Język wigierski/Restart: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 36 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 6: Linia 6:
  
 
= Cele, zamysły i powody restartu =
 
= Cele, zamysły i powody restartu =
 +
 +
W ostatnich latach coraz bardziej traciłem ochotę na tworzenie wigierskiego. Zdawałem sobie sprawę, że jest oparty na słabych podstawach - moja wiedza ugrofinistyczna przez długi czas ograniczała się do znajomości fińskiego i dostępu do praugrofińskich (!) rdzeni. Efekt końcowy co prawda raz po raz sprawiał dobre wrażenie, ale procesy, które do niego doprowadziły, były częściowo całkiem nieprawdopodobne (zachowanie bardzo archaicznych cech z PUF połączone z bezczelnym podobieństwem do fińskiego, skonstruowanie całej morfologii rzeczownika niemal od nowa przy zupełnie bałtyckofińskiej morfologii czasownika itd.) i chaotyczne - nigdy nie zostały dobrze sformułowane. Niektórzy mówią, że to nie ma znaczenia, liczy się efekt końcowy. Ale dla mnie porównywanie tego języka z natlangami, dobre wymieszanie podobieństw z cechami, które nadają mu indywidualny charakter - a przy tym lepsze zrozumienie jak powstają prawdziwe rodziny blisko spokrewnionych języków - jest jedną z motywacji do jego tworzenia.
 +
 +
Ponadto, początkowo główną motywacją do tworzenia wigierskiego było jak najładniejsze brzmienie, co rozumiałem jako narzucanie dosyć ciasnych ograniczeń - zakaz wielu fonemów, prosta fonotaktyka itp. Większość z nich okazała się prowadzić do brzmienia nie tyle ładnego, co monotonnego - ile można słuchać /l/, /r/, /n/. Dlatego z czasem inwentarz fonemów powiększał się o coraz "brudniejsze" głoski, ale to nie wystarczało - rygorystyczna fonotaktyka też przestała mi się podobać.
 +
 +
Powierzchowne zapoznanie się z językami lapońskimi, a potem też liwońskim i innymi bałtyckofińskimi, dało mi dużo nowych inspiracji, które nie pasowały do istniejącego projektu. Łącznie z szerszym spojrzeniem na estetykę. Od dłuższego czasu planowałem restart - wysadzić wszystkie dotychczasowe ograniczenia i stworzyć miejsce dla nowych pomysłów. Charakter wigierskiego zostanie zachowany, a jednocześnie otworzą się nowe możliwości, a umiejscowienie w klasyfikacji istniejących języków stanie się bardziej ugruntowane i realistyczne.
  
 
= Klasyfikacja =
 
= Klasyfikacja =
  
==== Wczesne własne innowacje ====
+
Wigierski jest językiem bałtyckofińskim. Z tej rodziny wydzielił się stosunkowo wcześnie, ale później niż grupa południowoestońska (Võro i pokrewne). Podobnie jak liwoński, przebywał przez długi czas pod silnym wpływem języków bałtyckich - szczególnie litewskiego (wcześniej być może też pruskiego). Geograficzne oddalenie od reszty języków bałtyckofińskich spowodowało, że stracił wiele charakterystycznych dla tej rodziny cech, jak np. harmonia samogłoskowa, czy duża ilość przypadków.
 +
 
 +
==== Wczesne własne innowacje (wydzielające z BF) ====
  
 
* zamiana harmonii samogłoskowej na palatalizację (''ä, ü > ʲa, ʲu'')
 
* zamiana harmonii samogłoskowej na palatalizację (''ä, ü > ʲa, ʲu'')
Linia 23: Linia 31:
 
* brak spirantyzacji ''c > s''
 
* brak spirantyzacji ''c > s''
 
* zachowanie /ɣ/ jako spirantu
 
* zachowanie /ɣ/ jako spirantu
 +
* brak asymilacji ''nd, ld, rd > nn, ll, rr''
  
 
==== Cechy wspólne z liwońskim ====
 
==== Cechy wspólne z liwońskim ====
Linia 32: Linia 41:
 
==== Cechy peryferyjne (współdzielone z północno-BF) ====
 
==== Cechy peryferyjne (współdzielone z północno-BF) ====
  
* brak samogłoski tylnej niezaokrąglonej /ɤ/
+
<!-- * brak samogłoski tylnej niezaokrąglonej /ɤ/ -->
 
* dyftongizacja długich średnich i niskich (''ee > ie'' itd.) - ''to raczej nie jest cecha peryferyjna, ale innowacja współdzielona z litewskim''
 
* dyftongizacja długich średnich i niskich (''ee > ie'' itd.) - ''to raczej nie jest cecha peryferyjna, ale innowacja współdzielona z litewskim''
 
* zachowanie wygłosowych samogłosek
 
* zachowanie wygłosowych samogłosek
Linia 54: Linia 63:
 
|- align=center
 
|- align=center
 
!'''średnie'''
 
!'''średnie'''
|'''e''' /e/, '''ē''' /eː/
+
|'''e''' /ɛ/, '''ē''' /eː/
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
|'''o''' /ɔ/, '''ō''' /ɔː/
+
|'''o''' /ɔ/¹, '''ō''' /ɔː/
 
|- align=center
 
|- align=center
 
!'''otwarte'''
 
!'''otwarte'''
Linia 63: Linia 72:
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|}
 
|}
 +
 +
¹ Nieakcentowane "o" jest odokrąglane i podnoszone do [ɤ].
  
 
Następujące sekwencje są dyftongami:
 
Następujące sekwencje są dyftongami:
Linia 70: Linia 81:
 
!'''i'''
 
!'''i'''
 
!'''u'''
 
!'''u'''
!'''a'''
 
 
!'''e'''
 
!'''e'''
 
!'''o'''
 
!'''o'''
 +
!'''a'''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
!'''a'''
 
!'''a'''
Linia 84: Linia 95:
 
|'''ei''' /ei̯/
 
|'''ei''' /ei̯/
 
|'''eu''' /eu̯/
 
|'''eu''' /eu̯/
|'''ea''' /ea̯/
 
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 +
|'''ea''' /ea̯/
 
|- align=center
 
|- align=center
 
!'''i'''
 
!'''i'''
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|'''iu''' /iu̯/
 
|'''iu''' /iu̯/
 +
|'''ie''' /ie̯/
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
|'''ie''' /ie̯/
 
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 106: Linia 117:
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 +
|'''uo''' /uɔ̯/
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
|'''uo''' /uɔ̯/
 
 
|}
 
|}
  
Linia 142: Linia 153:
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|ʲa
 
|ʲa
|align=left|''*käci > čaci'' "ręka", ''*tähti > caʔdi'' "gwiazda''
+
|align=left|''*käci > ḱaci'' "ręka", ''*tähti > ćaʔdi'' "gwiazda''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|rowspan="2"|'''*ü'''
 
|rowspan="2"|'''*ü'''
Linia 149: Linia 160:
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|ʲu
 
|ʲu
|align=left|''*külma > čulma'' "zimny", ''*hüvä > juva'' "dobry"
+
|align=left|''*külma > ḱulma'' "zimny", ''*hüvä > juva'' "dobry"
 
|}
 
|}
  
Linia 179: Linia 190:
 
|align=left|''*kuuci > kūci'' "sześć"; ''*suuri > sūri'' "duży"
 
|align=left|''*kuuci > kūci'' "sześć"; ''*suuri > sūri'' "duży"
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''*ää'''
+
|rowspan=2|'''*ää'''
 
|ea
 
|ea
|align=left|''*pää > pea'' "głowa", ''*väärä > veara'' "zły, fałszywy"
+
|align=left|po wargowych: ''*pää > pea'' "głowa", ''*väärä > veara'' "zły, fałszywy"
 +
|- align=center
 +
|ʲā
 +
|align=left|''*sääri > śāri'' "łydka", ''*hääli > jāli'' "głos"
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*öö'''
 
|'''*öö'''
Linia 254: Linia 268:
  
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
!colspan=2|&nbsp;
+
!colspan=2 rowspan=2|&nbsp;
!<small>Wargowe</small>
+
!rowspan=2|Wargowe
!<small>Koronalne</small>
+
!colspan=2|Koronalne
!<small>Palatalne</small>
+
!rowspan=2|Zadziąsłowe/<br/>Palatalne
!<small>Welarne</small>
+
!rowspan=2|Welarne
 +
|- align=center
 +
!<small>twarde</small>
 +
!<small>miękkie</small>
 
|- align=center
 
|- align=center
 
!colspan=2|Nosowe
 
!colspan=2|Nosowe
 
|'''m''' /m/
 
|'''m''' /m/
 
|'''n''' /n/
 
|'''n''' /n/
|'''''' /ɲ/
+
|'''ń''' //
 +
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 271: Linia 289:
 
|'''t''' /t/
 
|'''t''' /t/
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 +
|'''ḱ''' /c/
 
|'''k''' /k/
 
|'''k''' /k/
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 276: Linia 295:
 
|'''b''' /b/
 
|'''b''' /b/
 
|'''d''' /d/
 
|'''d''' /d/
 +
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
Linia 282: Linia 302:
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|'''c''' /t͡s/
 
|'''c''' /t͡s/
 +
|'''ć''' /t͡sʲ/
 
|'''č''' /t͡ʃ/
 
|'''č''' /t͡ʃ/
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|- align=center
 
|- align=center
!colspan=2|Sybilanty
+
!colspan=2|Szczelinowe
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|'''s''' /s/
 
|'''s''' /s/
 +
|'''ś''' /sʲ/
 
|'''š''' /ʃ/
 
|'''š''' /ʃ/
|bgcolor="#E8E8E8"|
+
|rowspan=2|'''g''' /ɣ/
 
|- align=center
 
|- align=center
!colspan=2|Spiranty
+
!colspan=2|Półotwarte
 
|'''v''' /ʋ/
 
|'''v''' /ʋ/
 +
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|'''j''' /j/
 
|'''j''' /j/
|'''g''' /ɣ/
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
!colspan=2|Boczne
 
!colspan=2|Boczne
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|'''l''' /l̪/
 
|'''l''' /l̪/
|'''ľ''' /ʎ/
+
|'''ľ''' /l̪ʲ/
 +
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 306: Linia 329:
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
||'''r''' /r/
 
||'''r''' /r/
 +
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|bgcolor="#E8E8E8"|
 
|}
 
|}
 +
 +
* '''k''', '''c''', '''s''', '''n''', '''l''' przed samogł. przednią ('''i''', '''e''') oznaczają odpowiednią spółgłoskę miękką
 +
* zbitka /sɣ/ jest wymawiana jako /sx/
  
 
==== Gradacja i lenicja ====
 
==== Gradacja i lenicja ====
Linia 316: Linia 343:
 
==== Rozwój zbitek ====
 
==== Rozwój zbitek ====
  
==== Rozwój zbitek ====
+
Z poniższych zmian charakterystyczna dla wigierskiego jest zmiana ''ks, kc > hs, hc > š, č''. W tym zapisie ''h'' oznacza spółgłóskę /x/, tak że zbitka /xs/ mogła zostać uproszczona do /ʃ/.
 +
 
 +
W pozostałych przypadkach głoska ta straciła miejsce artykulacji do /h/, a następnie dała glottalizację.
 +
 
 +
Kolejną cechą charakterystyczną dla wigierskiego jest zmiana /t/ w wygłosie sylaby w /ʔ/. Podobna zmiana występuje w Võro, jednak tam ''-tk- > -kk-''.
  
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
Linia 324: Linia 355:
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-čk-'''
 
|'''*-čk-'''
|?
+
|tk > ʔg
|TODO
+
|align=left|''*kačku > kaʔgu'' "plaga"
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-tk-'''
 
|'''*-tk-'''
|?
+
|ʔg
|TODO
+
|align=left|''*kotka > koʔga'' "orzeł"
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-kt-'''
 
|'''*-kt-'''
|?
+
|ht > ʔd
|TODO
+
|align=left|''*tähti > ćaʔdi'' "gwiazda"
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-pt-'''
 
|'''*-pt-'''
|?
+
|ht > ʔd
 
|TODO
 
|TODO
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-kc-'''
 
|'''*-kc-'''
|?
+
|hc > č
|TODO
+
|align=left|''*ükci > juč'' "jeden"
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-pc-'''
 
|'''*-pc-'''
|?
+
|hc > ʔc
|TODO
+
|align=left|''*lapci > laʔci'' "dziecko"
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-ks-'''
 
|'''*-ks-'''
|?
+
|hs > š
|TODO
+
|align=left|''*eksüdäk > ešuo'' "gubić się"
 +
|- align=center
 +
|'''*-ps-'''
 +
|hs > ʔs
 +
|align=left|''*lüpsädäk > ľuʔsā'' "doić"
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''*-sk-'''
 
|'''*-sk-'''
|?
+
|sg
 
|TODO
 
|TODO
 
|}
 
|}
  
 
== Akcent ==
 
== Akcent ==
 +
 +
Początkowo wigierski posiadał akcent inicjalny, jak inne języki bałtyckofińskie. Powstanie zwarcia krtaniowego, a także prawa rytmiczne wywołane przez powstanie iloczasu w sylabach nieinicjalnych, spowodowały wykształcenie ruchomego i tonicznego akcentu, który może mieć jeden z aż czterech różnych typów:
 +
 +
'''1. Akcent ostry (akut)'''
 +
 +
Wymawiany krótko i wysoko. To domyślny typ akcentu dla lekkich sylab: ''kála'' (< ''*kala'') "ryba", ''íca'' (< ''*ica'') "ojciec", ''véci'' (< ''*veci'') "woda".
 +
 +
'''2. Akcent ciężki (grawis)'''
 +
 +
Wymawiany długo i nisko, z opadającym konturem. W wygłosie krótko i nisko. Gdy pada na dyftong, akcentowany jest pierwszy element. Jest to jedyny typ akcentu występujący w wygłosie wielosylabowych słów. Może mieć następujące źródła:
 +
* sekwencje typu L-H (lekka-ciężka sylaba) - ciężka sylaba przejmuje akcent: ''kunìgas'' "król" (< ''kunįgas'' < *''kuningas''), ''sesrà'' "siostra" (< ''*sesär''), ''ćutrà'' "córka" (< ''tʲutar'' < ''*tüt'ar''), ''rusgè'' "brązowy" (< ''rusgē'' < ''*ruskeda'')
 +
* ? sekwencje typu H-H: ''vòigē'' "prawy, właściwy" (< ''voigē'' < ''*oikeda''), ''pàimē'' "pasterz" (< ''paimę'' < ''*paimen''), ''ľàmī'' "ciepły" (< ''lʲąmį'' < ''*lämbin'') ''(+skrócenie następnej sylaby?)''
 +
* gdy akcentowana jest długa samogłoska, a następna samogłoska wypada w wyniku synkopy: ''sòrlane'' "wyspiarz" (< ''sōrelaine'' < ''*saarelainen'')
 +
* w sekwencjach typu H-L, gdzie wygłosowe "i" wypada: ''sòr'' "wyspa" (< ''sōri'' < ''*saari''), ''kùć'' "sześć" (< ''kūci'' < ''*kuuci''), ''ľàć'' "zachód" (< ''lāci'' < ''*länci'')
 +
* wygłosowy akcent złamany przechodzi w grawis: ''icà'' "ojcowie" (< ''icaʔ'' < ''*icä-t'')
 +
 +
'''3. Akcent przeciągły (cyrkumfleks)'''
 +
 +
Wymawiany długo, z rosnącym konturem. Gdy pada na dyftong, akcentowany jest drugi element. Jest to domyślny typ akcentu dla ciężkich sylab: ''vĩsas'' "mądry" (< ''*viisas''), ''sẽlga'' "plecy, grzbiet" (< ''*selkä''), ''śũrme'' "serce" (< ''*südän''~''südäme''), ''jũlme'' "jądro" (< ''*üdin''~''ütime'').
 +
 +
'''4. Akcent złamany'''
 +
 +
Wymawiany półdługo, z załamaniem głosu lub nawet lekkim zwarciem krtaniowym na końcu. W słowach jednosylabowych długo, z glottalizacją w połowie. Gdy pada na dyftong, akcentowany jest drugi element. Powstaje, gdy po akcentowanej sylabie następowałoby zwarcie krtaniowe: ''kêva'' "biedny" (< ''kehva'' < ''*keühä''), ''rô'' "pieniądze" (< ''rōʔ'' < ''*raha''), ''rôgas'' "bogaty" (< ''*raha-kas''), ''pô'' "zły" (< ''pōʔ'' < ''*paha''), ''vaîdā'' "zmieniać" (< ''vaiʔdā'' < ''*vaihta-dak'').
  
 
= Morfologia =
 
= Morfologia =
  
 
== Rzeczownik ==
 
== Rzeczownik ==
 +
 +
W porównaniu z prabałtyckofińskim systemem liczba przypadków została znacznie zredukowana:
 +
* przypadki główne (mianownik, partytyw, dopełniacz, biernik) zachowały się bez zmian,
 +
* wśród przyp. egzystencjalnych i miejscowników zaszły następujące fuzje i przesunięcia w znaczeniu: essyw+adessyw -> narzędnik (''instrumentalis''), translatyw+allatyw -> celownik (''dativus''), inessyw+elatyw -> miejscownik (''locativus''),
 +
* tzw. przypadki marginalne (instruktyw, komitatyw, abessyw) zostały utracone.
 +
Dało to ostatecznie system 9 przypadków.
 +
 +
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 +
!rowspan=2|&nbsp;
 +
!colspan=2|íca "ojciec"
 +
!colspan=2|kìeľ "język"
 +
!colspan=2|ćâdi "gwiazda"
 +
|- align=center
 +
!l. poj.
 +
!l. mn.
 +
!l. poj.
 +
!l. mn.
 +
!l. poj.
 +
!l. mn.
 +
|- align=center
 +
!Nom
 +
|íca (< *icä)
 +
|icà (< *icät)
 +
|kìeľ (< *keeli)
 +
|kielè (< *keelet)
 +
|ćâdi (< *tähti)
 +
|ćâdē (< *tähdet)
 +
|- align=center
 +
!Part
 +
|icà (< icā < *icädä)
 +
|(< *icäita)
 +
|kìelā (< *keeleda)
 +
|(< *kielida)
 +
|(< *tähdedä)
 +
|(< *tähdeidä)
 +
|- align=center
 +
!Gen
 +
|ícu (< *icän)
 +
|(< *icäiden)
 +
|kiẽle (< *keelen)
 +
|(< *kieliden)
 +
|câde (< *tähden)
 +
|
 +
|- align=center
 +
!Akk
 +
|ícu (< *icän)
 +
|icà (< *icät)
 +
|kiẽle (< *keelen)
 +
|kielè (< *keelet)
 +
|ćâde (< *tähden)
 +
|ćâdē (< *tähdet)
 +
|- align=center
 +
!Dat
 +
|ícaš (< *icäksi)
 +
|íciš (< *icäiksi)
 +
|kiẽleš (< *kieleksi)
 +
|kiẽliš (< *kieliksi)
 +
|ćâdeš (< *tähdeksi)
 +
|ćâdiš (< *tahdeiksi)
 +
|- align=center
 +
!Ins
 +
|ícan (< *icänä)
 +
|ícin (< *icäinä)
 +
|kiẽlen (< *kielenä)
 +
|kiẽlin (< *kielinä)
 +
|ćâden (< *tähtenä)
 +
|ćâdin (< *tähteinä)
 +
|- align=center
 +
!Loc
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|- align=center
 +
!Lat
 +
|colspan=2|îce (< icaʔe < *icähen)
 +
|colspan=2|kiêle (< kieleʔe < *keelehen)
 +
|colspan=2|ćâdē (< ćaʔdeʔe < tähdehen)
 +
|- align=center
 +
!Abl
 +
|icàu (< icälʔ < *icältä)
 +
|icìu (< icilʔ < *icäiltä)
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|}
  
 
== Przymiotnik ==
 
== Przymiotnik ==
Linia 374: Linia 521:
 
* https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Finnic_language
 
* https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Finnic_language
 
* https://en.wiktionary.org/wiki/Category:Proto-Finnic_lemmas
 
* https://en.wiktionary.org/wiki/Category:Proto-Finnic_lemmas
 +
* P. Kallio, [https://core.ac.uk/download/pdf/157586939.pdf Historical phonology from Proto-Finnic to Proto-Livonian]. ESUKA – JEFUL 2016.
 +
* P. Kallio, [https://docplayer.fi/15271011-Kantasuomen-konsonanttihistoriaa.html Kantasuomen konsonanttihistoriaa]. 2007.
 +
* P. Kallio, [https://www.academia.edu/10172149/The_Diversification_of_Proto-Finnic The Diversification of Proto-Finnic]. 2014.

Aktualna wersja na dzień 23:06, 1 mar 2020

Ta strona opisuje restart języka wigierskiego rozwijany od stycznia 2020. Rozwijany tu projekt całkowicie odbiega od wcześniejszych opisów wigierskiego, choć kontynuuje ten sam ogólny zamysł.

Rozwój języka jest tutaj pokazywany "od kuchni" - ostateczne decyzje mogą podlegać częstym zmianom. Artykuł może nawet zawierać wewnętrzne sprzeczności.

Gdy projekt będzie "w miarę gotowy", zastąpi wcześniejsze opisy wigierskiego. Chyba że w międzyczasie zostanie porzucony.

Cele, zamysły i powody restartu

W ostatnich latach coraz bardziej traciłem ochotę na tworzenie wigierskiego. Zdawałem sobie sprawę, że jest oparty na słabych podstawach - moja wiedza ugrofinistyczna przez długi czas ograniczała się do znajomości fińskiego i dostępu do praugrofińskich (!) rdzeni. Efekt końcowy co prawda raz po raz sprawiał dobre wrażenie, ale procesy, które do niego doprowadziły, były częściowo całkiem nieprawdopodobne (zachowanie bardzo archaicznych cech z PUF połączone z bezczelnym podobieństwem do fińskiego, skonstruowanie całej morfologii rzeczownika niemal od nowa przy zupełnie bałtyckofińskiej morfologii czasownika itd.) i chaotyczne - nigdy nie zostały dobrze sformułowane. Niektórzy mówią, że to nie ma znaczenia, liczy się efekt końcowy. Ale dla mnie porównywanie tego języka z natlangami, dobre wymieszanie podobieństw z cechami, które nadają mu indywidualny charakter - a przy tym lepsze zrozumienie jak powstają prawdziwe rodziny blisko spokrewnionych języków - jest jedną z motywacji do jego tworzenia.

Ponadto, początkowo główną motywacją do tworzenia wigierskiego było jak najładniejsze brzmienie, co rozumiałem jako narzucanie dosyć ciasnych ograniczeń - zakaz wielu fonemów, prosta fonotaktyka itp. Większość z nich okazała się prowadzić do brzmienia nie tyle ładnego, co monotonnego - ile można słuchać /l/, /r/, /n/. Dlatego z czasem inwentarz fonemów powiększał się o coraz "brudniejsze" głoski, ale to nie wystarczało - rygorystyczna fonotaktyka też przestała mi się podobać.

Powierzchowne zapoznanie się z językami lapońskimi, a potem też liwońskim i innymi bałtyckofińskimi, dało mi dużo nowych inspiracji, które nie pasowały do istniejącego projektu. Łącznie z szerszym spojrzeniem na estetykę. Od dłuższego czasu planowałem restart - wysadzić wszystkie dotychczasowe ograniczenia i stworzyć miejsce dla nowych pomysłów. Charakter wigierskiego zostanie zachowany, a jednocześnie otworzą się nowe możliwości, a umiejscowienie w klasyfikacji istniejących języków stanie się bardziej ugruntowane i realistyczne.

Klasyfikacja

Wigierski jest językiem bałtyckofińskim. Z tej rodziny wydzielił się stosunkowo wcześnie, ale później niż grupa południowoestońska (Võro i pokrewne). Podobnie jak liwoński, przebywał przez długi czas pod silnym wpływem języków bałtyckich - szczególnie litewskiego (wcześniej być może też pruskiego). Geograficzne oddalenie od reszty języków bałtyckofińskich spowodowało, że stracił wiele charakterystycznych dla tej rodziny cech, jak np. harmonia samogłoskowa, czy duża ilość przypadków.

Wczesne własne innowacje (wydzielające z BF)

  • zamiana harmonii samogłoskowej na palatalizację (ä, ü > ʲa, ʲu)

Późniejsze własne innowacje

  • rozwój akcentu swobodnego i tonicznego
  • całkowita reorganizacja systemu przypadków
  • ks > š

Własne archaizmy

  • brak spirantyzacji c > s
  • zachowanie /ɣ/ jako spirantu
  • brak asymilacji nd, ld, rd > nn, ll, rr

Cechy wspólne z liwońskim

  • zmiana /h/ w zwarcie krtaniowe i dalej w "złamany ton"
  • rozwój niektórych długich samogłosek (öö > ie, aa > ō)
  • lenicja prowadząca do utraty gradacji spółgłoskowej

Cechy peryferyjne (współdzielone z północno-BF)

  • dyftongizacja długich średnich i niskich (ee > ie itd.) - to raczej nie jest cecha peryferyjna, ale innowacja współdzielona z litewskim
  • zachowanie wygłosowych samogłosek

Fonologia

Samogłoski

Wigierski posiada standardowy, 5-samogłoskowy system z rozróżnieniem iloczasu. Krótkie nieśrednie samogłoski (a, i, u) są wyraźnie zredukowane (podobnie jak w litewskim).

  przednie centralne tylne
przymknięte i /ɪ/, ī /iː/ u /ʊ/, ū /uː/
średnie e /ɛ/, ē /eː/ o /ɔ/¹, ō /ɔː/
otwarte a /ɐ/, ā /aː/

¹ Nieakcentowane "o" jest odokrąglane i podnoszone do [ɤ].

Następujące sekwencje są dyftongami:

  i u e o a
a ai /ai̯/ au /au̯/
e ei /ei̯/ eu /eu̯/ ea /ea̯/
i iu /iu̯/ ie /ie̯/
o oi /ɔi̯/ ou /ɔu̯/
u ui /ui̯/ uo /uɔ̯/

Rozwój krótkich samogłosek

PBF wig. Przykłady, uwagi
*a a *kala > kala "ryba"
*e e *emä > ema "matka"
*i i *icä > ica "ojciec"
*o o *toci > toci "prawda"
*u u *tupa > tuba "pokój"
e po wargowych: *märkä > merga "mokry", *väki > vegi "osoba"
ʲa *käci > ḱaci "ręka", *tähti > ćaʔdi "gwiazda
i po wargowych: *pühä > piʔva "święty",
ʲu *külma > ḱulma "zimny", *hüvä > juva "dobry"

Rozwój długich samogłosek

PBF wig. Przykłady, uwagi
*aa ō *saari > sōri "wyspa"
*ee ie *keeli > kieli "język"
*ii ī *viici > vīci "pięć"; *viisas > vīsas "mądry"
*oo uo *joodak > juoda "pić"
*uu ū *kuuci > kūci "sześć"; *suuri > sūri "duży"
*ää ea po wargowych: *pää > pea "głowa", *väärä > veara "zły, fałszywy"
ʲā *sääri > śāri "łydka", *hääli > jāli "głos"
*öö ie *söödäk > sieda "jeść"; *öö > ie "noc"
*üü iu *müüdäk > miuda "sprzedawać"; *tüüni > ciuni "spokój"

Rozwój dyftongów

PBF wig. Przykłady, uwagi
*ai ? TODO
*ei ? TODO
*oi ? TODO
*ui ? TODO
*äi ? TODO
*üi ? TODO
*au ? TODO
*ou ? TODO
*iu ? TODO
*äü ? TODO
*eü ? TODO
*iü ? TODO

Rozwój nosówek

Spółgłoski

  Wargowe Koronalne Zadziąsłowe/
Palatalne
Welarne
twarde miękkie
Nosowe m /m/ n /n/ ń /nʲ/
Zwarte bezdźw. p /p/ t /t/ /c/ k /k/
dźw. b /b/ d /d/
Afrykaty c /t͡s/ ć /t͡sʲ/ č /t͡ʃ/
Szczelinowe s /s/ ś /sʲ/ š /ʃ/ g /ɣ/
Półotwarte v /ʋ/ j /j/
Boczne l /l̪/ ľ /l̪ʲ/
Drżące r /r/
  • k, c, s, n, l przed samogł. przednią (i, e) oznaczają odpowiednią spółgłoskę miękką
  • zbitka /sɣ/ jest wymawiana jako /sx/

Gradacja i lenicja

Palatalizacja

Rozwój zbitek

Z poniższych zmian charakterystyczna dla wigierskiego jest zmiana ks, kc > hs, hc > š, č. W tym zapisie h oznacza spółgłóskę /x/, tak że zbitka /xs/ mogła zostać uproszczona do /ʃ/.

W pozostałych przypadkach głoska ta straciła miejsce artykulacji do /h/, a następnie dała glottalizację.

Kolejną cechą charakterystyczną dla wigierskiego jest zmiana /t/ w wygłosie sylaby w /ʔ/. Podobna zmiana występuje w Võro, jednak tam -tk- > -kk-.

PBF wig. Przykłady, uwagi
*-čk- tk > ʔg *kačku > kaʔgu "plaga"
*-tk- ʔg *kotka > koʔga "orzeł"
*-kt- ht > ʔd *tähti > ćaʔdi "gwiazda"
*-pt- ht > ʔd TODO
*-kc- hc > č *ükci > juč "jeden"
*-pc- hc > ʔc *lapci > laʔci "dziecko"
*-ks- hs > š *eksüdäk > ešuo "gubić się"
*-ps- hs > ʔs *lüpsädäk > ľuʔsā "doić"
*-sk- sg TODO

Akcent

Początkowo wigierski posiadał akcent inicjalny, jak inne języki bałtyckofińskie. Powstanie zwarcia krtaniowego, a także prawa rytmiczne wywołane przez powstanie iloczasu w sylabach nieinicjalnych, spowodowały wykształcenie ruchomego i tonicznego akcentu, który może mieć jeden z aż czterech różnych typów:

1. Akcent ostry (akut)

Wymawiany krótko i wysoko. To domyślny typ akcentu dla lekkich sylab: kála (< *kala) "ryba", íca (< *ica) "ojciec", véci (< *veci) "woda".

2. Akcent ciężki (grawis)

Wymawiany długo i nisko, z opadającym konturem. W wygłosie krótko i nisko. Gdy pada na dyftong, akcentowany jest pierwszy element. Jest to jedyny typ akcentu występujący w wygłosie wielosylabowych słów. Może mieć następujące źródła:

  • sekwencje typu L-H (lekka-ciężka sylaba) - ciężka sylaba przejmuje akcent: kunìgas "król" (< kunįgas < *kuningas), sesrà "siostra" (< *sesär), ćutrà "córka" (< tʲutar < *tüt'ar), rusgè "brązowy" (< rusgē < *ruskeda)
  •  ? sekwencje typu H-H: vòigē "prawy, właściwy" (< voigē < *oikeda), pàimē "pasterz" (< paimę < *paimen), ľàmī "ciepły" (< lʲąmį < *lämbin) (+skrócenie następnej sylaby?)
  • gdy akcentowana jest długa samogłoska, a następna samogłoska wypada w wyniku synkopy: sòrlane "wyspiarz" (< sōrelaine < *saarelainen)
  • w sekwencjach typu H-L, gdzie wygłosowe "i" wypada: sòr "wyspa" (< sōri < *saari), kùć "sześć" (< kūci < *kuuci), ľàć "zachód" (< lāci < *länci)
  • wygłosowy akcent złamany przechodzi w grawis: icà "ojcowie" (< icaʔ < *icä-t)

3. Akcent przeciągły (cyrkumfleks)

Wymawiany długo, z rosnącym konturem. Gdy pada na dyftong, akcentowany jest drugi element. Jest to domyślny typ akcentu dla ciężkich sylab: vĩsas "mądry" (< *viisas), sẽlga "plecy, grzbiet" (< *selkä), śũrme "serce" (< *südän~südäme), jũlme "jądro" (< *üdin~ütime).

4. Akcent złamany

Wymawiany półdługo, z załamaniem głosu lub nawet lekkim zwarciem krtaniowym na końcu. W słowach jednosylabowych długo, z glottalizacją w połowie. Gdy pada na dyftong, akcentowany jest drugi element. Powstaje, gdy po akcentowanej sylabie następowałoby zwarcie krtaniowe: kêva "biedny" (< kehva < *keühä), "pieniądze" (< rōʔ < *raha), rôgas "bogaty" (< *raha-kas), "zły" (< pōʔ < *paha), vaîdā "zmieniać" (< vaiʔdā < *vaihta-dak).

Morfologia

Rzeczownik

W porównaniu z prabałtyckofińskim systemem liczba przypadków została znacznie zredukowana:

  • przypadki główne (mianownik, partytyw, dopełniacz, biernik) zachowały się bez zmian,
  • wśród przyp. egzystencjalnych i miejscowników zaszły następujące fuzje i przesunięcia w znaczeniu: essyw+adessyw -> narzędnik (instrumentalis), translatyw+allatyw -> celownik (dativus), inessyw+elatyw -> miejscownik (locativus),
  • tzw. przypadki marginalne (instruktyw, komitatyw, abessyw) zostały utracone.

Dało to ostatecznie system 9 przypadków.

  íca "ojciec" kìeľ "język" ćâdi "gwiazda"
l. poj. l. mn. l. poj. l. mn. l. poj. l. mn.
Nom íca (< *icä) icà (< *icät) kìeľ (< *keeli) kielè (< *keelet) ćâdi (< *tähti) ćâdē (< *tähdet)
Part icà (< icā < *icädä) (< *icäita) kìelā (< *keeleda) (< *kielida) (< *tähdedä) (< *tähdeidä)
Gen ícu (< *icän) (< *icäiden) kiẽle (< *keelen) (< *kieliden) câde (< *tähden)
Akk ícu (< *icän) icà (< *icät) kiẽle (< *keelen) kielè (< *keelet) ćâde (< *tähden) ćâdē (< *tähdet)
Dat ícaš (< *icäksi) íciš (< *icäiksi) kiẽleš (< *kieleksi) kiẽliš (< *kieliksi) ćâdeš (< *tähdeksi) ćâdiš (< *tahdeiksi)
Ins ícan (< *icänä) ícin (< *icäinä) kiẽlen (< *kielenä) kiẽlin (< *kielinä) ćâden (< *tähtenä) ćâdin (< *tähteinä)
Loc
Lat îce (< icaʔe < *icähen) kiêle (< kieleʔe < *keelehen) ćâdē (< ćaʔdeʔe < tähdehen)
Abl icàu (< icälʔ < *icältä) icìu (< icilʔ < *icäiltä)

Przymiotnik

Zaimek

Czasownik

Słownictwo

Źródła