Język wielkopolski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 401: Linia 401:
  
 
[[Kategoria:Język wielkopolski|!]]
 
[[Kategoria:Język wielkopolski|!]]
[[Kategoria:Języki sztuczne|W]]
+
[[Kategoria:Języki sztuczne a posteriori|W]]
 
[[Kategoria:Nooblangi|W]]
 
[[Kategoria:Nooblangi|W]]

Wersja z 12:02, 18 paź 2012

Ten język jest już porzucony.

wielkopolski
wjelkòpòlyś
Regiony : Wielkopolska
Ilość mówiących ok. 8 000
Sposoby zapisu: łaciński
Klasyfikacja: języki indoeuropejskie
języki germańskie
języki zachodniogermańskie
język wielkopolski
Status urzędowy
Język urzędowy : jeden z języków pomocniczych w Polsce
Oficjalna regulacja: -
Kody
Conlanger–1 wp, wpl
Lista conlangów

Język wielkopolski to język zachodniogermański wywodzący się z języka niemieckiego, z silnymi wpływami języka polskiego oraz jego dialektów wielkopolskich w fonologii, gramatyce i słownictwie, używany głównie na terenie zachodniej Wielkopolski.

Alfabet i fonetyka

W tabeli podano także najczęściej używane do zapisu danych dźwięków litery w dawnych pisowaniach Cyglerowskiej oraz według Fërejn fyr Etymòlogiś Òrtografja (Verein für Etymologisch Wortografia, VEW).

Zapis IPA Cyglër VEW Uwagi
a [a] a a
b [b] b b
c [͡ts] c z, tz
ć [͡tʆ]/[͡tʃʲ] ć, cz tsch
d [d] d d
e [ɛ] e e, ä, ö
ë [ə] a ër, ë, e
f [f] f f, v
g [g] g, gi g przed e oraz apostrofem wymawiane [ᶃ]/[gʲ]
h [h] h h
i [i] i, ij i, ij przed samogłoską wymawiane [ij]
j [j] j j, i
k [k] k, ki k, ck przed e oraz apostrofem wymawiane [ᶄ]/[kʲ]
l [l] l l, lj
ł [w] ł l
m [m] m m
n [n] n n
ń [ɲ] ń, ni nj
o [ɔ] o o
ò [wɛ] o o, wo
p [p] p p
r [r] r r
s [s] s s, ss, ş
ś [ʆ]/[ʃʲ] ś, sz sch, s
t [t] t t
u [u] u u
ù [wɨ] u u, wu
w [v] w w niewymawiane przed ò oraz ù
y [ɨ] y y, ü
z [z] z s
ź [ʓ]/[ʒʲ] ź, ż sch rzadkie
Dwuznaki
ch [x] ch ch
[͡dʓ]/[͡dʒʲ] dź, dż dsch rzadkie
ej [eɪ] ej ei
oj [ɔɪ] oj äy, ey
òj [weɪ] oj äy, ey
ou [uʊ] ó ou
òu [wu] ó ou, wou

Uwagi:

  • Przestarzałe ([ʆ], [ʓ], [ᶄ], [ᶃ]) symbole IPA są używane tradycyjnie oraz ze względów praktycznych.

Ewolucja z języka niemieckiego

Samogłoski

  • Skrócenie długich i oraz u
  • Przejście długich a, e oraz o w o, ej oraz ou
  • Przejście krótkiego i po spółgłoskach zębowych w y
  • Przejście umlautowanych: ä i ö w e oraz ü w y
  • Uproszczenie dyftoungu au w ou
  • Dyftongizacja o, u oraz ou do ò, ù oraz òu na początku wyrazu, po samogłosce oraz po spółgłoskach (p, b, f, v, m, k, g, h, ch)
  • Przejście er oraz ehr w ë

Gramatyka

Rzeczownik

Rzeczownik w języku wielkopolskim podlega odmianie przez dwie liczby (pojedyncza, mnoga) i dwa przypadki (mianownik, dopełniacz), w dwóch wzorcach odmiany, zależących raczej od końcówki, niż od rodzaju.

System przypadkowy nie został odziedziczony po języku niemieckim, lecz raczej wykształcony pod wpływami polskimi i znacznie uproszczony do dwóch przypadków. Dopełniacz posiada takie same funkcje jak analogiczny przypadek w języku polskim, mianownik zaś wyraża wszystko inne.

Deklinacja I

Pierwsza deklinacja używana jest dla rzeczowników o końcówce spółgłoskowej, oraz dla wszystkich kończących się na samogłoskę inną od -a.

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik -Ø, -V -ën
Dopełniacz -a -u

Uwagi:

  • Końcówka -u po samogłosce oraz po spółgłoskach p, b, f, w, m, k, g, h oraz ch przechodzi w (np. śłang - śłangù).

Deklinacja II

Druga deklinacja używana jest dla rzeczowników kończących się na -a oraz paru wyjątków.

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Mianownik -a -e
Dopełniacz -y -u

Uwagi:

  • Końcówka -u po samogłosce oraz po spółgłoskach p, b, f, w, m, k, g, h oraz ch przechodzi w .
  • Końcówka -y po spółgłoskach k oraz g przechodzi w -i.

Przymiotnik

Przymiotnik w języku wielkopolskim podlega stopniowaniu, ponadto odmianie przez liczby.

Stopnie przymiotnika to:

  • Stopień równy - odpowiada mu podstawowa forma danego przymiotnika.
  • Stopień wyższy - tworzony przez dodanie do przymiotnika końcówki , np. łangë - „dłuższy”.
  • Stopień najwyższy - tworzony przez dodanie do przymiotnika przedrostka am- oraz końcówki -stën (-estën po zębowych), np. amłangstën - „najdłuższy”.

Przymiotnik w każdym stopniu może przyjmować końcówkę liczby mnogiej -ën. Jeżeli przymiotnik pełni funkcję rzeczownika, podlega także odmianie tak jak rzeczowniki.

W języku wielkopolskim, przymiotniki używane są też jako przysłówki, np. kùrc znaczy zarówno „krótki”, jak i „krótko”. W niektórych dialektach wschodnich można spotkać wykształconą pod wpływem języka polskiego końcówkę -o/, np. kùrco; forma ta jest dopuszczalna także w języku literackim, chociaż bardzo rzadka.

Czasownik

Czasownik w języku wielkopolskim podlega odmianie przez:

  • czasy (teraźniejszy, przeszły, przyszły),
  • strony (czynna, bierna, zwrotna),
  • liczby (pojedyncza, mnoga),
  • osoby.

Czasowniki mogą też tworzyć dwa rodzaje imiesłowów przymiotnikowych - czynny i bierny, oraz formę trybu rozkazującego.

W przeciwieństwie do rzeczowników, system odmiany czasowników, prócz stron, został odziedziczony po języku niemieckim i uproszczony pod wpływami polskimi.

Forma bezokolicznika dla czasowników w języku wielkopolskim zawsze kończy się na -ën i oczywiście jest tracona przy odmianie czasownika (tzw. forma odmienna; np. geje, nie gejëne).

Czas teraźniejszy

Czas teraźniejszy w języku wielkopolskim jest jedynym czasem prostym i odpowiada polskiemu oraz niemieckiemu czasowi teraźniejszemu, może służyć także do wyrażenia przyszłości (np. Jutro, geje cu kino. - „Jutro idę do kina”). Podlega on odmianie przez liczby i osoby:

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1. osoba -e -ëm
2. osoba -(e)s -(e)t
3. osoba -(e)t -ën

Formy z -e- używane są jedynie, gdy czasownik kończy się w bezokoliczniku na -tën bądź -dën. W przypadku czasowników dwuczłonowych, takich jak np. ligën-òuf „należeć”, odmieniany jest jedynie pierwszy człon, np. ligs-òuf „należysz”.

Czasy złożone

Język wielkopolski posiada dwa czasy złożone:

  • Czas przeszły - używany do wyrażania przeszłości we wszystkich aspektach (dokonanym, niedokonanym), wywodzący się z niemieckiego Perfektu. Tworzony jest za pomocą odmienionego przez odpowiednią liczbę i osobę czasownika posiłkowego hòben (nieregularny) oraz formy imiesłowu biernego (patrz niżej), np. Geśtën, iś hòbe gegang cu kino - „Wczoraj poszedłem do kina”.
  • Czas przyszły - używany do wyrażania przyszłości, także we wszystkich aspektach, wywodzący się z niemieckiego Futur I. Tworzony jest za pomocą odmienionego przez odpowiednią liczbę i osobę czasownika posiłkowego wëdën (nieregularny) oraz formy bezokolicznika, np. Jutro, iś wird gejën cu kino - „Jutro pójdę do kina”.

Do wyrażania czynności przyszłych może służyć także czas teraźniejszy, np. Jutro, iś geje cu kino - „j/w”.

Strona bierna i zwrotna

Strona bierna tworzona jest za pomocą odmienionego przez odpowiednią liczbę i osobę czasownika zejn oraz formy imiesłowu biernego, np. Iś bin gewaśt - „Jestem umyty”.

Strona zwrotna - tworzona jest przez dodanie zaimka zwrotnego zyŝ do czasownika, np. Waśe zyś - „Myję się”. W przeciwieństwie do języka niemieckiego, a w zgodzie z językiem polskim, zaimek zwrotny jest nieodmienny i zawsze ma taką samą formę.


Linki zewnętrzne