sei (siedziałem) — t-ases (siedziałeś)
  • sau (wiem) — sai (wiedziałem) — ses (wiedziałeś)
  • sit (czuję) — sës (czułem) — sëtis (czułeś)
  • hiu (szukam) — his (szukałem) — heses (szukałeś)
  • pou (kładę) — pus (kładłem) — poses (kładłeś)
  • noŝ (znam) — noi (znałem)
  • gab (łapię) — geb (łapałem)
  • rop (łamię) — rup (łamałem)
  • vi (żyję) — viŝ (żyłem)
  • diu (mówię) — diŝ (mówiłem)
  • drau (ciągnę) — draŝ (ciągnąłem)
  • fed (dzielę) — fes (dzieliłem)
  • fod (topnieję, mieszam) — fus (topniałem, mieszałem)
  • vic (wygrywam) — vis (wygrywałem)
  • iu (idę) — vas (szedłem)
  • met (kładę) — mis (kładłem)
  • mund (gryzę) — muns (gryzłem)
Odmiana z inkorporowanymi zaimkami

Różnice w porównaniu z koniugacją II występują dla 1. i 3.os.lp. oraz dla 1.os.lm. Przykład jest dla czasownika hiu (szukam).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.lp.

3.os.lp.

his-im his-it his-e-i his-a his-in his-iv his-e-is his-as his-is
1.os.mn. hese-m-u hese-i-u heseu-a hese-n-u hese-v-u heseu-s heseu-as hese-s-u

Przykład dla wyrazu zaczynającego się samogłoską jest dla przykładu ahiu (przyjmuję).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
1.os.lp.

3.os.lp.

m-ahis t-ahis i-ahis ahis-a n-ahis v-ahis ahis-e-is ahis-as s-ahis
1.os.mn. m-aheseu i-aheseu aheseu-a n-aheseu v-aheseu aheseu-s aheseu-as s-aheseu

Uwaga: jeśli forma 1. i 3.os.lp. kończy się samogłoską, to ją odcinamy.

Koniugacja IV (< *-īre)

Czasowniki należące do tej koniugacji są całkowicie regularne.

Odmiana

Poniżej zaprezentowano odmianę na przykładzie czasownika vistu (ubieram).

l. poj. l. mn.
1.os. vestei vestiumu
3.os. vestir
2.os. vestis vestist

Tak samo jak w koniugacji I wszystkie czasowniki, które uzyskały przegłos w czasie teraźniejszym, tracą go.

Uwaga: jeżeli czasownik otrzymał w 2.os.lp. końcówkę -is, w czasie przeszłym obowiązuje pisownia z grawisem, tj. -ìs, np. pantìs (wychodziłeś), bo pantis oznacza "wychodzisz (teraz)".

Odmiana z inkorporowanymi zaimkami

Formy z inkorporowanymi zaimkami są analogiczne jak dla I koniugacji przeszłej. Jedyna różnica występuje dla 2.os.lp. Przykład dla czasownika vistu (ubieram).


(mnie)

(cię)
iu
(go)
ia
(ją)
noi
(nas)
voi
(was)
ius
(ich)
ias
(je)

(się)
2.os.lp. vesti-m-s vesti-t-s vestis-i vestis-a veste-n-u veste-v-u vestis-e-is vestis-as

W typie samogłoskowym dodajemy prefiksy takie same jak wcześniej w połączeniu z zaimkami , , iu, noi, voi, , w pozostałych przypadkach obowiązują sufiksy podane wyżej.