Język zongepajcki: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(troszku więcej o czasownikach)
 
(Nie pokazano 12 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 2: Linia 2:
 
|kolor=#33CC33
 
|kolor=#33CC33
 
|nazwa=Język zongepajcki (klasyczny)
 
|nazwa=Język zongepajcki (klasyczny)
|nazwa własna=Żongěpaizaiz aigoslo
+
|nazwa własna=żongěpaizaiz aigoslo
 
|klasyfikacja=Gamajskie
 
|klasyfikacja=Gamajskie
 
* Protogamajski
 
* Protogamajski
Linia 12: Linia 12:
 
***** ''Języki zongepajckie''
 
***** ''Języki zongepajckie''
  
|alfabet=łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
+
|alfabet='''atžif''', także łacińska transkrypcja
 +
| twórca = [[User:Emilando|Emilando]] (w 2020), także [[User:Borlach|Borlach]] poprzez [[Język_protogamajski|protogamajski]] (2018)
 
|szyk zdania =SOV
 
|szyk zdania =SOV
 
}}{{sp}}
 
}}{{sp}}
  
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''Żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście ''aː > ɛ (ě)''. Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
+
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, tzw. slotacyzm, palatalizacja, szyk SOV i przejście [{{IPA|}}] > [{{IPA|ɛ}}] ('''ě'''). Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
 +
 
 +
==Nazwa==
 +
Nazwa '''żongěpaizaiz aigoslo''' wywodzi się od starozongepajckiej nazwy '''*żongábeiseis eigołł''', zaś ta wywodzi się od protogamajskiego słowa ''*zaunghaabii'' oznaczającego "zachód słońca". Nazwa oznaczała dosłownie "język zachodzącego słońca". Z czasem dawne słowo '''żona''' (od sz. ''*żona'', pɣ. ''*zauna'') "zachód" zaczęłno nabierać znaczenia "dom, siedziba, ojczyzna", zaś  '''*żongěpai''' (pɣ. ''*żongábei'', ''*zaunghaabii'') zaczęło oznaczać "zachód", przez co doszło do zmiany znaczenia nazwy do "język zachodni" i takie znaczenie funkcjonuje do dziś. W tłumaczeniu na język polski dominuje egzomin '''język zongepajcki''' lub '''zongepajski''', dużo rzadziej używa się dosłownego tłumaczenia '''język zachodni'''.
  
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
 
=== Samogłoski ===
 
=== Samogłoski ===
*ai > e
+
* *ai > e
*au > o
+
* *au > o
*iː > ai
+
* *iː > ai
*i > i
+
* *i > i
*uː > au
+
* *uː > au
*u > u  
+
* *u > u  
*aː > ɛ (zapisane przy pomocy '''ě''')
+
* *aː > ɛ (zapisane przy pomocy '''ě''')
*a > ɐ (zapisane przy pomocy '''a''')
+
* *a > ɐ (zapisane przy pomocy '''a''')
  
 
=== Spółgłoski ===
 
=== Spółgłoski ===
Linia 33: Linia 37:
  
 
'''Pierwsze zmiany:'''
 
'''Pierwsze zmiany:'''
*l > ɫ (ł)
+
* *l > ɫ (ł)
*lː > ɫː
+
* *lː > ɫː
*r > ɮ > sl (oryginalny dźwięk [{{IPA|ɮ}}] zachowały niektóre dialekty, zbitka '''sl''' może później przejść w '''sľ''', '''sol''' lub '''soľ''' w zależności od otoczenia)
+
* *r > ɮ > sl (oryginalny dźwięk [{{IPA|ɮ}}] zachowały niektóre dialekty, zbitka '''sl''' może później przejść w '''sľ''', '''sol''' lub '''soľ''' w zależności od otoczenia)
 
Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.
 
Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.
  
Linia 41: Linia 45:
  
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
*f > pf (zapisane jako '''pf''')
+
* *f > pf (zapisane jako '''pf''')
*θ > ''tθ'' > ts (zapisane jako '''z''')
+
* *θ > ''tθ'' > ts (zapisane jako '''z''')
*s > ts (zapisane jako '''z''')
+
* *s > ts (zapisane jako '''z''')
*ħ > x > kx (zapisane jako '''x''')
+
* *ħ > *x > kx (zapisane jako '''x''')
  
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
*p > f
+
* *p > f
*t > s
+
* *t > s
*k > x (zapisane jako '''ch''')
+
* *k > x (zapisane jako '''ch''')
*q > χ (zapisane jako '''kh''', dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zazwyczaj przechodził w [{{IPA|x}}])
+
* *q > χ (zapisane jako '''kh''', dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zazwyczaj przechodził w długie [{{IPA|}}] które zostało potraktowane w różny sposób)
  
 
''Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:''
 
''Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:''
*b > p
+
* *b > p
*d > t
+
* *d > t
*g > k
+
* *g > k
  
 
'''Druga przesuwka'''
 
'''Druga przesuwka'''
*rː > ɾ (r)
+
* *rː > ɾ (r)
*ɫː > l
+
* *ɫː > l
*jː > jɛj (jěj)
+
* *jː > jɛj (jěj)
*wː > waw (waw/wau)
+
* *wː > waw (waw/wau)
*mː > ''mp'' > b
+
* *mː, *mp > b
*nː > ''nt'' > d
+
* *nː, *nt > d
  
 
'''Palatalizacja'''
 
'''Palatalizacja'''
Linia 70: Linia 74:
  
 
Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.
 
Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.
*b > bç (bǩ)
+
* *b > bç (bǩ)
*p > pç (pǩ)
+
* *p > pç (pǩ)
*pf > pfç (pfǩ)
+
* *pf > pfç (pfǩ)
*f > fç (fǩ)
+
* *f > fç (fǩ)
*w > wç (wǩ)
+
* *w > wç (wǩ)
*m > mɲ ()
+
* *m > mɲ ()
  
 
Natomiast reszta głosek uzyskuje nowe brzmienie lub zlewają się z innymi.
 
Natomiast reszta głosek uzyskuje nowe brzmienie lub zlewają się z innymi.
*d > dzʲ > dz (dz)
+
* *d > dzʲ > dz (dz)
*t > tsʲ > ts (z)
+
* *t > tsʲ > ts (z)
*s > ʃ (š)
+
* *s > ʃ (š)
*z (ż) > ʒ (ž)
+
* *z (ż) > ʒ (ž)
*ts (z) > tʃ (c)
+
* *ts (z) > tʃ (c)
*ð (dj) > dʒ (dž)
+
* *ð (dj) > dʒ (dž)
*ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
+
* *ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
*h, ɾ (r) > j
+
* *h, ɾ (r) > j
*hj, ɾj > j
+
* *hj, ɾj > j
*n > ɲ (ň)
+
* *n > ɲ (ň)
*k > ç (ǩ/kz<ref>zapis przy pomocy '''kz''' jest archaiczny, ale nadal spotykany (zwłaszcza w sytuacjach, gdzie nie można wpisać ǩ)</ref>)
+
* *k > ç (ǩ/kz<ref>zapis przy pomocy '''kz''' jest archaiczny, ale nadal spotykany (zwłaszcza w sytuacjach, gdzie nie można wpisać ǩ)</ref>)
*χ, x > sʲ > s (s)
+
* *χ, x > sʲ > s (s)
*ɣ > zʲ > z (ż)
+
* *ɣ > zʲ > z (ż)
*kx > tɕ (č)
+
* *kx > tɕ (č)
 
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
 
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
  
 
'''Tzw. "Naleciałość ludowa"'''
 
'''Tzw. "Naleciałość ludowa"'''
*nagłosowe ji > ī
+
*nagłosowe *ji > ī
  
 
== Fonologia ==
 
== Fonologia ==
 
=== Samogłoski ===
 
=== Samogłoski ===
{| class=wikitable
+
System samogłosek jest bardzo konserwatywny w skali języków gamajskich. Widać to nawet porównując z najbliższymi krewnymi starozongepajckiego, prachamskim i hawwajskim, zwłaszcza patrząc na rozwój protogamajskiego '''*ā''', które w zongepajszczyźnie jest zachowane jako samodzielny fonem w postaci '''ě''', zaś w hawwajskim w zależności od pozycji przeszło w '''e''' lub '''o''' zlewając się z dawnymi '''*ī''' i '''*ū''', zaś w prachamskim całkowicie zlało się z dawnym '''*au''' w postaci '''o'''.
! rowspan=1|
+
 
! colspan=1|Przednie
+
{| class="wikitable"
! colspan=1|Środkowe
+
!  
! colspan=1|Tylne
+
! style="font-weight:bold;" | Przednie
|-
+
! style="font-weight:bold;" | Środkowe
|-align=center class=small
+
! style="font-weight:bold;" | Tylne
|-align=center
 
!Przymknięte
 
|{{IPA|i}} {{IPA|iː}}<ref>status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon {{IPA|[ji]}} w tej pozycji</ref>|| ||{{IPA|u}}
 
|-align=center
 
!Półprzymknięte
 
|{{IPA|e}}||{{IPA|ə}}<ref>tylko w wymowie potocznej/z elementami języka ludowego</ref>||{{IPA|o}}
 
|-align=center
 
!Półotwarte
 
|{{IPA|ɛ}}||{{IPA|ɐ}}||
 
|-align=center
 
|}
 
=== Dyftongi ===
 
Występują dwa dyftongi: '''ai''' oraz '''au''', pochodzące jednak z głosek '''ī, ū''', podczas gdy protogamajskie '''ai, au''' przeszły w '''e, o'''.
 
=== Spółgłoski ===
 
Kursywą zaznaczono allofony
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
! colspan="2" |
 
!Wargowe
 
!Zębowe
 
!Dziąsłowe
 
!Podniebienne
 
!Welarne
 
!Języczkowe
 
!Gardłowe
 
|- align="center"
 
! colspan="2" | Nosowe
 
|{{IPA|m}}
 
|{{IPA|n}}
 
|
 
|{{IPA|ɲ}}
 
|{{IPA|''ŋ''<ref>allofon {{IPA|[n]}} przed {{IPA|[k]}} oraz {{IPA|[kx]}}</ref>}}
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
! rowspan="2" |Zwarte
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|p}}     
 
|{{IPA|t}}
 
|
 
|
 
|{{IPA|k}} 
 
|
 
|
 
 
|-
 
|-
!<small>dźwięczne</small>
+
| style="font-weight:bold;" | Przymknięte
|{{IPA|b}}
+
| {{IPA|i}} {{IPA|}}<ref>status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon {{IPA|[ji]}} w tej pozycji</ref>
|{{IPA|d}}
+
|  
|
+
| {{IPA|u}}  
|
 
|{{IPA|''g''<ref name="al" >allofon spółgłoski bezdźwięcznej przed spółgłoskami {{IPA|[r]}} {{IPA|[ɫ]}}, {{IPA|[l]}}, {{IPA|[ʎ]}}, {{IPA|[w]}}, {{IPA|[m]}}, {{IPA|[n]}} oraz {{IPA|[ɲ]}}</ref>}}
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
! rowspan="2" | Afrykaty
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|pf}}     
 
|{{IPA|ts}}
 
|{{IPA|tʃ}}
 
|{{IPA|tɕ}}
 
|{{IPA|kx}}
 
|
 
|
 
 
|-
 
|-
!<small>dźwięczne</small>
+
| style="font-weight:bold;" | Półprzymknięte
|{{IPA|''bβ''<ref name="al"></ref>}}
+
| {{IPA|e}}
|{{IPA|dz}}
+
|  
|{{IPA|}}
+
| rowspan="2" | {{IPA|o}}<ref>wymowa tej samogłoski waha się od [{{IPA|o}}] do [{{IPA|ɔ}}], ale zaleca się wymowę węższą</ref>
|
 
|{{IPA|''gɣ''<ref name="al"></ref>}}
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
! rowspan="2" | Szczelinowe
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|f}}      
 
|{{IPA|s}}
 
|{{IPA|ʃ}}
 
|{{IPA|ç}}
 
|{{IPA|x}}
 
|{{IPA|χ}}
 
|{{IPA|h}}
 
 
|-
 
|-
!<small>dźwięczne</small>
+
| style="font-weight:bold;" | Półotwarte
|{{IPA|''β''}}<ref name="al"></ref>
+
| rowspan="2" |{{IPA|ɛ}}<ref>trochę niższe od kardynalnego [{{IPA|ɛ}}], dlatego też można spotkać symbol [{{IPA|æ}}]</ref>
|{{IPA|ð}}, {{IPA|z}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|
 
|{{IPA|ɣ}}  
 
|{{IPA|''ʁ''}}<ref name="al"></ref>
 
|
 
|- align="center"
 
! colspan="2" | Uderzeniowe
 
|
 
|{{IPA|ɾ}}
 
|
 
|
 
|
 
|
 
 
|
 
|
 
|-
 
|-
! colspan="2" | Boczne, Półsamogłoski
+
| style="font-weight:bold;" | Prawie otwarte
|
+
| colspan="2" | {{IPA|ɐ}}<ref>nieco bardziej tylne niż kardynalne [{{IPA|ɐ}}]</ref>
|{{IPA|ɫ}}
 
|{{IPA|l}}
 
|{{IPA|ʎ}}, {{IPA|j}}
 
|{{IPA|w}}
 
|
 
|
 
 
|}
 
|}
Allofony {{IPA|[bβ]}}, {{IPA|[β]}} kiedyś były wymawiane jako {{IPA|[bv]}} i {{IPA|[v]}}
 
  
Ta sama tabela, została jednak pozbawiona allofonów.
+
=== Dyftongi ===
 +
Są w języku dwa rodzaje dyftongów:
 +
====Dyftongi właściwe====
 +
Występują dwa dyftongi właściwe: '''ai''' oraz '''au'''. Pochodzą one przede wszystkim z protogamajskich '''*ī, *ū'''. Są one traktowane jako pojedyncza samogłoska.
 +
 
 +
====Dyftongi z pozycji====
 +
Drugim rodzajem dyftongów są tzw. dyftongi z pozycji. Są nimi: '''ěu, eu, ou, iu, uu''' (dyftong zstępujący)''', ěj'''. Są traktowane jak dwa fonemy. Powstawały one głównie z asynchronicznej palatalizacji '''w''', zaś '''ěj''' występujący często jako końcówka bezokolicznika został zapożyczony z dawnego substratu, a czasem także z dawnego długiego '''*jː'''.
 +
 
 +
Dawniej dyftongiem z pozycji był także tzw. '''*au²''', który pochodził z podobnych warunków oraz z dawnego '''*wː'''. Zlał on się jednak z właściwym '''au''' ('''*au¹''').
 +
 
 +
=== Spółgłoski ===
 +
System spółgłosek w przeciwieństwie do samogłosek jest bardziej innowacyjny (slotacyzm, dwie przesuwki, palatalizacja), ale nadal wykazuje liczne podobieństwa. Przykładowo zongepajckie '''z''' [{{IPA|ts}}] odpowiada regularnie w wielu językach '''s''' lub '''þ''' [{{IPA|θ}}].
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
! colspan="2" |
 
! colspan="2" |
Linia 261: Linia 184:
 
|{{IPA|ts}}
 
|{{IPA|ts}}
 
|{{IPA|tʃ}}
 
|{{IPA|tʃ}}
|{{IPA|tɕ}}
+
|({{IPA|tɕ}})
 
|{{IPA|kx}}
 
|{{IPA|kx}}
 
|
 
|
Linia 268: Linia 191:
 
!<small>dźwięczne</small>
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|
 
|
|{{IPA|dz}}
+
|({{IPA|dz}})
|{{IPA|dʒ}}
+
|({{IPA|dʒ}})
 
|
 
|
 
|
 
|
Linia 313: Linia 236:
 
|}
 
|}
  
Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.
+
W rzeczywistości może być mniej spółgłosek niż na tabeli, ponieważ część może być uznana za allofony. Najlepiej to widać w przypadku dźwięki [{{IPA|tɕ}}], zmięczonego [{{IPA|kx}}], który jest niezwykle rzadki i bez przeszkód można go potraktować jako allofon. Także nieco częstsze [{{IPA|dz}}] i [{{IPA|dʒ}}] można uznać za allofony odpowiednio [{{IPA|d}}] i [{{IPA|ð}}]. Inaczej wygląda sytuacja z [{{IPA|tʃ}}], [{{IPA|ʃ}}] i [{{IPA|ʒ}}] < [{{IPA|ts}}], [{{IPA|s}}] i [{{IPA|z}}], które kontrastują z [{{IPA|ts}}], [{{IPA|s}}], [{{IPA|z}}] < [{{IPA|t}}], [{{IPA|x}}], [{{IPA|ɣ}}]. Również [{{IPA|ɲ}}], [{{IPA|ʎ}}] i [{{IPA|ç}}] rzadko są traktowane jako allofony z powodu kilku źródeł.
 +
 
 +
Rzeczywista wymowa może się różnic od tej w tabeli. Przykładowo [{{IPA|ð}}] jest często wymawiane w sposób półotwarty [{{IPA|ð̞}}], zaś [{{IPA|ɾ}}] posiada wiele wariantów w zależności od miejsca, gdzie używa się literackiej zongepajszczyzny (fonem ten dopasowuje się do odpowiednika w ludowym). Niekiedy też [{{IPA|kx}}] wymawia się jako [{{IPA|kʰ}}].
  
 
=== Akcent ===
 
=== Akcent ===
 
Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę.  
 
Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę.  
  
== Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego ==
+
==Sposoby zapisu==
Litery: '''a b c č d dj dz dž e ě f g h ch kh i ai j k ǩ l ľ ł m n ň o p pf r s š t u au w x z ż ž'''
+
Język zongepajcki wykształcił własny rodzaj zapisu, zwany '''atžifem''' (od starozongepajckiego '''adżip''' "wiadomość" – nazwa wzięła się od tego, że początkowo nim szamani zapisywali tylko wiadomości dla innych szamanów). Ponieważ nie jest on jednak możliwy do wprowadzania na komputerze, na nich dominuje łacińska transkrypcja oparta na alfabecie husyckim.
 +
=== Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego ===
 +
Alfabet łaciński przeznaczony do zapisu zongepajckiego na komputerze został oparty na alfabecie husyckim, zawiera jednak parę liter i dwuznaków w nim nie występujących. Kilka ma także inne brzmienie niż w alfabecie czeskim i słowackim. Jeszcze inne litery występują w zapisie dialektów z powodu innej fonologii.
 +
{| cellspacing="5" style="text-align: center;"
 +
|- style="font-size: 2.0em;"
 +
'''a'''  ||  '''b'''  ||  '''c'''  ||  '''č'''  ||  '''d'''  ||  '''dj''' ||  '''dz'''  || '''''' ||  '''e'''  ||  '''ě'''
 +
|-
 +
| [{{IPA|ɐ}}] || [{{IPA|b}}] || [{{IPA|t͡ʃ}}] || [{{IPA|t͡ɕ}}] || [{{IPA|d}}] || [{{IPA|ð}}] || [{{IPA|d͡z}}] || [{{IPA|d͡ʒ}}] || [{{IPA|e}}] || [{{IPA|ɛ}}]
 +
|- style="font-size: 2.0em;"
 +
|  '''f'''  ||  '''g'''  ||  '''h'''  ||  '''ch'''  ||  '''kh'''  ||  '''i''' ||  '''ai'''  || '''j''' ||  '''k'''  ||  '''ǩ'''
 +
|-
 +
| [{{IPA|f}}] || [{{IPA|ɣ}}] || [{{IPA|h}}] || [{{IPA|x}}] || [{{IPA|χ}}] || [{{IPA|i}}] || [{{IPA|aɪ̯}}] || [{{IPA|j}}] || [{{IPA|k}}] || [{{IPA|ç}}]
 +
|- style="font-size: 2.0em;"
 +
|  '''l'''  ||  '''ľ'''  ||  '''ł'''  ||  '''m'''  ||  '''n'''  ||  '''ň'''  ||  '''o''' ||  '''p'''  || '''pf''' ||  '''r''' 
 +
|-
 +
| [{{IPA|l}}] || [{{IPA|ʎ}}] || [{{IPA|ɫ}}] || [{{IPA|m}}] || [{{IPA|n}}] || [{{IPA|ɲ}}] || [{{IPA|o}}] || [{{IPA|p}}] || [{{IPA|p͡f}}] || [{{IPA|ɾ}}]
 +
|- style="font-size: 2.0em;"
 +
|  '''s'''  ||  '''š'''  ||  '''t'''  ||  '''u'''  ||  '''au'''  ||  '''w'''  ||  '''x''' ||  '''z'''  || '''ż''' ||  '''ž'''
 +
|-
 +
| [{{IPA|s}}] || [{{IPA|ʃ}}] || [{{IPA|t}}] || [{{IPA|u}}] || [{{IPA|aʊ̯}}] || [{{IPA|w}}] || [{{IPA|k͡x}}] || [{{IPA|t͡s}}] || [{{IPA|z}}] || [{{IPA|ʒ}}]
 +
|}
 +
 
 +
Diereza (¨) nad z ('''z̈''') oraz h ('''ḧ''') może się pojawić, żeby zaznaczyć, że te znaki nie tworzą dwuznaku. Diereza może się także pojawiać nad wygłosowym -e ('''ë''') aby zaznaczyć, że jest wymawiane – celem jest odciągnięcie od angielskiej maniery pomijania tej samogłoski w wygłosie, ale w tym przypadku diereza nie jest obowiązkowa.<ref>W potomkach zongepajckiego '''ë''' często także oznacza, że nieakcentowane '''e''' nie jest pomijane w wymowie (w pozycji, gdzie powinno znikać), ale w północnozongepajckich '''ë''' jest osobną literą znaczącą samogłoskę [{{IPA|ɤ}}]</ref> Znaki '''ë ḧ z̈''' nie są sortowane osobno. Litery z dierezą są bardzo rzadkie, jedynie '''z̈''' pojawia się częściej z powodu występowania w odmianie czasownika '''być'''.
 +
 
 +
=== Atžif ===
 +
Narodowym pismem jest '''atžif''', pochodzący z starozongepacjkiego pisma ideograficznego. Jednak w przeciwieństwie do niego znaki są znacznie uproszczone, co ułatwia ich napisanie. Powstało ono przed przeprowadzeniem I palatalizacji, co wymagało późniejszej modyfikacji.
  
Wymowa: {{IPA|[ɐ] [b] [tʃ] [tɕ] [d] [ð] [dz] [dʒ] [e] [ɛ] [f] [ɣ] [h] [x] [χ] [i] [ai] [j] [k] [ç] [l] [ʎ] [ɫ] [m] [n] [ɲ] [o] [p] [pf] [ɾ] [s] [ʃ] [t] [u] [au] [w] [kx] [ts] [z] [ʒ]}}
+
Klasyfikacja tego pisma obecnie jest utrudniona. Z jednej strony, są tylko znaki spółgłosek, przez co powinno być klasyfikowane jako abdżad. Z drugiej strony opcjonalne diakrytyki na samogłoski są używane obecnie dosyć często, przez co można go również uznać za abugidę. Niektóre słowa można także zapisać jednym znakiem i jest to relikt dawnego pisma ideograficznego. Jednak dominuje stanowisko, że to pismo jest abdżadem głównie z opcjonalności samogłosek i jego historii.
  
 +
(znaki atžifu będą później)
 
== Gramatyka ==
 
== Gramatyka ==
 
=== Harmonia samogłoskowa ===
 
=== Harmonia samogłoskowa ===
Linia 328: Linia 279:
  
 
Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu
 
Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu
*i ai <---> i ai
+
*i ai i ai
*u au <---> u au
+
*u au u au
*a ě <---> a ě
+
*a ě a ě
*o e <---> o e ('''o''' w harmonii funkcjonuje jako głoska krótka, a '''e''' ‒ długa)
+
*o e o e ('''o''' w harmonii funkcjonuje jako głoska krótka, a '''e''' ‒ długa)
  
 
Np:
 
Np:
Linia 357: Linia 308:
 
==== Pochodzenie barwy ruchomego o ====
 
==== Pochodzenie barwy ruchomego o ====
  
Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego '''au''') w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.
+
Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego '''*au''') w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.
  
 
Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:
 
Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:
Linia 413: Linia 364:
 
*8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)
 
*8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)
  
Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem '''ǩi''' (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem.  
+
Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem '''ǩi''' (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem. Innesyw, chociaż istnieje w języku, w praktyce jest bardzo rzadko używany nawet w piśmie oficjalnym, praktycznie zawsze jest zastępowany przez miejscownik. W odmianie ludowej zanika całkowicie.
  
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
Linia 449: Linia 400:
 
| 5. a
 
| 5. a
 
| -(_)chu
 
| -(_)chu
| aba'''chu'''
+
| gaba'''chu'''
 
| jisłě'''chu'''
 
| jisłě'''chu'''
 
| wakhatun'''uchu'''
 
| wakhatun'''uchu'''
Linia 476: Linia 427:
  
 
Sufiksy do określenia liczb:
 
Sufiksy do określenia liczb:
*pojeczyncza: bez końcówek
+
*pojeczyncza: '''-ø'''
 
*podwójna: '''-_jěja'''
 
*podwójna: '''-_jěja'''
 
*mnoga: '''-(o)sl_za, -r_za''' (gdy kończy się na ''slo'')
 
*mnoga: '''-(o)sl_za, -r_za''' (gdy kończy się na ''slo'')
Linia 486: Linia 437:
  
 
=== Przymiotnik ===
 
=== Przymiotnik ===
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z''<ref>zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
+
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z'', która może być zmiękczona do ''-c_z'' lub ''-c_²z''<ref>zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
 
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
 
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
  
Linia 498: Linia 449:
  
 
=== Przysłówek ===
 
=== Przysłówek ===
Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika ''-z_z/-z_²z'' ma ''-z_dj/-z_²dj''. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:
+
Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika ''-z_z/-z_²z'' ma ''-z_dj/-z_²dj''. Ta również może być zmiękczona do ''-c_dj/-c_²dj''. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:
 
*''jisłězadj'' – kapłańsko
 
*''jisłězadj'' – kapłańsko
 
*''żongěpaizaidj'' – zachodnio
 
*''żongěpaizaidj'' – zachodnio
Linia 508: Linia 459:
  
 
==== Bezokolicznik ====
 
==== Bezokolicznik ====
Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim '''ěj''' (po spółgłoskach i ruchomym o) lub '''ňe''' (po innych samogłoskach). Przykłady:
+
Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim '''-ěj''' (po spółgłoskach i ruchomym o), zapożyczona z j. darkajskiego, lub '''-ňe''' (po innych samogłoskach). Ponieważ protogamajskie czasowniki rzadko kończyły się na samogłoskę, ''-ňe'' jest dosyć rzadkie. Przykłady:
 
*''zahmasěj'' – mielić/mleć
 
*''zahmasěj'' – mielić/mleć
 
*''żaiměj'' – orać
 
*''żaiměj'' – orać
 
*''zuwaslěj'' – polować
 
*''zuwaslěj'' – polować
 
*''ǩifěj'' – biec
 
*''ǩifěj'' – biec
 +
*''uzupěj'' – pytanie
 
*''pfěslěňe'' – palić
 
*''pfěslěňe'' – palić
 +
*''soňe'' – jeść
  
 
Jedynymi wyjątkami są czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''').
 
Jedynymi wyjątkami są czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''').
Linia 567: Linia 520:
 
|-
 
|-
 
| 3 os. l. poj
 
| 3 os. l. poj
| chadze
+
| chadz̈e
 
|-
 
|-
 
| 1 os. l. pd
 
| 1 os. l. pd
Linia 590: Linia 543:
  
 
==== Chcieć ====
 
==== Chcieć ====
O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:
+
Zgodnie z systemem protogamajskim czasownik '''chcieć''' nie istnieje. O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:
 
*1. podmiot
 
*1. podmiot
 
*2. dopełnienie
 
*2. dopełnienie
Linia 599: Linia 552:
  
 
ale Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ěj'''. - Ja wolę orać wielkie pole.
 
ale Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ěj'''. - Ja wolę orać wielkie pole.
 +
  
 
==== Trybo-aspekty ====
 
==== Trybo-aspekty ====
===== Stanu: =====
+
===== Stanu (aspekty): =====
Trybo-aspekt stanu oddaje to, że czynność jest już zakończona.  
+
W języku istnieją dwie formy czasownika – niedokonana i dokonana. Forma niedokonana oznacza tyle, że czynność nie została zakończona. Ma afiks zerowy ('''ø''').
Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu ''p(_)-'' lub ''opǩi-'' (jeżeli pierwsza samogłoska to ''i'' lub ''ai'') np.
+
 
 +
Forma dokonana oznacza, że czynność została już ukończona lub za chwile się ją ukończy. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu ''p(_)-'' lub ''opǩ_-'' (jeżeli pierwsza samogłoska to ''i'' lub ''ai'') np.
 
*''żaimait'' (oram) > ''opǩiżaimait'' (zoram)
 
*''żaimait'' (oram) > ''opǩiżaimait'' (zoram)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''pafahakět'' (zsieję)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''pafahakět'' (zsieję)
Linia 662: Linia 617:
 
** sufiks osoby/bezokolicznika
 
** sufiks osoby/bezokolicznika
 
** sufiks czasu
 
** sufiks czasu
 +
 +
====Gerundium====
 +
Gerundium, czyli rzeczownik odczasownikowy, tworzymy zmieniając końcówkę bezokolicznika ''-ěj'' na ''-oj'' (ta końcówka również pochodzi z j. darkajskiego), zaś w przypadku końcówki ''-ňe'' zamianę na ''-ňej''. Odmienia się przez przypadki jak każdy rzeczownik, zaś w odmianie ludowej języka zawsze otrzymuje przedimek określony. Przykłady:
 +
*''zahmasoj'' – mielenie
 +
*''żaimoj'' – oranie
 +
*''zuwasloj'' – polowanie
 +
*''ǩifoj'' – bieganie
 +
*''uzupoj'' – pytanie
 +
*''pfěslěňej'' – palenie
 +
*''soňej'' – jedzenie
 +
 +
=====Gerundium czasowników "być" i "woleć" =====
 +
Nieregularne czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''') otrzymują końcówkę gerundium tak jakby miały końcówki bezokolicznika: gerundium ''chadaz'' to ''chadazoj'', a ''oslauna'' – ''oslaunaňej''
 +
 +
==== Imiesłowy ====
 +
Imiesłów to nieosobowa forma czasownika traktowana jako przymiotnik lub przysłówek. W języku zongepajckim istnieją imiesłowy: '''przymiotnikowy''', '''przysłówkowy uprzedni''' i '''przysłówkowy współczesny'''.
 +
 +
===== Imiesłów przymiotnikowy =====
 +
Określa podmiot jako wykonujący czynność, ale ta czynność nie jest orzeczeniem a jedynie określeniem cechy. Zachowuje aspekt. Tworzy się ją dodając do formy bezokolicznika końcówkę przymiotnika, np:
 +
*''zahmasějzěz'' – mielący
 +
*''żaimějzěz'' – orzący
 +
*''zuwaslějzěz'' – polujący
 +
*''ǩifějzěz'' – biegnący
 +
*''pfěslěňezoz'' – palący
 +
*''soňezoz'' – jedzący
 +
*''oslaunazaz'' – wolący
 +
*''uzupějzěz'' – pytający
 +
Funkcjonalnie działa jak przymiotnik.
 +
===== Imiesłów przysłówkowy uprzedni =====
 +
Wyraża on uprzedniość danej czynności do innej. Nie jest on tworzony bezpośrednio. Należy użyć w tym celu bezokolicznika połączonego następnie z bezokolicznikiem czasownika ''woleć''. Po stworzeniu imiesłowu automatycznie aspekt zmienia się na dokonany np.
 +
*''zahmasěj oslauna'' – zmieliwszy
 +
*''żaiměj oslauna'' – zorawszy
 +
*''zuwaslěj oslauna'' – zapolowawszy
 +
*''ǩifěj oslauna'' – zbiegawszy
 +
*''pfěslěňe oslauna'' – zapalowszy
 +
*''soňe oslauna'' – zjadłszy
 +
*''uzupěj oslauna'' – zapytawszy
 +
Tylko w przypadku czasownika ''woleć'' aby uniknąć dziwnej konstrukcji ''oslauna oslauna'' stosuje się przyrostek przysłówka np.
 +
*''oslaunazadj'' – wolawszy (czy jakoś tak się odmienia, wiadomo o co chodzi)
 +
Konstrukcja jest stosowana coraz rzadziej, ponieważ często jest traktowana jako nienaturalna i jest często zastępowana czasem przeszłym z aspektem dokonanym. W zongepajckim ludowym ta konstrukcja już nie istnieje.
 +
 +
===== Imiesłów przysłówkowy współczesny =====
 +
Dużo stabilniejszy imiesłów, który jest tworzony dodając końcówkę przysłówka do bezokolicznika prócz czasownika ''woleć'', który tego imiesłowu nie posiada. Wyraża on tyle, że dana czynność toczyła się równolegle do innej.
 +
*''zahmasějzědj'' – mieląc
 +
*''żaimějzědj'' – orząc
 +
*''zuwaslějzědj'' – polując
 +
*''ǩifějzědj'' – biegnąc
 +
*''pfěslěňezodj'' – paląc
 +
*''soňezodj'' – jedząc
 +
*''uzupějzědj'' – pytając
 +
Nie mniej i w tym przypadku czasami ogranicza się użycia tego imiesłowu. Jego znajomość jest jednak konieczna. Języki wschodniozongepajckie i południowozongepajckie zachowały ten rodzaj imiesłowu.
  
 
=== Zaimki ===
 
=== Zaimki ===
Linia 713: Linia 719:
 
*''auslo → auslosaum''
 
*''auslo → auslosaum''
 
*''kha → khasaum''
 
*''kha → khasaum''
 +
 +
===Liczebniki===
 +
Liczebniki dzielą się na główne i porządkowe. Główne są formą traktowaną jak rzeczowniki (odmieniają się przez przypadki), zaś porządkowe jak przymiotniki. Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do l. głównego afiks '''-(_)n'''.
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! liczba
 +
! liczebnik główny
 +
! liczebnik porządkowy
 +
|-
 +
| align=center | '''1'''
 +
| hażsolu
 +
| hażsolun
 +
|-
 +
| align=center | '''2'''
 +
| zaslu
 +
| zaslun
 +
|-
 +
| align=center | '''3'''
 +
| džidu
 +
| džidun
 +
|-
 +
| align=center | '''4'''
 +
| ězo
 +
| ězon
 +
|-
 +
| align=center | '''5'''
 +
| chasloga
 +
| chaslogan
 +
|-
 +
| align=center | '''6'''
 +
| naira
 +
| nairan
 +
|-
 +
| align=center | '''7'''
 +
| zog
 +
| zogon
 +
|-
 +
| align=center | '''8'''
 +
| weslo
 +
| weslon
 +
|-
 +
| align=center | '''9'''
 +
| pěla
 +
| pělan
 +
|-
 +
| align=center | '''10'''
 +
| apěg
 +
| apěgan
 +
|-
 +
| align=center | '''20'''
 +
| zaslowǩi
 +
| zaslowǩin
 +
|-
 +
| align=center | '''30'''
 +
| džinowǩi
 +
| džinowǩin
 +
|-
 +
| align=center | '''40'''
 +
| owǩisowǩi
 +
| owǩisowǩin
 +
|-
 +
| align=center | '''50'''
 +
| chaslogawawa
 +
| chaslogawawan
 +
|-
 +
| align=center | '''60'''
 +
| nairawawa
 +
| nairawawan
 +
|-
 +
| align=center | '''70'''
 +
| zożiu
 +
| zożiwǩin
 +
|-
 +
| align=center | '''80'''
 +
| wesľiu
 +
| wesľiwǩin
 +
|-
 +
| align=center | '''90'''
 +
| pěľiu
 +
| pěľiwǩin
 +
|-
 +
| align=center | '''100'''
 +
| zěpfǩojaslo
 +
| zěpfǩojaslan
 +
|-
 +
| align=center | '''1000'''
 +
| djancho
 +
| djanchon
 +
|}
  
 
=== Przedimek ===
 
=== Przedimek ===
W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (kiedyś występował przedimek określony '''slax'''). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka '''pe''' lub zaimków wskazujących.
+
W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (w archaicznej formie występował przedimek określony '''*slax'''). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka '''pe''' lub zaimków wskazujących.
  
 
== Przykładowe zdania i teksty ==
 
== Przykładowe zdania i teksty ==
Linia 736: Linia 831:
 
Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.
 
Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.
  
== Związki z innymi językami gamajskimi ==
+
== Procesy fonetyczne i prawa językowe ==
Język zongepajcki posiada podobieństwa z innymi potomkami języka protogamajskiego. Oto niektóre z nich:
+
Kursywą oznaczono procesy, które się odbyły tylko w zongepajckim ludowym
=== Język prachamski ===
+
*[[Język zongepajcki/Slotacyzm|tzw. Slotacyzm]]
Język zongepajcki jest najbardziej podobny do prachamskiego (podejrzewa się nawet, że wywodzą się z jednego prajęzyka). Oto część z nich:
+
*[[Język zongepajcki/Monoftongizacja|Monoftongizacja]]
*W obu językach samogłoski od stanu protogamajskiego rozwinęły się bardzo podobnie.  Jedynie protogamajskie '''*ā''' w prachamskim zlało się z protogamajskim '''au''' w postaci '''o''', zaś w zongepajckim obie głoski zachowały odrębność (odpowiednio '''ě''' i '''o'''). Również geminaty '''*ww''' oraz '''*yy''' inaczej zostały potraktowane (w zongepajckim przeszły w grupy '''waw''' oraz '''jěj''', zaś w prachamskim albo wydłużyły samogłoskę, zaś po '''a''' dyftong).
+
*[[Język zongepajcki/Iloczas_w_językach_zongepajckich|Zanik iloczasu]]
*Wspólna końcówka bezokolicznika '''-ěj''' (zongepajcki) i '''-oy''' (wczesny prachamski) – różnica w samogłosce jest spowodowana rozwojem '''*ā'''. Z powodu tego, że protogamajski raczej nie dopuszczał zbitki '''*āy''' (na dodatek nie traktowanej jako dyftong) podejrzewa się, że została zapożyczona.
+
*[[Język zongepajcki/Pierwsza_przesuwka_zongepajcka|Pierwsza przesuwka]]
Przykłady słów, które w obu językach się nie wiele różnią: pěla – pōla (dziewięć), naira – nēyra (sześć).
+
*[[Język zongepajcki/Druga_przesuwka_zongepajcka|Druga przesuwka]]
 +
*[[Język zongepajcki/Zongepajcka_korelacja_miękkości|Zongepajcka korelacja miękkości]]
 +
*[[Język zongepajcki/I_Palatalizacja|I palatalizacja]]
 +
*''[[Język zongepajcki/Ludowa_przesuwka_samogłosek|Ludowa przesuwka samogłosek]]''
 +
*''[[Język zongepajcki/Zanik_ruchomej_samogłoski|Zanik ruchomej samogłoski]]''
 +
*[[Język zongepajcki/Redukcja_nieakcentowanego_e|Redukcja samogłoski e]]
 +
*'''[[Język zongepajcki/Rozpad_wspólnoty_zongepajckiej|Rozpad wspólnoty zongepajckiej]]'''
 +
 
 +
 
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==
Linia 748: Linia 851:
 
[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]
 
[[Kategoria:Języki sztuczne a priori]]
 
[[Kategoria:Języki gamajskie]]
 
[[Kategoria:Języki gamajskie]]
 +
[[Kategoria:Języki zongepajckie]]

Aktualna wersja na dzień 11:07, 28 mar 2020

Język zongepajcki (klasyczny)
żongěpaizaiz aigoslo
Utworzenie: Emilando (w 2020), także Borlach poprzez protogamajski (2018)
Sposoby zapisu: atžif, także łacińska transkrypcja
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Protogamajski
    • Grupa Centralna
    • Grupa Preferyjna
      • Zongepajcki
        • Zongepajcki klasyczny
        • Zongepajcki ludowy
          • Języki zongepajckie
Lista conlangów

        

Język zongepajcki, Język zongepajski lub Język zachodni[1] (żongěpaizaiz aigoslo ['zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, tzw. slotacyzm, palatalizacja, szyk SOV i przejście [] > [ɛ] (ě). Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [ɣ].

Nazwa

Nazwa żongěpaizaiz aigoslo wywodzi się od starozongepajckiej nazwy *żongábeiseis eigołł, zaś ta wywodzi się od protogamajskiego słowa *zaunghaabii oznaczającego "zachód słońca". Nazwa oznaczała dosłownie "język zachodzącego słońca". Z czasem dawne słowo żona (od sz. *żona, pɣ. *zauna) "zachód" zaczęłno nabierać znaczenia "dom, siedziba, ojczyzna", zaś *żongěpai (pɣ. *żongábei, *zaunghaabii) zaczęło oznaczać "zachód", przez co doszło do zmiany znaczenia nazwy do "język zachodni" i takie znaczenie funkcjonuje do dziś. W tłumaczeniu na język polski dominuje egzomin język zongepajcki lub zongepajski, dużo rzadziej używa się dosłownego tłumaczenia język zachodni.

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ (zapisane przy pomocy ě)
  • *a > ɐ (zapisane przy pomocy a)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsze zmiany:

  • *l > ɫ (ł)
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ > sl (oryginalny dźwięk [ɮ] zachowały niektóre dialekty, zbitka sl może później przejść w , sol lub soľ w zależności od otoczenia)

Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf (zapisane jako pf)
  • *θ > > ts (zapisane jako z)
  • *s > ts (zapisane jako z)
  • *ħ > *x > kx (zapisane jako x)

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s
  • *k > x (zapisane jako ch)
  • *q > χ (zapisane jako kh, dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zazwyczaj przechodził w długie [] które zostało potraktowane w różny sposób)

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t
  • *g > k

Druga przesuwka

  • *rː > ɾ (r)
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj (jěj)
  • *wː > waw (waw/wau)
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.

Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.

  • *b > bç (bǩ)
  • *p > pç (pǩ)
  • *pf > pfç (pfǩ)
  • *f > fç (fǩ)
  • *w > wç (wǩ)
  • *m > mɲ (mň)

Natomiast reszta głosek uzyskuje nowe brzmienie lub zlewają się z innymi.

  • *d > dzʲ > dz (dz)
  • *t > tsʲ > ts (z)
  • *s > ʃ (š)
  • *z (ż) > ʒ (ž)
  • *ts (z) > tʃ (c)
  • *ð (dj) > dʒ (dž)
  • *ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
  • *h, ɾ (r) > j
  • *hj, ɾj > j
  • *n > ɲ (ň)
  • *k > ç (ǩ/kz[2])
  • *χ, x > sʲ > s (s)
  • *ɣ > zʲ > z (ż)
  • *kx > tɕ (č)

Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).

Tzw. "Naleciałość ludowa"

  • nagłosowe *ji > ī

Fonologia

Samogłoski

System samogłosek jest bardzo konserwatywny w skali języków gamajskich. Widać to nawet porównując z najbliższymi krewnymi starozongepajckiego, prachamskim i hawwajskim, zwłaszcza patrząc na rozwój protogamajskiego , które w zongepajszczyźnie jest zachowane jako samodzielny fonem w postaci ě, zaś w hawwajskim w zależności od pozycji przeszło w e lub o zlewając się z dawnymi i , zaś w prachamskim całkowicie zlało się z dawnym *au w postaci o.

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte i [3] u
Półprzymknięte e o[4]
Półotwarte ɛ[5]
Prawie otwarte ɐ[6]

Dyftongi

Są w języku dwa rodzaje dyftongów:

Dyftongi właściwe

Występują dwa dyftongi właściwe: ai oraz au. Pochodzą one przede wszystkim z protogamajskich *ī, *ū. Są one traktowane jako pojedyncza samogłoska.

Dyftongi z pozycji

Drugim rodzajem dyftongów są tzw. dyftongi z pozycji. Są nimi: ěu, eu, ou, iu, uu (dyftong zstępujący), ěj. Są traktowane jak dwa fonemy. Powstawały one głównie z asynchronicznej palatalizacji w, zaś ěj występujący często jako końcówka bezokolicznika został zapożyczony z dawnego substratu, a czasem także z dawnego długiego *jː.

Dawniej dyftongiem z pozycji był także tzw. *au², który pochodził z podobnych warunków oraz z dawnego *wː. Zlał on się jednak z właściwym au (*au¹).

Spółgłoski

System spółgłosek w przeciwieństwie do samogłosek jest bardziej innowacyjny (slotacyzm, dwie przesuwki, palatalizacja), ale nadal wykazuje liczne podobieństwa. Przykładowo zongepajckie z [ts] odpowiada regularnie w wielu językach s lub þ [θ].

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts () kx
dźwięczne (dz) ()
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Uderzeniowe ɾ
Boczne, Półsamogłoski ɫ l ʎ, j w

W rzeczywistości może być mniej spółgłosek niż na tabeli, ponieważ część może być uznana za allofony. Najlepiej to widać w przypadku dźwięki [], zmięczonego [kx], który jest niezwykle rzadki i bez przeszkód można go potraktować jako allofon. Także nieco częstsze [dz] i [] można uznać za allofony odpowiednio [d] i [ð]. Inaczej wygląda sytuacja z [], [ʃ] i [ʒ] < [ts], [s] i [z], które kontrastują z [ts], [s], [z] < [t], [x], [ɣ]. Również [ɲ], [ʎ] i [ç] rzadko są traktowane jako allofony z powodu kilku źródeł.

Rzeczywista wymowa może się różnic od tej w tabeli. Przykładowo [ð] jest często wymawiane w sposób półotwarty [ð̞], zaś [ɾ] posiada wiele wariantów w zależności od miejsca, gdzie używa się literackiej zongepajszczyzny (fonem ten dopasowuje się do odpowiednika w ludowym). Niekiedy też [kx] wymawia się jako [].

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę.

Sposoby zapisu

Język zongepajcki wykształcił własny rodzaj zapisu, zwany atžifem (od starozongepajckiego adżip "wiadomość" – nazwa wzięła się od tego, że początkowo nim szamani zapisywali tylko wiadomości dla innych szamanów). Ponieważ nie jest on jednak możliwy do wprowadzania na komputerze, na nich dominuje łacińska transkrypcja oparta na alfabecie husyckim.

Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego

Alfabet łaciński przeznaczony do zapisu zongepajckiego na komputerze został oparty na alfabecie husyckim, zawiera jednak parę liter i dwuznaków w nim nie występujących. Kilka ma także inne brzmienie niż w alfabecie czeskim i słowackim. Jeszcze inne litery występują w zapisie dialektów z powodu innej fonologii.

a b c č d dj dz e ě
[ɐ] [b] [t͡ʃ] [t͡ɕ] [d] [ð] [d͡z] [d͡ʒ] [e] [ɛ]
f g h ch kh i ai j k ǩ
[f] [ɣ] [h] [x] [χ] [i] [aɪ̯] [j] [k] [ç]
l ľ ł m n ň o p pf r
[l] [ʎ] [ɫ] [m] [n] [ɲ] [o] [p] [p͡f] [ɾ]
s š t u au w x z ż ž
[s] [ʃ] [t] [u] [aʊ̯] [w] [k͡x] [t͡s] [z] [ʒ]

Diereza (¨) nad z () oraz h () może się pojawić, żeby zaznaczyć, że te znaki nie tworzą dwuznaku. Diereza może się także pojawiać nad wygłosowym -e (ë) aby zaznaczyć, że jest wymawiane – celem jest odciągnięcie od angielskiej maniery pomijania tej samogłoski w wygłosie, ale w tym przypadku diereza nie jest obowiązkowa.[7] Znaki ë ḧ z̈ nie są sortowane osobno. Litery z dierezą są bardzo rzadkie, jedynie pojawia się częściej z powodu występowania w odmianie czasownika być.

Atžif

Narodowym pismem jest atžif, pochodzący z starozongepacjkiego pisma ideograficznego. Jednak w przeciwieństwie do niego znaki są znacznie uproszczone, co ułatwia ich napisanie. Powstało ono przed przeprowadzeniem I palatalizacji, co wymagało późniejszej modyfikacji.

Klasyfikacja tego pisma obecnie jest utrudniona. Z jednej strony, są tylko znaki spółgłosek, przez co powinno być klasyfikowane jako abdżad. Z drugiej strony opcjonalne diakrytyki na samogłoski są używane obecnie dosyć często, przez co można go również uznać za abugidę. Niektóre słowa można także zapisać jednym znakiem i jest to relikt dawnego pisma ideograficznego. Jednak dominuje stanowisko, że to pismo jest abdżadem głównie z opcjonalności samogłosek i jego historii.

(znaki atžifu będą później)

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:

Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu

  • i ai ↔ i ai
  • u au ↔ u au
  • a ě ↔ a ě
  • o e ↔ o e (o w harmonii funkcjonuje jako głoska krótka, a e ‒ długa)

Np:

  • aigoslo (język) > aigoroza (języki)
  • fǩislun (drzewo) > fǩislunosluza (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ruchome o)
  • jisłě (kapłan) > jisłěslaza (kapłani)
  • zoslu (owca) > zoslusluza (owce)

W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.

O ruchome

Asynchroniczna palatalizacja spółgłosek wargowych i rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby (T)V(T). Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. o ruchomym. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:

  • po końcowym sl, np. aigoslo < aigosl
  • po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
  • w grupach TslV > TsolV, VslT > VsloT
  • jeżeli sufiks by się zaczął na sl, przed sl dodajemy właśnie ruchome o.

Właściwości ruchomego o:

  • nie podlega harmonii
  • jeśli jest na końcu wyrazu, a jest wersja afiksu na słowa kończące się na spółgłoskę, to afiks używa wersji spółgłoskowej
  • w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy

Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa sl pomimo łamania budowy (T)V(T). Jeszcze rzadziej te wyjątki się pojawiają w pozycjach palatalizacji.

Pochodzenie barwy ruchomego o

Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego *au) w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.

Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:

Zongepajcki klasyczny IPA (klasyczny) Zongepajcki ludowy IPA (ludowy) Polski
aigoslo /'ajɣoslo/ ègoslă /'ɛɣoslə/ język
saikhaslo /'sajχɐslo/ sèkhaslă /'sɛχɐslə/ brat
khapsolai /'χɐpsolaj/ khapsălè /'χɐpsəlɛ/ król
oslaupu /'oslawpu/ ăslòpu /'əslɔpu/ włosy
djuslokhag /'ðusloχɐɣ/ djuslăkhag /'ðusləχɐɣ/ lub /'βusləχɐɣ/ wiatr

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.

Przypadki w języku zongepajskim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):

  • 1. mianownik [m] (kto, co)
  • 2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
  • 3. biernik [b] (kogo, co)
  • 4. miejscownik [mj] (o kim, o czym)
  • 5. ablatyw [a] (skąd, od kogo, od czego)
  • 6. allatyw [al] (dokąd, do kogo, do czego)
  • 7. innesyw [i] (w kim, w czym)
  • 8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)

Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem ǩi (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem. Innesyw, chociaż istnieje w języku, w praktyce jest bardzo rzadko używany nawet w piśmie oficjalnym, praktycznie zawsze jest zastępowany przez miejscownik. W odmianie ludowej zanika całkowicie.

Przypadek Sufiks gaba – człowiek jisłě – kapłan, guślarz wakhatun – koń
1. m gaba jisłě wakhatun
2. d -(w)_ gabawa jisłěwa wakhatunu
3. b -(j)_z gabajaz jisłějiz wakhatunuz
4. mj -hě gaba jisłě wakhatun
5. a -(_)chu gabachu jisłěchu wakhatunuchu
6. al -(k)uch gabakuch jisłěkuch wakhatunuch
7. i -z_ gabaza jisłěza wakhatunzu
8. w -(_)kh_² gabakhě jisłěkhě wakhatunukhau

Liczby

W języku są używane trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa zanikła.

Sufiksy do określenia liczb:

  • pojeczyncza:
  • podwójna: -_jěja
  • mnoga: -(o)sl_za, -r_za (gdy kończy się na slo)

Przykłady:

  • zoslu, zoslujěja, zoslusluza (owca, dwie owce, owce)
  • jisłě, jisłějěja, jisłěslaza (kapłan, dwaj kapłani, kapłani)
  • aigoslo, aigoslojěja, aigoroza (język, dwa języki, języki)

Przymiotnik

Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest -z_z lub -z_²z, która może być zmiękczona do -c_z lub -c_²z[8]. Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. jisłě > jisłězaz (kapłanowy).

Inne przykłady:

  • żongěpaizaiz – zachodni
  • aigoslozoz – językowy
  • hałużzuz – ziarnowy
  • zahmaszaz – mielony

Dodając natomiast -(_)lu zamiast -z_z otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. aigoslolu – bezjęzyczny.

Przysłówek

Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika -z_z/-z_²z ma -z_dj/-z_²dj. Ta również może być zmiękczona do -c_dj/-c_²dj. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:

  • jisłězadj – kapłańsko
  • żongěpaizaidj – zachodnio
  • aigoslozodj – językowo
  • zahmaszadj – mielnie

Czasownik

Czasownik wyraża czynność. Różni się on nieco od protogamajskiego. Jednak nadal jest zatarcie granicy pomiędzy aspektem a trybem.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim -ěj (po spółgłoskach i ruchomym o), zapożyczona z j. darkajskiego, lub -ňe (po innych samogłoskach). Ponieważ protogamajskie czasowniki rzadko kończyły się na samogłoskę, -ňe jest dosyć rzadkie. Przykłady:

  • zahmasěj – mielić/mleć
  • żaiměj – orać
  • zuwaslěj – polować
  • ǩifěj – biec
  • uzupěj – pytanie
  • pfěslěňe – palić
  • soňe – jeść

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna).

Odmiana czasowników

Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:

Osoba Sufiks
1 os. l. poj -(f)_²t
2 os. l. poj -(f)_²z
3 os. l. poj -(f)_²ce
1 os. l. pd -(dj)_
2 os. l. pd -(dj)_g
3 os. l. pd -(dj)_x
1 os. l. mn -(f)_²
2 os. l. mn -(f)_²g
3 os. l. mn -(f)_²x

Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":

Osoba Czasownik
1 os. l. poj chadě
2 os. l. poj chadapf
3 os. l. poj chadz̈e
1 os. l. pd chadajěja
2 os. l. pd chadazajěja
3 os. l. pd chadacet
1 os. l. mn chad
2 os. l. mn chadazěg
3 os. l. mn chadazět

Czasownik mieć (xohsazěj), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika woleć (oslauna), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).

Chcieć

Zgodnie z systemem protogamajskim czasownik chcieć nie istnieje. O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:

  • 1. podmiot
  • 2. dopełnienie
  • 3. czasownik posiłkowy woleć (oslauna) odmieniony normalnie
  • 4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem woleć orzeczenie modalne)

Przykładowo: Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaimait. - Ja chce orać wielkie pole.

ale Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaiměj. - Ja wolę orać wielkie pole.


Trybo-aspekty

Stanu (aspekty):

W języku istnieją dwie formy czasownika – niedokonana i dokonana. Forma niedokonana oznacza tyle, że czynność nie została zakończona. Ma afiks zerowy (ø).

Forma dokonana oznacza, że czynność została już ukończona lub za chwile się ją ukończy. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu p(_)- lub opǩ_- (jeżeli pierwsza samogłoska to i lub ai) np.

  • żaimait (oram) > opǩiżaimait (zoram)
  • fahakět (sieję) > pafahakět (zsieję)

W języku zanikła forma teliktyczna.

Intencji:

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu h_(sl)- lub j_(sl)- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:

  • żaimait (oram) > jiżaimait (chce orać)
  • fahakět (sieję) > hafahakět (chcę siać)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego.

Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie chcieć):

  • żaimait (oram) > chadapf żaimaiz (obyś orał)
  • fahakět (sieję) > chadapf fahakěz (obyś siał).

Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.

Forma pytająca oczywiście tworzy pytania. Tworzymy ją dodając cząstkę k_²(m)- lub ǩ_²(m)- (oczywiście powodem jest palatalizacja) np.

  • żaimait (oram) > kaiżaimaiz (orasz?)
  • fahakět (sieję) > kěfahakěz (siejesz?).

Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.

Czasy

W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.

Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks "-(t)_²l" np:

  • żaimaitail – będę orać
  • ǩifaigail – będziecie biec

Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks "-(s)_n" np:

  • fahakětan – siałem
  • zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście

Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik być w czasie przeszłym np:

  • chaděsan fahakětan – siałem (przed czymś innym)[9]/siałem był[10]
  • chadazajějasan zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli

Kolejność sufiksów czasownika

  • czasownik posiłkowy woleć
    • prefiks formy pragnącej
    • woleć
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu
  • czasownik posiłkowy być
    • prefiks formy pragnącej
    • odmienione być
    • sufiks czasu
  • czasownik właściwy
    • prefiks formy pytającej
    • prefiks formy pragnącej
    • prefiks trybo-aspektu stanu
    • czasownik
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu

Gerundium

Gerundium, czyli rzeczownik odczasownikowy, tworzymy zmieniając końcówkę bezokolicznika -ěj na -oj (ta końcówka również pochodzi z j. darkajskiego), zaś w przypadku końcówki -ňe zamianę na -ňej. Odmienia się przez przypadki jak każdy rzeczownik, zaś w odmianie ludowej języka zawsze otrzymuje przedimek określony. Przykłady:

  • zahmasoj – mielenie
  • żaimoj – oranie
  • zuwasloj – polowanie
  • ǩifoj – bieganie
  • uzupoj – pytanie
  • pfěslěňej – palenie
  • soňej – jedzenie
Gerundium czasowników "być" i "woleć"

Nieregularne czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna) otrzymują końcówkę gerundium tak jakby miały końcówki bezokolicznika: gerundium chadaz to chadazoj, a oslaunaoslaunaňej

Imiesłowy

Imiesłów to nieosobowa forma czasownika traktowana jako przymiotnik lub przysłówek. W języku zongepajckim istnieją imiesłowy: przymiotnikowy, przysłówkowy uprzedni i przysłówkowy współczesny.

Imiesłów przymiotnikowy

Określa podmiot jako wykonujący czynność, ale ta czynność nie jest orzeczeniem a jedynie określeniem cechy. Zachowuje aspekt. Tworzy się ją dodając do formy bezokolicznika końcówkę przymiotnika, np:

  • zahmasějzěz – mielący
  • żaimějzěz – orzący
  • zuwaslějzěz – polujący
  • ǩifějzěz – biegnący
  • pfěslěňezoz – palący
  • soňezoz – jedzący
  • oslaunazaz – wolący
  • uzupějzěz – pytający

Funkcjonalnie działa jak przymiotnik.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni

Wyraża on uprzedniość danej czynności do innej. Nie jest on tworzony bezpośrednio. Należy użyć w tym celu bezokolicznika połączonego następnie z bezokolicznikiem czasownika woleć. Po stworzeniu imiesłowu automatycznie aspekt zmienia się na dokonany np.

  • zahmasěj oslauna – zmieliwszy
  • żaiměj oslauna – zorawszy
  • zuwaslěj oslauna – zapolowawszy
  • ǩifěj oslauna – zbiegawszy
  • pfěslěňe oslauna – zapalowszy
  • soňe oslauna – zjadłszy
  • uzupěj oslauna – zapytawszy

Tylko w przypadku czasownika woleć aby uniknąć dziwnej konstrukcji oslauna oslauna stosuje się przyrostek przysłówka np.

  • oslaunazadj – wolawszy (czy jakoś tak się odmienia, wiadomo o co chodzi)

Konstrukcja jest stosowana coraz rzadziej, ponieważ często jest traktowana jako nienaturalna i jest często zastępowana czasem przeszłym z aspektem dokonanym. W zongepajckim ludowym ta konstrukcja już nie istnieje.

Imiesłów przysłówkowy współczesny

Dużo stabilniejszy imiesłów, który jest tworzony dodając końcówkę przysłówka do bezokolicznika prócz czasownika woleć, który tego imiesłowu nie posiada. Wyraża on tyle, że dana czynność toczyła się równolegle do innej.

  • zahmasějzědj – mieląc
  • żaimějzědj – orząc
  • zuwaslějzědj – polując
  • ǩifějzědj – biegnąc
  • pfěslěňezodj – paląc
  • soňezodj – jedząc
  • uzupějzědj – pytając

Nie mniej i w tym przypadku czasami ogranicza się użycia tego imiesłowu. Jego znajomość jest jednak konieczna. Języki wschodniozongepajckie i południowozongepajckie zachowały ten rodzaj imiesłowu.

Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podlegają regularnej odmianie przez przypadki.

Zaimek Tłumaczenie
go ja
łai ty
pe on/ona/ono
žipfajěja my (l. podwójna)
ujěja [11] wy (l. podwójna)
khado [12] oni/one (l. podwójna)
žipfa my
auslo wy
kha oni/one

Zaimki dzierżawcze

Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki -z_z lub -z_²z – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.

Zaimki zwrotne

Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.

  • go → gosaum
  • łai → łaisaum
  • pe → pesaum
  • žipfajěja → žipfajějasaum
  • ujěja → ujějasaum
  • khado → khadosaum
  • žipfa → žipfasaum
  • auslo → auslosaum
  • kha → khasaum

Liczebniki

Liczebniki dzielą się na główne i porządkowe. Główne są formą traktowaną jak rzeczowniki (odmieniają się przez przypadki), zaś porządkowe jak przymiotniki. Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do l. głównego afiks -(_)n.

liczba liczebnik główny liczebnik porządkowy
1 hażsolu hażsolun
2 zaslu zaslun
3 džidu džidun
4 ězo ězon
5 chasloga chaslogan
6 naira nairan
7 zog zogon
8 weslo weslon
9 pěla pělan
10 apěg apěgan
20 zaslowǩi zaslowǩin
30 džinowǩi džinowǩin
40 owǩisowǩi owǩisowǩin
50 chaslogawawa chaslogawawan
60 nairawawa nairawawan
70 zożiu zożiwǩin
80 wesľiu wesľiwǩin
90 pěľiu pěľiwǩin
100 zěpfǩojaslo zěpfǩojaslan
1000 djancho djanchon

Przedimek

W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (w archaicznej formie występował przedimek określony *slax). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka pe lub zaimków wskazujących.

Przykładowe zdania i teksty

Zdania

  • Go toslauzuz pauslosaizaz pafahakět. – Ja zsieję całe pole.
  • Žipfajějasaum pfaraha. – My (dwoje) kochamy siebie.
  • Kha zěkhukuch zajějazadj sutuslaux. – Oni szybko idą do wzgórza.

Owca i Konie

Zongepajcki klasyczny:

Żuslo zěkhuhu zoslu, iši khaxziwǩi wěn'xohsazěce, wakhatunosluza opǩidachce. Hażsolun iľiciz awawzaslaz sawawsan, zoslun xahzazaz ziľijiz łaisľiceson ji džidun zajějazadj gabajaz jagawawaslocesan. Zoslu wakhatunsluzakuch paigicesin: "Gozaz siwax abace, chěslo idachět aši gaba żawaw ǩi wakhatunosluzawa zawawěj żesloce". Wakhatunosluza pakawaněxan: "Inur zoslukhau haslotauslauz, žipfazaz siwax abafěx, chěslo idachěx afa gaba, fěpun, łaizaz khaxzijiz pahafzinaice żoslu gapaslo ǩi pesaum. Ji zoslu wěn'xohsazce khaxziwǩi". Chěslo zauch patuslucesun, zoslu adj nuhěp gabazimicešin.

Protogamajski:

Zur saaquhu, phauru isi waan ħauhtaytan qaħtiwi binnakasaytan waqadunrusayus. Raħ hazrun tawwasaytan illisis awwasaryas, raħ pharun liirisaytin ħahtasas dilliyis fi raħ dhinnun sayyasah yaghawwarasaytan ghammayas. Raħ phauru biighisaytin waqadunrusaksu: "Aghqiwaħ ammasay, kaar innakaad asi ghamma ghayrasay zaww waqadunrusawul". Raħ waqadunrusa makawanaħan: "Inur hurduuruph, phauruquu, ziqiwaħrasa ammaħ, kaar innaka apa ghamma, raħ paabun, mahaptiniisay layqaħtiyis bausas ghabaraksu pir paytuum. Fi raħ phauru waan ħauhtaytan qaħtiwi". Kaar suuk badurusaytun, raħ phauru gipisaytin nuhaabadh.

Polski:

Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.

Procesy fonetyczne i prawa językowe

Kursywą oznaczono procesy, które się odbyły tylko w zongepajckim ludowym


Przypisy

  1. jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka
  2. zapis przy pomocy kz jest archaiczny, ale nadal spotykany (zwłaszcza w sytuacjach, gdzie nie można wpisać ǩ)
  3. status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon [ji] w tej pozycji
  4. wymowa tej samogłoski waha się od [o] do [ɔ], ale zaleca się wymowę węższą
  5. trochę niższe od kardynalnego [ɛ], dlatego też można spotkać symbol [æ]
  6. nieco bardziej tylne niż kardynalne [ɐ]
  7. W potomkach zongepajckiego ë często także oznacza, że nieakcentowane e nie jest pomijane w wymowie (w pozycji, gdzie powinno znikać), ale w północnozongepajckich ë jest osobną literą znaczącą samogłoskę [ɤ]
  8. zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na e oraz ě, które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.
  9. uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny
  10. odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika
  11. pochodzi od skróconego, protogamajskiego uuruyya
  12. jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem