Język wigierski

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Verñelma
Verñelma
Utworzenie: Toivo w 2008
Sposoby zapisu: alfabet łaciński
Klasyfikacja: języki uralskie
języki fińskie
języki bałtyckofińskie
Verñelma
Kody
Conlanger–1 vne
Przykład
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka
Velgi elvi arveavi e voigeisievi laisvi e tasavi synnuvi. Eisi jarges e omatunne eadaneis e eisi muvaidasu yisvereñda xengen toimeni taudu.
Lista conlangów


Vêrñélma ([ˌʋer˥˨ˈɲel˦˥ma], dosł. 'język krwi', czyli rodu, narodu, rasy), to sztuczny język ugrofiński stworzony przez Toivo z myślą o uzyskaniu jak najestetyczniejszego brzmienia. Przypomina języki fińskie, ale zawiera wiele obcych tej rodzinie innowacji (m. in. akcent toniczny, rodzaj gramatyczny), wynikających przede wszystkim z silnego wpływu języków bałtyckich (głównie litewski).

Fonologia

Samogłoski

Język posiada 6 fonemów samogłoskowych i 11 dyftongów. Na samogłoskach mogą występować znaki diakrytyczne: ´, `, ^ oznaczające ton oraz znak tremy (¨), rozdzielający samogłoski tak, by nie tworzyły dyftongu.

Przednie Centralne Tylne
Przymknięte
Blank vowel trapezoid.png
i
u
y
e
o
a
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Środkowe
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte

Następujące sekwencje są dyftongami:

  i u a e o
a ai /ai̯/ au /au̯/
e ei /ei̯/ eu /eu̯/ ea /ea̯/
i iu /iu̯/ ie /ie̯/
o oi /ɔi̯/
u ui /ui̯/ uo /uɔ̯/
y yi /yi̯/

Spółgłoski

Język posiada 15 fonemów spółgłoskowych. Dźwięczność nie jest rozróżniana.

  Wargowe Zębowe Dziąs-
łowe
Podnie-
bienne
Welarne
Nosowe m /m/ n /n̪/ ñ /ɲ/
Zwarte p /p/ t /t̪/ c /c~k/
Afrykaty ç /t͡s/
Szczelinowe s /s/ x /ʃ~ɧ/
Półotwarte v /ʋ/ d /ð̞/ j /j/ g /ɣ/
Płynne l /l̪/ r /ɾ~r/

Przed samogłoskami przednimi (e, i, y, ale nie a) spółgłoski mogą być lekko spalatalizowane. W szczególności, c jest realizowane jako /c/.

Struktura sylaby

Struktura sylaby jest bardzo ważnym aspektem w Vêrñélma. Jest bardzo restrykcyjna i dążenie do niej powodowało większość zmian fonetycznych, jakie zaszły w języku. Sylaba ma następującą budowę:

(C) V (N) (S)

gdzie:
C - dowolna spółgłoska
V - dowolna samogłoska
N - sonant (r, l, m, n, ñ) lub niezgłoskotwórczy składnik dyftongu
S - spółgłoska s

W akcentowanych sylabach, które nie posiadają elementu N, samogłoska jest długa.

Ton i akcent

Vêrñélma posiada akcent toniczny. Są trzy typy akcentu (tony), które występują na akcentowanych sylabach. Ton jest realizowany na dwóch elementach sylaby: V i N ze schematu powyżej. Miejsce padania akcentu i ton oznacza się znakami diakrytycznymi na samogłosce w następujący sposób:

á - ton wysoki - na V lekko rosnący, na N stały
à - ton niski - na V lekko opadający, na N stały, z możliwym załamaniem głosu (creaky voice)
â - ton przeciągły - na V stały i wysoki, na N mocno opada

Słowa złożone z wielu rdzeni mogą posiadać wiele sylab akcentowanych (przykładem jest sama nazwa języka: Vêrñélma). W przypadku braku oznaczenia domyślny jest akcent wysoki na pierwszej sylabie.

Gramatyka

Deklinacja

Rzeczowniki i przymiotniki odmieniają się przez 5 przypadków: nominativus (mianownik), akkusativus (biernik), dativus (celownik), locativus (miejscownik), ablativus, illativus (docelownik), elativus (odcelownik). W stosunku do systemu prauralskiego utracony został dopełniacz, natomiast 2 nowe przypadki (illativus i elativus) zostały wytworzone z połączeń innych przypadków (odpowiednio locativu i ablativu) z przyimkami. Istnieją 3 deklinacje rzeczownikowe i 1 przymiotnikowa.

I deklinacja

Do I deklinacji należą rzeczowniki, których rdzeń kończy się na samogłoskę. W przypadku rodzaju męskiego jest to najczęściej -a, rzadziej -u, zaś w przypadku rodzaju żeńskiego - -e.

  ìça "ojciec" (r. m.) sŷlme "serce" (r. ż.) sùvu "ród" (r. m.)
l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn.
Nom ìça ìçai sŷlme sŷlmei sùvu sùvui
Akk ìças ìçais sŷlmes sŷlmeis sùvus sùvuis
Dat içé içajén sylmí sylmején suví suvujén
Loc ìçan ìçaina sŷlmen sŷlmeina sùvun sùvuina
Abl ìçea ìçaida sŷlmea sŷlmeida sùvuo sùvuida
Ill ìçanne ìçaine sŷlmenne sŷlmeine sùvunne sùvuine
Ela içâis içàidis sylmêis sylmèidis suvôis suvùidis

II deklinacja

II deklinacja zawiera rzeczowniki kończące się na -es (rodz. męski) lub -is, -us (rodz. żeński).

  uines "ogień" (r. m.) vàlgis "światło" (r. ż.) vàngus "starość" (r. ż.)
l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn.
Nom uines uinàis vàlgis valgèis vàngus vangàus
Akk uineas uinàisis vàlgies valgèisis vànguos vangàusis
Dat uinài uinàisi valgèi valgèisi vangòi vangàusi
Loc uinèana uinàisin valgìena valgèisin vangùona vangàusin
Abl uinèata uinàisie valgìeta valgèisie vangùota vangàusie
Ill uinèane uinàisinne valgìene valgèisinne vangùone vangàusinne
Ela uinèatis uinàistis valgìetis valgèistis vangùotis vangàustis

III deklinacja

Do III deklinacji należą rzeczowniki, których rdzeń kończy się na ciężką sylabę (dyftong lub samogłoska+sonant). Nie ma ogólnych reguł co do ich rodzaju.

  vêr "krew" (r. ż.) èdel "południe" (r. m.) syveñ "głębia" (r. ż.) yi "noc" (r. ż.)
l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn.
Nom vêr vêrje èdel èdelje syveñ syveñje yi yije
Akk vêrs vêrjes èdels èdeljes syveñs syveñjes yis yijes
Dat vêrén vêrìn edelén edelìn syveñén syveñìn yijén yijìn
Loc vêrna vêrjen èdelna èdeljen syveñna syveñjen yina yijen
Abl vêrda vêrja èdella èdelja syveñda syveñja yida yija
Ill vêrne vêrjenne èdelne èdeljenne syveñne syveñjenne yine yijenne
Ela vêrdis verjâis èdellis edeljâis syveñdis syveñjâis yidis yijâis

Deklinacja przymiotnikowa

Przymiotniki posiadają zawsze końcówkę -a (rodz. męski) lub -e (rodz. żeński) i odmieniają się podobnie do rzeczowników I deklinacji. W liczbie mnogiej odmiana jest wspólna dla obu rodzajów.

  virla/e "zielony/a"
r. m. r. ż. l. mn.
Nom virla virle virli
Akk virlas virles virlis
Dat virlé virlí virlí
Loc virlan virlen virlin
Abl virla virle virli
Ill virlan virlen virlin
Ela virla virle virli

Koniugacja

Czasownik w Verñelmie odmienia się przez osobę (I, II, III), liczbę (pojedyncza, mnoga) i czas (teraźniejszy, przeszły). Występują trzy typy odmiany: tematów zakończonych na samogłoskę, na spółgłoskę i na dyftong, jednak odmiana we wszystkich przypadkach jest podobna.

Za formę podstawową czasownika uznaje się 3 os. l. poj. cz. ter., która składa się z samego tematu. Czasowniki dyftongowe posiadają jeszcze drugi rdzeń, od którego tworzy się niektóre formy (np. lùi ~ lùven), dlatego w ich przypadku w słowniku jest podawana też forma 1 os. l. poj. cz. ter.

Rozróżnienie czasu w Verñelmie jest w zasadzie bardziej rozróżnieniem aspektu - czas teraźniejszy wyraża czynność jeszcze nie ukończoną, a przeszły - ukończoną. Dodatkowe określenia (przysłówki) pozwalają na nieintuicyjne umiejscowienie czynności w czasie - niedokonanej w przeszłości (wyrażanej w dalszym ciągu "czasem teraźniejszym"), a dokonanej w przyszłości (wyrażanej "czasem przeszłym").

Czas teraźniejszy

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
1sg leudan èadan menen elan lùven nàgen ujen seven
2sg leudas èadas menes elas lùves nàges ujes seves
3sg leuda èada mên êl lùi nài ûi sêu
1pl leudami èadami mênmi êlmi lùimi nàimi ûimi sêumi
2pl leudati èadati mênti êlti lùiti nàiti ûiti sêuti
3pl[1] leuda(vi) èada(vi) mên(vi) êl(vi) lùi(vi) nài(vi) ûi(vi) sêu(vi)
  1. Końcówka 3. os. l. mn. jest opcjonalna, powszechnie stosuje się w tym znaczeniu formę 3 os. l. poj., czyli bez końcówki.

Czasownik vol "być" ma nieregularne formy 1. i 2. osoby: odpowiednio von i vos.

Czas przeszły

Czas przeszły tworzy się od tematu 1 os. l. poj., poprzez zaakcentowanie i alternację wygłosowej samogłoski (a > ê, e/u > î).

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
1sg leudên eadên menîn elên luvîn nagîn ujîn sevîn
2sg leudês eadês menîs elês luvîs nagîs ujîs sevîn
3sg leudê eadê menî elê luvî nagî ujî sevî
1pl leudêmi eadêmi menîmi elêmi luvîmi nagîmi ujîmi sevîmi
2pl leudêti eadêti menîti elêti luvîti nagîti ujîti sevî
3pl leudê(vi) eadê(vi) menî(vi) elê(vi) luvî(vi) nagî(vi) ujî(vi) sevî(vi)

Czasownik vol "być" ma nieregularne formy czasu przeszłego w liczbie pojedynczej: odpowiednio vîn, vîs, vîl. Formy liczby mnogiej tworzy się regularnie od 3 os. l. poj.

Przeczenie

Przeczenie tworzy się, podobnie jak w innych językach fińskich, za pomocą czasownika przeczącego ei, który przejmuje końcówkę zaprzeczanego czasownika. Poniżej podano przykład przeczenia na podstawie czasownika lùi "czytać".

  cz.ter. cz.prz.
1sg en lùi en luvî
2sg es lùi es luvî
3sg ei lùi ei luvî
1pl eimi lùi eimi luvî
2pl eiti lùi eiti luvî
3pl ei(vi) lùi ei(vi) luvî

Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący tworzy się:

  • dodając końcówkę -i do rdzeni zakończonych na samogłoskę
  • w przypadku czasowników dyftongowych z niskim tonem - dodając końcówkę -i do rdzenia 1. os. l. poj.
  • w pozostałych przypadkach - dodając do rdzenia końcówkę -je

Domyślnie tryb rozkazujący ma formę 2 os. l. poj. Formy 1. i 2. os. l. mn. można utworzyć dodając końcówki osobowe -mi, -ti.

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
Imp leudai èadai mênje êlje lùvei nàgei ûije sêuje

Bezokolicznik

W Verñelmie istnieje zarówno bezokolicznik czasu teraźniejszego, jak i przeszłego. W istocie są to rzeczowniki odczasownikowe. Bezokoliczniki tworzy się za pomocą końcówki -ne i odmienia się przez przypadki według I deklinacji rzeczownikowej, za wyjątkiem biernika, którego nie używa się ze względu na homofonię z imiesłowami biernymi.

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
bezok.ter. leudane èadane mênne êlne lùine nàine ûine sêune
bezok.prz. leudêne eadêne menîne elîne luvîne nagîne ujîne sevîne

Imiesłowy

W Verñelmie istnieją imiesłowy czynne i bierne w obu czasach. Imiesłowy czynne tworzy się końcówką -va/-ve, zaś bierne końcówką -nes/-nis (w zależności od rodzaju). Końcówki dodaje się do formy 3. os. l. poj. czasu teraźniejszego lub przeszłego. Imiesłowy bierne odmieniają się według II deklinacji rzeczownikowej.

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
czyn.ter. leudava èadava mênva êlva lùiva nàiva ûiva sêuva
czyn.prz. leudêva eadêva menîva elêva luvîva nagîva ujîva sevîva
brn.ter. leudanes èadanes êlnes lùines nàines sêunes
brn.prz. leudênes eadênes elênes luvînes nagînes sevînes

Strona bierna

Formy strony biernej są podobne do imiesłowu biernego, z dodaną końcówką osobową.

  èada
"dawać"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
sêu
"jeść"
  r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż.
1sg eadanèama eadanìeme elnèama elnìeme luinèama luinìeme seunèama seunìeme
2sg eadanèasa eadanìese elnèasa elnìese luinèasa luinìese seunèasa seunìese
3sg èadanes èadanis êlnes êlnis lùines lùinis sêunes sêunis
1pl eadanèimi elnèimi luinèimi seunèimi
2pl eadanèiti elnèiti luinèiti seunèiti
3pl eadanèis elnèis luinèis seunèis

Analogicznie można utworzyć stronę bierną czasu przeszłego od przeszłego imiesłowu biernego:

  èada
"dawać"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
sêu
"jeść"
  r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż.
1sg eadenèama eadenìeme elinèama elinìeme luvinèama luvinìeme sevinèama sevinìeme
2sg eadenèasa eadenìese elinèasa elinìese luvinèasa luvinìese sevinèasa sevinìese
3sg èadenes èadenis elines elinis lùvines lùvinis sevines sevinis
1pl eadenèimi elinèimi luvinèimi sevinèimi
2pl eadenèiti elinèiti luvinèiti sevinèiti
3pl eadenèis elinèis luvinèis sevinèis

Składnia

Szyk wyrazów

Słowotwórstwo

Przypisy