Język wigierski

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
język wigierski
vyire kel
Utworzenie: Toivo w 2008
Sposoby zapisu: alfabet łaciński
Klasyfikacja: języki uralskie
języki fińskie
wigierski
Kody
Conlanger–1 vyi
Przykład
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka
Velgi elvi arveasen ja voigeisiesen laisvi ja tasi synnuvi. Eisi jarges ja omatunne eadaneis ja eisi muvaidasu yisvereñda xengen toimeni taudu.
Lista conlangów


Język wigierski (výire kêl [ˈʋyi̯˦˥re kel˥˨]), to sztuczny język ugrofiński stworzony przez Toivo z myślą o uzyskaniu jak najestetyczniejszego brzmienia. Przypomina języki fińskie, ale zawiera wiele obcych tej rodzinie innowacji (m. in. akcent toniczny, rodzaj gramatyczny), wynikających przede wszystkim z silnego wpływu języków bałtyckich (głównie litewski).

Cel utworzenia i zamysły

Głównym celem utworzenia języka wigierskiego jest próba uzyskania języka o jak najestetyczniejszym brzmieniu. Według gustu autora najbliżej tego ideału są języki fiński i litewski, a za pożądane cechy można uznać: akcent swobodny i toniczny, bogactwo dyftongów i sonantów, mała ilość obstruentów i zbitek spółgłoskowych. Również fleksyjna gramatyka była od początku założeniem. Język jest wyprowadzany z praugrofińskiego w sposób naturalistyczny, jednak ścisły realizm nie jest głównym celem i dane często są naginane, by pasować do podobającego się autorowi efektu końcowego. Autor ma świadomość, że niektóre cechy są mało realistyczne.

Ogólne informacje

Nazwa

Większość sąsiednich języków wyprowadza nazwę języka wigierskiego od jeziora Wigry (oprócz polskiego również ang. Wigry language, niem. wigrische Sprache, szw. vigriska språk, lit. vigrių kalba, ros. вигерский язык), w okolicach którego mieszkają jego współcześni użytkownicy. Natomiast co do pochodzenia ugrofińskiej nazwy języka - vyire kel (a także fiń. vyirän kieli, est. vüüri keel), istnieją co najmniej trzy teorie. Według pierwszej, najbardziej powszechnie uznawanej, również pochodzi ona od jeziora Wigry (wig. Vyira jarva), przy czym Vyira jest regularnym rozwojem wcześniejszego *Wigrä. Druga teoria łączy nazwę vyira z fińskim Viro i estońskim Võro. Rozważane jest również połączenie teorii pierwszej i drugiej, według którego obecna nazwa miała by powstać z pomieszania pierwotnego endonimu pochodzącego od Viro i wigierskiej nazwy jeziora Wigry (być może te wyrazy całkiem przypadkowo stały się homofonami), natomiast egzonim jest późniejszy i mylnie wywodzi nazwę języka od nazwy jeziora. Wreszcie, XIX-wieczni polscy badacze, na podstawie podobieństwa nazw i powierzchownego podobieństwa języków, wysuwali tezę o związku języka wigierskiego z węgierskim oraz wspólnym źródłosłowie tych nazw. Ta hipoteza jest obecnie całkowicie odrzucana.

Umiejscowienie

Historyczny (jasna zieleń) i obecny (ciemna zieleń) zasięg terytorialny języka wigierskiego.

Początkowo wigierski nie był tworzony w celu umieszczenia go w świecie rzeczywistym lub historii alternatywnej i nie posiada dobrze rozwiniętego tła historycznego. Gdyby jednak miał się znaleźć w rzeczywistym świecie, najprawdopodobniej rozwinąłby się w krainie, której północną i wschodnią granicę wyznacza Niemen, zaś zachodnią i południową rzeki Pojezierza Mazurskiego (Narew, Węgorapa, Pisa, Łyna i inne). Byłby niewielkim językiem mniejszościowym (jednak na tyle licznym, aby przeżyć, liczącym może kilka tysięcy użytkowników), zdominowanym przez sąsiedni litewski i z wpływami słowiańskimi, obecnie używanym na niewielkim obszarze Polski i Litwy na wschód od jeziora Wigry. Od języków bałtyckofińskich oddzieliłby się stosunkowo niedawno (ok. 1000 lat temu).

Porównanie z językami bałtyckimi i fińskimi

Fonologia

Samogłoski

Język posiada 6 fonemów samogłoskowych i 11 dyftongów. Na samogłoskach mogą występować znaki diakrytyczne: ´, `, ^ oznaczające ton oraz znak tremy (¨), rozdzielający samogłoski tak, by nie tworzyły dyftongu.

Przednie Centralne Tylne
Przymknięte
Blank vowel trapezoid.png
i
u
y
e
o
a
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Środkowe
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte

Następujące sekwencje są dyftongami:

  i u a e o
a ai /ai̯/ au /au̯/
e ei /ei̯/ eu /eu̯/ ea /ea̯/
i iu /iu̯/ ie /ie̯/
o oi /ɔi̯/
u ui /ui̯/ uo /uɔ̯/
y yi /yi̯/

Spółgłoski

Język posiada 16 fonemów spółgłoskowych. Dźwięczność nie jest rozróżniana.

  Wargowe Zębowe Dziąs-
łowe
Podnie-
bienne
Welarne Krtaniowe
Nosowe m /m/ n /n̪/ ñ /ɲ/
Zwarte p /p/ t /t̪/ k /c~k/
Afrykaty c /t͡s/
Szczelinowe s /s/ x /ʃ~ɧ/ h /h/
Półotwarte v /ʋ/ d /ð̞/ j /j/ g /ɣ/
Płynne l /l̪/ r /ɾ~r/

Alofonia:

  • przed samogłoskami przednimi (e, i, y, ale nie a) spółgłoski mogą być lekko spalatalizowane, w szczególności, k jest realizowane jako /c/
  • /ɣ/ po /s/ jest realizowane jako /x/, np. tùsga "pusty" /tusxa/
  • /h/ między samogłoskami jest realizowane jako /ɦ/, np. vàha "mało" /ʋaɦa/

Struktura sylaby

Struktura sylaby jest bardzo ważnym aspektem w Vêrñélma. Jest bardzo restrykcyjna i dążenie do niej powodowało większość zmian fonetycznych, jakie zaszły w języku. Sylaba ma następującą budowę:

(C) V (N) (S)

gdzie:
C - dowolna spółgłoska
V - dowolna samogłoska
N - sonant (r, l, m, n, ñ) lub niezgłoskotwórczy składnik dyftongu
S - spółgłoska s

W akcentowanych sylabach, które nie posiadają elementu N, samogłoska jest długa.

Ton i akcent

Wigierski posiada akcent toniczny. Są trzy typy akcentu (tony), które występują na akcentowanych sylabach. Ton jest realizowany na dwóch elementach sylaby: V i N ze schematu powyżej. Miejsce padania akcentu i ton oznacza się znakami diakrytycznymi na samogłosce w następujący sposób:

á - ton wysoki - na V lekko rosnący, na N stały
à - ton niski - na V lekko opadający, na N stały, z możliwym załamaniem głosu (creaky voice)
â - ton przeciągły - na V stały i wysoki, na N mocno opada

Słowa złożone z wielu rdzeni mogą posiadać wiele sylab akcentowanych. W przypadku braku oznaczenia domyślny jest akcent wysoki na pierwszej sylabie.

Morfologia

Rzeczownik

Rzeczowniki i przymiotniki odmieniają się przez 7 przypadków: nominativus (mianownik), akkusativus (biernik), dativus (celownik), locativus (miejscownik), ablativus, illativus (docelownik), elativus (odcelownik). W stosunku do systemu prauralskiego utracony został dopełniacz, natomiast 2 nowe przypadki (illativus i elativus) zostały wytworzone z połączeń innych przypadków (odpowiednio locativu i ablativu) z przyimkami. Istnieją 3 deklinacje rzeczownikowe i 1 przymiotnikowa.

I deklinacja

Do I deklinacji należą rzeczowniki, których rdzeń kończy się na samogłoskę. W przypadku rodzaju męskiego jest to najczęściej -a, rzadziej -u, zaś w przypadku rodzaju żeńskiego - -e.

  íca "ojciec" (r. m.) sŷlme "serce" (r. ż.) sùvu "ród" (r. m.)
l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn.
Nom íca ícai sŷlme sŷlmei sùvu sùvui
Akk ícas ícais sŷlmes sŷlmeis sùvus sùvuis
Dat icé icajén sylmí sylmején suví suvujén
Loc ícan ícaina sŷlmen sŷlmeina sùvun sùvuina
Abl ícea ícaida sŷlmea sŷlmeida sùvuo sùvuida
Ill ícanne ícaine sŷlmenne sŷlmeine sùvunne sùvuine
Ela icâis icàidis sylmêis sylmèidis suvôis suvùidis

II deklinacja

II deklinacja zawiera rzeczowniki kończące się na -es (rodz. męski) lub -is, -us (rodz. żeński).

  uines "ogień" (r. m.) vàlgis "światło" (r. ż.) vànhus "starość" (r. ż.)
l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn.
Nom uines uinàis vàlgis valgèis vànhus vanhàus
Akk uineas uinàisis vàlgies valgèisis vànhuos vanhàusis
Dat uinài uinàisi valgèi valgèisi vanhòi vanhàusi
Loc uinèana uinàisin valgìena valgèisin vanhùona vanhàusin
Abl uinèata uinàisie valgìeta valgèisie vanhùota vanhàusie
Ill uinèane uinàisinne valgìene valgèisinne vanhùone vanhàusinne
Ela uinèatis uinàistis valgìetis valgèistis vanhùotis vanhàustis

III deklinacja

Do III deklinacji należą rzeczowniki, których rdzeń kończy się na ciężką sylabę (dyftong lub samogłoska+sonant). Nie ma ogólnych reguł co do ich rodzaju.

  vêr "krew" (r. ż.) èdel "południe" (r. m.) syveñ "głębia" (r. ż.) yi "noc" (r. ż.)
l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn.
Nom vêr vêrje èdel èdelje syveñ syveñje yi yije
Akk vêrs vêrjes èdels èdeljes syveñs syveñjes yis yijes
Dat vêrén vêrìn edelén edelìn syveñén syveñìn yijén yijìn
Loc vêrna vêrjen èdelna èdeljen syveñna syveñjen yina yijen
Abl vêrda vêrja èdella èdelja syveñda syveñja yida yija
Ill vêrne vêrjenne èdelne èdeljenne syveñne syveñjenne yine yijenne
Ela vêrdis verjâis èdellis edeljâis syveñdis syveñjâis yidis yijâis

Sufiksy posesywne

Przymiotnik

Deklinacja przymiotnikowa

Przymiotniki posiadają zawsze końcówkę -a (rodz. męski) lub -e (rodz. żeński) i odmieniają się podobnie do rzeczowników I deklinacji. W liczbie mnogiej odmiana jest wspólna dla obu rodzajów.

  virla/e "zielony/a"
r. m. r. ż. l. mn.
Nom virla virle virli
Akk virlas virles virlis
Dat virlé virlí virlí
Loc virlan virlen virlin
Abl virla virle virli
Ill virlan virlen virlin
Ela virla virle virli

Stopniowanie

Język rozróżnia trzy stopnie: równy, wyższy i najwyższy. Poniżej podano stopniowanie na przykładzie przymiotnika vànha "stary".

st. równy st. wyższy st. najwyższy
r. m. r. ż. r. m. r. ż. r. m. r. ż.
vànha vànhe vanhèama vanhèame vanhìuma vanhìume

Zaimek

Zaimki osobowe

Wszystkie zaimki osobowe rozróżniają rodzaj w liczbie pojedynczej. W liczbie mnogiej czyni to jedynie zaimek 3. osoby. Odmiana zaimków 1. i 2. osoby jest częściowo nieregularna, natomiast zaimki 3. osoby odmieniają się regularnie wg II deklinacji rzeczownikowej.

W odniesieniu do grupy składającej się z zarówno mężczyzn, jak i kobiet, lub przedmiotów rodzaju męskiego i żeńskiego, można użyć zarówno zaimka àis, jak i èis. Teoretycznie użycie powinno zależeć od tego, która płeć przeważa w grupie, ale w przypadku trudności w oszacowaniu użycie nieprawidłowego zaimka nie jest błędem.

  I os. II os. III os.
r. m. r. ż. l. mn. r. m. r. ż. l. mn. r. m. r. ż. l. mn. r. m. l. mn. r. ż.
Nom ma mîe mèi sa sîe tèi ès ìs àis èis
Acc mes mîes mèis ses sîes tèis èas ìes àisis èisis
Dat moi mêi mèijen soi sêi tèijen ài èi àisi èisi
Loc mun mên mèina sun sên tèina èana ìena àisin èisin
Abl muo mea mèida suo sea tèida èata ìeta àisie èisie
Ill munne mênne mèine sunne sênne tèine èane ìene àisinne èisinne
Ela môis mêis mèidis sôis sêis tèidis èatis ìetis àistis èistis

Zaimki pytające, wskazujące i względne

Następujące zaimki odmieniają się regularnie:

  • ta, te - "ten", "ta" odmieniają się wg I deklinacji rzeczownikowej
  • kès, kìs - "który", "która", zarówno jako zaimek pytający, jak i względny, odmieniają się wg II deklinacji rzeczownikowej

W tabeli zestawiono zaimki odmieniające się nieregularnie. Nie posiadają one rodzaju ani form liczby mnogiej.

  ki
"kto"
mi
"co"
si
"to"
Nom ki mi si
Acc kes mis sis
Dat kejen mijen sijen
Loc ken min sin
Abl kia mia sia
Ill kenne minne sinne
Ela kides mides sides

Czasownik

Czasownik w języku wigierskim odmienia się przez osobę (I, II, III), liczbę (pojedyncza, mnoga) i czas (teraźniejszy, przeszły). Występują trzy typy odmiany: tematów zakończonych na samogłoskę, na spółgłoskę i na dyftong, jednak odmiana we wszystkich przypadkach jest podobna.

Za formę podstawową czasownika uznaje się 3 os. l. poj. cz. ter., która składa się z samego tematu. Czasowniki dyftongowe posiadają jeszcze drugi rdzeń, od którego tworzy się niektóre formy (np. lùi ~ lùven), dlatego w ich przypadku w słowniku jest podawana też forma 1 os. l. poj. cz. ter.

Rozróżnienie czasu w wigierskim jest w zasadzie bardziej rozróżnieniem aspektu - czas teraźniejszy wyraża czynność jeszcze nie ukończoną, a przeszły - ukończoną. Dodatkowe określenia (przysłówki) pozwalają na nieintuicyjne umiejscowienie czynności w czasie - niedokonanej w przeszłości (wyrażanej w dalszym ciągu "czasem teraźniejszym"), a dokonanej w przyszłości (wyrażanej "czasem przeszłym").

Czas teraźniejszy

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
1sg leudan èadan menen elan lùven nàgen ujen seven
2sg leudas èadas menes elas lùves nàges ujes seves
3sg leuda èada mên êl lùi nài ûi sêu
1pl leudami èadami mênmi êlmi lùimi nàimi ûimi sêumi
2pl leudati èadati mênti êlti lùiti nàiti ûiti sêuti
3pl[1] leuda(vi) èada(vi) mên(vi) êl(vi) lùi(vi) nài(vi) ûi(vi) sêu(vi)
  1. Końcówka 3. os. l. mn. jest opcjonalna, powszechnie stosuje się w tym znaczeniu formę 3 os. l. poj., czyli bez końcówki.

Czasownik vol "być" ma nieregularne formy 1. i 2. osoby: odpowiednio von i vos.

Czas przeszły

Czas przeszły tworzy się od tematu 1 os. l. poj., poprzez zaakcentowanie i alternację wygłosowej samogłoski (a > ê, e/u > î).

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
1sg leudên eadên menîn elên luvîn nagîn ujîn sevîn
2sg leudês eadês menîs elês luvîs nagîs ujîs sevîn
3sg leudê eadê menî elê luvî nagî ujî sevî
1pl leudêmi eadêmi menîmi elêmi luvîmi nagîmi ujîmi sevîmi
2pl leudêti eadêti menîti elêti luvîti nagîti ujîti sevî
3pl leudê(vi) eadê(vi) menî(vi) elê(vi) luvî(vi) nagî(vi) ujî(vi) sevî(vi)

Czasownik vol "być" ma nieregularne formy czasu przeszłego w liczbie pojedynczej: odpowiednio vîn, vîs, vîl. Formy liczby mnogiej tworzy się regularnie od 3 os. l. poj.

Przeczenie

Przeczenie tworzy się, podobnie jak w innych językach fińskich, za pomocą czasownika przeczącego ei, który przejmuje końcówkę zaprzeczanego czasownika. Poniżej podano przykład przeczenia na podstawie czasownika lùi "czytać".

  cz.ter. cz.prz.
1sg en lùi en luvî
2sg es lùi es luvî
3sg ei lùi ei luvî
1pl eimi lùi eimi luvî
2pl eiti lùi eiti luvî
3pl ei(vi) lùi ei(vi) luvî

Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący tworzy się:

  • dodając końcówkę -i do rdzeni zakończonych na samogłoskę
  • w przypadku czasowników dyftongowych z niskim tonem - dodając końcówkę -i do rdzenia 1. os. l. poj.
  • w pozostałych przypadkach - dodając do rdzenia końcówkę -je

Domyślnie tryb rozkazujący ma formę 2 os. l. poj. Formy 1. i 2. os. l. mn. można utworzyć dodając końcówki osobowe -mi, -ti.

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
Imp leudai èadai mênje êlje lùvei nàgei ûije sêuje

Tryb przypuszczający

Tryb przypuszczający tworzy się za pomocą wrostka -ñce-, dodanego do rdzenia 1 os. l. poj. cz. ter.

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
1sg leudañcen èadañcen meneñcen elañcen lùveñcen nàgeñcen ujeñcen seveñcen
2sg leudañces èadañces meneñces elañces lùveñces nàgeñces ujeñces seveñces
3sg leudañce èadañce meneñce eleñce lùveñce nàgeñce ujeñce seveñce
1pl leudañcemi èadañcemi meneñcemi elañcemi lùveñcemi nàgeñcemi ujeñcemi seveñcemi
2pl leudañceti èadañceti meneñceti elañceti lùveñceti nàgeñceti ujeñceti seveñceti
3pl leudañce(vi) èadañce(vi) meneñce(vi) eleñce(vi) lùveñce(vi) nàgeñce(vi) ujeñce(vi) seveñce(vi)

Bezokolicznik

W wigierskim istnieje zarówno bezokolicznik czasu teraźniejszego, jak i przeszłego. W istocie są to rzeczowniki odczasownikowe. Bezokoliczniki tworzy się za pomocą końcówki -ne i odmienia się przez przypadki według I deklinacji rzeczownikowej, za wyjątkiem biernika, którego nie używa się ze względu na homofonię z imiesłowami biernymi.

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
bezok.ter. leudane èadane mênne êlne lùine nàine ûine sêune
bezok.prz. leudêne eadêne menîne elîne luvîne nagîne ujîne sevîne

Imiesłowy

W wigierskim istnieją imiesłowy czynne i bierne w obu czasach. Imiesłowy czynne tworzy się końcówką -va/-ve, zaś bierne końcówką -nes/-nis (w zależności od rodzaju). Końcówki dodaje się do formy 3. os. l. poj. czasu teraźniejszego lub przeszłego. Imiesłowy bierne odmieniają się według II deklinacji rzeczownikowej.

  leuda
"znajdować"
èada
"dawać"
mên
"iść"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
nài
"widzieć"
ûi
"pływać"
sêu
"jeść"
czyn.ter. leudava èadava mênva êlva lùiva nàiva ûiva sêuva
czyn.prz. leudêva eadêva menîva elêva luvîva nagîva ujîva sevîva
brn.ter. leudanes èadanes êlnes lùines nàines sêunes
brn.prz. leudênes eadênes elênes luvînes nagînes sevînes

Strona bierna

Formy strony biernej są podobne do imiesłowu biernego, z dodaną końcówką osobową.

  èada
"dawać"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
sêu
"jeść"
  r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż.
1sg eadanèama eadanìeme elnèama elnìeme luinèama luinìeme seunèama seunìeme
2sg eadanèasa eadanìese elnèasa elnìese luinèasa luinìese seunèasa seunìese
3sg èadanes èadanis êlnes êlnis lùines lùinis sêunes sêunis
1pl eadanèimi elnèimi luinèimi seunèimi
2pl eadanèiti elnèiti luinèiti seunèiti
3pl eadanèis elnèis luinèis seunèis

Analogicznie można utworzyć stronę bierną czasu przeszłego od przeszłego imiesłowu biernego:

  èada
"dawać"
êl
"żyć"
lùi
"czytać"
sêu
"jeść"
  r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż. r.m. r.ż.
1sg eadenèama eadenìeme elinèama elinìeme luvinèama luvinìeme sevinèama sevinìeme
2sg eadenèasa eadenìese elinèasa elinìese luvinèasa luvinìese sevinèasa sevinìese
3sg èadenes èadenis elines elinis lùvines lùvinis sevines sevinis
1pl eadenèimi elinèimi luvinèimi sevinèimi
2pl eadenèiti elinèiti luvinèiti sevinèiti
3pl eadenèis elinèis luvinèis sevinèis

Składnia

Szyk wyrazów

Wigierski jest językiem prawostronnym, co znaczy, że głowa frazy znajduje się na ogół na jej końcu. Stąd wynikają następujące kolejności:

  • podstawowy szyk zdania: SOV
  • pozycję opisują poimki (a nie przyimki)
  • przydawka poprzedza wyraz określany

Szyk zdania jest jednak dość swobodny i pozwala na przesuwanie elementów na początek zdania w celu topikalizacji.

Rodzaje zdania

Zdanie proste

Argumenty w zdaniu prostym oznacza się następująco:

  • podmiot występuje w mianowniku
  • dopełnienie bliższe występuje w bierniku
  • dopełnienie dalsze występuje w celowniku

Przykłady:

  • Kála ûi. - Ryba pływa. (ryba.NOM pływać.3SG)
  • Pòiga círjas lùi. - Chłopiec czyta książkę. (chłopiec.NOM książka.ACC czytać.3SG)
  • Ès mèijen lèivas myijî. - On sprzedał nam chleb. (on.NOM my.DAT chleb.ACC sprzedać.3SG.PAST)

Czasownik vol "być" (jako kopula) jest opcjonalny, podobnie jak w jęz. rosyjskim albo węgierskim, np.:

  • Ìs cirjètavis (vol). - Ona jest pisarką. (ona.NOM pisarka.NOM jest.3SG)
  • Púve vírle (vol). - Drzewo jest zielone. (drzewo.NOM zielony.F.NOM jest.3SG)

Przeczenie

Zdanie egzystencjalne

Zdanie ergatywne

Strona bierna

Wyrażanie relacji

Posiadanie

Przynależność, część

Frazy poimkowe

Słowotwórstwo

Zobacz też