Język zongepajcki: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (poprawiłem tabelę samogłosek i spółgłosek (dodałem allofony i dodałem kategorię "centralne" do samogłosek))
Linia 16: Linia 16:
 
}}{{sp}}
 
}}{{sp}}
  
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>Jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''Żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście ''aː > ɛ (ě)''. Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
+
'''Język zongepajcki''', '''Język zongepajski''' lub '''Język zachodni'''<ref>jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka</ref> (''Żongěpaizaiz aigoslo'' [{{IPA|'zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo}}]) to język pochodny od [[Język protogamajski|protogamajskiego]], należący do grupy [[Języki gamajskie|języków gamajskich]] i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście ''aː > ɛ (ě)''. Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [{{IPA|ɣ}}].
  
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
 
== Rozwój fonetyki od protogamajskiego ==
Linia 93: Linia 93:
 
*kx > tɕ (č)
 
*kx > tɕ (č)
 
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
 
Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).
 +
 +
'''Tzw. "Naleciałość ludowa'''
 +
nagłosowe ji > ī
  
 
== Fonologia ==
 
== Fonologia ==
Linia 99: Linia 102:
 
! rowspan=1|
 
! rowspan=1|
 
! colspan=1|Przednie
 
! colspan=1|Przednie
 +
! colspan=1|Środkowe
 
! colspan=1|Tylne
 
! colspan=1|Tylne
 
|-
 
|-
Linia 104: Linia 108:
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Przymknięte
 
!Przymknięte
|{{IPA|i}}||{{IPA|u}}  
+
|{{IPA|i}} {{IPA|iː}}<ref>status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon {{IPA|[ji]}} w tej pozycji</ref>|| ||{{IPA|u}}  
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Półprzymknięte
 
!Półprzymknięte
|{{IPA|e}}||{{IPA|o}}  
+
|{{IPA|e}}||{{IPA|ə}}<ref>tylko w wymowie potocznej/z elementami języka ludowego</ref>||{{IPA|o}}  
 
|-align=center
 
|-align=center
 
!Półotwarte
 
!Półotwarte
|{{IPA|ɛ}}||{{IPA|ɐ}}
+
|{{IPA|ɛ}}||{{IPA|ɐ}}||
 
|-align=center
 
|-align=center
 
|}
 
|}
Linia 116: Linia 120:
 
Występują dwa dyftongi: '''ai''' oraz '''au''', pochodzące jednak z głosek '''ī, ū''', podczas gdy protogamajskie '''ai, au''' przeszły w '''e, o'''.
 
Występują dwa dyftongi: '''ai''' oraz '''au''', pochodzące jednak z głosek '''ī, ū''', podczas gdy protogamajskie '''ai, au''' przeszły w '''e, o'''.
 
=== Spółgłoski ===
 
=== Spółgłoski ===
 +
Kursywą zaznaczono allofony
 +
{| class="wikitable" style=text-align:center
 +
! colspan="2" |
 +
!Wargowe
 +
!Zębowe
 +
!Dziąsłowe
 +
!Podniebienne
 +
!Welarne
 +
!Języczkowe
 +
!Gardłowe
 +
|- align="center"
 +
! colspan="2" | Nosowe
 +
|{{IPA|m}}
 +
|{{IPA|n}}
 +
|
 +
|{{IPA|ɲ}}
 +
|{{IPA|''ŋ''<ref>allofon {{IPA|[n]}} przed {{IPA|[k]}} oraz {{IPA|[kx]}}</ref>}}
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! rowspan="2" |Zwarte
 +
!<small>bezdźwięczne</small>
 +
|{{IPA|p}}     
 +
|{{IPA|t}}
 +
|
 +
|
 +
|{{IPA|k}} 
 +
|
 +
|
 +
|-
 +
!<small>dźwięczne</small>
 +
|{{IPA|b}}
 +
|{{IPA|d}}
 +
|
 +
|
 +
|{{IPA|''g''<ref name="al" >allofon spółgłoski bezdźwięcznej przed spółgłoskami {{IPA|[r]}} {{IPA|[ɫ]}}, {{IPA|[l]}}, {{IPA|[ʎ]}} {{IPA|[w]}} {{IPA|[m]}} {{IPA|[n]}} {{IPA|[ɲ]}}</ref>}}
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! rowspan="2" | Afrykaty
 +
!<small>bezdźwięczne</small>
 +
|{{IPA|pf}}     
 +
|{{IPA|ts}}
 +
|{{IPA|tʃ}}
 +
|{{IPA|tɕ}}
 +
|{{IPA|kx}}
 +
|
 +
|
 +
|-
 +
!<small>dźwięczne</small>
 +
|{{IPA|''bβ''<ref name="al"></ref>}}
 +
|{{IPA|dz}}
 +
|{{IPA|dʒ}}
 +
|
 +
|{{IPA|''gɣ''<ref name="al"></ref>}}
 +
|
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! rowspan="2" | Szczelinowe
 +
!<small>bezdźwięczne</small>
 +
|{{IPA|f}}     
 +
|{{IPA|s}}
 +
|{{IPA|ʃ}}
 +
|{{IPA|ç}}
 +
|{{IPA|x}}
 +
|{{IPA|χ}}
 +
|{{IPA|h}}
 +
|-
 +
!<small>dźwięczne</small>
 +
|{{IPA|''β''}}<ref name="al"></ref>
 +
|{{IPA|ð}}, {{IPA|z}}
 +
|{{IPA|ʒ}}
 +
|
 +
|{{IPA|ɣ}}
 +
|{{IPA|''ʁ''}}<ref name="al"></ref>
 +
|
 +
|- align="center"
 +
! colspan="2" | Uderzeniowe
 +
|
 +
|{{IPA|ɾ}}
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|
 +
|-
 +
! colspan="2" | Boczne, Półsamogłoski
 +
|
 +
|{{IPA|ɫ}}
 +
|{{IPA|l}}
 +
|{{IPA|ʎ}}, {{IPA|j}}
 +
|{{IPA|w}}
 +
|
 +
|
 +
|}
 +
Allofony {{IPA|[bβ]}}, {{IPA|[β]}} kiedyś były wymawiane jako {{IPA|[bv]}} i {{IPA|[v]}}
 +
 +
Ta sama tabela, została jednak pozbawiona allofonów.
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
{| class="wikitable" style=text-align:center
 
! colspan="2" |
 
! colspan="2" |
Linia 210: Linia 312:
 
|
 
|
 
|}
 
|}
 +
 
Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.
 
Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.
  
Linia 383: Linia 486:
  
 
=== Przymiotnik ===
 
=== Przymiotnik ===
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z''<ref>Zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
+
Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest ''-z_z'' lub ''-z_²z''<ref>zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na '''e''' oraz '''ě''', które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.</ref>.
 
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
 
Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. ''jisłě'' > '''jisłězaz''' (kapłanowy).
  
Linia 539: Linia 642:
  
 
Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik ''być'' w czasie przeszłym np:
 
Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik ''być'' w czasie przeszłym np:
*''chaděsan fahakětan'' – siałem (przed czymś innym)<ref>Uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny</ref>/siałem był<ref>Odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika</ref>
+
*''chaděsan fahakětan'' – siałem (przed czymś innym)<ref>uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny</ref>/siałem był<ref>odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika</ref>
 
*''chadazajějasan zahmasagan'' – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli
 
*''chadazajějasan zahmasagan'' – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli
  

Wersja z 00:25, 18 lut 2020

Język zongepajcki (klasyczny)
Żongěpaizaiz aigoslo
Sposoby zapisu: łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Protogamajski
    • Grupa Centralna
    • Grupa Preferyjna
      • Zongepajcki
        • Zongepajcki klasyczny
        • Zongepajcki ludowy
          • Języki zongepajckie
Lista conlangów

        

Język zongepajcki, Język zongepajski lub Język zachodni[1] (Żongěpaizaiz aigoslo ['zonɣɛpajt͡sajt͡s 'ajɣoslo]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, palatalizacja, szyk SOV i przejście aː > ɛ (ě). Należy do grupy Peryferyjnej i zachowuje głoskę [ɣ].

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • ai > e
  • au > o
  • iː > ai
  • i > i
  • uː > au
  • u > u
  • aː > ɛ (zapisane przy pomocy ě)
  • a > ɐ (zapisane przy pomocy a)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsze zmiany:

  • l > ɫ (ł)
  • lː > ɫː
  • r > ɮ > sl (oryginalny dźwięk [ɮ] zachowały niektóre dialekty, zbitka sl może później przejść w , sol lub soľ w zależności od otoczenia)

Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • f > pf (zapisane jako pf)
  • θ > > ts (zapisane jako z)
  • s > ts (zapisane jako z)
  • ħ > x > kx (zapisane jako x)

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • p > f
  • t > s
  • k > x (zapisane jako ch)
  • q > χ (zapisane jako kh, dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zazwyczaj przechodził w [x])

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • b > p
  • d > t
  • g > k

Druga przesuwka

  • rː > ɾ (r)
  • ɫː > l
  • jː > jɛj (jěj)
  • wː > waw (waw/wau)
  • mː > mp > b
  • nː > nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.

Zmiękczenie spółgłosek wargowych jest asynchroniczne.

  • b > bç (bǩ)
  • p > pç (pǩ)
  • pf > pfç (pfǩ)
  • f > fç (fǩ)
  • w > wç (wǩ)
  • m > mɲ (mń)

Natomiast reszta głosek uzyskuje nowe brzmienie lub zlewają się z innymi.

  • d > dzʲ > dz (dz)
  • t > tsʲ > ts (z)
  • s > ʃ (š)
  • z (ż) > ʒ (ž)
  • ts (z) > tʃ (c)
  • ð (dj) > dʒ (dž)
  • ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
  • h, ɾ (r) > j
  • hj, ɾj > j
  • n > ɲ (ň)
  • k > ç (ǩ/kz[2])
  • χ, x > sʲ > s (s)
  • ɣ > zʲ > z (ż)
  • kx > tɕ (č)

Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie była przeprowadzona w pełni konsekwentnie (w przeciwieństwie do przesuwek).

Tzw. "Naleciałość ludowa nagłosowe ji > ī

Fonologia

Samogłoski

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte i [3] u
Półprzymknięte e ə[4] o
Półotwarte ɛ ɐ

Dyftongi

Występują dwa dyftongi: ai oraz au, pochodzące jednak z głosek ī, ū, podczas gdy protogamajskie ai, au przeszły w e, o.

Spółgłoski

Kursywą zaznaczono allofony

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n ɲ ŋ[5]
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d g[6]
Afrykaty bezdźwięczne pf ts kx
dźwięczne [6] dz [6]
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ ç x χ h
dźwięczne β[6] ð, z ʒ ɣ ʁ[6]
Uderzeniowe ɾ
Boczne, Półsamogłoski ɫ l ʎ, j w

Allofony [bβ], [β] kiedyś były wymawiane jako [bv] i [v]

Ta sama tabela, została jednak pozbawiona allofonów.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Gardłowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts kx
dźwięczne dz
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Uderzeniowe ɾ
Boczne, Półsamogłoski ɫ l ʎ, j w

Nie wszystkie spółgłoski pojawiają się równie często.

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę.

Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego

Litery: a b c č d dj dz dž e ě f g h ch kh i ai j k ǩ l ľ ł m n ň o p pf r s š t u au w x z ż ž

Wymowa: [ɐ] [b] [tʃ] [tɕ] [d] [ð] [dz] [dʒ] [e] [ɛ] [f] [ɣ] [h] [x] [χ] [i] [ai] [j] [k] [ç] [l] [ʎ] [ɫ] [m] [n] [ɲ] [o] [p] [pf] [ɾ] [s] [ʃ] [t] [u] [au] [w] [kx] [ts] [z] [ʒ]

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W dialektach wschodnich została zachowana (a nawet rozszerzona) harmonia protogamajska:

Ostatnia samogłoska słowa <---> Pierwsza samogłoska afiksu

  • i ai <---> i ai
  • u au <---> u au
  • a ě <---> a ě
  • o e <---> o e (o w harmonii funkcjonuje jako głoska krótka, a e ‒ długa)

Np:

  • aigoslo (język) > aigoroza (języki)
  • fǩislun (drzewo) > fǩislunosluza (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ruchome o)
  • jisłě (kapłan) > jisłěslaza (kapłani)
  • zoslu (owca) > zoslusluza (owce)

W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.

O ruchome

Asynchroniczna palatalizacja spółgłosek wargowych i rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby (T)V(T). Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. o ruchomym. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:

  • po końcowym sl, np. aigoslo < aigosl
  • po miękkiej spółgłosce wargowej w systemach TWM > ToWçM, VWjV > VWçojV gdzie T - dowolna spółgłoska, W - spółgłoska wargowa, M - miękka samogłoska (e, i), V - dowolna samogłoska
  • w grupach TslV > TsolV, VslT > VsloT
  • jeżeli sufiks by się zaczął na sl, przed sl dodajemy właśnie ruchome o.

Właściwości ruchomego o:

  • nie podlega harmonii
  • jeśli jest na końcu wyrazu, a jest wersja afiksu na słowa kończące się na spółgłoskę, to afiks używa wersji spółgłoskowej
  • w potocznej wymowie jest często redukowane do szwy

Istnieją nieliczne wyjątki, gdzie zachowana jest grupa sl pomimo łamania budowy (T)V(T). Jeszcze rzadziej te wyjątki się pojawiają w pozycjach palatalizacji.

Pochodzenie barwy ruchomego o

Pierwotnie o ruchome musiało mieć inny dźwięk. Dowodem jest przejście jego w szwę (ă) przy zachowaniu barwy zwykłego o (pochodzącego z protogamajskiego au) w zongepajckim ludowym. Inną teorią jest ta, która zakłada, że od początku o ruchome brzmiało jak ă, a dopiero później w zongepajckim klasycznym przeszło w o.

Przykładowe oboczności pomiędzy zongepajckim klasycznym a ludownym:

Zongepajcki klasyczny IPA (klasyczny) Zongepajcki ludowy IPA (ludowy) Polski
aigoslo /'ajɣoslo/ ègoslă /'ɛɣoslə/ język
saikhaslo /'sajχɐslo/ sèkhaslă /'sɛχɐslə/ brat
khapsolai /'χɐpsolaj/ khapsălè /'χɐpsəlɛ/ król
oslaupu /'oslawpu/ ăslòpu /'əslɔpu/ włosy
djuslokhag /'ðusloχɐɣ/ djuslăkhag /'ðusləχɐɣ/ lub /'βusləχɐɣ/ wiatr

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.

Przypadki w języku zongepajskim (w nawiasie kwadratowym skrót, w okrągłym pytania):

  • 1. mianownik [m] (kto, co)
  • 2. dopełniacz [d] (kogo, czego)
  • 3. biernik [b] (kogo, co)
  • 4. miejscownik [mj] (o kim, o czym)
  • 5. ablatyw [a] (skąd, od kogo, od czego)
  • 6. allatyw [al] (dokąd, do kogo, do czego)
  • 7. innesyw [i] (w kim, w czym)
  • 8. wołacz [w] (zawołaj kogoś, coś)

Celownik został zastąpiony przez konstrukcje dopełniacza z przyimkiem ǩi (dla). Narzędnik całkowicie zlał się z miejscownikem, a prolatyw i ekwatyw z mianownikiem.

Przypadek Sufiks gaba – człowiek jisłě – kapłan, guślarz wakhatun – koń
1. m gaba jisłě wakhatun
2. d -(w)_ gabawa jisłěwa wakhatunu
3. b -(j)_z gabajaz jisłějiz wakhatunuz
4. mj -hě gaba jisłě wakhatun
5. a -(_)chu abachu jisłěchu wakhatunuchu
6. al -(k)uch gabakuch jisłěkuch wakhatunuch
7. i -z_ gabaza jisłěza wakhatunzu
8. w -(_)kh_² gabakhě jisłěkhě wakhatunukhau

Liczby

W języku są używane trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Liczba zerowa zanikła.

Sufiksy do określenia liczb:

  • pojeczyncza: bez końcówek
  • podwójna: -_jěja
  • mnoga: -(o)sl_za, -r_za (gdy kończy się na slo)

Przykłady:

  • zoslu, zoslujěja, zoslusluza (owca, dwie owce, owce)
  • jisłě, jisłějěja, jisłěslaza (kapłan, dwaj kapłani, kapłani)
  • aigoslo, aigoslojěja, aigoroza (język, dwa języki, języki)

Przymiotnik

Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest -z_z lub -z_²z[7]. Charakterystyczne dla j. zongepajckiego jest to, że od każdego rzeczownika można utworzyć przymiotnik. Np. jisłě > jisłězaz (kapłanowy).

Inne przykłady:

  • żongěpaizaiz – zachodni
  • aigoslozoz – językowy
  • hałużzuz – ziarnowy
  • zahmaszaz – mielony

Dodając natomiast -(_)lu zamiast -z_z otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. aigoslolu – bezjęzyczny.

Przysłówek

Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika -z_z/-z_²z ma -z_dj/-z_²dj. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:

  • jisłězadj – kapłańsko
  • żongěpaizaidj – zachodnio
  • aigoslozodj – językowo
  • zahmaszadj – mielnie

Czasownik

Czasownik wyraża czynność. Różni się on nieco od protogamajskiego. Jednak nadal jest zatarcie granicy pomiędzy aspektem a trybem.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim ěj (po spółgłoskach i ruchomym o) lub ňe (po innych samogłoskach). Przykłady:

  • zahmasěj – mielić/mleć
  • żaiměj – orać
  • zuwaslěj – polować
  • ǩifěj – biec
  • pfěslěňe – palić

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna).

Odmiana czasowników

Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:

Osoba Sufiks
1 os. l. poj -(f)_²t
2 os. l. poj -(f)_²z
3 os. l. poj -(f)_²ce
1 os. l. pd -(dj)_
2 os. l. pd -(dj)_g
3 os. l. pd -(dj)_x
1 os. l. mn -(f)_²
2 os. l. mn -(f)_²g
3 os. l. mn -(f)_²x

Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":

Osoba Czasownik
1 os. l. poj chadě
2 os. l. poj chadapf
3 os. l. poj chadze
1 os. l. pd chadajěja
2 os. l. pd chadazajěja
3 os. l. pd chadacet
1 os. l. mn chad
2 os. l. mn chadazěg
3 os. l. mn chadazět

Czasownik mieć (xohsazěj), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika woleć (oslauna), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).

Chcieć

O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:

  • 1. podmiot
  • 2. dopełnienie
  • 3. czasownik posiłkowy woleć (oslauna) odmieniony normalnie
  • 4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem woleć orzeczenie modalne)

Przykładowo: Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaimait. - Ja chce orać wielkie pole.

ale Go xahsazaz pausluz oslaunafět żaiměj. - Ja wolę orać wielkie pole.

Trybo-aspekty

Stanu:

Trybo-aspekt stanu oddaje to, że czynność jest już zakończona. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie przeszłym złożonym) prefiksu p(_)- lub opǩi- (jeżeli pierwsza samogłoska to i lub ai) np.

  • żaimait (oram) > opǩiżaimait (zoram)
  • fahakět (sieję) > pafahakět (zsieję)

W języku zanikła forma teliktyczna.

Intencji:

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu h_(sl)- lub j_(sl)- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:

  • żaimait (oram) > jiżaimait (chce orać)
  • fahakět (sieję) > hafahakět (chcę siać)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego.

Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie chcieć):

  • żaimait (oram) > chadapf żaimaiz (obyś orał)
  • fahakět (sieję) > chadapf fahakěz (obyś siał).

Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.

Forma pytająca oczywiście tworzy pytania. Tworzymy ją dodając cząstkę k_²(m)- lub ǩ_²(m)- (oczywiście powodem jest palatalizacja) np.

  • żaimait (oram) > kaiżaimaiz (orasz?)
  • fahakět (sieję) > kěfahakěz (siejesz?).

Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.

Czasy

W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.

Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks "-(t)_²l" np:

  • żaimaitail – będę orać
  • ǩifaigail – będziecie biec

Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks "-(s)_n" np:

  • fahakětan – siałem
  • zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście

Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik być w czasie przeszłym np:

  • chaděsan fahakětan – siałem (przed czymś innym)[8]/siałem był[9]
  • chadazajějasan zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście (przed czymś innym)/mieliliście byli

Kolejność sufiksów czasownika

  • czasownik posiłkowy woleć
    • prefiks formy pragnącej
    • woleć
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu
  • czasownik posiłkowy być
    • prefiks formy pragnącej
    • odmienione być
    • sufiks czasu
  • czasownik właściwy
    • prefiks formy pytającej
    • prefiks formy pragnącej
    • prefiks trybo-aspektu stanu
    • czasownik
    • sufiks osoby/bezokolicznika
    • sufiks czasu

Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podlegają regularnej odmianie przez przypadki.

Zaimek Tłumaczenie
go ja
łai ty
pe on/ona/ono
žipfajěja my (l. podwójna)
ujěja [10] wy (l. podwójna)
khado [11] oni/one (l. podwójna)
žipfa my
auslo wy
kha oni/one

Zaimki dzierżawcze

Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki -z_z lub -z_²z – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.

Zaimki zwrotne

Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.

  • go → gosaum
  • łai → łaisaum
  • pe → pesaum
  • žipfajěja → žipfajějasaum
  • ujěja → ujějasaum
  • khado → khadosaum
  • žipfa → žipfasaum
  • auslo → auslosaum
  • kha → khasaum

Przedimek

W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (kiedyś występował przedimek określony slax). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka pe lub zaimków wskazujących.

Przykładowe zdania i teksty

Zdania

  • Go toslauzuz pauslosaizaz pafahakět. – Ja zsieję całe pole.
  • Žipfajějasaum pfaraha. – My (dwoje) kochamy siebie.
  • Kha zěkhukuch zajějazadj sutuslaux. – Oni szybko idą do wzgórza.

Związki z innymi językami gamajskimi

Język zongepajcki posiada podobieństwa z innymi potomkami języka protogamajskiego. Oto niektóre z nich:

Język prachamski

Język zongepajcki jest najbardziej podobny do prachamskiego (podejrzewa się nawet, że wywodzą się z jednego prajęzyka). Oto część z nich:

  • W obu językach samogłoski od stanu protogamajskiego rozwinęły się bardzo podobnie. Jedynie protogamajskie w prachamskim zlało się z protogamajskim au w postaci o, zaś w zongepajckim obie głoski zachowały odrębność (odpowiednio ě i o). Również geminaty *ww oraz *yy inaczej zostały potraktowane (w zongepajckim przeszły w grupy waw oraz jěj, zaś w prachamskim albo wydłużyły samogłoskę, zaś po a dyftong).
  • Wspólna końcówka bezokolicznika -ěj (zongepajcki) i -oy (wczesny prachamski) – różnica w samogłosce jest spowodowana rozwojem . Z powodu tego, że protogamajski raczej nie dopuszczał zbitki *āy (na dodatek nie traktowanej jako dyftong) podejrzewa się, że została zapożyczona.

Przykłady słów, które w obu językach się nie wiele różnią: pěla – pōla (dziewięć), naira – nēyra (sześć).

Przypisy

  1. jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka
  2. zapis przy pomocy kz jest archaiczny, ale nadal spotykany (zwłaszcza w sytuacjach, gdzie nie można wpisać ǩ)
  3. status tej samogłoski jako fonem jest kontrowersyjny, ponieważ może się pojawić tylko na początku wyrazu i może być traktowana jako allofon [ji] w tej pozycji
  4. tylko w wymowie potocznej/z elementami języka ludowego
  5. allofon [n] przed [k] oraz [kx]
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 allofon spółgłoski bezdźwięcznej przed spółgłoskami [r] [ɫ], [l], [ʎ] [w] [m] [n] [ɲ]
  7. zazwyczaj wybór końcówki zależy od długości samogłoski, ale nie zawsze tak jest. Dotyczy to zwłaszcza słów kończących się na e oraz ě, które mają zazwyczaj krótkie samogłoski w końcówce.
  8. uproszczona forma dla współczesnej polszczyzny
  9. odpowiednik w polskim czasie zaprzeszłym, który zanika
  10. pochodzi od skróconego, protogamajskiego uuruyya
  11. jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem