Język zongepajcki: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m
 
(Nie pokazano 26 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
'''Język zongepajcki''' lub '''Język zachodni'''<ref>Jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''Slax Żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'slɐk͡x 'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście ''aː > ɛ (ě)''. Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
+
{{Język
 +
|kolor=#33CC33
 +
|nazwa=Język zongepajcki (klasyczny)
 +
|nazwa własna=Żongěpaizaiz aigoslo
 +
|klasyfikacja=Gamajskie
 +
* Protogamajski
 +
** Grupa Centralna
 +
** Grupa Preferyjna
 +
*** '''Zongepajcki'''
 +
**** '''Zongepajcki klasyczny'''
 +
**** Zongepajcki ludowy
 +
***** ''Języki zongepajckie''
 +
 
 +
|alfabet=łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
 +
|szyk zdania =SOV
 +
}}{{sp}}
 +
 
 +
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''Żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście ''aː > ɛ (ě)''. Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
  
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
Linia 22: Linia 39:
  
 
'''Pierwsza przesuwka'''
 
'''Pierwsza przesuwka'''
 +
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
 
*f > pf (zapisane jako '''pf''')
 
*f > pf (zapisane jako '''pf''')
 
*θ > ''tθ'' > ts (zapisane jako '''z''')
 
*θ > ''tθ'' > ts (zapisane jako '''z''')
 
*s > ts (zapisane jako '''z''')
 
*s > ts (zapisane jako '''z''')
*ħ > ''kħ'' > kx (zapisane jako '''x''')
+
*ħ > x > kx (zapisane jako '''x''')
  
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
Linia 48: Linia 66:
  
 
'''Palatalizacja'''
 
'''Palatalizacja'''
 +
 
Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.
 
Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.
 +
 
Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.
 
Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.
 
*b > bç (bǩ)
 
*b > bç (bǩ)
Linia 54: Linia 74:
 
*pf > pfç (pfǩ)
 
*pf > pfç (pfǩ)
 
*f > fç (fǩ)
 
*f > fç (fǩ)
*w > (wǩ)
+
*w > (wǩ)
 
*m > mɲ (mń)
 
*m > mɲ (mń)
  
Linia 72: Linia 92:
 
*ɣ > zʲ > z (ż)
 
*ɣ > zʲ > z (ż)
 
*kx > tɕ (č)
 
*kx > tɕ (č)
 +
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
 +
 +
'''Tzw. "Naleciałość ludowa"'''
 +
*nagłosowe ji > ī
  
 
== Fonologia ==
 
== Fonologia ==
Linia 78: Linia 102:
 
! rowspan=1|
 
! rowspan=1|
 
! colspan=1|Przednie
 
! colspan=1|Przednie
 +
! colspan=1|Środkowe
 
! colspan=1|Tylne
 
! colspan=1|Tylne
 
|-
 
|-
Linia 83: Linia 108:
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Przymknięte
 
!Przymknięte
|{{IPA|i}}||{{IPA|u}}  
+
|{{IPA|i}} {{IPA|iː}}<ref>status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon {{IPA|[ji]}} w tej pozycji</ref>|| ||{{IPA|u}}  
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Półprzymknięte
 
!Półprzymknięte
|{{IPA|e}}||{{IPA|o}}  
+
|{{IPA|e}}||{{IPA|ə}}<ref>tylko w wymowie potocznej/z elementami języka ludowego</ref>||{{IPA|o}}  
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Półotwarte
 
!Półotwarte
|{{IPA|ɛ}}||{{IPA|ɐ}}
+
|{{IPA|ɛ}}||{{IPA|ɐ}}||
 
|-align=center
 
|-align=center
 
|}
 
|}
Linia 95: Linia 120:
 
Występują dwa dyftongi: '''ai''' oraz '''au''', pochodzące jednak z głosek '''ī, ū''', podczas gdy protogamajskie '''ai, au''' przeszły w '''e, o'''.
 
Występują dwa dyftongi: '''ai''' oraz '''au''', pochodzące jednak z głosek '''ī, ū''', podczas gdy protogamajskie '''ai, au''' przeszły w '''e, o'''.
 
=== Spółgłoski ===
 
=== Spółgłoski ===
 +
Kursywą zaznaczono allofony
 +
{| class="wikitable" style=text-align:center
 +
! colspan="2" |
 +
!Wargowe
 +
!Zębowe
 +
!Dziąsłowe
 +
!Podniebienne
 +
!Welarne
 +
!Języczkowe
 +
!Gardłowe
 +
|- align="center"
 +
! colspan="2" | Nosowe
 +
|{{IPA|m}}
 +
|{{IPA|n}}
 +
|
 +
|{{IPA|ɲ}}
 +
|{{IPA|''ŋ''<ref>allofon {{IPA|[n]}} przed {{IPA|[k]}} oraz {{IPA|[kx]}}</ref>}}
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! rowspan="2" |Zwarte
 +
!<small>bezdźwięczne</small>
 +
|{{IPA|p}}     
 +
|{{IPA|t}}
 +
|
 +
|
 +
|{{IPA|k}} 
 +
|
 +
|
 +
|-
 +
!<small>dźwięczne</small>
 +
|{{IPA|b}}
 +
|{{IPA|d}}
 +
|
 +
|
 +
|{{IPA|''g''<ref name="al" >allofon spółgłoski bezdźwięcznej przed spółgłoskami {{IPA|[r]}} {{IPA|[ɫ]}}, {{IPA|[l]}}, {{IPA|[ʎ]}}, {{IPA|[w]}}, {{IPA|[m]}}, {{IPA|[n]}} oraz {{IPA|[ɲ]}}</ref>}}
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! rowspan="2" | Afrykaty
 +
!<small>bezdźwięczne</small>
 +
|{{IPA|pf}}     
 +
|{{IPA|ts}}
 +
|{{IPA|tʃ}}
 +
|{{IPA|tɕ}}
 +
|{{IPA|kx}}
 +
|
 +
|
 +
|-
 +
!<small>dźwięczne</small>
 +
|{{IPA|''bβ''<ref name="al"></ref>}}
 +
|{{IPA|dz}}
 +
|{{IPA|dʒ}}
 +
|
 +
|{{IPA|''gɣ''<ref name="al"></ref>}}
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! rowspan="2" | Szczelinowe
 +
!<small>bezdźwięczne</small>
 +
|{{IPA|f}}     
 +
|{{IPA|s}}
 +
|{{IPA|ʃ}}
 +
|{{IPA|ç}}
 +
|{{IPA|x}}
 +
|{{IPA|χ}}
 +
|{{IPA|h}}
 +
|-
 +
!<small>dźwięczne</small>
 +
|{{IPA|''β''}}<ref name="al"></ref>
 +
|{{IPA|ð}}, {{IPA|z}}
 +
|{{IPA|ʒ}}
 +
|
 +
|{{IPA|ɣ}}
 +
|{{IPA|''ʁ''}}<ref name="al"></ref>
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! colspan="2" | Uderzeniowe
 +
|
 +
|{{IPA|ɾ}}
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|-
 +
! colspan="2" | Boczne, Półsamogłoski
 +
|
 +
|{{IPA|ɫ}}
 +
|{{IPA|l}}
 +
|{{IPA|ʎ}}, {{IPA|j}}
 +
|{{IPA|w}}
 +
|
 +
|
 +
|}
 +
Allofony {{IPA|[bβ]}}, {{IPA|[β]}} kiedyś były wymawiane jako {{IPA|[bv]}} i {{IPA|[v]}}
 +
 +
Ta sama tabela, została jednak pozbawiona allofonów.
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
! colspan="2" |
 
! colspan="2" |
Linia 164: Linia 287:
 
!<small>dźwięczne</small>
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|
 
|
|{{IPA|ð}} {{IPA|z}}
+
|{{IPA|ð}}, {{IPA|z}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|
 
|
Linia 189: Linia 312:
 
|
 
|
 
|}
 
|}
 +
 
Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.
 
Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.
  
Linia 203: Linia 327:
 
W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:
 
W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:
  
Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska sufiksu
+
Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu
 
*i ai <---> i ai
 
*i ai <---> i ai
 
*u au <---> u au
 
*u au <---> u au
Linia 216: Linia 340:
  
 
W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.
 
W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.
 +
 +
=== O ruchome ===
 +
Asynchroniczna palatalizacja spółgłosek wargowych i rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby '''(T)V(T)'''. Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. '''o ruchomym'''. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:
 +
*po końcowym ''sl'', np. ''aigoslo'' < ''aigosl''
 +
*po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach ''TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV'' gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
 +
*w grupach ''TslV > TsolV, VslT > VsloT''
 +
*jeżeli sufiks by się zaczął na ''sl'', przed ''sl'' dodajemy właśnie ruchome o.
 +
 +
Właściwości '''ruchomego o:'''
 +
*nie podlega harmonii
 +
*jeśli jest na końcu wyrazu, a jest wersja afiksu na słowa kończące się na spółgłoskę, to afiks używa wersji spółgłoskowej
 +
*w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy
 +
 +
Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa ''sl'' pomimo łamania budowy '''(T)V(T)'''. Jeszcze rzadziej te wyjątki się pojawiają w pozycjach palatalizacji.
 +
 +
==== Pochodzenie barwy ruchomego o ====
 +
 +
Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego '''au''') w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.
 +
 +
Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:
 +
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Zongepajcki klasyczny
 +
! IPA (klasyczny)
 +
! Zongepajcki ludowy
 +
! IPA (ludowy)
 +
! Polski
 +
|-
 +
| aigoslo
 +
| {{IPA|/'ajɣoslo/}}
 +
| ègoslă
 +
| {{IPA|/'ɛɣoslə/}}
 +
| język
 +
|-
 +
| saikhaslo
 +
| {{IPA|/'sajχɐslo/}}
 +
| sèkhaslă
 +
| {{IPA|/'sɛχɐslə/}}
 +
| brat
 +
|-
 +
| khapsolai
 +
| {{IPA|/'χɐpsolaj/}}
 +
| khapsălè
 +
| {{IPA|/'χɐpsəlɛ/}}
 +
| król
 +
|-
 +
| oslaupu
 +
| {{IPA|/'oslawpu/}}
 +
| ăslòpu
 +
| {{IPA|/'əslɔpu/}}
 +
| włosy
 +
|-
 +
| djuslokhag
 +
| {{IPA|/'ðusloχɐɣ/}}
 +
| djuslăkhag
 +
| {{IPA|/'ðusləχɐɣ/}} lub {{IPA|/'βusləχɐɣ/}}
 +
| wiatr
 +
|}
 +
 +
=== Deklinacja ===
 +
Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.
 +
 +
Przypadki w języku zongepajskim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):
 +
*1. mianownik [m] (kto, co)
 +
*2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
 +
*3. biernik [b] (kogo, co)
 +
*4. miejscownik [mj] (o kim, o czym)
 +
*5. ablatyw [a] (skąd, od kogo, od czego)
 +
*6. allatyw [al] (dokąd, do kogo, do czego)
 +
*7. innesyw [i] (w kim, w czym)
 +
*8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)
 +
 +
Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem '''ǩi''' (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem.
 +
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Przypadek
 +
! Sufiks
 +
! gaba – człowiek
 +
! jisłě – kapłan, guślarz
 +
! wakhatun – koń
 +
|-
 +
| 1. m
 +
| -ø
 +
| gaba
 +
| jisłě
 +
| wakhatun
 +
|-
 +
| 2. d
 +
| -(w)_
 +
| gaba'''wa'''
 +
| jisłě'''wa'''
 +
| wakhatun'''u'''
 +
|-
 +
| 3. b
 +
| -(j)_z
 +
| gaba'''jaz'''
 +
| jisłě'''jiz'''
 +
| wakhatun'''uz'''
 +
|-
 +
| 4. mj
 +
|  -hě
 +
| gaba'''hě'''
 +
| jisłě'''hě'''
 +
| wakhatun'''hě'''
 +
|-
 +
| 5. a
 +
| -(_)chu
 +
| aba'''chu'''
 +
| jisłě'''chu'''
 +
| wakhatun'''uchu'''
 +
|-
 +
| 6. al
 +
| -(k)uch
 +
| gaba'''kuch'''
 +
| jisłě'''kuch'''
 +
| wakhatun'''uch'''
 +
|-
 +
| 7. i
 +
| -z_
 +
| gaba'''za'''
 +
| jisłě'''za'''
 +
| wakhatun'''zu'''
 +
|-
 +
| 8. w
 +
| -(_)kh_²
 +
| gaba'''khě'''
 +
| jisłě'''khě'''
 +
| wakhatun'''ukhau'''
 +
|}
 +
 +
=== Liczby ===
 +
W języku są używane trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa zanikła.
 +
 +
Sufiksy do określenia liczb:
 +
*pojeczyncza: bez końcówek
 +
*podwójna: '''-_jěja'''
 +
*mnoga: '''-(o)sl_za, -r_za''' (gdy kończy się na ''slo'')
 +
 +
Przykłady:
 +
*''zoslu, zoslujěja, zoslusluza'' (owca, dwie owce, owce)
 +
*''jisłě, jisłějěja, jisłěslaza'' (kapłan, dwaj kapłani, kapłani)
 +
*''aigoslo, aigoslojěja, aigoroza'' (język, dwa języki, języki)
 +
 +
=== Przymiotnik ===
 +
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z''<ref>zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
 +
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
 +
 +
Inne przykłady:
 +
*''żongěpaizaiz'' – zachodni
 +
*''aigoslozoz'' – językowy
 +
*''hałużzuz'' – ziarnowy
 +
*''zahmaszaz'' – mielony
 +
 +
Dodając natomiast ''-(_)lu'' zamiast ''-z_z'' otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. ''aigoslolu'' – bezjęzyczny.
 +
 +
=== Przysłówek ===
 +
Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika ''-z_z/-z_²z'' ma ''-z_dj/-z_²dj''. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:
 +
*''jisłězadj'' – kapłańsko
 +
*''żongěpaizaidj'' – zachodnio
 +
*''aigoslozodj'' – językowo
 +
*''zahmaszadj'' – mielnie
 +
 +
=== Czasownik ===
 +
Czasownik wyraża czynność. Różni się on nieco od protogamajskiego. Jednak nadal jest zatarcie granicy pomiędzy aspektem a trybem.
 +
 +
==== Bezokolicznik ====
 +
Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim '''ěj''' (po spółgłoskach i ruchomym o) lub '''ňe''' (po innych samogłoskach). Przykłady:
 +
*''zahmasěj'' – mielić/mleć
 +
*''żaiměj'' – orać
 +
*''zuwaslěj'' – polować
 +
*''ǩifěj'' – biec
 +
*''pfěslěňe'' – palić
 +
 +
Jedynymi wyjątkami są czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''').
 +
 +
==== Odmiana czasowników ====
 +
Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:
 +
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Osoba
 +
! Sufiks
 +
|-
 +
| 1 os. l. poj
 +
| -(f)_²t
 +
|-
 +
| 2 os. l. poj
 +
| -(f)_²z
 +
|-
 +
| 3 os. l. poj
 +
| -(f)_²ce
 +
|-
 +
| 1 os. l. pd
 +
|  -(dj)_
 +
|-
 +
| 2 os. l. pd
 +
| -(dj)_g
 +
|-
 +
| 3 os. l. pd
 +
| -(dj)_x
 +
|-
 +
| 1 os. l. mn
 +
|  -(f)_²
 +
|-
 +
| 2 os. l. mn
 +
| -(f)_²g
 +
|-
 +
| 3 os. l. mn
 +
| -(f)_²x
 +
|}
 +
 +
Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":
 +
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Osoba
 +
! Czasownik
 +
|-
 +
| 1 os. l. poj
 +
| chadě
 +
|-
 +
| 2 os. l. poj
 +
| chadapf
 +
|-
 +
| 3 os. l. poj
 +
| chadze
 +
|-
 +
| 1 os. l. pd
 +
| chadajěja
 +
|-
 +
| 2 os. l. pd
 +
| chadazajěja
 +
|-
 +
| 3 os. l. pd
 +
| chadacet
 +
|-
 +
| 1 os. l. mn
 +
| chad
 +
|-
 +
| 2 os. l. mn
 +
| chadazěg
 +
|-
 +
| 3 os. l. mn
 +
| chadazět
 +
|}
 +
Czasownik ''mieć'' ('''xohsazěj'''), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika ''woleć'' ('''oslauna'''), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).
 +
 +
==== Chcieć ====
 +
O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:
 +
*1. podmiot
 +
*2. dopełnienie
 +
*3. czasownik posiłkowy ''woleć'' (oslauna) odmieniony normalnie
 +
*4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem ''woleć'' orzeczenie modalne)
 +
Przykładowo:
 +
Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ait'''. - Ja chce orać wielkie pole.
 +
 +
ale Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ěj'''. - Ja wolę orać wielkie pole.
 +
 +
==== Trybo-aspekty ====
 +
===== Stanu: =====
 +
Trybo-aspekt stanu oddaje to, że czynność jest już zakończona.
 +
Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu ''p(_)-'' lub ''opǩi-'' (jeżeli pierwsza samogłoska to ''i'' lub ''ai'') np.
 +
*''żaimait'' (oram) > ''opǩiżaimait'' (zoram)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''pafahakět'' (zsieję)
 +
 +
W języku zanikła forma teliktyczna.
 +
 +
===== Intencji: =====
 +
 +
'''Forma pragnąca''' wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności.
 +
Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu ''h_(sl)-'' lub ''j_(sl)''- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:
 +
*''żaimait'' (oram) > ''jiżaimait'' (chce orać)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''hafahakět'' (chcę siać)
 +
 +
'''Forma życząca''' wyraża życzenie mówiącego.
 +
 +
Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie ''chcieć''):
 +
*''żaimait'' (oram) > ''chadapf żaimaiz'' (obyś orał)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''chadapf fahakěz'' (obyś siał).
 +
Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.
 +
 +
'''Forma pytająca''' oczywiście tworzy pytania.
 +
Tworzymy ją dodając cząstkę ''k_²(m)-'' lub ''ǩ_²(m)-'' (oczywiście powodem jest palatalizacja) np.
 +
*''żaimait'' (oram) > ''kaiżaimaiz'' (orasz?)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''kěfahakěz'' (siejesz?).
 +
 +
Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.
 +
 +
==== Czasy ====
 +
W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.
 +
 +
Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks ''"-(t)_²l"'' np:
 +
*''żaimaitail'' – będę orać
 +
*''ǩifaigail'' – będziecie biec
 +
 +
Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks ''"-(s)_n"'' np:
 +
*''fahakětan'' – siałem
 +
*''zahmasagan'' – wy (dwoje) mieliliście
 +
 +
Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik ''być'' w czasie przeszłym np:
 +
*''chaděsan fahakětan'' – siałem (przed czymś innym)<ref>uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny</ref>/siałem był<ref>odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika</ref>
 +
*''chadazajějasan zahmasagan'' – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli
 +
 +
==== Kolejność sufiksów czasownika ====
 +
*czasownik posiłkowy ''woleć''
 +
** prefiks formy pragnącej
 +
** ''woleć''
 +
** sufiks osoby/bezokolicznika
 +
** sufiks czasu
 +
*czasownik posiłkowy ''być''
 +
** prefiks formy pragnącej
 +
** odmienione ''być''
 +
** sufiks czasu
 +
*czasownik właściwy
 +
** prefiks formy pytającej
 +
** prefiks formy pragnącej
 +
** prefiks trybo-aspektu stanu
 +
** ''czasownik''
 +
** sufiks osoby/bezokolicznika
 +
** sufiks czasu
 +
 +
=== Zaimki ===
 +
==== Zaimki osobowe ====
 +
Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podlegają regularnej odmianie przez przypadki.
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Zaimek
 +
! Tłumaczenie
 +
|-
 +
| go
 +
| ja
 +
|-
 +
| łai
 +
| ty
 +
|-
 +
| pe
 +
| on/ona/ono
 +
|-
 +
| žipfajěja
 +
| my (l. podwójna)
 +
|-
 +
| ujěja <ref>pochodzi od skróconego, protogamajskiego ''uur'''uyya'''''</ref>
 +
| wy (l. podwójna)
 +
|-
 +
| khado <ref>jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem</ref>
 +
| oni/one (l. podwójna)
 +
|-
 +
| žipfa
 +
| my
 +
|-
 +
| auslo
 +
| wy
 +
|-
 +
| kha
 +
| oni/one
 +
|}
 +
 +
==== Zaimki dzierżawcze ====
 +
Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki ''-z_z'' lub ''-z_²z'' – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.
 +
 +
==== Zaimki zwrotne ====
 +
Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.
 +
*''go → gosaum''
 +
*''łai → łaisaum''
 +
*''pe → pesaum''
 +
*''žipfajěja → žipfajějasaum''
 +
*''ujěja → ujějasaum''
 +
*''khado → khadosaum''
 +
*''žipfa → žipfasaum''
 +
*''auslo → auslosaum''
 +
*''kha → khasaum''
 +
 +
=== Przedimek ===
 +
W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (kiedyś występował przedimek określony '''slax'''). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka '''pe''' lub zaimków wskazujących.
 +
 +
== Przykładowe zdania i teksty ==
 +
=== Zdania ===
 +
*''Go toslauzuz pauslosaizaz pafahakět.'' – Ja zsieję całe pole.
 +
*''Žipfajějasaum pfaraha.'' – My (dwoje) kochamy siebie.
 +
*''Kha zěkhukuch zajějazadj sutuslaux.'' – Oni szybko idą do wzgórza.
 +
 +
===Owca i Konie ===
 +
'''Zongepajcki klasyczny:'''
 +
 +
Żuslo zěkhuhu zoslu, iši khaxziwǩi wěn'xohsazěce, wakhatunosluza opǩidachce. Hażsolun iľiciz awawzaslaz sawawsan, zoslun xahzazaz ziľijiz łaisľiceson ji džidun zajějazadj gabajaz jagawawaslocesan. Zoslu wakhatunsluzakuch paigicesin: "Gozaz siwax abace, chěslo idachět aši gaba żawaw ǩi wakhatunosluzawa zawawěj żesloce". Wakhatunosluza pakawaněxan: "Inur zoslukhau haslotauslauz, žipfazaz siwax abafěx, chěslo idachěx afa gaba, fěpun, łaizaz khaxzijiz pahafzinaice żoslu gapaslo ǩi pesaum. Ji zoslu wěn'xohsazce khaxziwǩi". Chěslo zauch patuslucesun, zoslu adj nuhěp gabazimicešin.
 +
 +
'''Protogamajski:'''
 +
 +
Zur saaquhu, phauru isi waan ħauhtaytan qaħtiwi binnakasaytan waqadunrusayus. Raħ hazrun tawwasaytan illisis awwasaryas, raħ pharun liirisaytin ħahtasas dilliyis fi raħ dhinnun sayyasah yaghawwarasaytan ghammayas. Raħ phauru biighisaytin waqadunrusaksu: "Aghqiwaħ ammasay, kaar innakaad asi ghamma ghayrasay zaww waqadunrusawul". Raħ waqadunrusa makawanaħan: "Inur hurduuruph, phauruquu, ziqiwaħrasa ammaħ, kaar innaka apa ghamma, raħ paabun, mahaptiniisay layqaħtiyis bausas ghabaraksu pir paytuum. Fi raħ phauru waan ħauhtaytan qaħtiwi". Kaar suuk badurusaytun, raħ phauru gipisaytin nuhaabadh.
 +
 +
'''Polski:'''
 +
 +
Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.
 +
 +
== Związki z innymi językami gamajskimi ==
 +
Język zongepajcki posiada podobieństwa z innymi potomkami języka protogamajskiego. Oto niektóre z nich:
 +
=== Język prachamski ===
 +
Język zongepajcki jest najbardziej podobny do prachamskiego (podejrzewa się nawet, że wywodzą się z jednego prajęzyka). Oto część z nich:
 +
*W obu językach samogłoski od stanu protogamajskiego rozwinęły się bardzo podobnie.  Jedynie protogamajskie '''*ā''' w prachamskim zlało się z protogamajskim '''au''' w postaci '''o''', zaś w zongepajckim obie głoski zachowały odrębność (odpowiednio '''ě''' i '''o'''). Również geminaty '''*ww''' oraz '''*yy''' inaczej zostały potraktowane (w zongepajckim przeszły w grupy '''waw''' oraz '''jěj''', zaś w prachamskim albo wydłużyły samogłoskę, zaś po '''a''' dyftong).
 +
*Wspólna końcówka bezokolicznika '''-ěj''' (zongepajcki) i '''-oy''' (wczesny prachamski) – różnica w samogłosce jest spowodowana rozwojem '''*ā'''. Z powodu tego, że protogamajski raczej nie dopuszczał zbitki '''*āy''' (na dodatek nie traktowanej jako dyftong) podejrzewa się, że została zapożyczona.
 +
Przykłady słów, które w obu językach się nie wiele różnią: pěla – pōla (dziewięć), naira – nēyra (sześć).
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==

Aktualna wersja na dzień 11:47, 21 lut 2020

Język zongepajcki (klasyczny)
Żongěpaizaiz aigoslo
Sposoby zapisu: łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Protogamajski
    • Grupa Centralna
    • Grupa Preferyjna
      • Zongepajcki
        • Zongepajcki klasyczny
        • Zongepajcki ludowy
          • Języki zongepajckie
Lista conlangów

        

Język zongepajcki, Język zongepajski lub Język zachodni[1] (Żongěpaizaiz aigoslo ['zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście aː > ɛ (ě). Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [ɣ].

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • ai > e
  • au > o
  • iː > ai
  • i > i
  • uː > au
  • u > u
  • aː > ɛ (zapisane przy pomocy ě)
  • a > ɐ (zapisane przy pomocy a)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsze zmiany:

  • l > ɫ (ł)
  • lː > ɫː
  • r > ɮ > sl (oryginalny dźwięk [ɮ] zachowały niektóre dialekty, zbitka sl może później przejść w , sol lub soľ w zależności od otoczenia)

Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • f > pf (zapisane jako pf)
  • θ > > ts (zapisane jako z)
  • s > ts (zapisane jako z)
  • ħ > x > kx (zapisane jako x)

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • p > f
  • t > s
  • k > x (zapisane jako ch)
  • q > χ (zapisane jako kh, dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zazwyczaj przechodził w [x])

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • b > p
  • d > t
  • g > k

Druga przesuwka

  • rː > ɾ (r)
  • ɫː > l
  • jː > jɛj (jěj)
  • wː > waw (waw/wau)
  • mː > mp > b
  • nː > nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.

Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.

  • b > bç (bǩ)
  • p > pç (pǩ)
  • pf > pfç (pfǩ)
  • f > fç (fǩ)
  • w > wç (wǩ)
  • m > mɲ (mń)

Natomiast reszta głosek uzyskuje nowe brzmienie lub zlewają się z innymi.

  • d > dzʲ > dz (dz)
  • t > tsʲ > ts (z)
  • s > ʃ (š)
  • z (ż) > ʒ (ž)
  • ts (z) > tʃ (c)
  • ð (dj) > dʒ (dž)
  • ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
  • h, ɾ (r) > j
  • hj, ɾj > j
  • n > ɲ (ň)
  • k > ç (ǩ/kz[2])
  • χ, x > sʲ > s (s)
  • ɣ > zʲ > z (ż)
  • kx > tɕ (č)

Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).

Tzw. "Naleciałość ludowa"

  • nagłosowe ji > ī

Fonologia

Samogłoski

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte i [3] u
Półprzymknięte e ə[4] o
Półotwarte ɛ ɐ

Dyftongi

Występują dwa dyftongi: ai oraz au, pochodzące jednak z głosek ī, ū, podczas gdy protogamajskie ai, au przeszły w e, o.

Spółgłoski

Kursywą zaznaczono allofony

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n ɲ ŋ[5]
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d g[6]
Afrykaty bezdźwięczne pf ts kx
dźwięczne [6] dz [6]
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ ç x χ h
dźwięczne β[6] ð, z ʒ ɣ ʁ[6]
Uderzeniowe ɾ
Boczne, Półsamogłoski ɫ l ʎ, j w

Allofony [bβ], [β] kiedyś były wymawiane jako [bv] i [v]

Ta sama tabela, została jednak pozbawiona allofonów.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts kx
dźwięczne dz
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Uderzeniowe ɾ
Boczne, Półsamogłoski ɫ l ʎ, j w

Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę.

Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego

Litery: a b c č d dj dz dž e ě f g h ch kh i ai j k ǩ l ľ ł m n ň o p pf r s š t u au w x z ż ž

Wymowa: [ɐ] [b] [tʃ] [tɕ] [d] [ð] [dz] [dʒ] [e] [ɛ] [f] [ɣ] [h] [x] [χ] [i] [ai] [j] [k] [ç] [l] [ʎ] [ɫ] [m] [n] [ɲ] [o] [p] [pf] [ɾ] [s] [ʃ] [t] [u] [au] [w] [kx] [ts] [z] [ʒ]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:

Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu

  • i ai <---> i ai
  • u au <---> u au
  • a ě <---> a ě
  • o e <---> o e (o w harmonii funkcjonuje jako głoska krótka, a e ‒ długa)

Np:

  • aigoslo (język) > aigoroza (języki)
  • fǩislun (drzewo) > fǩislunosluza (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ruchome o)
  • jisłě (kapłan) > jisłěslaza (kapłani)
  • zoslu (owca) > zoslusluza (owce)

W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.

O ruchome

Asynchroniczna palatalizacja spółgłosek wargowych i rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby (T)V(T). Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. o ruchomym. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:

  • po końcowym sl, np. aigoslo < aigosl
  • po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
  • w grupach TslV > TsolV, VslT > VsloT
  • jeżeli sufiks by się zaczął na sl, przed sl dodajemy właśnie ruchome o.

Właściwości ruchomego o:

  • nie podlega harmonii
  • jeśli jest na końcu wyrazu, a jest wersja afiksu na słowa kończące się na spółgłoskę, to afiks używa wersji spółgłoskowej
  • w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy

Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa sl pomimo łamania budowy (T)V(T). Jeszcze rzadziej te wyjątki się pojawiają w pozycjach palatalizacji.

Pochodzenie barwy ruchomego o

Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego au) w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.

Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:

Zongepajcki klasyczny IPA (klasyczny) Zongepajcki ludowy IPA (ludowy) Polski
aigoslo /'ajɣoslo/ ègoslă /'ɛɣoslə/ język
saikhaslo /'sajχɐslo/ sèkhaslă /'sɛχɐslə/ brat
khapsolai /'χɐpsolaj/ khapsălè /'χɐpsəlɛ/ król
oslaupu /'oslawpu/ ăslòpu /'əslɔpu/ włosy
djuslokhag /'ðusloχɐɣ/ djuslăkhag /'ðusləχɐɣ/ lub /'βusləχɐɣ/ wiatr

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.

Przypadki w języku zongepajskim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):

  • 1. mianownik [m] (kto, co)
  • 2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
  • 3. biernik [b] (kogo, co)
  • 4. miejscownik [mj] (o kim, o czym)
  • 5. ablatyw [a] (skąd, od kogo, od czego)
  • 6. allatyw [al] (dokąd, do kogo, do czego)
  • 7. innesyw [i] (w kim, w czym)
  • 8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)

Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem ǩi (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem.

Przypadek Sufiks gaba – człowiek jisłě – kapłan, guślarz wakhatun – koń
1. m gaba jisłě wakhatun
2. d -(w)_ gabawa jisłěwa wakhatunu
3. b -(j)_z gabajaz jisłějiz wakhatunuz
4. mj -hě gaba jisłě wakhatun
5. a -(_)chu abachu jisłěchu wakhatunuchu
6. al -(k)uch gabakuch jisłěkuch wakhatunuch
7. i -z_ gabaza jisłěza wakhatunzu
8. w -(_)kh_² gabakhě jisłěkhě wakhatunukhau

Liczby

W języku są używane trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa zanikła.

Sufiksy do określenia liczb:

  • pojeczyncza: bez końcówek
  • podwójna: -_jěja
  • mnoga: -(o)sl_za, -r_za (gdy kończy się na slo)

Przykłady:

  • zoslu, zoslujěja, zoslusluza (owca, dwie owce, owce)
  • jisłě, jisłějěja, jisłěslaza (kapłan, dwaj kapłani, kapłani)
  • aigoslo, aigoslojěja, aigoroza (język, dwa języki, języki)

Przymiotnik

Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest -z_z lub -z_²z[7]. Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. jisłě > jisłězaz (kapłanowy).

Inne przykłady:

  • żongěpaizaiz – zachodni
  • aigoslozoz – językowy
  • hałużzuz – ziarnowy
  • zahmaszaz – mielony

Dodając natomiast -(_)lu zamiast -z_z otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. aigoslolu – bezjęzyczny.

Przysłówek

Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika -z_z/-z_²z ma -z_dj/-z_²dj. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:

  • jisłězadj – kapłańsko
  • żongěpaizaidj – zachodnio
  • aigoslozodj – językowo
  • zahmaszadj – mielnie

Czasownik

Czasownik wyraża czynność. Różni się on nieco od protogamajskiego. Jednak nadal jest zatarcie granicy pomiędzy aspektem a trybem.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim ěj (po spółgłoskach i ruchomym o) lub ňe (po innych samogłoskach). Przykłady:

  • zahmasěj – mielić/mleć
  • żaiměj – orać
  • zuwaslěj – polować
  • ǩifěj – biec
  • pfěslěňe – palić

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna).

Odmiana czasowników

Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:

Osoba Sufiks
1 os. l. poj -(f)_²t
2 os. l. poj -(f)_²z
3 os. l. poj -(f)_²ce
1 os. l. pd -(dj)_
2 os. l. pd -(dj)_g
3 os. l. pd -(dj)_x
1 os. l. mn -(f)_²
2 os. l. mn -(f)_²g
3 os. l. mn -(f)_²x

Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":

Osoba Czasownik
1 os. l. poj chadě
2 os. l. poj chadapf
3 os. l. poj chadze
1 os. l. pd chadajěja
2 os. l. pd chadazajěja
3 os. l. pd chadacet
1 os. l. mn chad
2 os. l. mn chadazěg
3 os. l. mn chadazět

Czasownik mieć (xohsazěj), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika woleć (oslauna), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).

Chcieć

O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:

  • 1. podmiot
  • 2. dopełnienie
  • 3. czasownik posiłkowy woleć (oslauna) odmieniony normalnie
  • 4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem woleć orzeczenie modalne)

Przykładowo: Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaimait. - Ja chce orać wielkie pole.

ale Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaiměj. - Ja wolę orać wielkie pole.

Trybo-aspekty

Stanu:

Trybo-aspekt stanu oddaje to, że czynność jest już zakończona. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu p(_)- lub opǩi- (jeżeli pierwsza samogłoska to i lub ai) np.

  • żaimait (oram) > opǩiżaimait (zoram)
  • fahakět (sieję) > pafahakět (zsieję)

W języku zanikła forma teliktyczna.

Intencji:

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu h_(sl)- lub j_(sl)- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:

  • żaimait (oram) > jiżaimait (chce orać)
  • fahakět (sieję) > hafahakět (chcę siać)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego.

Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie chcieć):

  • żaimait (oram) > chadapf żaimaiz (obyś orał)
  • fahakět (sieję) > chadapf fahakěz (obyś siał).

Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.

Forma pytająca oczywiście tworzy pytania. Tworzymy ją dodając cząstkę k_²(m)- lub ǩ_²(m)- (oczywiście powodem jest palatalizacja) np.

  • żaimait (oram) > kaiżaimaiz (orasz?)
  • fahakět (sieję) > kěfahakěz (siejesz?).

Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.

Czasy

W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.

Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks "-(t)_²l" np:

  • żaimaitail – będę orać
  • ǩifaigail – będziecie biec

Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks "-(s)_n" np:

  • fahakětan – siałem
  • zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście

Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik być w czasie przeszłym np:

  • chaděsan fahakětan – siałem (przed czymś innym)[8]/siałem był[9]
  • chadazajějasan zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli

Kolejność sufiksów czasownika

  • czasownik posiłkowy woleć
    • prefiks formy pragnącej
    • woleć
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu
  • czasownik posiłkowy być
    • prefiks formy pragnącej
    • odmienione być
    • sufiks czasu
  • czasownik właściwy
    • prefiks formy pytającej
    • prefiks formy pragnącej
    • prefiks trybo-aspektu stanu
    • czasownik
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu

Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podlegają regularnej odmianie przez przypadki.

Zaimek Tłumaczenie
go ja
łai ty
pe on/ona/ono
žipfajěja my (l. podwójna)
ujěja [10] wy (l. podwójna)
khado [11] oni/one (l. podwójna)
žipfa my
auslo wy
kha oni/one

Zaimki dzierżawcze

Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki -z_z lub -z_²z – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.

Zaimki zwrotne

Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.

  • go → gosaum
  • łai → łaisaum
  • pe → pesaum
  • žipfajěja → žipfajějasaum
  • ujěja → ujějasaum
  • khado → khadosaum
  • žipfa → žipfasaum
  • auslo → auslosaum
  • kha → khasaum

Przedimek

W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (kiedyś występował przedimek określony slax). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka pe lub zaimków wskazujących.

Przykładowe zdania i teksty

Zdania

  • Go toslauzuz pauslosaizaz pafahakět. – Ja zsieję całe pole.
  • Žipfajějasaum pfaraha. – My (dwoje) kochamy siebie.
  • Kha zěkhukuch zajějazadj sutuslaux. – Oni szybko idą do wzgórza.

Owca i Konie

Zongepajcki klasyczny:

Żuslo zěkhuhu zoslu, iši khaxziwǩi wěn'xohsazěce, wakhatunosluza opǩidachce. Hażsolun iľiciz awawzaslaz sawawsan, zoslun xahzazaz ziľijiz łaisľiceson ji džidun zajějazadj gabajaz jagawawaslocesan. Zoslu wakhatunsluzakuch paigicesin: "Gozaz siwax abace, chěslo idachět aši gaba żawaw ǩi wakhatunosluzawa zawawěj żesloce". Wakhatunosluza pakawaněxan: "Inur zoslukhau haslotauslauz, žipfazaz siwax abafěx, chěslo idachěx afa gaba, fěpun, łaizaz khaxzijiz pahafzinaice żoslu gapaslo ǩi pesaum. Ji zoslu wěn'xohsazce khaxziwǩi". Chěslo zauch patuslucesun, zoslu adj nuhěp gabazimicešin.

Protogamajski:

Zur saaquhu, phauru isi waan ħauhtaytan qaħtiwi binnakasaytan waqadunrusayus. Raħ hazrun tawwasaytan illisis awwasaryas, raħ pharun liirisaytin ħahtasas dilliyis fi raħ dhinnun sayyasah yaghawwarasaytan ghammayas. Raħ phauru biighisaytin waqadunrusaksu: "Aghqiwaħ ammasay, kaar innakaad asi ghamma ghayrasay zaww waqadunrusawul". Raħ waqadunrusa makawanaħan: "Inur hurduuruph, phauruquu, ziqiwaħrasa ammaħ, kaar innaka apa ghamma, raħ paabun, mahaptiniisay layqaħtiyis bausas ghabaraksu pir paytuum. Fi raħ phauru waan ħauhtaytan qaħtiwi". Kaar suuk badurusaytun, raħ phauru gipisaytin nuhaabadh.

Polski:

Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.

Związki z innymi językami gamajskimi

Język zongepajcki posiada podobieństwa z innymi potomkami języka protogamajskiego. Oto niektóre z nich:

Język prachamski

Język zongepajcki jest najbardziej podobny do prachamskiego (podejrzewa się nawet, że wywodzą się z jednego prajęzyka). Oto część z nich:

  • W obu językach samogłoski od stanu protogamajskiego rozwinęły się bardzo podobnie. Jedynie protogamajskie w prachamskim zlało się z protogamajskim au w postaci o, zaś w zongepajckim obie głoski zachowały odrębność (odpowiednio ě i o). Również geminaty *ww oraz *yy inaczej zostały potraktowane (w zongepajckim przeszły w grupy waw oraz jěj, zaś w prachamskim albo wydłużyły samogłoskę, zaś po a dyftong).
  • Wspólna końcówka bezokolicznika -ěj (zongepajcki) i -oy (wczesny prachamski) – różnica w samogłosce jest spowodowana rozwojem . Z powodu tego, że protogamajski raczej nie dopuszczał zbitki *āy (na dodatek nie traktowanej jako dyftong) podejrzewa się, że została zapożyczona.

Przykłady słów, które w obu językach się nie wiele różnią: pěla – pōla (dziewięć), naira – nēyra (sześć).

Przypisy

  1. jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka
  2. zapis przy pomocy kz jest archaiczny, ale nadal spotykany (zwłaszcza w sytuacjach, gdzie nie można wpisać ǩ)
  3. status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon [ji] w tej pozycji
  4. tylko w wymowie potocznej/z elementami języka ludowego
  5. allofon [n] przed [k] oraz [kx]
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 allofon spółgłoski bezdźwięcznej przed spółgłoskami [r] [ɫ], [l], [ʎ], [w], [m], [n] oraz [ɲ]
  7. zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na e oraz ě, które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.
  8. uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny
  9. odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika
  10. pochodzi od skróconego, protogamajskiego uuruyya
  11. jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem