Język zongepajcki: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 21 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
'''Język zongepajcki''' lub '''Język zachodni'''<ref>Jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''Slax Żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'slɐk͡x 'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście ''aː > ɛ (ě)''. Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
+
{{Język
 +
|kolor=#33CC33
 +
|nazwa=Język zongepajcki (klasyczny)
 +
|nazwa własna=Żongěpaizaiz aigoslo
 +
|klasyfikacja=Gamajskie
 +
* Protogamajski
 +
** Grupa Centralna
 +
** Grupa Preferyjna
 +
*** '''Zongepajcki'''
 +
**** '''Zongepajcki klasyczny'''
 +
**** Zongepajcki ludowy
 +
***** ''Języki zongepajckie''
 +
 
 +
|alfabet=łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
 +
|szyk zdania =SOV
 +
}}{{sp}}
 +
 
 +
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>Jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''Żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście ''aː > ɛ (ě)''. Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
  
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
Linia 22: Linia 39:
  
 
'''Pierwsza przesuwka'''
 
'''Pierwsza przesuwka'''
 +
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
 
*f > pf (zapisane jako '''pf''')
 
*f > pf (zapisane jako '''pf''')
 
*θ > ''tθ'' > ts (zapisane jako '''z''')
 
*θ > ''tθ'' > ts (zapisane jako '''z''')
 
*s > ts (zapisane jako '''z''')
 
*s > ts (zapisane jako '''z''')
*ħ > ''kħ'' > kx (zapisane jako '''x''')
+
*ħ > x > kx (zapisane jako '''x''')
  
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
Linia 48: Linia 66:
  
 
'''Palatalizacja'''
 
'''Palatalizacja'''
 +
 
Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.
 
Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.
 +
 
Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.
 
Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.
 
*b > bç (bǩ)
 
*b > bç (bǩ)
Linia 54: Linia 74:
 
*pf > pfç (pfǩ)
 
*pf > pfç (pfǩ)
 
*f > fç (fǩ)
 
*f > fç (fǩ)
*w > (wǩ)
+
*w > (wǩ)
 
*m > mɲ (mń)
 
*m > mɲ (mń)
  
Linia 72: Linia 92:
 
*ɣ > zʲ > z (ż)
 
*ɣ > zʲ > z (ż)
 
*kx > tɕ (č)
 
*kx > tɕ (č)
 +
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
  
 
== Fonologia ==
 
== Fonologia ==
Linia 164: Linia 185:
 
!<small>dźwięczne</small>
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|
 
|
|{{IPA|ð}} {{IPA|z}}
+
|{{IPA|ð}}, {{IPA|z}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|
 
|
Linia 203: Linia 224:
 
W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:
 
W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:
  
Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska sufiksu
+
Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu
 
*i ai <---> i ai
 
*i ai <---> i ai
 
*u au <---> u au
 
*u au <---> u au
Linia 222: Linia 243:
 
*po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach ''TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV'' gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
 
*po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach ''TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV'' gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
 
*w grupach ''TslV > TsolV, VslT > VsloT''
 
*w grupach ''TslV > TsolV, VslT > VsloT''
*jeżeli afiks by się zaczął na ''sl'', przed ''sl'' dodajemy właśnie ruchome o.
+
*jeżeli sufiks by się zaczął na ''sl'', przed ''sl'' dodajemy właśnie ruchome o.
  
 
Właściwości '''ruchomego o:'''
 
Właściwości '''ruchomego o:'''
Linia 229: Linia 250:
 
*w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy
 
*w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy
  
Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa ''sl'' pomimo łamania budowy '''(T)V(T)''' np. slax < raħ.
+
Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa ''sl'' pomimo łamania budowy '''(T)V(T)'''. Jeszcze rzadziej te wyjątki się pojawiają w pozycjach palatalizacji.
 +
 
 +
==== Pochodzenie barwy ruchomego o ====
 +
 
 +
Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego '''au''') w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.
 +
 
 +
Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:
 +
 
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Zongepajcki klasyczny
 +
! IPA (klasyczny)
 +
! Zongepajcki ludowy
 +
! IPA (ludowy)
 +
! Polski
 +
|-
 +
| aigoslo
 +
| {{IPA|/'ajɣoslo/}}
 +
| ègoslă
 +
| {{IPA|/'ɛɣoslə/}}
 +
| język
 +
|-
 +
| saikhaslo
 +
| {{IPA|/'sajχɐslo/}}
 +
| sèkhaslă
 +
| {{IPA|/'sɛχɐslə/}}
 +
| brat
 +
|-
 +
| khapsolai
 +
| {{IPA|/'χɐpsolaj/}}
 +
| khapsălè
 +
| {{IPA|/'χɐpsəlɛ/}}
 +
| król
 +
|-
 +
| oslaupu
 +
| {{IPA|/'oslawpu/}}
 +
| ăslòpu
 +
| {{IPA|/'əslɔpu/}}
 +
| włosy
 +
|-
 +
| djuslokhag
 +
| {{IPA|/'ðusloχɐɣ/}}
 +
| djuslăkhag
 +
| {{IPA|/'ðusləχɐɣ/}} lub {{IPA|/'βusləχɐɣ/}}
 +
| wiatr
 +
|}
 +
 
 +
=== Deklinacja ===
 +
Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.
 +
 
 +
Przypadki w języku zongepajskim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):
 +
*1. mianownik [m] (kto, co)
 +
*2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
 +
*3. biernik [b] (kogo, co)
 +
*4. miejscownik [mj] (o kim, o czym)
 +
*5. ablatyw [a] (skąd, od kogo, od czego)
 +
*6. allatyw [al] (dokąd, do kogo, do czego)
 +
*7. innesyw [i] (w kim, w czym)
 +
*8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)
 +
 
 +
Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem '''ǩi''' (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem.
 +
 
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Przypadek
 +
! Sufiks
 +
! gaba – człowiek
 +
! jisłě – kapłan, guślarz
 +
! wakhatun – koń
 +
|-
 +
| 1. m
 +
| -ø
 +
| gaba
 +
| jisłě
 +
| wakhatun
 +
|-
 +
| 2. d
 +
| -(w)_
 +
| gaba'''wa'''
 +
| jisłě'''wa'''
 +
| wakhatun'''u'''
 +
|-
 +
| 3. b
 +
| -(j)_z
 +
| gaba'''jaz'''
 +
| jisłě'''jiz'''
 +
| wakhatun'''uz'''
 +
|-
 +
| 4. mj
 +
|  -hě
 +
| gaba'''hě'''
 +
| jisłě'''hě'''
 +
| wakhatun'''hě'''
 +
|-
 +
| 5. a
 +
| -(_)chu
 +
| aba'''chu'''
 +
| jisłě'''chu'''
 +
| wakhatun'''uchu'''
 +
|-
 +
| 6. al
 +
| -(k)uch
 +
| gaba'''kuch'''
 +
| jisłě'''kuch'''
 +
| wakhatun'''uch'''
 +
|-
 +
| 7. i
 +
| -z_
 +
| gaba'''za'''
 +
| jisłě'''za'''
 +
| wakhatun'''zu'''
 +
|-
 +
| 8. w
 +
| -(_)kh_²
 +
| gaba'''khě'''
 +
| jisłě'''khě'''
 +
| wakhatun'''ukhau'''
 +
|}
 +
 
 +
=== Liczby ===
 +
W języku są używane trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa zanikła.
 +
 
 +
Sufiksy do określenia liczb:
 +
*pojeczyncza: bez końcówek
 +
*podwójna: '''-_jěja'''
 +
*mnoga: '''-(o)sl_za, -r_za''' (gdy kończy się na ''slo'')
 +
 
 +
Przykłady:
 +
*''zoslu, zoslujěja, zoslusluza'' (owca, dwie owce, owce)
 +
*''jisłě, jisłějěja, jisłěslaza'' (kapłan, dwaj kapłani, kapłani)
 +
*''aigoslo, aigoslojěja, aigoroza'' (język, dwa języki, języki)
 +
 
 +
=== Przymiotnik ===
 +
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z''<ref>Zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
 +
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
 +
 
 +
Inne przykłady:
 +
*''żongěpaizaiz'' – zachodni
 +
*''aigoslozoz'' – językowy
 +
*''hałużzuz'' – ziarnowy
 +
*''zahmaszaz'' – mielony
 +
 
 +
Dodając natomiast ''-(_)lu'' zamiast ''-z_z'' otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. ''aigoslolu'' – bezjęzyczny.
 +
 
 +
=== Przysłówek ===
 +
Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika ''-z_z/-z_²z'' ma ''-z_dj/-z_²dj''. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:
 +
*''jisłězadj'' – kapłańsko
 +
*''żongěpaizaidj'' – zachodnio
 +
*''aigoslozodj'' – językowo
 +
*''zahmaszadj'' – mielnie
 +
 
 +
=== Czasownik ===
 +
Czasownik wyraża czynność. Różni się on nieco od protogamajskiego. Jednak nadal jest zatarcie granicy pomiędzy aspektem a trybem.
 +
 
 +
==== Bezokolicznik ====
 +
Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim '''ěj''' (po spółgłoskach i ruchomym o) lub '''ňe''' (po innych samogłoskach). Przykłady:
 +
*''zahmasěj'' – mielić/mleć
 +
*''żaiměj'' – orać
 +
*''zuwaslěj'' – polować
 +
*''ǩifěj'' – biec
 +
*''pfěslěňe'' – palić
 +
 
 +
Jedynymi wyjątkami są czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''').
 +
 
 +
==== Odmiana czasowników ====
 +
Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:
 +
 
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Osoba
 +
! Sufiks
 +
|-
 +
| 1 os. l. poj
 +
| -(f)_²t
 +
|-
 +
| 2 os. l. poj
 +
| -(f)_²z
 +
|-
 +
| 3 os. l. poj
 +
| -(f)_²ce
 +
|-
 +
| 1 os. l. pd
 +
|  -(dj)_
 +
|-
 +
| 2 os. l. pd
 +
| -(dj)_g
 +
|-
 +
| 3 os. l. pd
 +
| -(dj)_x
 +
|-
 +
| 1 os. l. mn
 +
|  -(f)_²
 +
|-
 +
| 2 os. l. mn
 +
| -(f)_²g
 +
|-
 +
| 3 os. l. mn
 +
| -(f)_²x
 +
|}
 +
 
 +
Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":
 +
 
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Osoba
 +
! Czasownik
 +
|-
 +
| 1 os. l. poj
 +
| chadě
 +
|-
 +
| 2 os. l. poj
 +
| chadapf
 +
|-
 +
| 3 os. l. poj
 +
| chadze
 +
|-
 +
| 1 os. l. pd
 +
| chadajěja
 +
|-
 +
| 2 os. l. pd
 +
| chadazajěja
 +
|-
 +
| 3 os. l. pd
 +
| chadacet
 +
|-
 +
| 1 os. l. mn
 +
| chad
 +
|-
 +
| 2 os. l. mn
 +
| chadazěg
 +
|-
 +
| 3 os. l. mn
 +
| chadazět
 +
|}
 +
Czasownik ''mieć'' ('''xohsazěj'''), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika ''woleć'' ('''oslauna'''), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).
 +
 
 +
==== Chcieć ====
 +
O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:
 +
*1. podmiot
 +
*2. dopełnienie
 +
*3. czasownik posiłkowy ''woleć'' (oslauna) odmieniony normalnie
 +
*4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem ''woleć'' orzeczenie modalne)
 +
Przykładowo:
 +
Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ait'''. - Ja chce orać wielkie pole.
 +
 
 +
ale Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ěj'''. - Ja wolę orać wielkie pole.
 +
 
 +
==== Trybo-aspekty ====
 +
===== Stanu: =====
 +
Trybo-aspekt stanu oddaje to, że czynność jest już zakończona.
 +
Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu ''p(_)-'' lub ''opǩi-'' (jeżeli pierwsza samogłoska to ''i'' lub ''ai'') np.
 +
*''żaimait'' (oram) > ''opǩiżaimait'' (zoram)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''pafahakět'' (zsieję)
 +
 
 +
W języku zanikła forma teliktyczna.
 +
 
 +
===== Intencji: =====
 +
 
 +
'''Forma pragnąca''' wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności.
 +
Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu ''h_(sl)-'' lub ''j_(sl)''- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:
 +
*''żaimait'' (oram) > ''jiżaimait'' (chce orać)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''hafahakět'' (chcę siać)
 +
 
 +
'''Forma życząca''' wyraża życzenie mówiącego.
 +
 
 +
Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie ''chcieć''):
 +
*''żaimait'' (oram) > ''chadapf żaimaiz'' (obyś orał)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''chadapf fahakěz'' (obyś siał).
 +
Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.
 +
 
 +
'''Forma pytająca''' oczywiście tworzy pytania.
 +
Tworzymy ją dodając cząstkę ''k_²(m)-'' lub ''ǩ_²(m)-'' (oczywiście powodem jest palatalizacja) np.
 +
*''żaimait'' (oram) > ''kaiżaimaiz'' (orasz?)
 +
*''fahakět'' (sieję) > ''kěfahakěz'' (siejesz?).
 +
 
 +
Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.
 +
 
 +
==== Czasy ====
 +
W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.
 +
 
 +
Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks ''"-(t)_²l"'' np:
 +
*''żaimaitail'' – będę orać
 +
*''ǩifaigail'' – będziecie biec
 +
 
 +
Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks ''"-(s)_n"'' np:
 +
*''fahakětan'' – siałem
 +
*''zahmasagan'' – wy (dwoje) mieliliście
 +
 
 +
Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik ''być'' w czasie przeszłym np:
 +
*''chaděsan fahakětan'' – siałem (przed czymś innym)<ref>Uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny</ref>/siałem był<ref>Odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika</ref>
 +
*''chadazajějasan zahmasagan'' – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli
 +
 
 +
==== Kolejność sufiksów czasownika ====
 +
*czasownik posiłkowy ''woleć''
 +
** prefiks formy pragnącej
 +
** ''woleć''
 +
** sufiks osoby/bezokolicznika
 +
** sufiks czasu
 +
*czasownik posiłkowy ''być''
 +
** prefiks formy pragnącej
 +
** odmienione ''być''
 +
** sufiks czasu
 +
*czasownik właściwy
 +
** prefiks formy pytającej
 +
** prefiks formy pragnącej
 +
** prefiks trybo-aspektu stanu
 +
** ''czasownik''
 +
** sufiks osoby/bezokolicznika
 +
** sufiks czasu
 +
 
 +
=== Zaimki ===
 +
==== Zaimki osobowe ====
 +
Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podlegają regularnej odmianie przez przypadki.
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! Zaimek
 +
! Tłumaczenie
 +
|-
 +
| go
 +
| ja
 +
|-
 +
| łai
 +
| ty
 +
|-
 +
| pe
 +
| on/ona/ono
 +
|-
 +
| žipfajěja
 +
| my (l. podwójna)
 +
|-
 +
| ujěja <ref>pochodzi od skróconego, protogamajskiego ''uur'''uyya'''''</ref>
 +
| wy (l. podwójna)
 +
|-
 +
| khado <ref>jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem</ref>
 +
| oni/one (l. podwójna)
 +
|-
 +
| žipfa
 +
| my
 +
|-
 +
| auslo
 +
| wy
 +
|-
 +
| kha
 +
| oni/one
 +
|}
 +
 
 +
==== Zaimki dzierżawcze ====
 +
Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki ''-z_z'' lub ''-z_²z'' – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.
 +
 
 +
==== Zaimki zwrotne ====
 +
Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.
 +
*''go → gosaum''
 +
*''łai → łaisaum''
 +
*''pe → pesaum''
 +
*''žipfajěja → žipfajějasaum''
 +
*''ujěja → ujějasaum''
 +
*''khado → khadosaum''
 +
*''žipfa → žipfasaum''
 +
*''auslo → auslosaum''
 +
*''kha → khasaum''
 +
 
 +
=== Przedimek ===
 +
W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (kiedyś występował przedimek określony '''slax'''). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka '''pe''' lub zaimków wskazujących.
 +
 
 +
== Przykładowe zdania i teksty ==
 +
=== Zdania ===
 +
*''Go toslauzuz pauslosaizaz pafahakět.'' – Ja zsieję całe pole.
 +
*''Žipfajějasaum pfaraha.'' – My (dwoje) kochamy siebie.
 +
*''Kha zěkhukuch zajějazadj sutuslaux.'' – Oni szybko idą do wzgórza.
 +
 
 +
== Związki z innymi językami gamajskimi ==
 +
Język zongepajcki posiada podobieństwa z innymi potomkami języka protogamajskiego. Oto niektóre z nich:
 +
=== Język prachamski ===
 +
Język zongepajcki jest najbardziej podobny do prachamskiego (podejrzewa się nawet, że wywodzą się z jednego prajęzyka). Oto część z nich:
 +
*W obu językach samogłoski od stanu protogamajskiego rozwinęły się bardzo podobnie.  Jedynie protogamajskie '''*ā''' w prachamskim zlało się z protogamajskim '''au''' w postaci '''o''', zaś w zongepajckim obie głoski zachowały odrębność (odpowiednio '''ě''' i '''o'''). Również geminaty '''*ww''' oraz '''*yy''' inaczej zostały potraktowane (w zongepajckim przeszły w grupy '''waw''' oraz '''jěj''', zaś w prachamskim albo wydłużyły samogłoskę, zaś po '''a''' dyftong).
 +
*Wspólna końcówka bezokolicznika '''-ěj''' (zongepajcki) i '''-oy''' (wczesny prachamski) – różnica w samogłosce jest spowodowana rozwojem '''*ā'''. Z powodu tego, że protogamajski raczej nie dopuszczał zbitki '''*āy''' (na dodatek nie traktowanej jako dyftong) podejrzewa się, że została zapożyczona.
 +
Przykłady słów, które w obu językach się nie wiele różnią: pěla – pōla (dziewięć), naira – nēyra (sześć).
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==

Aktualna wersja na dzień 17:40, 16 lut 2020

Język zongepajcki (klasyczny)
Żongěpaizaiz aigoslo
Sposoby zapisu: łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Protogamajski
    • Grupa Centralna
    • Grupa Preferyjna
      • Zongepajcki
        • Zongepajcki klasyczny
        • Zongepajcki ludowy
          • Języki zongepajckie
Lista conlangów

        

Język zongepajcki, Język zongepajski lub Język zachodni[1] (Żongěpaizaiz aigoslo ['zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście aː > ɛ (ě). Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [ɣ].

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • ai > e
  • au > o
  • iː > ai
  • i > i
  • uː > au
  • u > u
  • aː > ɛ (zapisane przy pomocy ě)
  • a > ɐ (zapisane przy pomocy a)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsze zmiany:

  • l > ɫ (ł)
  • lː > ɫː
  • r > ɮ > sl (oryginalny dźwięk [ɮ] zachowały niektóre dialekty, zbitka sl może później przejść w , sol lub soľ w zależności od otoczenia)

Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • f > pf (zapisane jako pf)
  • θ > > ts (zapisane jako z)
  • s > ts (zapisane jako z)
  • ħ > x > kx (zapisane jako x)

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • p > f
  • t > s
  • k > x (zapisane jako ch)
  • q > χ (zapisane jako kh, dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zazwyczaj przechodził w [x])

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • b > p
  • d > t
  • g > k

Druga przesuwka

  • rː > ɾ (r)
  • ɫː > l
  • jː > jɛj (jěj)
  • wː > waw (waw/wau)
  • mː > mp > b
  • nː > nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.

Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.

  • b > bç (bǩ)
  • p > pç (pǩ)
  • pf > pfç (pfǩ)
  • f > fç (fǩ)
  • w > wç (wǩ)
  • m > mɲ (mń)

Natomiast reszta głosek uzyskuje nowe brzmienie lub zlewają się z innymi.

  • d > dzʲ > dz (dz)
  • t > tsʲ > ts (z)
  • s > ʃ (š)
  • z (ż) > ʒ (ž)
  • ts (z) > tʃ (c)
  • ð (dj) > dʒ (dž)
  • ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
  • h, ɾ (r) > j
  • hj, ɾj > j
  • n > ɲ (ň)
  • k > ç (ǩ/kz[2])
  • χ, x > sʲ > s (s)
  • ɣ > zʲ > z (ż)
  • kx > tɕ (č)

Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).

Fonologia

Samogłoski

Przednie Tylne
Przymknięte i u
Półprzymknięte e o
Półotwarte ɛ ɐ

Dyftongi

Występują dwa dyftongi: ai oraz au, pochodzące jednak z głosek ī, ū, podczas gdy protogamajskie ai, au przeszły w e, o.

Spółgłoski

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts kx
dźwięczne dz
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Uderzeniowe ɾ
Boczne, Półsamogłoski ɫ l ʎ, j w

Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę.

Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego

Litery: a b c č d dj dz dž e ě f g h ch kh i ai j k ǩ l ľ ł m n ň o p pf r s š t u au w x z ż ž

Wymowa: [ɐ] [b] [tʃ] [tɕ] [d] [ð] [dz] [dʒ] [e] [ɛ] [f] [ɣ] [h] [x] [χ] [i] [ai] [j] [k] [ç] [l] [ʎ] [ɫ] [m] [n] [ɲ] [o] [p] [pf] [ɾ] [s] [ʃ] [t] [u] [au] [w] [kx] [ts] [z] [ʒ]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:

Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu

  • i ai <---> i ai
  • u au <---> u au
  • a ě <---> a ě
  • o e <---> o e (o w harmonii funkcjonuje jako głoska krótka, a e ‒ długa)

Np:

  • aigoslo (język) > aigoroza (języki)
  • fǩislun (drzewo) > fǩislunosluza (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ruchome o)
  • jisłě (kapłan) > jisłěslaza (kapłani)
  • zoslu (owca) > zoslusluza (owce)

W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.

O ruchome

Asynchroniczna palatalizacja spółgłosek wargowych i rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby (T)V(T). Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. o ruchomym. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:

  • po końcowym sl, np. aigoslo < aigosl
  • po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
  • w grupach TslV > TsolV, VslT > VsloT
  • jeżeli sufiks by się zaczął na sl, przed sl dodajemy właśnie ruchome o.

Właściwości ruchomego o:

  • nie podlega harmonii
  • jeśli jest na końcu wyrazu, a jest wersja afiksu na słowa kończące się na spółgłoskę, to afiks używa wersji spółgłoskowej
  • w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy

Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa sl pomimo łamania budowy (T)V(T). Jeszcze rzadziej te wyjątki się pojawiają w pozycjach palatalizacji.

Pochodzenie barwy ruchomego o

Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego au) w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.

Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:

Zongepajcki klasyczny IPA (klasyczny) Zongepajcki ludowy IPA (ludowy) Polski
aigoslo /'ajɣoslo/ ègoslă /'ɛɣoslə/ język
saikhaslo /'sajχɐslo/ sèkhaslă /'sɛχɐslə/ brat
khapsolai /'χɐpsolaj/ khapsălè /'χɐpsəlɛ/ król
oslaupu /'oslawpu/ ăslòpu /'əslɔpu/ włosy
djuslokhag /'ðusloχɐɣ/ djuslăkhag /'ðusləχɐɣ/ lub /'βusləχɐɣ/ wiatr

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.

Przypadki w języku zongepajskim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):

  • 1. mianownik [m] (kto, co)
  • 2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
  • 3. biernik [b] (kogo, co)
  • 4. miejscownik [mj] (o kim, o czym)
  • 5. ablatyw [a] (skąd, od kogo, od czego)
  • 6. allatyw [al] (dokąd, do kogo, do czego)
  • 7. innesyw [i] (w kim, w czym)
  • 8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)

Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem ǩi (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem.

Przypadek Sufiks gaba – człowiek jisłě – kapłan, guślarz wakhatun – koń
1. m gaba jisłě wakhatun
2. d -(w)_ gabawa jisłěwa wakhatunu
3. b -(j)_z gabajaz jisłějiz wakhatunuz
4. mj -hě gaba jisłě wakhatun
5. a -(_)chu abachu jisłěchu wakhatunuchu
6. al -(k)uch gabakuch jisłěkuch wakhatunuch
7. i -z_ gabaza jisłěza wakhatunzu
8. w -(_)kh_² gabakhě jisłěkhě wakhatunukhau

Liczby

W języku są używane trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa zanikła.

Sufiksy do określenia liczb:

  • pojeczyncza: bez końcówek
  • podwójna: -_jěja
  • mnoga: -(o)sl_za, -r_za (gdy kończy się na slo)

Przykłady:

  • zoslu, zoslujěja, zoslusluza (owca, dwie owce, owce)
  • jisłě, jisłějěja, jisłěslaza (kapłan, dwaj kapłani, kapłani)
  • aigoslo, aigoslojěja, aigoroza (język, dwa języki, języki)

Przymiotnik

Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest -z_z lub -z_²z[3]. Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. jisłě > jisłězaz (kapłanowy).

Inne przykłady:

  • żongěpaizaiz – zachodni
  • aigoslozoz – językowy
  • hałużzuz – ziarnowy
  • zahmaszaz – mielony

Dodając natomiast -(_)lu zamiast -z_z otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. aigoslolu – bezjęzyczny.

Przysłówek

Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika -z_z/-z_²z ma -z_dj/-z_²dj. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:

  • jisłězadj – kapłańsko
  • żongěpaizaidj – zachodnio
  • aigoslozodj – językowo
  • zahmaszadj – mielnie

Czasownik

Czasownik wyraża czynność. Różni się on nieco od protogamajskiego. Jednak nadal jest zatarcie granicy pomiędzy aspektem a trybem.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim ěj (po spółgłoskach i ruchomym o) lub ňe (po innych samogłoskach). Przykłady:

  • zahmasěj – mielić/mleć
  • żaiměj – orać
  • zuwaslěj – polować
  • ǩifěj – biec
  • pfěslěňe – palić

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna).

Odmiana czasowników

Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:

Osoba Sufiks
1 os. l. poj -(f)_²t
2 os. l. poj -(f)_²z
3 os. l. poj -(f)_²ce
1 os. l. pd -(dj)_
2 os. l. pd -(dj)_g
3 os. l. pd -(dj)_x
1 os. l. mn -(f)_²
2 os. l. mn -(f)_²g
3 os. l. mn -(f)_²x

Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":

Osoba Czasownik
1 os. l. poj chadě
2 os. l. poj chadapf
3 os. l. poj chadze
1 os. l. pd chadajěja
2 os. l. pd chadazajěja
3 os. l. pd chadacet
1 os. l. mn chad
2 os. l. mn chadazěg
3 os. l. mn chadazět

Czasownik mieć (xohsazěj), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika woleć (oslauna), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).

Chcieć

O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:

  • 1. podmiot
  • 2. dopełnienie
  • 3. czasownik posiłkowy woleć (oslauna) odmieniony normalnie
  • 4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem woleć orzeczenie modalne)

Przykładowo: Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaimait. - Ja chce orać wielkie pole.

ale Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaiměj. - Ja wolę orać wielkie pole.

Trybo-aspekty

Stanu:

Trybo-aspekt stanu oddaje to, że czynność jest już zakończona. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu p(_)- lub opǩi- (jeżeli pierwsza samogłoska to i lub ai) np.

  • żaimait (oram) > opǩiżaimait (zoram)
  • fahakět (sieję) > pafahakět (zsieję)

W języku zanikła forma teliktyczna.

Intencji:

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu h_(sl)- lub j_(sl)- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:

  • żaimait (oram) > jiżaimait (chce orać)
  • fahakět (sieję) > hafahakět (chcę siać)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego.

Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie chcieć):

  • żaimait (oram) > chadapf żaimaiz (obyś orał)
  • fahakět (sieję) > chadapf fahakěz (obyś siał).

Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.

Forma pytająca oczywiście tworzy pytania. Tworzymy ją dodając cząstkę k_²(m)- lub ǩ_²(m)- (oczywiście powodem jest palatalizacja) np.

  • żaimait (oram) > kaiżaimaiz (orasz?)
  • fahakět (sieję) > kěfahakěz (siejesz?).

Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.

Czasy

W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.

Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks "-(t)_²l" np:

  • żaimaitail – będę orać
  • ǩifaigail – będziecie biec

Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks "-(s)_n" np:

  • fahakětan – siałem
  • zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście

Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik być w czasie przeszłym np:

  • chaděsan fahakětan – siałem (przed czymś innym)[4]/siałem był[5]
  • chadazajějasan zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli

Kolejność sufiksów czasownika

  • czasownik posiłkowy woleć
    • prefiks formy pragnącej
    • woleć
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu
  • czasownik posiłkowy być
    • prefiks formy pragnącej
    • odmienione być
    • sufiks czasu
  • czasownik właściwy
    • prefiks formy pytającej
    • prefiks formy pragnącej
    • prefiks trybo-aspektu stanu
    • czasownik
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu

Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podlegają regularnej odmianie przez przypadki.

Zaimek Tłumaczenie
go ja
łai ty
pe on/ona/ono
žipfajěja my (l. podwójna)
ujěja [6] wy (l. podwójna)
khado [7] oni/one (l. podwójna)
žipfa my
auslo wy
kha oni/one

Zaimki dzierżawcze

Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki -z_z lub -z_²z – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.

Zaimki zwrotne

Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.

  • go → gosaum
  • łai → łaisaum
  • pe → pesaum
  • žipfajěja → žipfajějasaum
  • ujěja → ujějasaum
  • khado → khadosaum
  • žipfa → žipfasaum
  • auslo → auslosaum
  • kha → khasaum

Przedimek

W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (kiedyś występował przedimek określony slax). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka pe lub zaimków wskazujących.

Przykładowe zdania i teksty

Zdania

  • Go toslauzuz pauslosaizaz pafahakět. – Ja zsieję całe pole.
  • Žipfajějasaum pfaraha. – My (dwoje) kochamy siebie.
  • Kha zěkhukuch zajějazadj sutuslaux. – Oni szybko idą do wzgórza.

Związki z innymi językami gamajskimi

Język zongepajcki posiada podobieństwa z innymi potomkami języka protogamajskiego. Oto niektóre z nich:

Język prachamski

Język zongepajcki jest najbardziej podobny do prachamskiego (podejrzewa się nawet, że wywodzą się z jednego prajęzyka). Oto część z nich:

  • W obu językach samogłoski od stanu protogamajskiego rozwinęły się bardzo podobnie. Jedynie protogamajskie w prachamskim zlało się z protogamajskim au w postaci o, zaś w zongepajckim obie głoski zachowały odrębność (odpowiednio ě i o). Również geminaty *ww oraz *yy inaczej zostały potraktowane (w zongepajckim przeszły w grupy waw oraz jěj, zaś w prachamskim albo wydłużyły samogłoskę, zaś po a dyftong).
  • Wspólna końcówka bezokolicznika -ěj (zongepajcki) i -oy (wczesny prachamski) – różnica w samogłosce jest spowodowana rozwojem . Z powodu tego, że protogamajski raczej nie dopuszczał zbitki *āy (na dodatek nie traktowanej jako dyftong) podejrzewa się, że została zapożyczona.

Przykłady słów, które w obu językach się nie wiele różnią: pěla – pōla (dziewięć), naira – nēyra (sześć).

Przypisy

  1. Jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka
  2. zapis przy pomocy kz jest archaiczny, ale nadal spotykany (zwłaszcza w sytuacjach, gdzie nie można wpisać ǩ)
  3. Zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na e oraz ě, które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.
  4. Uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny
  5. Odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika
  6. pochodzi od skróconego, protogamajskiego uuruyya
  7. jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem