Język zongepajcki: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Kolejna mała poprawka)
 
(Nie pokazano 41 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 4: Linia 4:
 
|nazwa własna=żongěpaizaiz aigoslo
 
|nazwa własna=żongěpaizaiz aigoslo
 
|klasyfikacja=Gamajskie
 
|klasyfikacja=Gamajskie
* Protogamajski
+
* Protogamajski (†)
** Grupa Centralna
+
** Starozongepajcki (†)
** Grupa Preferyjna
+
*** '''Zongepajcki klasyczny'''
*** '''Zongepajcki'''
+
*** Zongepajcki ludowy
**** '''Zongepajcki klasyczny'''
+
**** ''Języki zongepajckie''
**** Zongepajcki ludowy
 
***** ''Języki zongepajckie''
 
  
|alfabet=łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
+
|alfabet='''atšzif''', także łacińska transkrypcja
 
| twórca = [[User:Emilando|Emilando]] (w 2020), także [[User:Borlach|Borlach]] poprzez [[Język_protogamajski|protogamajski]] (2018)
 
| twórca = [[User:Emilando|Emilando]] (w 2020), także [[User:Borlach|Borlach]] poprzez [[Język_protogamajski|protogamajski]] (2018)
 
|szyk zdania =SOV
 
|szyk zdania =SOV
 +
|cel = Na potrzeby projektu/konwerldu
 
}}{{sp}}
 
}}{{sp}}
  
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, tzw. slotacyzm, palatalizacja, szyk SOV i przejście [{{IPA|aː}}] > [{{IPA|ɛ}}] ('''ě'''). Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
+
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (zon. ''żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpaɪ̯t͡saɪ̯t͡s 'aɪ̯ɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, tzw. slotacyzm, palatalizacja, szyk SOV i przejście [{{IPA|aː}}] > [{{IPA|ɛ}}] ('''ě'''). Język jest inspirowany językami słowiańskimi, germańskimi, ugrofińskimi oraz w niewielkim stopniu semickimi (zwłaszcza jeśli chodzi o pismo).
 +
 
 +
Język zongepajcki należy do grupy peryferyjnej języków gamajskich, czyli bez zmiany protogamajskiej gammy [{{IPA|ɣ}}] na n tylnojęzykowe [{{IPA|ŋ}}]. Język klasyczny wywodzi się z [[Język średniozongepajcki|średniozongepajckiego]], ten zaś z [[Język starozongepajcki|starozongepajckiego]]. Wykazuje pewne podobieństwa z inną grupą języków gamajskich, [[Języki chamskie|chamskimi]], co świadczy albo o wspólnym pochodzeniu (teoria języka zongepajcko-chamskiego), albo o istnieniu ligi językowej. Ponadto przyjął wiele cech z substratowych [[Języki darkajskie|języków darkajskich]], a nawet [[Język pradarkajski|języka pradarkajskiego]] które czasami poprzez zongepajszczyznę rozprzestrzeniły się na kolejne obszary. Sam zongepajcki również wpłynął na darkajskie i spowodował powolny zanik grupy północnej.
 +
 
 +
==Nazwa==
 +
Nazwa '''żongěpaizaiz aigoslo''' wywodzi się od starozongepajckiej nazwy '''*żongábeiseis eigołł''', zaś ta wywodzi się od protogamajskiego słowa ''*zaunghaabii'' oznaczającego "zachód słońca". Nazwa oznaczała dosłownie "język zachodzącego słońca". Z czasem dawne słowo '''żona''' (od sz. ''*żona'', pɣ. ''*zauna'') "zachód" zaczęłno nabierać znaczenia "dom, siedziba, ojczyzna", zaś  '''*żongěpai''' (szo. ''*żongábei'', pɣ. ''*zaunghaabii'') zaczęło oznaczać "zachód", przez co doszło do zmiany znaczenia nazwy do "język zachodni" i takie znaczenie funkcjonuje do dziś. W tłumaczeniu na język polski dominuje egzomin '''język zongepajcki''' lub '''zongepajski''', dużo rzadziej używa się dosłownego tłumaczenia '''język zachodni'''.
 +
 
 +
Z kolei nazwa członka ludu (zongepajczyk) to '''żongě''' (powstałe z '''żongěpai'''), zaś naród nazywa się '''żongěslaza''' (zongepajczycy).
 +
 
 +
== Historia ==
 +
===Przybycie Zongepajczyków ===
 +
[[Plik:Zongepajczycy1.png|mały|prawo|Trasa wędrówki Zongepajczyków (Czerwony - Kotlina Zongepajcka)]]
 +
Zongepajczycy wywodzą się od protogammajczyków, analogicznie j. zongepajcki pochodzi od protogammajskiego. Na bazie samej początkowej nazwy języka (sz. ''żongábeiseis eigołł'' – język zachodzącego słońca) można wnioskować, że poruszali się na zachód. Nie wiemy jednak, dlaczego zmienili tor drogi na południe, ku Kotlinie Zongepajckiej. Możliwe, że musieli zmienić kierunek z powodu innych ludów.
 +
 
 +
Kotlina Zongepajcka nie była pusta. Wiemy na pewno, że była zamieszkana przez Darkajczyków – lud posługujący się wówczas [[Język pradarkajski|j. pradarkajskim]]. Możliwe również, że były inne ludy, ale tylko Darkajczycy są wspominani w różnych tekstach. Z wyjątkiem ??? wszystkie tubylcze ludy z czasem zanikły.
 +
 
 +
Zongepajczycy dotarli do centralnej części kotliny, gdzie pozostali na długi czas. Używany przez nich djalekt protogammajski już zaczął się oddalać – w ramach zmiany fonetyki przeprowadzono monoftongizację, dyftongizację wysokich długich samogłosek i powstała samogłoska '''á''' pochodząca z protogammajskiego '''*ā'''. Redukcji uległa ilość przypadków, ale nie wiemy, ile wtedy ich było. Co ciekawe, prawie identyczne zmiany fonetyczne odbyły się w języku prachamskim. Niektórzy uważają to za wspólne pochodzenie, ale większość obecnie uważa że to efekt ligi językowej.
 +
 
 +
Ponieważ świeża zongepajszczyzna była mniej popularna niż ówczesne, już dzielące się j. darkajskie, zaczęła ulegać ich wpływom. Zaczęły się upowszechniać czasowniki posiłkowe, które zastąpiły część afiksów z protogammajskiego, zaczęły upowszechniać się słowa darkajskie (np. '''ðancho''' z pdr. *ddənəkaŭ na ''tysiąc'' lub '''ziroz''' z pdr. *dirъs na ''bruk''), kończąc na wywołaniu [[Język_zongepajcki/Pierwsza przesuwka zongepajcka|I przesuwki]] jako wpływ pradarkajskiej przesuwki międzyjerowej. Zongepajcki uczynił jednak także sporo swoich innowacji.
 +
 
 +
=== Język starozongepajcki ===
 +
Od kiedy zaczęły się upowszechniać darkajskie cechy w zongepajszczyźnie można mówić o [[Język starozongepajcki|j. starozongepajckim]]. Wtedy protogammajski iloczas zanikł, dając system samogłoskowy z 6 monoftongami i 2 dyftongami: '''a á e ei i o ou u'''. Jak można zauważyć, są to te same samogłoski co w klasycznej odmianie, ale '''á ei ou''' mają inną barwę. '''Á''' jest charakterystyczną samogłoską tego okresu. Zgodnie z obcymi przekazami, była labializowana. Prawdopodobnie zatem brzmiała [{{IPA|ɞ}}], ale [{{IPA|œ}}] też jest godne uwagi.
 +
 
 +
Spółgłoski przed przesuwką wyglądały podobnie do rekonstrukcji protogammajskiego. Z głównych zmian to przejście [{{IPA|ħ}}] → [{{IPA|x}}] oraz [{{IPA|r}}] → [{{IPA|ɮ}}] ([[Język_zongepajcki/Slotacyzm|slotacyzm]]). Obie te zmiany musiały się odbyć wcześnie, zwłaszcza że już w zapożyczeniach z darkajskich pradarkajskie '''*r''' jest przenoszone jako długie '''*rr''', a nie krótkie '''*łł'''. Ponadto, '''*l''' i '''*ll''' stały się welaryzowane jako [{{IPA|ɫ̪}}] oraz [{{IPA|ɫ̪ː}}].
 +
 
 +
Kiedy rozpoczęła się pierwsza przesuwka, w fonetyce spółgłosek doszło do drastycznych zmian. Znikły spółgłoski zwarte dźwięczne i spółgłoska [{{IPA|θ}}], za to pojawiły się liczne afrykaty. Ciekawy jest fakt pozostawienia [{{IPA|ð}}] przez długi okres czasu bez bezdźwięcznego odpowiednika – ta anomalia później została zatarta na różne sposoby. Doprowadziło to do zmiany nazwy języka na ''żongápeizeiz eigołł''. Jednak nie wszędzie przesuwka miała te same efekty, bowiem w ołłuchu i runiejowskim przesuwce nie uległy spółgłoski welarne.
 +
 
 +
Bezokolicznik przejął darkajską końcówkę '''-háj''' jako '''-áj''', gerundium analogicznie uzyskało '''-oj'''. Efektem były jednolite końcówki dla czasowników kończących się na spółgłoskę (samogłoskowy wariant '''-ňe''' powstał później) z wyjątkiem ''być''.
 +
 
 +
=== Średniozongepajcki ===
 +
Wraz z nowym zestawem spółgłosek wkracza się do okresu średniozongepajckiego. Wówczas oddzielił się od języka djalekt zachodni, który przeszedł w język prazachodniozongepajcki i ostatecznie języki zachodniozongepajckie. Dochodzi tu do kolejnych przemian.
 +
 
 +
W fonetyce, dyftongi '''ei ou''' obniżyły się do '''ai au''', zaś '''á''' zaczęło tracić labializację. Na zachodzie rozpoczął się proces [{{IPA|ɮ}}] → [{{IPA|sl}}] (być może z pośrednim [{{IPA|ɬ}}]), który dotarł później do wszystkich djalektów prócz ołłucha. Ponieważ nadal utrzymywała się sylaba CVC, powstała samogłoska ruchoma. R uległo skróceniu. Wkrótce wszystkie geminaty się skróciły, co spowodowało [[Język_zongepajcki/Druga przesuwka zongepajcka|II przesuwkę]]. Pojawiły się wówczas nowe '''b, d''', co spowodowało możliwość ich importu w zapożyczeniach. Nadal nie przeprowadzono palatalizacji.
 +
 
 +
W gramatyce też pojawiły się różnice. Utracono wówczas formę teliktyczną, funkcje jej objął aspekt dokonany. Harmonia pozostała bez zmian, z rozróżnieniem dawnej długości '''a-á, i-ai, u-au''' i znajdującymi się poza tym systemem '''e, o'''. Powstaje druga końcówka bezokolicznika '''-ne''' używana po samogłoskach ('''-áj''' pozostało dla tych kończących się na spółgłoski) prócz czasownika ''woleć''. Efektem było to, że prawie wszystkie czasowniki kończyły się identycznie. Zaczynają się stabilizować sposoby powstawania imiesłowów.
 +
 
 +
Język w tym okresie już nie odczuwał mocnej presji od darkajskich, zwiększył się także jego lokalny prestiż. Za to zongepajszczyzna powoli zaczęła wpływać na północnodarkajskie (było to połączone z początkiem ekspansji zongepajczyków). Dlatego szamani postanowili powoli próbować tworzyć ujednoliconą wersję języka, co doprowadziło do powstania odmiany klasycznej.
 +
 
 +
W pewnym momencie historji języka samogłoska '''i''' i spółgłoska '''j''' zaczęła zmiękczać wszystkie spółgłoski prócz wargowych, choć niekonsekwentnie robiło to także '''e'''. Później zmiękczone '''*sʲ, *szʲ, *zʲ, *dzʲ < ch/kh, g, t, d''' uległy depalatalizaji. Pojawiło się przez to kilka nowych fonemów.
 +
 
 +
Pod koniec tego okresu '''á''' przesunęło się ku przodowi do [{{IPA|ɛ}}], dając nową przednią samogłoskę '''ě'''. Wtedy palatalizacja już nie się odbywała, dlatego ta samogłoska nie wpłynęła na spółgłoski. Ponadto, pod wpływem anologji do nowej odmianki '''a-ě''' w harmonii powstała odmiana '''o-e''', gdzie '''e''' funkcjonowało jako długa samogłoska.
 +
 
 +
=== Język klasyczny ===
 +
Szamanom udało się to zadanie i udało im się stworzyć jednolitą wersję języka. Język klasyczny powstał w okresie przeprowadzania palatalizacji i podwyższaniu spółgłosek niskich przy '''r''', które odbyło się w części djalektów, w tym djalekcie jukch, który jest podstawą j. klasycznego. Do zapisu postanowiono nie zapożyczać pisma, a stworzyć własne na bazie uproszczonych ideografów. Powstała wówczas abugida znana jako '''atšzif''' lub '''bupaupfefa''' (od pierwszych sylab liter: ''budu, pauslosaiz, pfěslě, fahak'').
 +
 
 +
Ponieważ język klasyczny istniał jeszcze w okresie podbojów zongepajczyków, był on promowany jako narzędzie jedności nie tylko na podbitych terenach, ale także w sąsiednich terenach. Jego pismo było dużo prostsze od ówcześnie powszechnych klinów, co sprzyjało jego ekspansji i doprowadziło do stania się zongepajckiego klasycznego lokalną ''lingua franca''. Postanowiono nie wprowadzać zmian do języka klasycznego, podczas gdy odmiany ludowe dalej się rozwijały. Dlatego podczas gdy w ludowym '''ai au''' uległy monoftongizacji, w języku klasycznym nadal istniały.
  
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
Linia 34: Linia 78:
  
 
'''Pierwsze zmiany:'''
 
'''Pierwsze zmiany:'''
 +
* *-h > *-ð (tylko w niektórych rdzeniach i przyrostku przysłówka)
 
* *l > ɫ (ł)
 
* *l > ɫ (ł)
 
* *lː > ɫː
 
* *lː > ɫː
Linia 43: Linia 88:
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
 
''Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:''
 
* *f > pf (zapisane jako '''pf''')
 
* *f > pf (zapisane jako '''pf''')
* *θ > '''' > ts (zapisane jako '''z''')
+
* *θ > tθ > ts (zapisane jako '''z''', niektóre odmiany ludowe nadal utrzymują [{{IPA|tθ}}], co się oddaje jako '''ƶ''')
 
* *s > ts (zapisane jako '''z''')
 
* *s > ts (zapisane jako '''z''')
* *ħ > x > kx (zapisane jako '''x''')
+
* *ħ > *x > kx (zapisane jako '''x''', przejście to nie nastąpiło w części dialektów)
  
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
 
''Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:''
Linia 51: Linia 96:
 
* *t > s
 
* *t > s
 
* *k > x (zapisane jako '''ch''')
 
* *k > x (zapisane jako '''ch''')
* *q > χ (zapisane jako '''kh''', dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zazwyczaj przechodził w [{{IPA|x}}])
+
* *q > χ (zapisane jako '''kh''', dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zostało potraktowane w różny sposób)
  
 
''Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:''
 
''Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:''
Linia 59: Linia 104:
  
 
'''Druga przesuwka'''
 
'''Druga przesuwka'''
* *rː > ɾ (r)
+
* *rː > r
 
* *ɫː > l
 
* *ɫː > l
 
* *jː > jɛj (jěj)
 
* *jː > jɛj (jěj)
Linia 69: Linia 114:
  
 
Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.
 
Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.
 
Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.
 
* *b > bç (bǩ)
 
* *p > pç (pǩ)
 
* *pf > pfç (pfǩ)
 
* *f > fç (fǩ)
 
* *w > wç (wǩ)
 
* *m > mɲ (mň)
 
 
Natomiast reszta głosek uzyskuje nowe brzmienie lub zlewają się z innymi.
 
 
* *d > dzʲ > dz (dz)
 
* *d > dzʲ > dz (dz)
 
* *t > tsʲ > ts (z)
 
* *t > tsʲ > ts (z)
 
* *s > ʃ (š)
 
* *s > ʃ (š)
* *z (ż) > ʒ (ž)
+
* *z (sz) > ʒ (šz)
* *ts (z) > tʃ (c)
+
* *ts (z) > tʃ (ž)
* *ð (dj) > dʒ (dž)
+
* *ð > dʒ (dž)
 
* *ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
 
* *ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
 
* *h, ɾ (r) > j
 
* *h, ɾ (r) > j
* *hj, ɾj > j
+
* *ɾj > j
 +
* *hj > ç (ǩ)
 
* *n > ɲ (ň)
 
* *n > ɲ (ň)
* *k > ç (ǩ/kz<ref>zapis przy pomocy '''kz''' jest archaiczny, ale nadal spotykany (zwłaszcza w sytuacjach, gdzie nie można wpisać ǩ)</ref>)
+
* *k > ç (ǩ)
 
* *χ, x > sʲ > s (s)
 
* *χ, x > sʲ > s (s)
* *ɣ > zʲ > z (ż)
+
* *ɣ > zʲ > z (sz)
* *kx > tɕ (č)
+
* *kx > tɕ ()
 +
Wargowe palatalizacji nie ulegają.
 +
 
 
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
 
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
  
 
'''Tzw. "Naleciałość ludowa"'''
 
'''Tzw. "Naleciałość ludowa"'''
*nagłosowe *ji > ī
+
*nagłosowe *ji > ī (tylko jako allofon)
 +
*nagłosowe *wu > ū (tylko jako allofon)
 +
 
 +
Ponadto po tym doszło do kilku innych zmian w rdzeniach. '''Oto one:'''
 +
* *ar > or
 +
* *ār > *ěr > er
 +
* *ul > al
 +
* *ro > rě
 +
* *me > mo
 +
* *Vh > Vː
  
 
== Fonologia ==
 
== Fonologia ==
 
=== Samogłoski ===
 
=== Samogłoski ===
 
+
[[Plik:Samogłoskizongepajckie.png|mały|prawo|Samogłoski i dyftongi właściwe na planie czworokąta samogłosek]]
 
+
System samogłosek jest bardzo konserwatywny w skali języków gamajskich. Wszystkie 6 samogłosek i dwa dyftongi protogamajskie zostały zachowane praktyczne bez zmian, jeżeli chodzi o odrębność.
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
 
!  
 
!  
Linia 109: Linia 156:
 
|-
 
|-
 
| style="font-weight:bold;" | Przymknięte
 
| style="font-weight:bold;" | Przymknięte
| {{IPA|i}} {{IPA|iː}}<ref>status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon {{IPA|[ji]}} w tej pozycji</ref>
+
| {{IPA|i}}  
 
|  
 
|  
 
| {{IPA|u}}  
 
| {{IPA|u}}  
Linia 115: Linia 162:
 
| style="font-weight:bold;" | Półprzymknięte
 
| style="font-weight:bold;" | Półprzymknięte
 
| {{IPA|e}}
 
| {{IPA|e}}
| rowspan="2" | {{IPA|ə}}<ref>tylko w wymowie potocznej/z elementami języka ludowego</ref>
+
|  
| rowspan="2" | {{IPA|o}}<ref>wymowa tej samogłoski waha się od [{{IPA|o}}] do [{{IPA|ɔ}}], ale zaleca się wymowę węższą</ref>
+
| rowspan="2" | {{IPA|o}}
 
|-
 
|-
 
| style="font-weight:bold;" | Półotwarte
 
| style="font-weight:bold;" | Półotwarte
| rowspan="2" |{{IPA|ɛ}}<ref>trochę niższe od [{{IPA|ɛ}}], ale nie aż tak jak [{{IPA|æ}}]</ref>
+
| rowspan="2" |{{IPA|ɛ}}<ref>trochę niższe od kardynalnego [{{IPA|ɛ}}], dlatego też można spotkać symbol [{{IPA|æ}}]</ref>
 +
|
 
|-
 
|-
 
| style="font-weight:bold;" | Prawie otwarte
 
| style="font-weight:bold;" | Prawie otwarte
| colspan="2" | {{IPA|ɐ}}<ref>nieco bardziej tylne niż kardynalne [{{IPA|ɐ}}]</ref>
+
| colspan="2" | {{IPA|ɐ̱}}
 
|}
 
|}
 +
Ponadto wszystkie samogłoski mogą być długie przed wygłosowym [{{IPA|h}}], które wtedy zanika. Są więc raczej allofonami.
  
 
=== Dyftongi ===
 
=== Dyftongi ===
Są w języki dwa rodzaje dyftongów:
+
Są w języku dwa rodzaje dyftongów:
 
====Dyftongi właściwe====
 
====Dyftongi właściwe====
 
Występują dwa dyftongi właściwe: '''ai''' oraz '''au'''. Pochodzą one przede wszystkim z protogamajskich '''*ī, *ū'''. Są one traktowane jako pojedyncza samogłoska.
 
Występują dwa dyftongi właściwe: '''ai''' oraz '''au'''. Pochodzą one przede wszystkim z protogamajskich '''*ī, *ū'''. Są one traktowane jako pojedyncza samogłoska.
 +
 +
Dyftongi te odczuwają mocną presję monoftongiczną. W praktycznie wszystkich dialektach wariantu ludowego przeszły w [{{IPA|ɛ}}] oraz [{{IPA|ɔ}}], wypychając także stare [{{IPA|ɛ}}] do [{{IPA|æ}}].
  
 
====Dyftongi z pozycji====
 
====Dyftongi z pozycji====
Drugim rodzajem dyftongów są tzw. dyftongi z pozycji. Są nimi: '''ěu, eu, ou, iu, uu''' (dyftong zstępujący)''', ěj'''. Są traktowane jak dwa fonemy. Powstawały one głównie z asynchronicznej palatalizacji '''w''', zaś '''ěj''' występujący często jako końcówka bezokolicznika został zapożyczony z dawnego substratu, a czasem także z dawnego długiego '''*jː'''.  
+
Drugim rodzajem dyftongów są tzw. dyftongi z pozycji. Są nimi: '''ěu, eu, ou, iu, uu''' (dyftong zstępujący)''', ěj''', '''oj''', '''ej'''. Są traktowane jak dwa fonemy. Powstawały z zapożyczeń, '''oj''' i '''ej''' ustanowiły się jako przyrostki gerundium, zaś '''ěj''' występujący często jako końcówka bezokolicznika został zapożyczony z dawnego substratu, a czasem także z dawnego długiego '''*jː'''. Dyftongi te mają mniejszą presję monoftongiczną, jedynie '''ej''' czasem przechodzi w '''ī'''.
  
 
Dawniej dyftongiem z pozycji był także tzw. '''*au²''', który pochodził z podobnych warunków oraz z dawnego '''*wː'''. Zlał on się jednak z właściwym '''au''' ('''*au¹''').
 
Dawniej dyftongiem z pozycji był także tzw. '''*au²''', który pochodził z podobnych warunków oraz z dawnego '''*wː'''. Zlał on się jednak z właściwym '''au''' ('''*au¹''').
  
 
=== Spółgłoski ===
 
=== Spółgłoski ===
Kursywą zaznaczono główne allofony
+
System spółgłosek w przeciwieństwie do samogłosek jest bardziej innowacyjny (slotacyzm, dwie przesuwki, palatalizacja), ale nadal wykazuje liczne podobieństwa. Przykładowo zongepajckie '''z''' [{{IPA|ts}}] odpowiada regularnie w wielu językach '''s''' lub '''þ''' [{{IPA|θ}}].
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
! colspan="2" |
 
!Wargowe
 
!Zębowe
 
!Dziąsłowe
 
!Podniebienne
 
!Welarne
 
!Języczkowe
 
!Gardłowe
 
|- align="center"
 
! colspan="2" | Nosowe
 
|{{IPA|m}}
 
|{{IPA|n}}
 
|
 
|{{IPA|ɲ}}
 
|{{IPA|''ŋ''<ref>allofon {{IPA|[n]}} przed {{IPA|[k]}} oraz {{IPA|[kx]}}</ref>}}
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
! rowspan="2" |Zwarte
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|p}}     
 
|{{IPA|t}}
 
|
 
|
 
|{{IPA|k}} 
 
|
 
|
 
|-
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|{{IPA|b}}
 
|{{IPA|d}}
 
|
 
|
 
|{{IPA|''g''<ref name="al" >allofon spółgłoski bezdźwięcznej przed spółgłoskami {{IPA|[r]}} {{IPA|[ɫ]}}, {{IPA|[l]}}, {{IPA|[ʎ]}}, {{IPA|[w]}}, {{IPA|[m]}}, {{IPA|[n]}} oraz {{IPA|[ɲ]}}</ref>}}
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
! rowspan="2" | Afrykaty
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|pf}}     
 
|{{IPA|ts}}
 
|{{IPA|tʃ}}
 
|{{IPA|tɕ}}
 
|{{IPA|kx}}
 
|
 
|
 
|-
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|{{IPA|''''<ref name="al"></ref>}}
 
|{{IPA|dz}}
 
|{{IPA|dʒ}}
 
|
 
|{{IPA|''''<ref name="al"></ref>}}
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
! rowspan="2" | Szczelinowe
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|f}}     
 
|{{IPA|s}}
 
|{{IPA|ʃ}}
 
|{{IPA|ç}}
 
|{{IPA|x}}
 
|{{IPA|χ}}
 
|{{IPA|h}}
 
|-
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|{{IPA|''β''}}<ref name="al"></ref>
 
|{{IPA|ð}}, {{IPA|z}}
 
|{{IPA|ʒ}}
 
|
 
|{{IPA|ɣ}}
 
|{{IPA|''ʁ''}}<ref name="al"></ref>
 
|
 
|- align="center"
 
! colspan="2" | Uderzeniowe
 
|
 
|{{IPA|ɾ}}
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|
 
|-
 
! colspan="2" | Boczne, Półsamogłoski
 
|
 
|{{IPA|ɫ}}
 
|{{IPA|l}}
 
|{{IPA|ʎ}}, {{IPA|j}}
 
|{{IPA|w}}
 
|
 
|
 
|}
 
Allofony {{IPA|[bβ]}}, {{IPA|[β]}} kiedyś były wymawiane jako {{IPA|[bv]}} i {{IPA|[v]}}
 
 
 
Ta sama tabela, została jednak pozbawiona allofonów.
 
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
! colspan="2" |
 
! colspan="2" |
Linia 242: Linia 196:
 
!Welarne
 
!Welarne
 
!Języczkowe
 
!Języczkowe
!Gardłowe
+
!Krtaniowe
 
|- align="center"
 
|- align="center"
 
! colspan="2" | Nosowe
 
! colspan="2" | Nosowe
 
|{{IPA|m}}
 
|{{IPA|m}}
|{{IPA|n}}
+
| colspan="2" |{{IPA|n}}  
|
 
 
|{{IPA|ɲ}}
 
|{{IPA|ɲ}}
 
|
 
|
Linia 256: Linia 209:
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
!<small>bezdźwięczne</small>
 
|{{IPA|p}}       
 
|{{IPA|p}}       
|{{IPA|t}}
+
|colspan="2" |{{IPA|t}}
|
 
 
|
 
|
 
|{{IPA|k}}   
 
|{{IPA|k}}   
Linia 265: Linia 217:
 
!<small>dźwięczne</small>
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|{{IPA|b}}
 
|{{IPA|b}}
|{{IPA|d}}
+
|colspan="2" |{{IPA|d}}
|
 
 
|
 
|
 
|
 
|
Linia 277: Linia 228:
 
|{{IPA|ts}}
 
|{{IPA|ts}}
 
|{{IPA|tʃ}}
 
|{{IPA|tʃ}}
|{{IPA|tɕ}}
+
|({{IPA|tɕ}})
 
|{{IPA|kx}}
 
|{{IPA|kx}}
 
|
 
|
Linia 284: Linia 235:
 
!<small>dźwięczne</small>
 
!<small>dźwięczne</small>
 
|
 
|
|{{IPA|dz}}
+
|({{IPA|dz}})
|{{IPA|dʒ}}
+
|({{IPA|dʒ}})
 
|
 
|
 
|
 
|
Linia 310: Linia 261:
 
|
 
|
 
|- align="center"
 
|- align="center"
! colspan="2" | Uderzeniowe
+
! colspan="2" | Drżące
|
 
|{{IPA|ɾ}}
 
 
|
 
|
 +
| colspan="2" | {{IPA|r}}
 
|
 
|
 
|
 
|
Linia 321: Linia 271:
 
! colspan="2" | Boczne, Półsamogłoski
 
! colspan="2" | Boczne, Półsamogłoski
 
|
 
|
|{{IPA|ɫ}}
+
|{{IPA|ɫ̪}}
 
|{{IPA|l}}
 
|{{IPA|l}}
 
|{{IPA|ʎ}}, {{IPA|j}}
 
|{{IPA|ʎ}}, {{IPA|j}}
Linia 329: Linia 279:
 
|}
 
|}
  
Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.
+
W rzeczywistości może być mniej spółgłosek niż na tabeli, ponieważ część może być uznana za allofony. Najlepiej to widać w przypadku dźwięku [{{IPA|tɕ}}], zmięgczonego [{{IPA|kx}}], który jest niezwykle rzadki i bez przeszkód można go potraktować jako allofon. Także nieco częstsze [{{IPA|dz}}] i [{{IPA|dʒ}}] można uznać za allofony odpowiednio /{{IPA|d}}/ i /{{IPA|ð}}/. Inaczej wygląda sytuacja z [{{IPA|tʃ}}], [{{IPA|ʃ}}] i [{{IPA|ʒ}}] < [{{IPA|ts}}], [{{IPA|s}}] i [{{IPA|z}}], które kontrastują z [{{IPA|ts}}], [{{IPA|s}}], [{{IPA|z}}] < [{{IPA|t}}], [{{IPA|x}}], [{{IPA|ɣ}}]. Również [{{IPA|ɲ}}], [{{IPA|ʎ}}] i [{{IPA|ç}}] rzadko są traktowane jako allofony z powodu kilku źródeł.
 +
 
 +
Fonem /{{IPA|ɫ̪}}/ jest wymawiany zębowo, ale znak artykulacji zębowej jest zazwyczaj pomijany. W wygłosie ma tendencje do przechodzenia w u niezgłoskotwórcze [{{IPA|w}}].
 +
 
 +
==== Dźwięk [{{IPA|g}}] ====
 +
Oryginalne protogamajskie '''*g''' zostało ubezdźwięcznione do '''k''' podczas I przesuwki i nie było grupy '''*ŋk''', która mogłaby dać nowe '''g'''. Spowodowało to lukę w systemie fonetycznym, jednak w tej pozycji nie jest niczym dziwnym. Samodzielny fonem /{{IPA|g}}/ nie istnieje, ale samo [{{IPA|g}}] występuje jako allofon. Jeżeli /{{IPA|k}}/ występuje przed płynną, nosową lub drżącą, ulega udźwięcznieniu (to się tyczy wszystkich spółgłosek bezdźwięcznych). Grupa /{{IPA|rk}}/ jest także wymawiana /{{IPA|rg}}/. Nie pojawia się natomiast [{{IPA|g}}] w zapożyczeniach, które jest zastępowane /{{IPA|k}}/ lub /{{IPA|ɣ}}/, w kilku słowach także przez /{{IPA|ð}}/.
  
 
=== Akcent ===
 
=== Akcent ===
Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę.  
+
Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę słowa. Nie ma żadnych wyjątków od tej zasady w języku klasycznym, ale występują czasem w ludowych djalektach.
 +
 
 +
==Sposoby zapisu==
 +
Język zongepajcki wykształcił własny rodzaj zapisu, zwany '''atšzifem''' (od starozongepajckiego '''adszip''' "wiadomość" – nazwa wzięła się od tego, że początkowo nim szamani zapisywali tylko wiadomości dla innych szamanów). Ponieważ nie jest on jednak możliwy do wprowadzania na komputerze, na nich dominuje łacińska transkrypcja oparta na alfabecie husyckim.
 +
 
 +
=== Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego ===
 +
Alfabet łaciński przeznaczony do zapisu zongepajckiego na komputerze został oparty na zmodyfikowanym alfabetem husyckim.
  
== Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego ==
 
 
{| cellspacing="5" style="text-align: center;"
 
{| cellspacing="5" style="text-align: center;"
 
|- style="font-size: 2.0em;"
 
|- style="font-size: 2.0em;"
'''a''' ||  '''b''' ||  '''c''' ||  '''č''' ||  '''d''' ||  '''dj''' ||  '''dz''' || '''dž''' ||  '''e''' ||  '''ě'''
+
|  a  ||  b  ||  d  ||  ð ||  dz  ||  dž  ||  e  ||  ě  ||  f ||  g ||  h  ||  ch  ||  kh ||  ||  ai || ||  k ||  ǩ
 
|-
 
|-
| [{{IPA|ɐ}}] || [{{IPA|b}}] || [{{IPA|t͡ʃ}}] || [{{IPA|t͡ɕ}}] || [{{IPA|d}}] || [{{IPA|ð}}] || [{{IPA|d͡z}}] || [{{IPA|d͡ʒ}}] || [{{IPA|e}}] || [{{IPA|ɛ}}]
+
| [{{IPA|ɐ}}] ||   [{{IPA|b}}] ||   [{{IPA|d}}]  ||  [{{IPA|ð}}]  ||  [{{IPA|d͡z}}]  ||  [{{IPA|d͡ʒ}}]  ||  [{{IPA|e}}] ||  [{{IPA|ɛ}}]  ||  [{{IPA|f}}]  ||  [{{IPA|ɣ}}] || [{{IPA|h}}][{{IPA|ː}}]<ref>Po samogłoskach przed spółgłoską '''h''' oznacza iloczas</ref>  |[{{IPA|x}}]  ||  [{{IPA|χ}}] || [{{IPA|i}}] || [{{IPA|aɪ̯}}] || [{{IPA|j}}] || [{{IPA|k}}] || [{{IPA|ç}}]
 
|- style="font-size: 2.0em;"
 
|- style="font-size: 2.0em;"
'''f''' ||  '''g''' ||  '''h''' ||  '''ch''' ||  '''kh''' ||  '''i''' ||  '''ai''' || '''j''' ||  '''k''' ||  '''ǩ'''
+
| l ||  ľ  ||  ł  ||  m  ||  n  ||  ň ||  o ||  p ||  pf ||  r ||  ||  š || sz  ||  šz  ||  t  ||  u  ||  au ||  w
 
|-
 
|-
| [{{IPA|f}}] || [{{IPA|ɣ}}] || [{{IPA|h}}] || [{{IPA|x}}] || [{{IPA|χ}}] || [{{IPA|i}}] || [{{IPA|aɪ̯}}] || [{{IPA|j}}] || [{{IPA|k}}] || [{{IPA|ç}}]
+
| [{{IPA|l}}] || [{{IPA|ʎ}}] || [{{IPA|ɫ̪}}] || [{{IPA|m}}] || [{{IPA|n}}] || [{{IPA|ɲ}}] || [{{IPA|o}}] || [{{IPA|p}}] || [{{IPA|p͡f}}] || [{{IPA|r}}]  ||  [{{IPA|s}}]  ||  [{{IPA|ʃ}}]  ||  [{{IPA|z}}]  ||  [{{IPA|ʒ}}]  ||  [{{IPA|t}}]  ||  [{{IPA|u}}]  ||  [{{IPA|aʊ̯}}]  ||  [{{IPA|w}}]
 
|- style="font-size: 2.0em;"
 
|- style="font-size: 2.0em;"
|  '''l''' ||  '''ľ''' ||  '''ł''' ||  '''m''' ||  '''n''' ||  '''ň''' ||  '''o''' ||  '''p''' || '''pf''' ||  '''r'''
+
|  x  ||  x̌  ||  z ||  ž  ||  ''ż''<ref>Litera '''ż''' jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie '''żona''' (dom), '''żongě''' (zongepajczyk) oraz '''żongěpai''' (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na '''sz''' można skrócić do '''ż.''' W zapisie bez djakrytków '''ż''' jest zastępowane przy pomocy '''sz''' lub, w celu odróżnienia, '''sz' ''' (z apostrofem)</ref>
 
|-
 
|-
| [{{IPA|l}}] || [{{IPA|ʎ}}] || [{{IPA|ɫ}}] || [{{IPA|m}}] || [{{IPA|n}}] || [{{IPA|ɲ}}] || [{{IPA|o}}] || [{{IPA|p}}] || [{{IPA|p͡f}}] || [{{IPA|ɾ}}]  
+
| [{{IPA|k͡x}}] || [{{IPA|t͡ɕ}}] || [{{IPA|t͡s}}] || [{{IPA|t͡ʃ}}] || [{{IPA|z}}]
|- style="font-size: 2.0em;"
+
|}
| '''s''' || '''š''' || '''t''' || '''u''' || '''au''' || '''w''' || '''x''' || '''z''' || '''ż''' || '''ž'''
+
Jest także możliwość zapisu bez diakrytków. '''Haczek''' nad spółgłoskami jest wtedy zastępowany przez '''y''', '''ð''' jest pisane jako '''dh''', '''ł''' jako '''lh''' zaś '''ě''' jako '''ae'''.
 +
 
 +
Apostrof może służyć do dzielenia dwuznaków.
 +
 
 +
=== Atšzif ===
 +
Narodowym pismem jest '''atšzif''', pochodzący z starozongepajckiego pisma ideograficznego. Współcześnie został bardzo uproszczony.
 +
 
 +
Atšzif jest abugidą, na którą przypada '''24 spółgłosek, 1 obowiązkowa ligatura, 9 znaków diakrytycznych na samogłoski''' i '''diakrytyk zmiękczenia'''. Pisze się go od lewej do prawej strony, '''od dołu do góry'''. Atšzif w takim zestawia bardzo dobrze oddaje fonetykę języka klasycznego <del>a dzięki prostym kształtom jest zdecydowanie lepszy od pisma klinowego</del>. Samogłoski są zapisywane wokół spółgłoski, zaś w nagłosie wokół '''h''', które wtedy jest nieme. Nie ma odróżnienia pomiędzy niemym '''h''' a zwykłym '''h''', co później w części djalektów doprowadziło do zaniku nagłosowego '''h'''. Jednak niektóre odmiany pisma zaczęły pisać samogłoski w tej pozycji jako samodzielne znaki, zachowując charakter abugidy w innych miejscach.
 +
 
 +
Do atšzifu zalicza się także '''cyfry darkajskie''', zapożyczone przez zongepajczyków do własnego pisma.
 +
{| class="wikitable"
 +
! Atšzif
 +
! Łacinka
 +
! Znaczenie ideograficzne
 +
! Tłumaczenie
 +
|-
 +
| [[Plik:budu-zon.png]]
 +
| '''b'''
 +
| budu
 +
| rycina, obraz
 +
|-
 +
| [[Plik:pauslosaiz-zon.png]]
 +
| '''p'''
 +
| pauslosaiz
 +
| pole
 +
|-
 +
| [[Plik:pfaeslae-zon.png]]
 +
| '''pf'''
 +
| pfěslě
 +
| ogień
 +
|-
 +
| [[Plik:fahak-zon.png]]
 +
| '''f'''
 +
| fahak
 +
| ziarno
 +
|-
 +
| [[Plik:gaba-zon.png]]
 +
| '''g'''
 +
| gaba
 +
| człowiek
 +
|-
 +
| [[Plik:chajin-zon.png]]
 +
| '''ch'''
 +
| chajin
 +
| ręka
 +
|-
 +
| [[Plik:dach-zon.png]]
 +
| '''d'''
 +
| dach
 +
| zakręt
 +
|-
 +
| [[Plik:takaum-zon.png]]
 +
| '''t'''
 +
| takaum
 +
| ucho
 +
|-
 +
|[[Plik:zuwaslo-zon.png]]
 +
| '''z'''
 +
| zuwaslo
 +
| myśliwy
 +
|-
 +
| [[Plik:zoslu-zon.png]]
 +
| '''z/ƶ'''
 +
| zoslu/ƶoslu
 +
| owca
 +
|-
 +
| [[Plik:soko-zon.png]]
 +
| '''s'''
 +
| soko
 +
| jabłko
 +
|-
 +
| [[Plik:szaumach-zon.png]]
 +
| '''sz/ż'''<ref>Znak ten jest transkrybowany jako '''ż''' w kilku rdzeniach, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie '''żona''' (dom), '''żongě''' (zongepajczyk) oraz '''żongěpai''' (zachód) – czyli te związanie z samym ludem.</ref>
 +
| szaumach
 +
| oko
 +
|-
 +
| [[Plik:dzyidu-zon.png]]
 +
| '''ð'''
 +
| džidu
 +
| trzy
 +
|-
 +
| [[Plik:kalyipfa-zon.png]]
 +
| '''k'''
 +
| kaľipfa
 +
| mózg, wiedza
 +
|-
 +
| [[Plik:xorsaekh-zon.png]]
 +
| '''x'''
 +
| xorsěkh
 +
| krew
 +
|-
 +
| [[Plik:khuran-zon.png]]
 +
| '''kh'''
 +
| khuran
 +
| wiatr
 +
|-
 +
| [[Plik:hitlaa-zon.png]]
 +
| '''h'''
 +
| jisłě
 +
| szaman, kapłan
 +
|-
 +
| [[Plik:jot-zon.png]]
 +
| '''j'''
 +
| jot
 +
| patyk
 +
|-
 +
| [[Plik:wadkye-zon.png]]
 +
| '''w'''
 +
| wadǩe
 +
| urządzenie do mielenia
 +
|-
 +
| [[Plik:mu-zon.png]]
 +
| '''m'''
 +
| mu
 +
| gęś
 +
|-
 +
| [[Plik:nyija-zon.png]]
 +
| '''n'''
 +
| ňija
 +
| woda
 +
|-
 +
| [[Plik:runyeja-zon.png]]
 +
| '''r'''
 +
| ruňeja
 +
| podgórze
 +
|-
 +
| [[Plik:lyit-zon.png]]
 +
| '''l'''
 +
| ľit
 +
| zboże
 +
|-
 +
| [[Plik:lhaislo-zon.png]]
 +
| '''ł'''
 +
| łaislo
 +
| ładunek
 +
|-
 +
| colspan="4" | '''Znak diakrytyczny'''
 +
|-
 +
| [[Plik:zmięgczacz-zon.png]]
 +
| ('''ˇ''')
 +
| zmiękczenie
 +
| -
 +
|-
 +
| colspan="4" | '''Znaki samogłosek'''
 +
|-
 +
| [[Plik:a-zon.png]]
 +
| '''a'''
 +
| samogłoska krótka a
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:o-zon.png]]
 +
| '''o'''
 +
| samogłoska krótka o
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:i-zon.png]]
 +
| '''i'''
 +
| samogłoska krótka i
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:u-zon.png]]
 +
| '''u'''
 +
| samogłoska krótka u
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:ae-zon.png]]
 +
| '''ě'''
 +
| samogłoska długa ě
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:e-zon.png]]
 +
| '''e'''
 +
| samogłoska długa e
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:ai-zon.png]]
 +
| '''ai'''
 +
| samogłoska długa ai
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:au-zon.png]]
 +
| '''au'''
 +
| samogłoska długa au
 +
| -
 +
|-
 +
| [[Plik:szwa-zon.png]]
 +
| '''o/ă'''
 +
| samogłoska ruchoma
 +
| -
 +
|-
 +
| colspan="4" | '''Ligatura'''
 +
|-
 +
| [[Plik:jae-zon.png]]
 +
| '''jě'''
 +
| colspan="2" | -
 +
|-
 +
| colspan="4" | '''Cyfry darkajskie'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''1'''
 +
| rowspan="10" | -
 +
| rowspan="10" | -
 +
|-
 +
|
 +
| '''2'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''3'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''4'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''5'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''6'''
 +
|-
 +
|  
 +
| '''7'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''8'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''9'''
 +
|-
 +
|  
 +
| '''10'''
 +
|-
 +
|
 +
| '''100'''
 +
|
 +
|
 
|-
 
|-
| [{{IPA|s}}] || [{{IPA|ʃ}}] || [{{IPA|t}}] || [{{IPA|u}}] || [{{IPA|aʊ̯}}] || [{{IPA|w}}] || [{{IPA|k͡x}}] || [{{IPA|t͡s}}] || [{{IPA|z}}] || [{{IPA|ʒ}}]
+
|  
 +
| '''1000'''
 +
|  
 +
|  
 
|}
 
|}
  
 
== Gramatyka ==
 
== Gramatyka ==
 
=== Harmonia samogłoskowa ===
 
=== Harmonia samogłoskowa ===
W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:
+
W języku została dosyć dobrze zachowana protogammajska harmonia samogłosek. Doszło jednak do zmienienia samogłoski, która ją wywołuje, bowiem nie musi to być samogłoska w rdzeniu, a może być to samogłoska poprzedniego przyrostka. Jednak zazwyczaj nie można zobaczyć tej zmiany, gdyż już samogłoska w sufiksie jest wcześniej podległa harmonii (ale nie wszystkie sufiksy jej podlegają, wtedy to można zauważyć).
  
Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu
+
{| class="wikitable" style="text-align:center"
*i ai <---> i ai
+
! rowspan="2" | Ostatnia<br>samogłoska<br>słowa
*u au <---> u au
+
! colspan="2" | Pierwsza<br>samogłoska sufiksu
*a ě <---> a ě
+
|-
*o e <---> o e ('''o''' w harmonii funkcjonuje jako głoska krótka, a '''e''' ‒ długa)
+
! krótka (_)
 +
! długa (_²)
 +
|-
 +
| i, ai
 +
| i
 +
| ai
 +
|-
 +
| u, au
 +
| u
 +
| au
 +
|-
 +
| o, e
 +
| o
 +
| e
 +
|-
 +
| a, ě
 +
| a
 +
| ě
 +
|}
  
 
Np:
 
Np:
 
*'''aigoslo''' (język) > ''aig'''o'''r'''o'''za'' (języki)
 
*'''aigoslo''' (język) > ''aig'''o'''r'''o'''za'' (języki)
*'''fǩislun''' (drzewo) > ''fǩisl'''u'''nosl'''u'''za'' (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ''ruchome '''o''''')
+
*'''fislun''' (drzewo) > ''fisl'''u'''nosl'''u'''za'' (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ''ruchome '''o''''')
 
*'''jisłě''' (kapłan) > ''jisł'''ě'''sl'''a'''za'' (kapłani)
 
*'''jisłě''' (kapłan) > ''jisł'''ě'''sl'''a'''za'' (kapłani)
 
*'''zoslu''' (owca) > ''zosl'''u'''sl'''u'''za'' (owce)
 
*'''zoslu''' (owca) > ''zosl'''u'''sl'''u'''za'' (owce)
Linia 373: Linia 587:
  
 
=== O ruchome ===
 
=== O ruchome ===
Asynchroniczna palatalizacja spółgłosek wargowych i rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby '''(T)V(T)'''. Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. '''o ruchomym'''. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:
+
Rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby '''(C)V(C)'''. Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. '''o ruchomym'''. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:
 
*po końcowym ''sl'', np. ''aigoslo'' < ''aigosl''
 
*po końcowym ''sl'', np. ''aigoslo'' < ''aigosl''
*po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach ''TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV'' gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
+
*w grupach ''CslV > CsolV, VslC > VsloC''
*w grupach ''TslV > TsolV, VslT > VsloT''
 
 
*jeżeli sufiks by się zaczął na ''sl'', przed ''sl'' dodajemy właśnie ruchome o.
 
*jeżeli sufiks by się zaczął na ''sl'', przed ''sl'' dodajemy właśnie ruchome o.
  
Linia 384: Linia 597:
 
*w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy
 
*w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy
  
Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa ''sl'' pomimo łamania budowy '''(T)V(T)'''. Jeszcze rzadziej te wyjątki się pojawiają w pozycjach palatalizacji.
+
Dawniej istniały nieliczne wyjątki, gdzie zachowana była grupa ''sl'' pomimo łamania budowy '''(C)V(C)'''. Obecnie nie ma żadnych.  
 
 
==== Pochodzenie barwy ruchomego o ====
 
 
 
Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego '''au''') w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.
 
 
 
Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:
 
 
 
{| class="wikitable"
 
|-
 
! Zongepajcki klasyczny
 
! IPA (klasyczny)
 
! Zongepajcki ludowy
 
! IPA (ludowy)
 
! Polski
 
|-
 
| aigoslo
 
| {{IPA|/'ajɣoslo/}}
 
| ègoslă
 
| {{IPA|/'ɛɣoslə/}}
 
| język
 
|-
 
| saikhaslo
 
| {{IPA|/'sajχɐslo/}}
 
| sèkhaslă
 
| {{IPA|/'sɛχɐslə/}}
 
| brat
 
|-
 
| khapsolai
 
| {{IPA|/'χɐpsolaj/}}
 
| khapsălè
 
| {{IPA|/'χɐpsəlɛ/}}
 
| król
 
|-
 
| oslaupu
 
| {{IPA|/'oslawpu/}}
 
| ăslòpu
 
| {{IPA|/'əslɔpu/}}
 
| włosy
 
|-
 
| djuslokhag
 
| {{IPA|/'ðusloχɐɣ/}}
 
| djuslăkhag
 
| {{IPA|/'ðusləχɐɣ/}} lub {{IPA|/'βusləχɐɣ/}}
 
| wiatr
 
|}
 
  
 
=== Deklinacja ===
 
=== Deklinacja ===
 
Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.
 
Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.
  
Przypadki w języku zongepajskim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):
+
Przypadki w języku zongepajckim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):
 
*1. mianownik [m] (kto, co)
 
*1. mianownik [m] (kto, co)
 
*2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
 
*2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
Linia 444: Linia 612:
 
*8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)
 
*8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)
  
Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem '''ǩi''' (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem.  
+
Ponadto istnieją trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Te dwie ostatnie powodują skrócenie niektórych przyrostków przypadków.
 +
 
 +
==== Odmiana ====
 +
 
 +
Odmiana jest bardzo rozbudowana. Są trzy tryby odmiany: samogłoskowa, spółgłoska i ruchoma. Oprócz tego na wybór końcówki wpływa temat, który jest efektem protogammajskiej harmonii. Jednak w każdej sytuacji A-temat oraz U-temat mają taką samą odmianę, różnią się tylko samogłoską. O-temat zlewa się w podobny sposób z tymi tematami w l. podwójnej i l. mnogiej, co oznacza, że w wszystkich przypadkach odrębny jest tylko I-temat.
 +
 
 +
===== L. pojedyncza =====
 +
====== A-temat oraz U-temat ======
 +
A-temat występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to '''a''' lub '''ě'''. Natomiast u-temat kiedy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to '''u''' lub '''au'''
 +
{|
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | jisłě (kapłan)
 +
| style="font-style:italic;" | gaba (człowiek)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ø
 +
| jisłě
 +
| gaba
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –w_
 +
| jisłěwa
 +
| gabawa
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –j_z
 +
| jisłějaz
 +
| gabajaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –hě
 +
| jisłěhě
 +
| gabahě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –chu
 +
| jisłěchu
 +
| gabachu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –kuch
 +
| jisłěkuch
 +
| gabakuch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –z_
 +
| jisłěza
 +
| gabaza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –kh_²
 +
| jisłěkhě
 +
| gabakhě
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana spółgłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | chorat (zboże)
 +
| style="font-style:italic;" | karpach (pies)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ø
 +
| chorat
 +
| karpach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –_
 +
| chorata
 +
| karpacha
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –_z
 +
| chorataz
 +
| karpachaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –hě
 +
| chorathě
 +
| karpachhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –_chu
 +
| choratachu
 +
| karpachachu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –uch
 +
| choratuch
 +
| karpachuch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –z_
 +
| choratza
 +
| karpachza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –kh_²
 +
| choratkhě
 +
| karpachkhě
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana ruchoma
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | pełaslo (noc)
 +
| style="font-style:italic;" | ňifauslo (wnuk)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –o
 +
| pełaslo
 +
| ňifauslo
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –_
 +
| pełasla
 +
| ňifauslu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –_z
 +
| pełaslaz
 +
| ňifausluz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ohě
 +
| pełaslohě
 +
| ňifauslohě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –_chu
 +
| pełaslachu
 +
| ňifausluchu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –uch
 +
| pełasluch
 +
| ňifausluch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –oz_
 +
| pełasloza
 +
| ňifauslozu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –okh_²
 +
| pełaslokhě
 +
| ňifauslokhau
 +
|}
 +
|
 +
|}
 +
 
 +
====== I-temat ======
 +
Występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to '''i''' lub '''ai'''.
 +
{|
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | sagai (ojciec)
 +
| style="font-style:italic;" | ľibi (żona)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ø
 +
| sagai
 +
| ľibi
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –wi
 +
| sagaiwi
 +
| ľibiwi
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –jiz
 +
| sagaijiz
 +
| ľibijiz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –hě
 +
| sagaihě
 +
| ľibihě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –chu
 +
| sagaichu
 +
| ľibichu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –kuch
 +
| sagaikuch
 +
| ľibikuch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –ži
 +
| sagaiži
 +
| ľibiži
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –khai
 +
| sagaikhai
 +
| ľibikhai
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana spółgłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | šesľim (noga)
 +
| style="font-style:italic;" | wałaik (ktoś)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ø
 +
| šesľim
 +
| wałaik
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –´i
 +
| šesľimi
 +
| wałaiǩi
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –´iz
 +
| šesľimiz
 +
| wałaiǩiz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –hě
 +
| šesľimhě
 +
| wałaik'hě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –´ichu
 +
| šesľimichu
 +
| wałaiǩichu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –uch
 +
| šesľimuch
 +
| wałaikuch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –ži
 +
| šesľimži
 +
| wałaikži
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –khai
 +
| šesľimkhai
 +
| wałaikkhai
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana ruchoma
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | ǩifislo (biegacz)
 +
| style="font-style:italic;" | łaislo (ładunek)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –o
 +
| ǩifislo
 +
| łaislo
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –´i
 +
| ǩifisľi
 +
| łaisľi
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –´iz
 +
| ǩifisľiz
 +
| łaisľiz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ohě
 +
| ǩifislohě
 +
| łaislohě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –´ichu
 +
| ǩifisľichu
 +
| łaisľichu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –uch
 +
| ǩifisluch
 +
| łaisluch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –oži
 +
| ǩifisloži
 +
| łaisloži
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –okhai
 +
| ǩifislokhai
 +
| łaislokhai
 +
|}
 +
|
 +
|}
 +
====== O-temat ======
 +
Występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to '''o''' lub '''e'''.
 +
{|
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | wadǩe (młyn)
 +
| style="font-style:italic;" | soko (jabłko)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ø
 +
| wadǩe
 +
| soko
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –wo
 +
| wadǩewo
 +
| sokowo
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –joz
 +
| wadǩejoz
 +
| sokojoz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –hě
 +
| wadǩehě
 +
| sokohě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –chu
 +
| wadǩechu
 +
| sokochu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –kuch
 +
| wadǩekuch
 +
| sokokuch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –zo
 +
| wadǩezo
 +
| sokozo
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –se
 +
| wadǩese
 +
| sokose
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana spółgłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | opf (pasterz)
 +
| style="font-style:italic;" | ǩer (osoba)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ø
 +
| opf
 +
| ǩer
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –o
 +
| opfo
 +
| ǩero
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –oz
 +
| opfoz
 +
| ǩeroz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –hě
 +
| opfhě
 +
| ǩerhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –ochu
 +
| opfochu
 +
| ǩerochu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –uch
 +
| opfuch
 +
| ǩeruch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –zo
 +
| opfzo
 +
| ǩerzo
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –se
 +
| opfse
 +
| ǩerse
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana ruchoma
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | toslo (modlitwa)
 +
| style="font-style:italic;" | heslo (świnia)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –o
 +
| toslo
 +
| heslo
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –oł
 +
| tosloł
 +
| hesloł
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –oz
 +
| tosloz
 +
| hesloz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –ohě
 +
| toslohě
 +
| heslohě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –ochu
 +
| toslochu
 +
| heslochu
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –uch
 +
| tosluch
 +
| hesluch
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –ozo
 +
| toslozo
 +
| heslozo
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –ose
 +
| toslose
 +
| heslose
 +
|}
 +
|
 +
|}
  
{| class="wikitable"
+
===== L. podwójna =====
 +
====== A-temat, O-temat, U-temat ======
 +
{|
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | jisłě (kapłan)
 +
| style="font-style:italic;" | gaba (człowiek)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –jěja
 +
| jisłějěja
 +
| gabajěja
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –jějau
 +
| jisłějějau
 +
| gabajějau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –jěj
 +
| jisłějěj
 +
| gabajěj
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –jějahě
 +
| jisłějějahě
 +
| gabajějahě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jějach
 +
| jisłějějach
 +
| gabajějach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jějak
 +
| jisłějějak
 +
| gabajějak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jějaz
 +
| jisłějějaz
 +
| gabajějaz
 
|-
 
|-
! Przypadek
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
! Sufiks
+
| style="font-style:italic;" | –jějakhě
! gaba – człowiek
+
| jisłějějakhě
! jisłě – kapłan, guślarz
+
| gabajějakhě
! wakhatun – koń
+
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana spółgłoskowa i ruchoma
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | opf (pasterz)
 +
| style="font-style:italic;" | karpach (pies)
 
|-
 
|-
| 1. m
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
| -ø
+
| style="font-style:italic;" | –_jěja
| gaba
+
| opfojěja
| jisłě
+
| karpachajěja
| wakhatun
 
 
|-
 
|-
| 2. d
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
| -(w)_
+
| style="font-style:italic;" | –_jějau
| gaba'''wa'''
+
| opfojějau
| jisłě'''wa'''
+
| karpachajějau
| wakhatun'''u'''
 
 
|-
 
|-
| 3. b
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
| -(j)_z
+
| style="font-style:italic;" | –_jěj
| gaba'''jaz'''
+
| opfojěj
| jisłě'''jiz'''
+
| karpachajěj
| wakhatun'''uz'''
 
 
|-
 
|-
| 4. mj
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
| -
+
| style="font-style:italic;" | –_jějahě
| gaba'''hě'''
+
| opfojějahě
| jisłě'''hě'''
+
| karpachajějahě
| wakhatun'''hě'''
 
 
|-
 
|-
| 5. a
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
| -(_)chu
+
| style="font-style:italic;" | –_jějach
| aba'''chu'''
+
| opfojějach
| jisłě'''chu'''
+
| karpachajějach
| wakhatun'''uchu'''
 
 
|-
 
|-
| 6. al
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
| -(k)uch
+
| style="font-style:italic;" | –_jějak
| gaba'''kuch'''
+
| opfojějak
| jisłě'''kuch'''
+
| karpachajějak
| wakhatun'''uch'''
 
 
|-
 
|-
| 7. i
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
| -z_
+
| style="font-style:italic;" | –_jějaz
| gaba'''za'''
+
| opfojějaz
| jisłě'''za'''
+
| karpachajějaz
| wakhatun'''zu'''
 
 
|-
 
|-
| 8. w
+
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
| -(_)kh_²
+
| style="font-style:italic;" | –_jějakhě
| gaba'''khě'''
+
| opfojějakhě
| jisłě'''khě'''
+
| karpachajějakhě
| wakhatun'''ukhau'''
+
|}
 +
|
 
|}
 
|}
  
=== Liczby ===
+
====== I-temat ======
W języku są używane trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa zanikła.
+
{|
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | sagai (ojciec)
 +
| style="font-style:italic;" | ľibi (żona)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –jěja
 +
| sagaijěja
 +
| ľibijěja
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –jějau
 +
| sagaijějau
 +
| ľibijějau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –jěj
 +
| sagaijěj
 +
| ľibijěj
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –jějahě
 +
| sagaijějahě
 +
| ľibijějahě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jějach
 +
| sagaijějach
 +
| ľibijějach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jějak
 +
| sagaijějak
 +
| ľibijějak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jějaz
 +
| sagaijějaz
 +
| ľibijějaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –jějakhě
 +
| sagaijějakhě
 +
| ľibijějakhě
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana spółgłoskowa i ruchoma
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | šesľim (noga)
 +
| style="font-style:italic;" | wałaik (ktoś)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijěja
 +
| šesľimijěja
 +
| wałaiǩijěja
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijějau
 +
| šesľimijějau
 +
| wałaiǩijějau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijěj
 +
| šesľimijěj
 +
| wałaiǩijěj
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijějahě
 +
| šesľimijějahě
 +
| wałaiǩijějahě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijějach
 +
| šesľimijějach
 +
| wałaiǩijějach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijějak
 +
| šesľimijějak
 +
| wałaiǩijějak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijějaz
 +
| šesľimijějaz
 +
| wałaiǩijějaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –´ijějakhě
 +
| šesľimijějakhě
 +
| wałaiǩijějakhě
 +
|}
 +
|
 +
|}
  
Sufiksy do określenia liczb:
+
===== L. mnoga =====
*pojeczyncza: bez końcówek
+
====== A-temat, O-temat, U-temat ======
*podwójna: '''-_jěja'''
+
{|
*mnoga: '''-(o)sl_za, -r_za''' (gdy kończy się na ''slo'')
+
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | jisłě (kapłan)
 +
| style="font-style:italic;" | gaba (człowiek)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_za
 +
| jisłěslaza
 +
| gabaslaza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_zau
 +
| jisłěslazau
 +
| gabaslazawa
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_z
 +
| jisłěslaz
 +
| gabaslaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_zhě
 +
| jisłěslazhě
 +
| gabaslazhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_zach
 +
| jisłěslazach
 +
| gabaslazach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_zak
 +
| jisłěslazak
 +
| gabaslazak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_zaz
 +
| jisłěslazaz
 +
| gabaslazaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –sl_zakhě
 +
| jisłěslazakhě
 +
| gabaslazakhě
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana spółgłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | opf (pasterz)
 +
| style="font-style:italic;" | karpach (pies)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_za
 +
| opfosloza
 +
| karpachoslaza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_zau
 +
| opfoslozau
 +
| karpachoslazau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_z
 +
| opfosloz
 +
| karpachoz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_zhě
 +
| opfoslozhě
 +
| karpachoslazhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_zach
 +
| opfoslozach
 +
| karpachoslazach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_zak
 +
| opfoslozak
 +
| karpachoslazak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_zaz
 +
| opfoslozaz
 +
| karpachoslazaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –osl_zakhě
 +
| opfoslozakhě
 +
| karpachosl_zakhě
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana ruchoma
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | pełaslo (noc)
 +
| style="font-style:italic;" | ňifauslo (wnuk)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –r_za
 +
| pełaraza
 +
| ňifauruza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –r_zau
 +
| pełarazau
 +
| ňifauruzau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –r_z
 +
| pełaraz
 +
| ňifauruz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –r_zhě
 +
| pełarazhě
 +
| ňifauruzhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –r_zach
 +
| pełarazach
 +
| ňifauruzach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –r_zak
 +
| pełarazak
 +
| ňifauruzak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –r_zaz
 +
| pełarazaz
 +
| ňifauruzaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –r_zakhě
 +
| pełarazakhě
 +
| ňifauruzakhě
 +
|}
 +
|
 +
|}
  
Przykłady:  
+
====== I-temat ======
*''zoslu, zoslujěja, zoslusluza'' (owca, dwie owce, owce)
+
{|
*''jisłě, jisłějěja, jisłěslaza'' (kapłan, dwaj kapłani, kapłani)
+
|
*''aigoslo, aigoslojěja, aigoroza'' (język, dwa języki, języki)
+
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana samogłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | sagai (ojciec)
 +
| style="font-style:italic;" | ľibi (żona)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –sľiza
 +
| sagaisľiza
 +
| ľibisľiza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –sľizau
 +
| sagaisľizau
 +
| ľibisľizau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –sľiz
 +
| sagaisľiz
 +
| ľibisľiz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –sľizhě
 +
| sagaisľizhě
 +
| ľibisľizhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –sľizach
 +
| sagaisľizach
 +
| ľibisľizach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –sľizak
 +
| sagaisľizak
 +
| ľibisľizak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –sľizaz
 +
| sagaisľizaz
 +
| ľibisľizaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –sľizakhě
 +
| sagaisľizakhě
 +
| ľibisľizakhě
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana spółgłoskowa
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | šesľim (noga)
 +
| style="font-style:italic;" | wałaik (ktoś)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –osľiza
 +
| šesľimosľiza
 +
| wałaikosľiza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –osľizau
 +
| šesľimosľizau
 +
| wałaikosľizau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –osľiz
 +
| šesľimosľiz
 +
| wałaikosľiz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –osľizhě
 +
| šesľimosľizhě
 +
| wałaikosľizhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –osľizach
 +
| šesľimosľizach
 +
| wałaikosľizach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –osľizak
 +
| šesľimosľizak
 +
| wałaikosľizak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –osľizaz
 +
| šesľimosľizaz
 +
| wałaikosľizaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –osľizakhě
 +
| šesľimosľizakhě
 +
| wałaikosľizakhě
 +
|}
 +
|
 +
{| class="wikitable" style="vertical-align:bottom;"
 +
|- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:rgb(255, 153, 0);"
 +
! colspan="5" | Odmiana ruchoma
 +
|- style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);"
 +
| Przypadek
 +
| Sufiks
 +
| style="font-style:italic;" | ǩifislo (biegacz)
 +
| style="font-style:italic;" | łaislo (ładunek)
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 1. Mianownik
 +
| style="font-style:italic;" | –jiza
 +
| ǩifijiza
 +
| łaijiza
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 2. Dopełniacz
 +
| style="font-style:italic;" | –jizau
 +
| ǩifijizau
 +
| łaijizau
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 3. Biernik
 +
| style="font-style:italic;" | –jiz
 +
| ǩifijiz
 +
| łaijiz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 4. Miejscownik
 +
| style="font-style:italic;" | –jizhě
 +
| ǩifijizhě
 +
| łaijizhě
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 5. Ablatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jizach
 +
| ǩifijizach
 +
| łaijizach
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 6. Allatyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jizak
 +
| ǩifijizak
 +
| łaijizak
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 7. Innesyw
 +
| style="font-style:italic;" | –jizaz
 +
| ǩifijizaz
 +
| łaijizaz
 +
|-
 +
| style="font-weight:bold; background-color:rgb(192, 192, 192);" | 8. Wołacz
 +
| style="font-style:italic;" | –jizakhě
 +
| ǩifijizakhě
 +
| łaijizakhě
 +
|}
 +
|
 +
|}
  
 
=== Przymiotnik ===
 
=== Przymiotnik ===
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z''<ref>zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
+
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z'', która może być zmiękczona do ''-ž_z'' lub ''-ž_²z''<ref>zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
 
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
 
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
  
Linia 524: Linia 1616:
 
*''aigoslozoz'' – językowy
 
*''aigoslozoz'' – językowy
 
*''hałużzuz'' – ziarnowy
 
*''hałużzuz'' – ziarnowy
*''zahmaszaz'' – mielony
+
*''zahmas'zaz'' – mielony
  
 
Dodając natomiast ''-(_)lu'' zamiast ''-z_z'' otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. ''aigoslolu'' – bezjęzyczny.
 
Dodając natomiast ''-(_)lu'' zamiast ''-z_z'' otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. ''aigoslolu'' – bezjęzyczny.
  
 
=== Przysłówek ===
 
=== Przysłówek ===
Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika ''-z_z/-z_²z'' ma ''-z_dj/-z_²dj''. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:
+
Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika ''-z_z/-z_²z'' na ''-z_ð/-z_²ð''. Ta również może być zmiękczona do ''-ž_ð/-ž_²ð''. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:
*''jisłězadj'' – kapłańsko
+
*''jisłězað'' – kapłańsko
*''żongěpaizaidj'' – zachodnio
+
*''żongěpaizaið'' – zachodnio
*''aigoslozodj'' – językowo
+
*''aigoslozoð'' – językowo
*''zahmaszadj'' – mielnie
+
*''zahmaszað'' – mielnie
  
 
=== Czasownik ===
 
=== Czasownik ===
Linia 539: Linia 1631:
  
 
==== Bezokolicznik ====
 
==== Bezokolicznik ====
Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim '''ěj''' (po spółgłoskach i ruchomym o) lub '''ňe''' (po innych samogłoskach). Przykłady:
+
Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim '''-ěj''' (po spółgłoskach i ruchomym o), zapożyczona z j. darkajskiego, lub '''-ňe''' (po innych samogłoskach). Ponieważ protogamajskie czasowniki rzadko kończyły się na samogłoskę, ''-ňe'' jest dosyć rzadkie. Przykłady:
 
*''zahmasěj'' – mielić/mleć
 
*''zahmasěj'' – mielić/mleć
*''żaiměj'' – orać
+
*''szaiměj'' – orać
 
*''zuwaslěj'' – polować
 
*''zuwaslěj'' – polować
 
*''ǩifěj'' – biec
 
*''ǩifěj'' – biec
 +
*''uzupěj'' – pytanie
 
*''pfěslěňe'' – palić
 
*''pfěslěňe'' – palić
 +
*''soňe'' – jeść
  
 
Jedynymi wyjątkami są czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''').
 
Jedynymi wyjątkami są czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''').
Linia 563: Linia 1657:
 
|-
 
|-
 
| 3 os. l. poj
 
| 3 os. l. poj
| -(f)_²ce
+
| -(f)_²že
 
|-
 
|-
 
| 1 os. l. pd
 
| 1 os. l. pd
|  -(dj)_
+
|  -(ð)_
 
|-
 
|-
 
| 2 os. l. pd
 
| 2 os. l. pd
| -(dj)_g
+
| -(ð)_g
 
|-
 
|-
 
| 3 os. l. pd
 
| 3 os. l. pd
| -(dj)_x
+
| -(ð)_x
 
|-
 
|-
 
| 1 os. l. mn
 
| 1 os. l. mn
Linia 607: Linia 1701:
 
|-
 
|-
 
| 3 os. l. pd
 
| 3 os. l. pd
| chadacet
+
| chadažet
 
|-
 
|-
 
| 1 os. l. mn
 
| 1 os. l. mn
Linia 619: Linia 1713:
 
|}
 
|}
 
Czasownik ''mieć'' ('''xohsazěj'''), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika ''woleć'' ('''oslauna'''), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).
 
Czasownik ''mieć'' ('''xohsazěj'''), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika ''woleć'' ('''oslauna'''), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).
 +
 +
Cząstkę osoby można pominąć, gdy podmiot już jest znany, zaś czas jest inny niż teraźniejszy.
  
 
==== Chcieć ====
 
==== Chcieć ====
O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:
+
Zgodnie z systemem protogamajskim czasownik '''chcieć''' nie istnieje. O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:
 
*1. podmiot
 
*1. podmiot
 
*2. dopełnienie
 
*2. dopełnienie
Linia 627: Linia 1723:
 
*4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem ''woleć'' orzeczenie modalne)
 
*4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem ''woleć'' orzeczenie modalne)
 
Przykładowo:  
 
Przykładowo:  
Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ait'''. - Ja chce orać wielkie pole.
+
Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' szaim'''ait'''. - Ja chce orać wielkie pole.
 +
 
 +
Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' szaim'''ěj'''. - Ja wolę orać wielkie pole.
  
ale Go xahsazaz pausluz ''oslaunafět'' żaim'''ěj'''. - Ja wolę orać wielkie pole.
 
  
 
==== Trybo-aspekty ====
 
==== Trybo-aspekty ====
===== Stanu: =====
+
===== Stanu (aspekty): =====
Trybo-aspekt stanu oddaje to, że czynność jest już zakończona.  
+
W języku istnieją dwie formy czasownika – niedokonana i dokonana. Forma niedokonana oznacza tyle, że czynność nie została zakończona. Ma afiks zerowy ('''ø''').
Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu ''p(_)-'' lub ''opǩi-'' (jeżeli pierwsza samogłoska to ''i'' lub ''ai'') np.
+
 
*''żaimait'' (oram) > ''opǩiżaimait'' (zoram)
+
Forma dokonana oznacza, że czynność została już ukończona lub za chwile się ją ukończy. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie zaprzeszłym) prefiksu ''p(_)-'' np.
 +
*''szaimait''/''żaimait'' (oram) > ''piszaimait''/''piżaimait'' (zoram)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''pafahakět'' (zsieję)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''pafahakět'' (zsieję)
  
W języku zanikła forma teliktyczna.
+
W większości djalektów zanikła forma teliktyczna. Wśród nich jest także klasyczna odmiana zongepajszczyzny. Jednak w djalekcie zachodnim (który stał się przodkiem wszystkich zachodniozongepajckich) przetrwała, a czasami w nich to ona zastąpiła aspekt dokonany.
  
 
===== Intencji: =====
 
===== Intencji: =====
Linia 644: Linia 1742:
 
'''Forma pragnąca''' wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności.
 
'''Forma pragnąca''' wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności.
 
Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu ''h_(sl)-'' lub ''j_(sl)''- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:
 
Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu ''h_(sl)-'' lub ''j_(sl)''- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:
*''żaimait'' (oram) > ''jiżaimait'' (chce orać)
+
*''szaimait'' (oram) > ''jiszaimait'' (chce orać)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''hafahakět'' (chcę siać)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''hafahakět'' (chcę siać)
  
Linia 650: Linia 1748:
  
 
Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie ''chcieć''):
 
Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie ''chcieć''):
*''żaimait'' (oram) > ''chadapf żaimaiz'' (obyś orał)
+
*''szaimait'' (oram) > ''chadapf szaimaiz'' (obyś orał)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''chadapf fahakěz'' (obyś siał).
 
*''fahakět'' (sieję) > ''chadapf fahakěz'' (obyś siał).
 
Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.
 
Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.
  
 
'''Forma pytająca''' oczywiście tworzy pytania.
 
'''Forma pytająca''' oczywiście tworzy pytania.
Tworzymy ją dodając cząstkę ''k_²(m)-'' lub ''ǩ_²(m)-'' (oczywiście powodem jest palatalizacja) np.
+
Tworzymy ją dodając cząstkę ''k_²(m)-'' lub ''ǩ_²(m)-'' (jeśli _² to '''e''') np.
*''żaimait'' (oram) > ''kaiżaimaiz'' (orasz?)
+
*''szaimait'' (oram) > ''kaiszaimaiz'' (orasz?)
 
*''fahakět'' (sieję) > ''kěfahakěz'' (siejesz?).
 
*''fahakět'' (sieję) > ''kěfahakěz'' (siejesz?).
  
Linia 665: Linia 1763:
  
 
Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks ''"-(t)_²l"'' np:
 
Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks ''"-(t)_²l"'' np:
*''żaimaitail'' – będę orać
+
*''szaimaitail'' – będę orać
 
*''ǩifaigail'' – będziecie biec  
 
*''ǩifaigail'' – będziecie biec  
  
Linia 693: Linia 1791:
 
** sufiks osoby/bezokolicznika
 
** sufiks osoby/bezokolicznika
 
** sufiks czasu
 
** sufiks czasu
 +
 +
====Gerundium====
 +
Gerundium, czyli rzeczownik odczasownikowy, tworzymy zmieniając końcówkę bezokolicznika ''-ěj'' na ''-oj'' (ta końcówka również pochodzi z j. darkajskiego), zaś w przypadku końcówki ''-ňe'' zamianę na ''-ňej''. Odmienia się przez przypadki jak każdy rzeczownik, zaś w odmianie ludowej języka zawsze otrzymuje przedimek określony. Przykłady:
 +
*''zahmasoj'' – mielenie
 +
*''szaimoj'' – oranie
 +
*''zuwasloj'' – polowanie
 +
*''ǩifoj'' – bieganie
 +
*''uzupoj'' – pytanie
 +
*''pfěslěňej'' – palenie
 +
*''soňej'' – jedzenie
 +
 +
=====Gerundium czasowników "być" i "woleć" =====
 +
Nieregularne czasowniki ''być'' ('''chadaz''') i ''woleć'' ('''oslauna''') otrzymują końcówkę gerundium tak jakby miały końcówki bezokolicznika: gerundium ''chadaz'' to ''chadazoj'', a ''oslauna'' – ''oslaunaňej''
 +
 +
==== Imiesłowy ====
 +
Imiesłów to nieosobowa forma czasownika traktowana jako przymiotnik lub przysłówek. W języku zongepajckim istnieją imiesłowy: '''przymiotnikowy''' i '''przysłówkowy'''
 +
 +
===== Imiesłów przymiotnikowy =====
 +
Określa podmiot jako wykonujący czynność, ale ta czynność nie jest orzeczeniem a jedynie określeniem cechy. Zachowuje aspekt. Tworzy się ją dodając do formy bezokolicznika końcówkę przymiotnika, np:
 +
*''zahmasějzěz'' – mielący
 +
*''szaimějzěz'' – orzący
 +
*''zuwaslějzěz'' – polujący
 +
*''ǩifějzěz'' – biegnący
 +
*''pfěslěňezoz'' – palący
 +
*''soňezoz'' – jedzący
 +
*''oslaunazaz'' – wolący
 +
*''uzupějzěz'' – pytający
 +
Funkcjonalnie działa jak przymiotnik.
 +
 +
===== Imiesłów przysłówkowy =====
 +
Jest tworzony dodając końcówkę przysłówka do bezokolicznika prócz czasownika ''woleć'', który tego imiesłowu nie posiada. Wyraża on tyle, że dana czynność toczyła się równolegle do innej.
 +
*''zahmasějzěð'' – mieląc
 +
*''szaimějzěð'' – orząc
 +
*''zuwaslějzěð'' – polując
 +
*''ǩifějzěð'' – biegnąc
 +
*''pfěslěňezoð'' – paląc
 +
*''soňezoð'' – jedząc
 +
*''uzupějzěð'' – pytając
 +
  
 
=== Zaimki ===
 
=== Zaimki ===
Linia 711: Linia 1848:
 
| on/ona/ono
 
| on/ona/ono
 
|-
 
|-
| žipfajěja
+
| šzipfajěja/ajěja<ref>potoczna skrócona forma</ref>
 
| my (l. podwójna)
 
| my (l. podwójna)
 
|-
 
|-
Linia 720: Linia 1857:
 
| oni/one (l. podwójna)
 
| oni/one (l. podwójna)
 
|-
 
|-
| žipfa
+
| šzipfa/žipfa
 
| my  
 
| my  
 
|-
 
|-
Linia 738: Linia 1875:
 
*''łai → łaisaum''
 
*''łai → łaisaum''
 
*''pe → pesaum''
 
*''pe → pesaum''
*''žipfajěja žipfajějasaum''
+
*''šzipfajěja šzipfajějasaum''/''ajěja → ajějasaum''
 
*''ujěja → ujějasaum''
 
*''ujěja → ujějasaum''
 
*''khado → khadosaum''
 
*''khado → khadosaum''
*''žipfa žipfasaum''
+
*''šzipfa šzipfasaum''
 
*''auslo → auslosaum''
 
*''auslo → auslosaum''
 
*''kha → khasaum''
 
*''kha → khasaum''
 +
 +
===Liczebniki===
 +
Liczebniki dzielą się na główne i porządkowe. Główne są formą traktowaną jak rzeczowniki (odmieniają się przez przypadki), zaś porządkowe jak przymiotniki. Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do l. głównego afiks '''-(_)n'''.
 +
{| class="wikitable"
 +
|-
 +
! liczba
 +
! liczebnik główny
 +
! liczebnik porządkowy
 +
|-
 +
| align=center | '''1'''
 +
| haszsolu
 +
| haszsolun
 +
|-
 +
| align=center | '''2'''
 +
| zaslu
 +
| zaslun
 +
|-
 +
| align=center | '''3'''
 +
| džidu
 +
| džidun
 +
|-
 +
| align=center | '''4'''
 +
| ězo
 +
| ězon
 +
|-
 +
| align=center | '''5'''
 +
| chasloga
 +
| chaslogan
 +
|-
 +
| align=center | '''6'''
 +
| naira
 +
| nairan
 +
|-
 +
| align=center | '''7'''
 +
| zog
 +
| zogon
 +
|-
 +
| align=center | '''8'''
 +
| weslo
 +
| weslon
 +
|-
 +
| align=center | '''9'''
 +
| pěla
 +
| pělan
 +
|-
 +
| align=center | '''10'''
 +
| apěg
 +
| apěgan
 +
|-
 +
| align=center | '''20'''
 +
| zaslowi
 +
| zaslowin
 +
|-
 +
| align=center | '''30'''
 +
| džinowi
 +
| džinowin
 +
|-
 +
| align=center | '''40'''
 +
| wisowi
 +
| wisowin
 +
|-
 +
| align=center | '''50'''
 +
| chaslogawawa
 +
| chaslogawawan
 +
|-
 +
| align=center | '''60'''
 +
| nairawawa
 +
| nairawawan
 +
|-
 +
| align=center | '''70'''
 +
| zosziu/zożiu
 +
| zosziwin/zożiwin
 +
|-
 +
| align=center | '''80'''
 +
| wesľiu
 +
| wesľiwin
 +
|-
 +
| align=center | '''90'''
 +
| pěľiu
 +
| pěľiwin
 +
|-
 +
| align=center | '''100'''
 +
| zěpfjaslo
 +
| zěpfjaslan
 +
|-
 +
| align=center | '''1000'''
 +
| ðancho
 +
| ðanchon
 +
|}
  
 
=== Przedimek ===
 
=== Przedimek ===
W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (kiedyś występował przedimek określony '''slax'''). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka '''pe''' lub zaimków wskazujących.
+
W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (w starozongepajckim występował przedimek określony '''*łłach'''). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka '''pe''' lub zaimków wskazujących.
  
 
== Przykładowe zdania i teksty ==
 
== Przykładowe zdania i teksty ==
=== Zdania ===
 
*''Go toslauzuz pauslosaizaz pafahakět.'' – Ja zsieję całe pole.
 
*''Žipfajějasaum pfaraha.'' – My (dwoje) kochamy siebie.
 
*''Kha zěkhukuch zajějazadj sutuslaux.'' – Oni szybko idą do wzgórza.
 
 
 
===Owca i Konie ===
 
===Owca i Konie ===
 
'''Zongepajcki klasyczny:'''
 
'''Zongepajcki klasyczny:'''
  
Żuslo zěkhuhu zoslu, iši khaxziwǩi wěn'xohsazěce, wakhatunosluza opǩidachce. Hażsolun iľiciz awawzaslaz sawawsan, zoslun xahzazaz ziľijiz łaisľiceson ji džidun zajějazadj gabajaz jagawawaslocesan. Zoslu wakhatunsluzakuch paigicesin: "Gozaz siwax abace, chěslo idachět aši gaba żawaw ǩi wakhatunosluzawa zawawěj żesloce". Wakhatunosluza pakawaněxan: "Inur zoslukhau haslotauslauz, žipfazaz siwax abafěx, chěslo idachěx afa gaba, fěpun, łaizaz khaxzijiz pahafzinaice żoslu gapaslo ǩi pesaum. Ji zoslu wěn'xohsazce khaxziwǩi". Chěslo zauch patuslucesun, zoslu adj nuhěp gabazimicešin.
+
Szuslo zěkhuhě zoslu iši khaxšijiz wěn-xohsazžezon, wakhatunosluza pidachzon. Haszsolun iľižiz azaslo sawawszon, zoslun xahsazaz łaisľiz łaislošin ji džidun zajějazað gabajaz jagawawaslosan. Zoslu wakhatunsluzak paigžin: „Gozaz siwax abaže, chěslo idachět aži gaba piszeslože szawawěj”. Wakhatunosluza pachawaněxan: „Chadapf tauslauz zoslukhau, šzipfazaz siwax abafěx, chěslo idachěx afa gaba, ě, łaizaz khaxšijiz szoslu gapaslo fi pesaum pahafžin. Ji zoslu khaxšijiz wěn'xohsazže” . Chěslo zauch patuslužeson, zoslu að nuhěpjaz piszimšin.
  
 
'''Protogamajski:'''
 
'''Protogamajski:'''
Linia 766: Linia 1987:
  
 
Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.
 
Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.
 +
 +
===Modlitwa Pańska===
 +
'''Zongepajcki'''
 +
 +
Sagai šzipfazaz, iši zadzipfza chadze,
 +
 +
łaižiz gažim oslěslopez,
 +
 +
chabi pezoz usla pusutuslau,
 +
 +
chabi pežiz oslau jachadzefěz zadzipfaza ji xahsahěpza.
 +
 +
Šzipfazaz choratso fi šzipfawa ðukhauz,
 +
 +
pfi šzipfazaz szonislěněz,
 +
 +
afa šzipfa fi šzipfazaz islěngabawa szonislěně.
 +
 +
Ji ěxraimzaz tělchakuch wěn-slopez,
 +
 +
Szax̌i uslała ðukhaufez.
 +
 +
'''Polski dosłowny'''
 +
 +
Ojcze nasz, który w niebie jesteś;
 +
 +
Nasze imiona święć;
 +
 +
Niechaj twoje dobro przyjdzie;
 +
 +
Niechaj twoja wola będzie w niebie i na Ziemi.
 +
 +
Naszego chleba dla nas daj
 +
 +
I nasze (winy) odpuść,
 +
 +
Jak my dla naszych winowajców odpuścimy,
 +
 +
I zbrodni diabła nie daj,
 +
 +
Ale wieczne dobro daj.
 +
 +
'''Polski'''
 +
 +
Ojcze nasz, któryś jest w niebie
 +
 +
święć się imię Twoje;
 +
 +
przyjdź królestwo Twoje;
 +
 +
bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi;
 +
 +
chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj;
 +
 +
i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom;
 +
 +
i nie wódź nas na pokuszenie;
 +
 +
ale nas zbaw od złego.
  
 
== Procesy fonetyczne i prawa językowe ==
 
== Procesy fonetyczne i prawa językowe ==
Linia 774: Linia 2054:
 
*[[Język zongepajcki/Pierwsza_przesuwka_zongepajcka|Pierwsza przesuwka]]
 
*[[Język zongepajcki/Pierwsza_przesuwka_zongepajcka|Pierwsza przesuwka]]
 
*[[Język zongepajcki/Druga_przesuwka_zongepajcka|Druga przesuwka]]
 
*[[Język zongepajcki/Druga_przesuwka_zongepajcka|Druga przesuwka]]
*[[Język zongepajcki/Zongepajcka_korelacja_miękkości|Zongepajcka korelacja miękkości]]
 
 
*[[Język zongepajcki/I_Palatalizacja|I palatalizacja]]
 
*[[Język zongepajcki/I_Palatalizacja|I palatalizacja]]
 
*''[[Język zongepajcki/Ludowa_przesuwka_samogłosek|Ludowa przesuwka samogłosek]]''
 
*''[[Język zongepajcki/Ludowa_przesuwka_samogłosek|Ludowa przesuwka samogłosek]]''
 
*''[[Język zongepajcki/Zanik_ruchomej_samogłoski|Zanik ruchomej samogłoski]]''
 
*''[[Język zongepajcki/Zanik_ruchomej_samogłoski|Zanik ruchomej samogłoski]]''
 
+
*[[Język zongepajcki/Redukcja_nieakcentowanego_e|Redukcja samogłoski e]]
 +
*'''[[Język zongepajcki/Rozpad_wspólnoty_zongepajckiej|Rozpad wspólnoty zongepajckiej]]'''
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==

Aktualna wersja na dzień 12:00, 29 maj 2020

Język zongepajcki (klasyczny)
żongěpaizaiz aigoslo
Utworzenie: Emilando (w 2020), także Borlach poprzez protogamajski (2018)
Cel utworzenia: Na potrzeby projektu/konwerldu
Sposoby zapisu: atšzif, także łacińska transkrypcja
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Protogamajski (†)
    • Starozongepajcki (†)
      • Zongepajcki klasyczny
      • Zongepajcki ludowy
        • Języki zongepajckie
Lista conlangów

        

Język zongepajcki, Język zongepajski lub Język zachodni[1] (zon. żongěpaizaiz aigoslo ['zonɣɛpaɪ̯t͡saɪ̯t͡s 'aɪ̯ɣoslo]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, tzw. slotacyzm, palatalizacja, szyk SOV i przejście [] > [ɛ] (ě). Język jest inspirowany językami słowiańskimi, germańskimi, ugrofińskimi oraz w niewielkim stopniu semickimi (zwłaszcza jeśli chodzi o pismo).

Język zongepajcki należy do grupy peryferyjnej języków gamajskich, czyli bez zmiany protogamajskiej gammy [ɣ] na n tylnojęzykowe [ŋ]. Język klasyczny wywodzi się z średniozongepajckiego, ten zaś z starozongepajckiego. Wykazuje pewne podobieństwa z inną grupą języków gamajskich, chamskimi, co świadczy albo o wspólnym pochodzeniu (teoria języka zongepajcko-chamskiego), albo o istnieniu ligi językowej. Ponadto przyjął wiele cech z substratowych języków darkajskich, a nawet języka pradarkajskiego które czasami poprzez zongepajszczyznę rozprzestrzeniły się na kolejne obszary. Sam zongepajcki również wpłynął na darkajskie i spowodował powolny zanik grupy północnej.

Nazwa

Nazwa żongěpaizaiz aigoslo wywodzi się od starozongepajckiej nazwy *żongábeiseis eigołł, zaś ta wywodzi się od protogamajskiego słowa *zaunghaabii oznaczającego "zachód słońca". Nazwa oznaczała dosłownie "język zachodzącego słońca". Z czasem dawne słowo żona (od sz. *żona, pɣ. *zauna) "zachód" zaczęłno nabierać znaczenia "dom, siedziba, ojczyzna", zaś *żongěpai (szo. *żongábei, pɣ. *zaunghaabii) zaczęło oznaczać "zachód", przez co doszło do zmiany znaczenia nazwy do "język zachodni" i takie znaczenie funkcjonuje do dziś. W tłumaczeniu na język polski dominuje egzomin język zongepajcki lub zongepajski, dużo rzadziej używa się dosłownego tłumaczenia język zachodni.

Z kolei nazwa członka ludu (zongepajczyk) to żongě (powstałe z żongěpai), zaś naród nazywa się żongěslaza (zongepajczycy).

Historia

Przybycie Zongepajczyków

Trasa wędrówki Zongepajczyków (Czerwony - Kotlina Zongepajcka)

Zongepajczycy wywodzą się od protogammajczyków, analogicznie j. zongepajcki pochodzi od protogammajskiego. Na bazie samej początkowej nazwy języka (sz. żongábeiseis eigołł – język zachodzącego słońca) można wnioskować, że poruszali się na zachód. Nie wiemy jednak, dlaczego zmienili tor drogi na południe, ku Kotlinie Zongepajckiej. Możliwe, że musieli zmienić kierunek z powodu innych ludów.

Kotlina Zongepajcka nie była pusta. Wiemy na pewno, że była zamieszkana przez Darkajczyków – lud posługujący się wówczas j. pradarkajskim. Możliwe również, że były inne ludy, ale tylko Darkajczycy są wspominani w różnych tekstach. Z wyjątkiem ??? wszystkie tubylcze ludy z czasem zanikły.

Zongepajczycy dotarli do centralnej części kotliny, gdzie pozostali na długi czas. Używany przez nich djalekt protogammajski już zaczął się oddalać – w ramach zmiany fonetyki przeprowadzono monoftongizację, dyftongizację wysokich długich samogłosek i powstała samogłoska á pochodząca z protogammajskiego . Redukcji uległa ilość przypadków, ale nie wiemy, ile wtedy ich było. Co ciekawe, prawie identyczne zmiany fonetyczne odbyły się w języku prachamskim. Niektórzy uważają to za wspólne pochodzenie, ale większość obecnie uważa że to efekt ligi językowej.

Ponieważ świeża zongepajszczyzna była mniej popularna niż ówczesne, już dzielące się j. darkajskie, zaczęła ulegać ich wpływom. Zaczęły się upowszechniać czasowniki posiłkowe, które zastąpiły część afiksów z protogammajskiego, zaczęły upowszechniać się słowa darkajskie (np. ðancho z pdr. *ddənəkaŭ na tysiąc lub ziroz z pdr. *dirъs na bruk), kończąc na wywołaniu I przesuwki jako wpływ pradarkajskiej przesuwki międzyjerowej. Zongepajcki uczynił jednak także sporo swoich innowacji.

Język starozongepajcki

Od kiedy zaczęły się upowszechniać darkajskie cechy w zongepajszczyźnie można mówić o j. starozongepajckim. Wtedy protogammajski iloczas zanikł, dając system samogłoskowy z 6 monoftongami i 2 dyftongami: a á e ei i o ou u. Jak można zauważyć, są to te same samogłoski co w klasycznej odmianie, ale á ei ou mają inną barwę. Á jest charakterystyczną samogłoską tego okresu. Zgodnie z obcymi przekazami, była labializowana. Prawdopodobnie zatem brzmiała [ɞ], ale [œ] też jest godne uwagi.

Spółgłoski przed przesuwką wyglądały podobnie do rekonstrukcji protogammajskiego. Z głównych zmian to przejście [ħ] → [x] oraz [r] → [ɮ] (slotacyzm). Obie te zmiany musiały się odbyć wcześnie, zwłaszcza że już w zapożyczeniach z darkajskich pradarkajskie *r jest przenoszone jako długie *rr, a nie krótkie *łł. Ponadto, *l i *ll stały się welaryzowane jako [ɫ̪] oraz [ɫ̪ː].

Kiedy rozpoczęła się pierwsza przesuwka, w fonetyce spółgłosek doszło do drastycznych zmian. Znikły spółgłoski zwarte dźwięczne i spółgłoska [θ], za to pojawiły się liczne afrykaty. Ciekawy jest fakt pozostawienia [ð] przez długi okres czasu bez bezdźwięcznego odpowiednika – ta anomalia później została zatarta na różne sposoby. Doprowadziło to do zmiany nazwy języka na żongápeizeiz eigołł. Jednak nie wszędzie przesuwka miała te same efekty, bowiem w ołłuchu i runiejowskim przesuwce nie uległy spółgłoski welarne.

Bezokolicznik przejął darkajską końcówkę -háj jako -áj, gerundium analogicznie uzyskało -oj. Efektem były jednolite końcówki dla czasowników kończących się na spółgłoskę (samogłoskowy wariant -ňe powstał później) z wyjątkiem być.

Średniozongepajcki

Wraz z nowym zestawem spółgłosek wkracza się do okresu średniozongepajckiego. Wówczas oddzielił się od języka djalekt zachodni, który przeszedł w język prazachodniozongepajcki i ostatecznie języki zachodniozongepajckie. Dochodzi tu do kolejnych przemian.

W fonetyce, dyftongi ei ou obniżyły się do ai au, zaś á zaczęło tracić labializację. Na zachodzie rozpoczął się proces [ɮ] → [sl] (być może z pośrednim [ɬ]), który dotarł później do wszystkich djalektów prócz ołłucha. Ponieważ nadal utrzymywała się sylaba CVC, powstała samogłoska ruchoma. R uległo skróceniu. Wkrótce wszystkie geminaty się skróciły, co spowodowało II przesuwkę. Pojawiły się wówczas nowe b, d, co spowodowało możliwość ich importu w zapożyczeniach. Nadal nie przeprowadzono palatalizacji.

W gramatyce też pojawiły się różnice. Utracono wówczas formę teliktyczną, funkcje jej objął aspekt dokonany. Harmonia pozostała bez zmian, z rozróżnieniem dawnej długości a-á, i-ai, u-au i znajdującymi się poza tym systemem e, o. Powstaje druga końcówka bezokolicznika -ne używana po samogłoskach (-áj pozostało dla tych kończących się na spółgłoski) prócz czasownika woleć. Efektem było to, że prawie wszystkie czasowniki kończyły się identycznie. Zaczynają się stabilizować sposoby powstawania imiesłowów.

Język w tym okresie już nie odczuwał mocnej presji od darkajskich, zwiększył się także jego lokalny prestiż. Za to zongepajszczyzna powoli zaczęła wpływać na północnodarkajskie (było to połączone z początkiem ekspansji zongepajczyków). Dlatego szamani postanowili powoli próbować tworzyć ujednoliconą wersję języka, co doprowadziło do powstania odmiany klasycznej.

W pewnym momencie historji języka samogłoska i i spółgłoska j zaczęła zmiękczać wszystkie spółgłoski prócz wargowych, choć niekonsekwentnie robiło to także e. Później zmiękczone *sʲ, *szʲ, *zʲ, *dzʲ < ch/kh, g, t, d uległy depalatalizaji. Pojawiło się przez to kilka nowych fonemów.

Pod koniec tego okresu á przesunęło się ku przodowi do [ɛ], dając nową przednią samogłoskę ě. Wtedy palatalizacja już nie się odbywała, dlatego ta samogłoska nie wpłynęła na spółgłoski. Ponadto, pod wpływem anologji do nowej odmianki a-ě w harmonii powstała odmiana o-e, gdzie e funkcjonowało jako długa samogłoska.

Język klasyczny

Szamanom udało się to zadanie i udało im się stworzyć jednolitą wersję języka. Język klasyczny powstał w okresie przeprowadzania palatalizacji i podwyższaniu spółgłosek niskich przy r, które odbyło się w części djalektów, w tym djalekcie jukch, który jest podstawą j. klasycznego. Do zapisu postanowiono nie zapożyczać pisma, a stworzyć własne na bazie uproszczonych ideografów. Powstała wówczas abugida znana jako atšzif lub bupaupfefa (od pierwszych sylab liter: budu, pauslosaiz, pfěslě, fahak).

Ponieważ język klasyczny istniał jeszcze w okresie podbojów zongepajczyków, był on promowany jako narzędzie jedności nie tylko na podbitych terenach, ale także w sąsiednich terenach. Jego pismo było dużo prostsze od ówcześnie powszechnych klinów, co sprzyjało jego ekspansji i doprowadziło do stania się zongepajckiego klasycznego lokalną lingua franca. Postanowiono nie wprowadzać zmian do języka klasycznego, podczas gdy odmiany ludowe dalej się rozwijały. Dlatego podczas gdy w ludowym ai au uległy monoftongizacji, w języku klasycznym nadal istniały.

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ (zapisane przy pomocy ě)
  • *a > ɐ (zapisane przy pomocy a)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsze zmiany:

  • *-h > *-ð (tylko w niektórych rdzeniach i przyrostku przysłówka)
  • *l > ɫ (ł)
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ > sl (oryginalny dźwięk [ɮ] zachowały niektóre dialekty, zbitka sl może później przejść w , sol lub soľ w zależności od otoczenia)

Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf (zapisane jako pf)
  • *θ > tθ > ts (zapisane jako z, niektóre odmiany ludowe nadal utrzymują [], co się oddaje jako ƶ)
  • *s > ts (zapisane jako z)
  • *ħ > *x > kx (zapisane jako x, przejście to nie nastąpiło w części dialektów)

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s
  • *k > x (zapisane jako ch)
  • *q > χ (zapisane jako kh, dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zostało potraktowane w różny sposób)

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t
  • *g > k

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj (jěj)
  • *wː > waw (waw/wau)
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.

  • *d > dzʲ > dz (dz)
  • *t > tsʲ > ts (z)
  • *s > ʃ (š)
  • *z (sz) > ʒ (šz)
  • *ts (z) > tʃ (ž)
  • *ð > dʒ (dž)
  • *ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
  • *h, ɾ (r) > j
  • *ɾj > j
  • *hj > ç (ǩ)
  • *n > ɲ (ň)
  • *k > ç (ǩ)
  • *χ, x > sʲ > s (s)
  • *ɣ > zʲ > z (sz)
  • *kx > tɕ (x̌)

Wargowe palatalizacji nie ulegają.

Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).

Tzw. "Naleciałość ludowa"

  • nagłosowe *ji > ī (tylko jako allofon)
  • nagłosowe *wu > ū (tylko jako allofon)

Ponadto po tym doszło do kilku innych zmian w rdzeniach. Oto one:

  • *ar > or
  • *ār > *ěr > er
  • *ul > al
  • *ro > rě
  • *me > mo
  • *Vh > Vː

Fonologia

Samogłoski

Samogłoski i dyftongi właściwe na planie czworokąta samogłosek

System samogłosek jest bardzo konserwatywny w skali języków gamajskich. Wszystkie 6 samogłosek i dwa dyftongi protogamajskie zostały zachowane praktyczne bez zmian, jeżeli chodzi o odrębność.

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte i u
Półprzymknięte e o
Półotwarte ɛ[2]
Prawie otwarte ɐ̱

Ponadto wszystkie samogłoski mogą być długie przed wygłosowym [h], które wtedy zanika. Są więc raczej allofonami.

Dyftongi

Są w języku dwa rodzaje dyftongów:

Dyftongi właściwe

Występują dwa dyftongi właściwe: ai oraz au. Pochodzą one przede wszystkim z protogamajskich *ī, *ū. Są one traktowane jako pojedyncza samogłoska.

Dyftongi te odczuwają mocną presję monoftongiczną. W praktycznie wszystkich dialektach wariantu ludowego przeszły w [ɛ] oraz [ɔ], wypychając także stare [ɛ] do [æ].

Dyftongi z pozycji

Drugim rodzajem dyftongów są tzw. dyftongi z pozycji. Są nimi: ěu, eu, ou, iu, uu (dyftong zstępujący), ěj, oj, ej. Są traktowane jak dwa fonemy. Powstawały z zapożyczeń, oj i ej ustanowiły się jako przyrostki gerundium, zaś ěj występujący często jako końcówka bezokolicznika został zapożyczony z dawnego substratu, a czasem także z dawnego długiego *jː. Dyftongi te mają mniejszą presję monoftongiczną, jedynie ej czasem przechodzi w ī.

Dawniej dyftongiem z pozycji był także tzw. *au², który pochodził z podobnych warunków oraz z dawnego *wː. Zlał on się jednak z właściwym au (*au¹).

Spółgłoski

System spółgłosek w przeciwieństwie do samogłosek jest bardziej innowacyjny (slotacyzm, dwie przesuwki, palatalizacja), ale nadal wykazuje liczne podobieństwa. Przykładowo zongepajckie z [ts] odpowiada regularnie w wielu językach s lub þ [θ].

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Krtaniowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts () kx
dźwięczne (dz) ()
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ̪ l ʎ, j w

W rzeczywistości może być mniej spółgłosek niż na tabeli, ponieważ część może być uznana za allofony. Najlepiej to widać w przypadku dźwięku [], zmięgczonego [kx], który jest niezwykle rzadki i bez przeszkód można go potraktować jako allofon. Także nieco częstsze [dz] i [] można uznać za allofony odpowiednio /d/ i /ð/. Inaczej wygląda sytuacja z [], [ʃ] i [ʒ] < [ts], [s] i [z], które kontrastują z [ts], [s], [z] < [t], [x], [ɣ]. Również [ɲ], [ʎ] i [ç] rzadko są traktowane jako allofony z powodu kilku źródeł.

Fonem /ɫ̪/ jest wymawiany zębowo, ale znak artykulacji zębowej jest zazwyczaj pomijany. W wygłosie ma tendencje do przechodzenia w u niezgłoskotwórcze [w].

Dźwięk [g]

Oryginalne protogamajskie *g zostało ubezdźwięcznione do k podczas I przesuwki i nie było grupy *ŋk, która mogłaby dać nowe g. Spowodowało to lukę w systemie fonetycznym, jednak w tej pozycji nie jest niczym dziwnym. Samodzielny fonem /g/ nie istnieje, ale samo [g] występuje jako allofon. Jeżeli /k/ występuje przed płynną, nosową lub drżącą, ulega udźwięcznieniu (to się tyczy wszystkich spółgłosek bezdźwięcznych). Grupa /rk/ jest także wymawiana /rg/. Nie pojawia się natomiast [g] w zapożyczeniach, które jest zastępowane /k/ lub /ɣ/, w kilku słowach także przez /ð/.

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę słowa. Nie ma żadnych wyjątków od tej zasady w języku klasycznym, ale występują czasem w ludowych djalektach.

Sposoby zapisu

Język zongepajcki wykształcił własny rodzaj zapisu, zwany atšzifem (od starozongepajckiego adszip "wiadomość" – nazwa wzięła się od tego, że początkowo nim szamani zapisywali tylko wiadomości dla innych szamanów). Ponieważ nie jest on jednak możliwy do wprowadzania na komputerze, na nich dominuje łacińska transkrypcja oparta na alfabecie husyckim.

Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego

Alfabet łaciński przeznaczony do zapisu zongepajckiego na komputerze został oparty na zmodyfikowanym alfabetem husyckim.

a b d ð dz e ě f g h ch kh i ai j k ǩ
[ɐ] [b] [d] [ð] [d͡z] [d͡ʒ] [e] [ɛ] [f] [ɣ] [h][ː][3] [x] [χ] [i] [aɪ̯] [j] [k] [ç]
l ľ ł m n ň o p pf r s š sz šz t u au w
[l] [ʎ] [ɫ̪] [m] [n] [ɲ] [o] [p] [p͡f] [r] [s] [ʃ] [z] [ʒ] [t] [u] [aʊ̯] [w]
x z ž ż[4]
[k͡x] [t͡ɕ] [t͡s] [t͡ʃ] [z]

Jest także możliwość zapisu bez diakrytków. Haczek nad spółgłoskami jest wtedy zastępowany przez y, ð jest pisane jako dh, ł jako lh zaś ě jako ae.

Apostrof może służyć do dzielenia dwuznaków.

Atšzif

Narodowym pismem jest atšzif, pochodzący z starozongepajckiego pisma ideograficznego. Współcześnie został bardzo uproszczony.

Atšzif jest abugidą, na którą przypada 24 spółgłosek, 1 obowiązkowa ligatura, 9 znaków diakrytycznych na samogłoski i diakrytyk zmiękczenia. Pisze się go od lewej do prawej strony, od dołu do góry. Atšzif w takim zestawia bardzo dobrze oddaje fonetykę języka klasycznego a dzięki prostym kształtom jest zdecydowanie lepszy od pisma klinowego. Samogłoski są zapisywane wokół spółgłoski, zaś w nagłosie wokół h, które wtedy jest nieme. Nie ma odróżnienia pomiędzy niemym h a zwykłym h, co później w części djalektów doprowadziło do zaniku nagłosowego h. Jednak niektóre odmiany pisma zaczęły pisać samogłoski w tej pozycji jako samodzielne znaki, zachowując charakter abugidy w innych miejscach.

Do atšzifu zalicza się także cyfry darkajskie, zapożyczone przez zongepajczyków do własnego pisma.

Atšzif Łacinka Znaczenie ideograficzne Tłumaczenie
Budu-zon.png b budu rycina, obraz
Pauslosaiz-zon.png p pauslosaiz pole
Pfaeslae-zon.png pf pfěslě ogień
Fahak-zon.png f fahak ziarno
Gaba-zon.png g gaba człowiek
Chajin-zon.png ch chajin ręka
Dach-zon.png d dach zakręt
Takaum-zon.png t takaum ucho
Zuwaslo-zon.png z zuwaslo myśliwy
Zoslu-zon.png z/ƶ zoslu/ƶoslu owca
Soko-zon.png s soko jabłko
Szaumach-zon.png sz/ż[5] szaumach oko
Dzyidu-zon.png ð džidu trzy
Kalyipfa-zon.png k kaľipfa mózg, wiedza
Xorsaekh-zon.png x xorsěkh krew
Khuran-zon.png kh khuran wiatr
Hitlaa-zon.png h jisłě szaman, kapłan
Jot-zon.png j jot patyk
Wadkye-zon.png w wadǩe urządzenie do mielenia
Mu-zon.png m mu gęś
Nyija-zon.png n ňija woda
Runyeja-zon.png r ruňeja podgórze
Lyit-zon.png l ľit zboże
Lhaislo-zon.png ł łaislo ładunek
Znak diakrytyczny
Zmięgczacz-zon.png (ˇ) zmiękczenie -
Znaki samogłosek
A-zon.png a samogłoska krótka a -
O-zon.png o samogłoska krótka o -
I-zon.png i samogłoska krótka i -
U-zon.png u samogłoska krótka u -
Ae-zon.png ě samogłoska długa ě -
E-zon.png e samogłoska długa e -
Ai-zon.png ai samogłoska długa ai -
Au-zon.png au samogłoska długa au -
Szwa-zon.png o/ă samogłoska ruchoma -
Ligatura
Jae-zon.png -
Cyfry darkajskie
1 - -
2
3
4
5
6
7
8
9
10
100
1000

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W języku została dosyć dobrze zachowana protogammajska harmonia samogłosek. Doszło jednak do zmienienia samogłoski, która ją wywołuje, bowiem nie musi to być samogłoska w rdzeniu, a może być to samogłoska poprzedniego przyrostka. Jednak zazwyczaj nie można zobaczyć tej zmiany, gdyż już samogłoska w sufiksie jest wcześniej podległa harmonii (ale nie wszystkie sufiksy jej podlegają, wtedy to można zauważyć).

Ostatnia
samogłoska
słowa
Pierwsza
samogłoska sufiksu
krótka (_) długa (_²)
i, ai i ai
u, au u au
o, e o e
a, ě a ě

Np:

  • aigoslo (język) > aigoroza (języki)
  • fislun (drzewo) > fislunosluza (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ruchome o)
  • jisłě (kapłan) > jisłěslaza (kapłani)
  • zoslu (owca) > zoslusluza (owce)

W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.

O ruchome

Rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby (C)V(C). Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. o ruchomym. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:

  • po końcowym sl, np. aigoslo < aigosl
  • w grupach CslV > CsolV, VslC > VsloC
  • jeżeli sufiks by się zaczął na sl, przed sl dodajemy właśnie ruchome o.

Właściwości ruchomego o:

  • nie podlega harmonii
  • jeśli jest na końcu wyrazu, a jest wersja afiksu na słowa kończące się na spółgłoskę, to afiks używa wersji spółgłoskowej
  • w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy

Dawniej istniały nieliczne wyjątki, gdzie zachowana była grupa sl pomimo łamania budowy (C)V(C). Obecnie nie ma żadnych.

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.

Przypadki w języku zongepajckim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):

  • 1. mianownik [m] (kto, co)
  • 2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
  • 3. biernik [b] (kogo, co)
  • 4. miejscownik [mj] (o kim, o czym)
  • 5. ablatyw [a] (skąd, od kogo, od czego)
  • 6. allatyw [al] (dokąd, do kogo, do czego)
  • 7. innesyw [i] (w kim, w czym)
  • 8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)

Ponadto istnieją trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Te dwie ostatnie powodują skrócenie niektórych przyrostków przypadków.

Odmiana

Odmiana jest bardzo rozbudowana. Są trzy tryby odmiany: samogłoskowa, spółgłoska i ruchoma. Oprócz tego na wybór końcówki wpływa temat, który jest efektem protogammajskiej harmonii. Jednak w każdej sytuacji A-temat oraz U-temat mają taką samą odmianę, różnią się tylko samogłoską. O-temat zlewa się w podobny sposób z tymi tematami w l. podwójnej i l. mnogiej, co oznacza, że w wszystkich przypadkach odrębny jest tylko I-temat.

L. pojedyncza
A-temat oraz U-temat

A-temat występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to a lub ě. Natomiast u-temat kiedy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to u lub au

Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks jisłě (kapłan) gaba (człowiek)
1. Mianownik –ø jisłě gaba
2. Dopełniacz –w_ jisłěwa gabawa
3. Biernik –j_z jisłějaz gabajaz
4. Miejscownik –hě jisłěhě gabahě
5. Ablatyw –chu jisłěchu gabachu
6. Allatyw –kuch jisłěkuch gabakuch
7. Innesyw –z_ jisłěza gabaza
8. Wołacz –kh_² jisłěkhě gabakhě
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks chorat (zboże) karpach (pies)
1. Mianownik –ø chorat karpach
2. Dopełniacz –_ chorata karpacha
3. Biernik –_z chorataz karpachaz
4. Miejscownik –hě chorathě karpachhě
5. Ablatyw –_chu choratachu karpachachu
6. Allatyw –uch choratuch karpachuch
7. Innesyw –z_ choratza karpachza
8. Wołacz –kh_² choratkhě karpachkhě
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks pełaslo (noc) ňifauslo (wnuk)
1. Mianownik –o pełaslo ňifauslo
2. Dopełniacz –_ pełasla ňifauslu
3. Biernik –_z pełaslaz ňifausluz
4. Miejscownik –ohě pełaslohě ňifauslohě
5. Ablatyw –_chu pełaslachu ňifausluchu
6. Allatyw –uch pełasluch ňifausluch
7. Innesyw –oz_ pełasloza ňifauslozu
8. Wołacz –okh_² pełaslokhě ňifauslokhau
I-temat

Występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to i lub ai.

Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks sagai (ojciec) ľibi (żona)
1. Mianownik –ø sagai ľibi
2. Dopełniacz –wi sagaiwi ľibiwi
3. Biernik –jiz sagaijiz ľibijiz
4. Miejscownik –hě sagaihě ľibihě
5. Ablatyw –chu sagaichu ľibichu
6. Allatyw –kuch sagaikuch ľibikuch
7. Innesyw –ži sagaiži ľibiži
8. Wołacz –khai sagaikhai ľibikhai
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks šesľim (noga) wałaik (ktoś)
1. Mianownik –ø šesľim wałaik
2. Dopełniacz –´i šesľimi wałaiǩi
3. Biernik –´iz šesľimiz wałaiǩiz
4. Miejscownik –hě šesľimhě wałaik'hě
5. Ablatyw –´ichu šesľimichu wałaiǩichu
6. Allatyw –uch šesľimuch wałaikuch
7. Innesyw –ži šesľimži wałaikži
8. Wołacz –khai šesľimkhai wałaikkhai
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks ǩifislo (biegacz) łaislo (ładunek)
1. Mianownik –o ǩifislo łaislo
2. Dopełniacz –´i ǩifisľi łaisľi
3. Biernik –´iz ǩifisľiz łaisľiz
4. Miejscownik –ohě ǩifislohě łaislohě
5. Ablatyw –´ichu ǩifisľichu łaisľichu
6. Allatyw –uch ǩifisluch łaisluch
7. Innesyw –oži ǩifisloži łaisloži
8. Wołacz –okhai ǩifislokhai łaislokhai
O-temat

Występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to o lub e.

Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks wadǩe (młyn) soko (jabłko)
1. Mianownik –ø wadǩe soko
2. Dopełniacz –wo wadǩewo sokowo
3. Biernik –joz wadǩejoz sokojoz
4. Miejscownik –hě wadǩehě sokohě
5. Ablatyw –chu wadǩechu sokochu
6. Allatyw –kuch wadǩekuch sokokuch
7. Innesyw –zo wadǩezo sokozo
8. Wołacz –se wadǩese sokose
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks opf (pasterz) ǩer (osoba)
1. Mianownik –ø opf ǩer
2. Dopełniacz –o opfo ǩero
3. Biernik –oz opfoz ǩeroz
4. Miejscownik –hě opfhě ǩerhě
5. Ablatyw –ochu opfochu ǩerochu
6. Allatyw –uch opfuch ǩeruch
7. Innesyw –zo opfzo ǩerzo
8. Wołacz –se opfse ǩerse
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks toslo (modlitwa) heslo (świnia)
1. Mianownik –o toslo heslo
2. Dopełniacz –oł tosloł hesloł
3. Biernik –oz tosloz hesloz
4. Miejscownik –ohě toslohě heslohě
5. Ablatyw –ochu toslochu heslochu
6. Allatyw –uch tosluch hesluch
7. Innesyw –ozo toslozo heslozo
8. Wołacz –ose toslose heslose
L. podwójna
A-temat, O-temat, U-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks jisłě (kapłan) gaba (człowiek)
1. Mianownik –jěja jisłějěja gabajěja
2. Dopełniacz –jějau jisłějějau gabajějau
3. Biernik –jěj jisłějěj gabajěj
4. Miejscownik –jějahě jisłějějahě gabajějahě
5. Ablatyw –jějach jisłějějach gabajějach
6. Allatyw –jějak jisłějějak gabajějak
7. Innesyw –jějaz jisłějějaz gabajějaz
8. Wołacz –jějakhě jisłějějakhě gabajějakhě
Odmiana spółgłoskowa i ruchoma
Przypadek Sufiks opf (pasterz) karpach (pies)
1. Mianownik –_jěja opfojěja karpachajěja
2. Dopełniacz –_jějau opfojějau karpachajějau
3. Biernik –_jěj opfojěj karpachajěj
4. Miejscownik –_jějahě opfojějahě karpachajějahě
5. Ablatyw –_jějach opfojějach karpachajějach
6. Allatyw –_jějak opfojějak karpachajějak
7. Innesyw –_jějaz opfojějaz karpachajějaz
8. Wołacz –_jějakhě opfojějakhě karpachajějakhě
I-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks sagai (ojciec) ľibi (żona)
1. Mianownik –jěja sagaijěja ľibijěja
2. Dopełniacz –jějau sagaijějau ľibijějau
3. Biernik –jěj sagaijěj ľibijěj
4. Miejscownik –jějahě sagaijějahě ľibijějahě
5. Ablatyw –jějach sagaijějach ľibijějach
6. Allatyw –jějak sagaijějak ľibijějak
7. Innesyw –jějaz sagaijějaz ľibijějaz
8. Wołacz –jějakhě sagaijějakhě ľibijějakhě
Odmiana spółgłoskowa i ruchoma
Przypadek Sufiks šesľim (noga) wałaik (ktoś)
1. Mianownik –´ijěja šesľimijěja wałaiǩijěja
2. Dopełniacz –´ijějau šesľimijějau wałaiǩijějau
3. Biernik –´ijěj šesľimijěj wałaiǩijěj
4. Miejscownik –´ijějahě šesľimijějahě wałaiǩijějahě
5. Ablatyw –´ijějach šesľimijějach wałaiǩijějach
6. Allatyw –´ijějak šesľimijějak wałaiǩijějak
7. Innesyw –´ijějaz šesľimijějaz wałaiǩijějaz
8. Wołacz –´ijějakhě šesľimijějakhě wałaiǩijějakhě
L. mnoga
A-temat, O-temat, U-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks jisłě (kapłan) gaba (człowiek)
1. Mianownik –sl_za jisłěslaza gabaslaza
2. Dopełniacz –sl_zau jisłěslazau gabaslazawa
3. Biernik –sl_z jisłěslaz gabaslaz
4. Miejscownik –sl_zhě jisłěslazhě gabaslazhě
5. Ablatyw –sl_zach jisłěslazach gabaslazach
6. Allatyw –sl_zak jisłěslazak gabaslazak
7. Innesyw –sl_zaz jisłěslazaz gabaslazaz
8. Wołacz –sl_zakhě jisłěslazakhě gabaslazakhě
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks opf (pasterz) karpach (pies)
1. Mianownik –osl_za opfosloza karpachoslaza
2. Dopełniacz –osl_zau opfoslozau karpachoslazau
3. Biernik –osl_z opfosloz karpachoz
4. Miejscownik –osl_zhě opfoslozhě karpachoslazhě
5. Ablatyw –osl_zach opfoslozach karpachoslazach
6. Allatyw –osl_zak opfoslozak karpachoslazak
7. Innesyw –osl_zaz opfoslozaz karpachoslazaz
8. Wołacz –osl_zakhě opfoslozakhě karpachosl_zakhě
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks pełaslo (noc) ňifauslo (wnuk)
1. Mianownik –r_za pełaraza ňifauruza
2. Dopełniacz –r_zau pełarazau ňifauruzau
3. Biernik –r_z pełaraz ňifauruz
4. Miejscownik –r_zhě pełarazhě ňifauruzhě
5. Ablatyw –r_zach pełarazach ňifauruzach
6. Allatyw –r_zak pełarazak ňifauruzak
7. Innesyw –r_zaz pełarazaz ňifauruzaz
8. Wołacz –r_zakhě pełarazakhě ňifauruzakhě
I-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks sagai (ojciec) ľibi (żona)
1. Mianownik –sľiza sagaisľiza ľibisľiza
2. Dopełniacz –sľizau sagaisľizau ľibisľizau
3. Biernik –sľiz sagaisľiz ľibisľiz
4. Miejscownik –sľizhě sagaisľizhě ľibisľizhě
5. Ablatyw –sľizach sagaisľizach ľibisľizach
6. Allatyw –sľizak sagaisľizak ľibisľizak
7. Innesyw –sľizaz sagaisľizaz ľibisľizaz
8. Wołacz –sľizakhě sagaisľizakhě ľibisľizakhě
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks šesľim (noga) wałaik (ktoś)
1. Mianownik –osľiza šesľimosľiza wałaikosľiza
2. Dopełniacz –osľizau šesľimosľizau wałaikosľizau
3. Biernik –osľiz šesľimosľiz wałaikosľiz
4. Miejscownik –osľizhě šesľimosľizhě wałaikosľizhě
5. Ablatyw –osľizach šesľimosľizach wałaikosľizach
6. Allatyw –osľizak šesľimosľizak wałaikosľizak
7. Innesyw –osľizaz šesľimosľizaz wałaikosľizaz
8. Wołacz –osľizakhě šesľimosľizakhě wałaikosľizakhě
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks ǩifislo (biegacz) łaislo (ładunek)
1. Mianownik –jiza ǩifijiza łaijiza
2. Dopełniacz –jizau ǩifijizau łaijizau
3. Biernik –jiz ǩifijiz łaijiz
4. Miejscownik –jizhě ǩifijizhě łaijizhě
5. Ablatyw –jizach ǩifijizach łaijizach
6. Allatyw –jizak ǩifijizak łaijizak
7. Innesyw –jizaz ǩifijizaz łaijizaz
8. Wołacz –jizakhě ǩifijizakhě łaijizakhě

Przymiotnik

Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest -z_z lub -z_²z, która może być zmiękczona do -ž_z lub -ž_²z[6]. Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. jisłě > jisłězaz (kapłanowy).

Inne przykłady:

  • żongěpaizaiz – zachodni
  • aigoslozoz – językowy
  • hałużzuz – ziarnowy
  • zahmas'zaz – mielony

Dodając natomiast -(_)lu zamiast -z_z otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. aigoslolu – bezjęzyczny.

Przysłówek

Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika -z_z/-z_²z na -z_ð/-z_²ð. Ta również może być zmiękczona do -ž_ð/-ž_²ð. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:

  • jisłězað – kapłańsko
  • żongěpaizaið – zachodnio
  • aigoslozoð – językowo
  • zahmaszað – mielnie

Czasownik

Czasownik wyraża czynność. Różni się on nieco od protogamajskiego. Jednak nadal jest zatarcie granicy pomiędzy aspektem a trybem.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim -ěj (po spółgłoskach i ruchomym o), zapożyczona z j. darkajskiego, lub -ňe (po innych samogłoskach). Ponieważ protogamajskie czasowniki rzadko kończyły się na samogłoskę, -ňe jest dosyć rzadkie. Przykłady:

  • zahmasěj – mielić/mleć
  • szaiměj – orać
  • zuwaslěj – polować
  • ǩifěj – biec
  • uzupěj – pytanie
  • pfěslěňe – palić
  • soňe – jeść

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna).

Odmiana czasowników

Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:

Osoba Sufiks
1 os. l. poj -(f)_²t
2 os. l. poj -(f)_²z
3 os. l. poj -(f)_²že
1 os. l. pd -(ð)_
2 os. l. pd -(ð)_g
3 os. l. pd -(ð)_x
1 os. l. mn -(f)_²
2 os. l. mn -(f)_²g
3 os. l. mn -(f)_²x

Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":

Osoba Czasownik
1 os. l. poj chadě
2 os. l. poj chadapf
3 os. l. poj chadze
1 os. l. pd chadajěja
2 os. l. pd chadazajěja
3 os. l. pd chadažet
1 os. l. mn chad
2 os. l. mn chadazěg
3 os. l. mn chadazět

Czasownik mieć (xohsazěj), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika woleć (oslauna), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).

Cząstkę osoby można pominąć, gdy podmiot już jest znany, zaś czas jest inny niż teraźniejszy.

Chcieć

Zgodnie z systemem protogamajskim czasownik chcieć nie istnieje. O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:

  • 1. podmiot
  • 2. dopełnienie
  • 3. czasownik posiłkowy woleć (oslauna) odmieniony normalnie
  • 4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem woleć orzeczenie modalne)

Przykładowo: Go xahsazaz pausluz oslaunafět szaimait. - Ja chce orać wielkie pole.

Go xahsazaz pausluz oslaunafět szaiměj. - Ja wolę orać wielkie pole.


Trybo-aspekty

Stanu (aspekty):

W języku istnieją dwie formy czasownika – niedokonana i dokonana. Forma niedokonana oznacza tyle, że czynność nie została zakończona. Ma afiks zerowy (ø).

Forma dokonana oznacza, że czynność została już ukończona lub za chwile się ją ukończy. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie zaprzeszłym) prefiksu p(_)- np.

  • szaimait/żaimait (oram) > piszaimait/piżaimait (zoram)
  • fahakět (sieję) > pafahakět (zsieję)

W większości djalektów zanikła forma teliktyczna. Wśród nich jest także klasyczna odmiana zongepajszczyzny. Jednak w djalekcie zachodnim (który stał się przodkiem wszystkich zachodniozongepajckich) przetrwała, a czasami w nich to ona zastąpiła aspekt dokonany.

Intencji:

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu h_(sl)- lub j_(sl)- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:

  • szaimait (oram) > jiszaimait (chce orać)
  • fahakět (sieję) > hafahakět (chcę siać)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego.

Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie chcieć):

  • szaimait (oram) > chadapf szaimaiz (obyś orał)
  • fahakět (sieję) > chadapf fahakěz (obyś siał).

Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.

Forma pytająca oczywiście tworzy pytania. Tworzymy ją dodając cząstkę k_²(m)- lub ǩ_²(m)- (jeśli _² to e) np.

  • szaimait (oram) > kaiszaimaiz (orasz?)
  • fahakět (sieję) > kěfahakěz (siejesz?).

Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.

Czasy

W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.

Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks "-(t)_²l" np:

  • szaimaitail – będę orać
  • ǩifaigail – będziecie biec

Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks "-(s)_n" np:

  • fahakětan – siałem
  • zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście

Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik być w czasie przeszłym np:

  • chaděsan fahakětan – siałem (przed czymś innym)[7]/siałem był[8]
  • chadazajějasan zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli

Kolejność sufiksów czasownika

  • czasownik posiłkowy woleć
    • prefiks formy pragnącej
    • woleć
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu
  • czasownik posiłkowy być
    • prefiks formy pragnącej
    • odmienione być
    • sufiks czasu
  • czasownik właściwy
    • prefiks formy pytającej
    • prefiks formy pragnącej
    • prefiks trybo-aspektu stanu
    • czasownik
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu

Gerundium

Gerundium, czyli rzeczownik odczasownikowy, tworzymy zmieniając końcówkę bezokolicznika -ěj na -oj (ta końcówka również pochodzi z j. darkajskiego), zaś w przypadku końcówki -ňe zamianę na -ňej. Odmienia się przez przypadki jak każdy rzeczownik, zaś w odmianie ludowej języka zawsze otrzymuje przedimek określony. Przykłady:

  • zahmasoj – mielenie
  • szaimoj – oranie
  • zuwasloj – polowanie
  • ǩifoj – bieganie
  • uzupoj – pytanie
  • pfěslěňej – palenie
  • soňej – jedzenie
Gerundium czasowników "być" i "woleć"

Nieregularne czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna) otrzymują końcówkę gerundium tak jakby miały końcówki bezokolicznika: gerundium chadaz to chadazoj, a oslaunaoslaunaňej

Imiesłowy

Imiesłów to nieosobowa forma czasownika traktowana jako przymiotnik lub przysłówek. W języku zongepajckim istnieją imiesłowy: przymiotnikowy i przysłówkowy

Imiesłów przymiotnikowy

Określa podmiot jako wykonujący czynność, ale ta czynność nie jest orzeczeniem a jedynie określeniem cechy. Zachowuje aspekt. Tworzy się ją dodając do formy bezokolicznika końcówkę przymiotnika, np:

  • zahmasějzěz – mielący
  • szaimějzěz – orzący
  • zuwaslějzěz – polujący
  • ǩifějzěz – biegnący
  • pfěslěňezoz – palący
  • soňezoz – jedzący
  • oslaunazaz – wolący
  • uzupějzěz – pytający

Funkcjonalnie działa jak przymiotnik.

Imiesłów przysłówkowy

Jest tworzony dodając końcówkę przysłówka do bezokolicznika prócz czasownika woleć, który tego imiesłowu nie posiada. Wyraża on tyle, że dana czynność toczyła się równolegle do innej.

  • zahmasějzěð – mieląc
  • szaimějzěð – orząc
  • zuwaslějzěð – polując
  • ǩifějzěð – biegnąc
  • pfěslěňezoð – paląc
  • soňezoð – jedząc
  • uzupějzěð – pytając


Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podlegają regularnej odmianie przez przypadki.

Zaimek Tłumaczenie
go ja
łai ty
pe on/ona/ono
šzipfajěja/ajěja[9] my (l. podwójna)
ujěja [10] wy (l. podwójna)
khado [11] oni/one (l. podwójna)
šzipfa/žipfa my
auslo wy
kha oni/one

Zaimki dzierżawcze

Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki -z_z lub -z_²z – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.

Zaimki zwrotne

Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.

  • go → gosaum
  • łai → łaisaum
  • pe → pesaum
  • šzipfajěja → šzipfajějasaum/ajěja → ajějasaum
  • ujěja → ujějasaum
  • khado → khadosaum
  • šzipfa → šzipfasaum
  • auslo → auslosaum
  • kha → khasaum

Liczebniki

Liczebniki dzielą się na główne i porządkowe. Główne są formą traktowaną jak rzeczowniki (odmieniają się przez przypadki), zaś porządkowe jak przymiotniki. Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do l. głównego afiks -(_)n.

liczba liczebnik główny liczebnik porządkowy
1 haszsolu haszsolun
2 zaslu zaslun
3 džidu džidun
4 ězo ězon
5 chasloga chaslogan
6 naira nairan
7 zog zogon
8 weslo weslon
9 pěla pělan
10 apěg apěgan
20 zaslowi zaslowin
30 džinowi džinowin
40 wisowi wisowin
50 chaslogawawa chaslogawawan
60 nairawawa nairawawan
70 zosziu/zożiu zosziwin/zożiwin
80 wesľiu wesľiwin
90 pěľiu pěľiwin
100 zěpfjaslo zěpfjaslan
1000 ðancho ðanchon

Przedimek

W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (w starozongepajckim występował przedimek określony *łłach). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka pe lub zaimków wskazujących.

Przykładowe zdania i teksty

Owca i Konie

Zongepajcki klasyczny:

Szuslo zěkhuhě zoslu iši khaxšijiz wěn-xohsazžezon, wakhatunosluza pidachzon. Haszsolun iľižiz azaslo sawawszon, zoslun xahsazaz łaisľiz łaislošin ji džidun zajějazað gabajaz jagawawaslosan. Zoslu wakhatunsluzak paigžin: „Gozaz siwax abaže, chěslo idachět aži gaba piszeslože szawawěj”. Wakhatunosluza pachawaněxan: „Chadapf tauslauz zoslukhau, šzipfazaz siwax abafěx, chěslo idachěx afa gaba, ě, łaizaz khaxšijiz szoslu gapaslo fi pesaum pahafžin. Ji zoslu khaxšijiz wěn'xohsazže” . Chěslo zauch patuslužeson, zoslu að nuhěpjaz piszimšin.

Protogamajski:

Zur saaquhu, phauru isi waan ħauhtaytan qaħtiwi binnakasaytan waqadunrusayus. Raħ hazrun tawwasaytan illisis awwasaryas, raħ pharun liirisaytin ħahtasas dilliyis fi raħ dhinnun sayyasah yaghawwarasaytan ghammayas. Raħ phauru biighisaytin waqadunrusaksu: "Aghqiwaħ ammasay, kaar innakaad asi ghamma ghayrasay zaww waqadunrusawul". Raħ waqadunrusa makawanaħan: "Inur hurduuruph, phauruquu, ziqiwaħrasa ammaħ, kaar innaka apa ghamma, raħ paabun, mahaptiniisay layqaħtiyis bausas ghabaraksu pir paytuum. Fi raħ phauru waan ħauhtaytan qaħtiwi". Kaar suuk badurusaytun, raħ phauru gipisaytin nuhaabadh.

Polski:

Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.

Modlitwa Pańska

Zongepajcki

Sagai šzipfazaz, iši zadzipfza chadze,

łaižiz gažim oslěslopez,

chabi pezoz usla pusutuslau,

chabi pežiz oslau jachadzefěz zadzipfaza ji xahsahěpza.

Šzipfazaz choratso fi šzipfawa ðukhauz,

pfi šzipfazaz szonislěněz,

afa šzipfa fi šzipfazaz islěngabawa szonislěně.

Ji ěxraimzaz tělchakuch wěn-slopez,

Szax̌i uslała ðukhaufez.

Polski dosłowny

Ojcze nasz, który w niebie jesteś;

Nasze imiona święć;

Niechaj twoje dobro przyjdzie;

Niechaj twoja wola będzie w niebie i na Ziemi.

Naszego chleba dla nas daj

I nasze (winy) odpuść,

Jak my dla naszych winowajców odpuścimy,

I zbrodni diabła nie daj,

Ale wieczne dobro daj.

Polski

Ojcze nasz, któryś jest w niebie

święć się imię Twoje;

przyjdź królestwo Twoje;

bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi;

chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj;

i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom;

i nie wódź nas na pokuszenie;

ale nas zbaw od złego.

Procesy fonetyczne i prawa językowe

Kursywą oznaczono procesy, które się odbyły tylko w zongepajckim ludowym

Przypisy

  1. jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka
  2. trochę niższe od kardynalnego [ɛ], dlatego też można spotkać symbol [æ]
  3. Po samogłoskach przed spółgłoską h oznacza iloczas
  4. Litera ż jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie żona (dom), żongě (zongepajczyk) oraz żongěpai (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na sz można skrócić do ż. W zapisie bez djakrytków ż jest zastępowane przy pomocy sz lub, w celu odróżnienia, sz' (z apostrofem)
  5. Znak ten jest transkrybowany jako ż w kilku rdzeniach, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie żona (dom), żongě (zongepajczyk) oraz żongěpai (zachód) – czyli te związanie z samym ludem.
  6. zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na e oraz ě, które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.
  7. uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny
  8. odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika
  9. potoczna skrócona forma
  10. pochodzi od skróconego, protogamajskiego uuruyya
  11. jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem