Język zongepajcki: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m
m
Linia 429: Linia 429:
  
 
==== Dźwięk [{{IPA|g}}] ====
 
==== Dźwięk [{{IPA|g}}] ====
Oryginalne protogamajskie '''*g''' zostało ubezdźwięcznione do '''k''' podczas I przesuwki i nie było grupy '''*ŋk''', która mogłaby dać nowe '''g'''. Spowodowało to lukę w systemie fonetycznym, jednak w tej pozycji nie jest niczym dziwnym. Samodzielny fonem /{{IPA|g}}/ nie istnieje, ale samo [{{IPA|g}}] występuje jako allofon. Jeżeli /{{IPA|k}}/ występuje przed płynną, nosową lub drżącą, ulega udźwięcznieniu (to się tyczy wszystkich spółgłosek bezdźwięcznych). Grupa /{{IPA|rk}}/ jest także wymawiana [{{IPA|rg}}]. Nie pojawia się natomiast [{{IPA|g}}] w zapożyczeniach, które jest zastępowane /{{IPA|k}}/ lub /{{IPA|ɣ}}/, w kilku słowach także przez /{{IPA|ð}}/, z wyjątkem naturalnej grupy '''rk'''. Z drugej strony, pojawiają się nowe zapożyczenia z obcą zbitką [{{IPA|rk}}], przez co kontekst obecności [{{IPA|g}}] zaczyna być zatarty. Generalnie jednak nadal nie uznaje się [{{IPA|g}}] za samodzielny chwonem.
+
Oryginalne protogamajskie '''*g''' zostało ubezdźwięcznione do '''k''' podczas I przesuwki i nie było grupy '''*ŋk''', która mogłaby dać nowe '''g'''. Spowodowało to lukę w systemie fonetycznym, jednak w tej pozycji nie jest niczym dziwnym. Samodzielny fonem /{{IPA|g}}/ nie istnieje, ale samo [{{IPA|g}}] występuje jako allofon. Grupa /{{IPA|rk}}/ jest bowiem wymawiana [{{IPA|rg}}], co było wyjątkem podczas przesuwki. Nie pojawia się natomiast [{{IPA|g}}] w zapożyczeniach, które jest zastępowane /{{IPA|k}}/ lub /{{IPA|ɣ}}/, w kilku słowach także przez /{{IPA|ð}}/, z wyjątkem naturalnej grupy '''rk'''. Z drugej strony, pojawiają się nowe zapożyczenia z obcą zbitką [{{IPA|rk}}], przez co kontekst obecności [{{IPA|g}}] zaczyna być zatarty. Generalnie jednak nie uznaje się [{{IPA|g}}] za samodzielny fonem.
  
 
=== Akcent ===
 
=== Akcent ===

Wersja z 20:22, 5 sie 2020

Język zongepajcki (klasyczny)
żongěpaizaiz aigoslo
Typologia: analityczno-aglutynacyjny z elementami fleksji, z szykiem SOV
Utworzenie: Emil (w 2020)
Cel utworzenia: Na potrzeby projektu/konwerldu
Sposoby zapisu: atšzif, także łacińska transkrypcja
Klasyfikacja: Gamajskie
Kody
Conlanger–1 zon.
Lista conlangów

        

Nuvola apps bookcase 1 blue.svg.png Zobacz też słownik tego języka.


Język zongepajcki, Język zongepajski lub Język zachodni[1] (zon. żongěpaizaiz aigoslo ['zonɣɛpaɪ̯t͡saɪ̯t͡s 'aɪ̯ɣoslo]) to język pochodny od protogamajskiego, należący do grupy języków gamajskich i jest jednocześnie przodkiem języków zongepajckich. Od większości języków gamajskich odróżnia go bardzo charakterystyczna przesuwka spółgłosek, tzw. slotacyzm, palatalizacja, szyk SOV i przejście [] > [ɛ] (ě). Język jest inspirowany językami słowiańskimi, germańskimi, ugrofińskimi oraz w niewielkim stopniu semickimi (zwłaszcza jeśli chodzi o pismo).

Język zongepajcki należy do grupy peryferyjnej języków gamajskich, czyli bez zmiany protogamajskiej gammy [ɣ] na n tylnojęzykowe [ŋ]. Język klasyczny wywodzi się z średniozongepajckiego, ten zaś z starozongepajckiego. Wykazuje pewne podobieństwa z inną grupą języków gamajskich, chamskimi, co świadczy albo o wspólnym pochodzeniu (teoria języka zongepajcko-chamskiego), albo o istnieniu ligi językowej. Ponadto przyjął wiele cech z substratowych języków darkajskich, a nawet języka pradarkajskiego które czasami poprzez zongepajszczyznę rozprzestrzeniły się na kolejne obszary. Sam zongepajcki również wpłynął na darkajskie i spowodował powolny zanik grupy północnej.

Nazwa

Nazwa żongěpaizaiz aigoslo wywodzi się od starozongepajckiej nazwy *żongábeiseis eigołł, zaś ta wywodzi się od protogamajskiego słowa *zaunghaabii oznaczającego "zachód słońca". Nazwa oznaczała dosłownie "język zachodzącego słońca". Z czasem dawne słowo żona (od sz. *żona, pɣ. *zauna) "zachód" zaczęłno nabierać znaczenia "dom, siedziba, ojczyzna", zaś *żongěpai (szo. *żongábei, pɣ. *zaunghaabii) zaczęło oznaczać "zachód", przez co doszło do zmiany znaczenia nazwy do "język zachodni" i takie znaczenie funkcjonuje do dziś. W tłumaczeniu na język polski dominuje egzomin język zongepajcki lub zongepajski, dużo rzadziej używa się dosłownego tłumaczenia język zachodni.

Z kolei nazwa członka ludu (zongepajczyk) to żongě (powstałe z żongěpai), zaś naród nazywa się żongěslaza (zongepajczycy).

Historia

Przybycie Zongepajczyków

Trasa wędrówki Zongepajczyków (Czerwony - Kotlina Zongepajcka) (Kiegdyś mapa zostania zaaktualizowana)

Zongepajczycy wywodzą się od protogammajczyków, analogicznie j. zongepajcki pochodzi od protogammajskiego. Na bazie samej początkowej nazwy języka (sz. żongábeiseis eigołł – język zachodzącego słońca) można wnioskować, że poruszali się na zachód. Nie wiemy jednak, dlaczego zmienili tor drogi na południe, ku Kotlinie Zongepajckiej. Możliwe, że musieli zmienić kierunek z powodu innych ludów.

Zongepajczycy dotarli do centralnej części kotliny, gdzie pozostali na długi czas. Używany przez nich djalekt protogammajski już zaczął się oddalać – w ramach zmiany fonetyki przeprowadzono monoftongizację, dyftongizację wysokich długich samogłosek i powstała samogłoska á pochodząca z protogammajskiego . Co ciekawe, prawie identyczne zmiany fonetyczne odbyły się w języku prachamskim. Niektórzy uważają to za wspólne pochodzenie, ale większość obecnie uważa że to efekt ligi językowej.

Ponieważ świeża zongepajszczyzna była mniej popularna niż ówczesne, już dzielące się j. darkajskie, zaczęła ulegać ich wpływom. Zaczęły się upowszechniać czasowniki posiłkowe, które zastąpiły część afiksów z protogammajskiego, zaczęły upowszechniać się słowa darkajskie (np. ðancho z pdr. *ddənəkaŭ na tysiąc lub ziroz z pdr. *dirъs na bruk), kończąc na wywołaniu I przesuwki jako wpływ pradarkajskiej przesuwki międzyjerowej. Zongepajcki uczynił jednak także sporo swoich innowacji.

Język starozongepajcki

Od kiedy zaczęły się upowszechniać darkajskie cechy w zongepajszczyźnie można mówić o j. starozongepajckim. Wtedy protogammajski iloczas zanikł, dając system samogłoskowy z 6 monoftongami i 2 dyftongami: a á e ei i o ou u. Jak można zauważyć, są to te same samogłoski co w klasycznej odmianie, ale á ei ou mają inną barwę. Á jest charakterystyczną samogłoską tego okresu. Zgodnie z obcymi przekazami, była labializowana. Prawdopodobnie zatem brzmiała [ɞ], ale [œ] też jest godne uwagi.

Spółgłoski przed przesuwką wyglądały podobnie do rekonstrukcji protogammajskiego. Z głównych zmian to przejście [ħ] → [x] oraz [r] → [ɮ] (slotacyzm). Obie te zmiany musiały się odbyć wcześnie, zwłaszcza że już w zapożyczeniach z darkajskich pradarkajskie *r jest przenoszone jako długie *rr, a nie krótkie *łł. Ponadto, *l i *ll stały się welaryzowane jako [ɫ̪] oraz [ɫ̪ː].

Kiedy rozpoczęła się pierwsza przesuwka, w fonetyce spółgłosek doszło do drastycznych zmian. Znikły spółgłoski zwarte dźwięczne i spółgłoska [θ], za to pojawiły się liczne afrykaty. Doprowadziło to do zmiany nazwy języka na żongápeizeiz eigołł. Jednak nie wszędzie przesuwka miała te same efekty, bowiem w ołłuchu i runiejowskim przesuwce nie uległy spółgłoski welarne.

Bezokolicznik przejął darkajską końcówkę -háj jako -áj, gerundium analogicznie uzyskało -oj. Efektem były jednolite końcówki dla czasowników kończących się na spółgłoskę (samogłoskowy wariant -ňe powstał później) z wyjątkiem być. Deklinacja w tym okresie miała dziewięć przypadków, wszystkie z odmiany klasycznej i dodatkowo celownik.

Średniozongepajcki

Wraz z nowym zestawem spółgłosek wkracza się do okresu średniozongepajckiego. Wówczas oddzielił się od języka djalekt zachodni, który przeszedł w język prazachodniozongepajcki i ostatecznie języki zachodniozongepajckie. Dochodzi tu do kolejnych przemian.

W fonetyce, dyftongi ei ou obniżyły się do ai au, zaś á zaczęło tracić labializację. Na zachodzie rozpoczął się proces [ɮ] → [sl] (być może z pośrednim [ɬ]), który dotarł później do wszystkich djalektów prócz ołłucha. Ponieważ nadal utrzymywała się sylaba CVC, powstała samogłoska ruchoma. R uległo skróceniu. Wkrótce wszystkie geminaty się skróciły, co spowodowało II przesuwkę. Pojawiły się wówczas nowe b, d, co spowodowało możliwość ich importu w zapożyczeniach. Nadal nie przeprowadzono palatalizacji.

W gramatyce też pojawiły się różnice. Utracono wówczas formę teliktyczną, funkcje jej objął aspekt dokonany. Harmonia pozostała bez zmian, z rozróżnieniem dawnej długości a-á, i-ai, u-au i znajdującymi się poza tym systemem e, o. Powstaje druga końcówka bezokolicznika -ne używana po samogłoskach (-áj pozostało dla tych kończących się na spółgłoski) prócz czasownika woleć. Efektem było to, że prawie wszystkie czasowniki kończyły się identycznie. Zaczynają się stabilizować sposoby powstawania imiesłowów.

Celownik zaczyna powoli wypadać z użycia, aby ograniczyć się do djalektu ołłuch i utartych fraz. Jednakże jego całkowity zanik odbył już się po późniejszej zmianie ă > o, aby dać relikt w odmianie O-tematu dopełniacza (końcówka -oł)

Język w tym okresie już nie odczuwał mocnej presji od darkajskich, zwiększył się także jego lokalny prestiż. Za to zongepajszczyzna powoli zaczęła wpływać na północnodarkajskie (było to połączone z początkiem ekspansji zongepajczyków). Dlatego szamani postanowili powoli próbować tworzyć ujednoliconą wersję języka, co doprowadziło do powstania odmiany klasycznej.

W pewnym momencie historji języka samogłoska i i spółgłoska j zaczęła zmiękczać wszystkie spółgłoski prócz wargowych, choć niekonsekwentnie robiło to także e. Później zmiękczone *sʲ, *szʲ, *zʲ, *dzʲ < ch/kh, g, t, d uległy depalatalizaji. Pojawiło się przez to kilka nowych fonemów.

Pod koniec tego okresu á przesunęło się ku przodowi do [ɛ], dając nową przednią samogłoskę ě. Wtedy palatalizacja już nie się odbywała, dlatego ta samogłoska nie wpłynęła na spółgłoski. Ponadto, pod wpływem anologji do nowej odmianki a-ě w harmonii powstała odmiana o-e, gdzie e funkcjonowało jako długa samogłoska.

Język klasyczny

Szamanom udało się to zadanie i udało im się stworzyć jednolitą wersję języka. Język klasyczny powstał w okresie przeprowadzania palatalizacji i podwyższaniu spółgłosek niskich przy r, które odbyło się w części djalektów, w tym djalekcie jukch, który jest podstawą j. klasycznego. Do zapisu postanowiono nie zapożyczać pisma, a stworzyć własne na bazie uproszczonych ideografów. Powstała wówczas abugida znana jako atšzif lub bupaupfefa (od pierwszych sylab liter: budu, pauslosaiz, pfěslě, fahak).

(tu będzie dalej)

Rozwój fonetyki od protogamajskiego

Samogłoski

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ (zapisane przy pomocy ě)
  • *a > ɐ (zapisane przy pomocy a)

Spółgłoski

Rozwój spółgłosek jest dużo bardziej skomplikowany.

Pierwsze zmiany:

  • *-h > *-ð (bardzo nieregularnie)
  • *l > ɫ (ł)
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ (łł)

Protogamajskie rː zostaje zachowane podczas tego okresu.

Zmiana *-h > *-ð (będąca formą procesu fortition) jest nieregularna i wydaje się być coraz rzadsza, im wschodniejsze djalekty. Djalekt zachodni (który później ewoluował w język prazachodniozongepajcki) przeprowadza tą zmianę dosyć często, natomiast kresowy ołłuch przeprowadził tą zmianę tylko w kilku słowach, omijając tam nawet końcówkę przysłówka.

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf (zapisane jako pf)
  • *θ > tθ > ts (zapisane jako z, niektóre odmiany ludowe nadal utrzymują [], co się oddaje jako ƶ)
  • *s > ts (zapisane jako z)
  • *ħ > *x > kx (zapisane jako x, przejście to nie nastąpiło w części dialektów)

Jeżeli ta spółgłoska szczelinowa stoi przez innym obstruentem (prócz h oraz łł) przejście się nie odbywa (i jest to obecnie jedyne rodzime występowanie [θ]). Jeżeli dwie spółgłoski szczelinowe stoją obok siebie, przesuwce ulega tylko ta druga, np. *sch > *sx. Na granicy morfemów zawsze jednak doszło do wyrównania, który spowodował powstanie achwrykaty przed innym obstruentem (a nawet inną achwrykatą).

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s
  • *k > x (zapisane jako ch)
  • *q > χ (zapisane jako kh, dźwięk przetrwał całą epokę prajęzyka, później zostało potraktowane w różny sposób)

Zamiana ta była przeprowadzana niezależnie od środowiska. Wyjątkem jest zaimek pe pochodzący od pragammajskiego *pay zamiast oczekiwanego **fe. Jednak z powodu podobnej nieregularności w prachamskim (be zamiast **pe) sugeruje się, że istniał regionalizm *bay.

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t
  • *g > k

Ta zmiana nie odbyła się po r. Te grupy są obecnie zapisywanie rb, rd, rk (nie ma innych [g] prócz allochwonu /k/ przed niesylabicznym sonorantem).

Zanik ɮ

  • *słł > sl
  • *VłłV > VslV
  • *#łłV > #ăslV
  • *CłłV > CsălV
  • *Vłł[C #] > Vslă[C #]

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj (jěj)
  • *wː > waw (waw/wau)
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

W prazachodniozongepajckim ta zmiana wyglądała dużo inaczej. Długie ww dało waw tylko przed samogłoską, zaś przed spółgłoską i w wygłosie dało wu. Natomiast jj rozwinęło się w dźwięk [d͡ʒ].

Przejście ă > o

  • *ă > o

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (ale nie ě), j oraz i.

  • *d > dzʲ > dz (dz)
  • *t > tsʲ > ts (z)
  • *s > ʃ (š)
  • *z (sz) > ʒ (šz)
  • *ts (z) > tʃ (ž)
  • *θ (þ) > ž (tylko w zapożyczeniach – brak rodzimego þ przed samogłoską)
  • *ð > dʒ (dž)
  • *ɫ (ł), l > ʎ (ľ)
  • *h, r > j
  • *rj > j
  • *hj > ç (ḱ)
  • *n > ɲ (ň)
  • *k > ḱ
  • *χ, x > sʲ > s (s)
  • *ɣ > zʲ > z (sz)
  • *kx > tɕ (x̌)

Wargowe palatalizacji nie ulegają. Należy zaznaczyć, że palatalizacja nie została przeprowadzona konsekwentnie przed e.

Tzw. "Naleciałość ludowa"

  • nagłosowe *ji > ī (tylko jako allofon)
  • nagłosowe *wu > ū (tylko jako allofon)

Ponadto po tym doszło do kilku innych zmian w rdzeniach. Oto one:

  • *me > mo
  • *Vh > Vː
  • nieakcentowane *e > *i (ė)
  • *ar > or
  • *ěr > er

Refleksy fonemów protogammajskich w zongepajckim

Samogłoski

PG zwykłe przed *rr
a ɐ̱ o
ā ɛ e
ai e~i
au o
i i
ī
u u
ū

Spółgłoski

PG palatalizowane przed obstruentem inne pozycje
p f
t ʃ s
k s x
q χ
b p
d ts t
g ç k
f pf f pf
θ θ ts
s s
ħ x kx
h j/ç[2] ː/ð [3] h/ː/ð [4]
ð ð
z ʒ z
ɣ z ɣ
m m
mː, mb b
n ɲ n
nː, nd dz d
r sl[5]
j r
l ʎ ɫ
l
j nie dotyczy j
jɛj
w w
waw

Fonologia

Samogłoski

Samogłoski na planie czworokąta samogłosek

System samogłosek jest dosyć konserwatywny w skali języków gammajskich. Połączyły się tylko nieakcentowane *i oraz *ai, grupy *arr oraz *aurr i *mai - *mau.

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte i u
Półprzymknięte e o
Półotwarte ɛ
Prawie otwarte ɐ̱

Ponadto wszystkie samogłoski mogą być długie przed wygłosowym [h], które wtedy zanika. Długie i u występują także jako realizacja nagłosowych ji wu. Są więc raczej allofonami.

Dźwięk /ɐ̱/ w celu ułatwienia zapisu może być zapisany /ɐ/, /ʌ/, /ä/ a nawet /a/.

Dyftongi

Są w języku dwa rodzaje dyftongów:

Dyftongi właściwe

Występują dwa dyftongi właściwe: ai oraz au. Pochodzą one przede wszystkim z protogamajskich *ī, *ū. Są one traktowane jako pojedyncza samogłoska.

Dyftongi te odczuwają mocną presję monoftongiczną. W praktycznie wszystkich dialektach wariantu ludowego przeszły w [ɛ] oraz [ɔ], wypychając także stare [ɛ] do [æ].

Dyftongi z pozycji

Drugim rodzajem dyftongów są tzw. dyftongi z pozycji. Są nimi: ěw, ew, ow, iw, uw , ěj, oj, ej, ij~ėj. Są traktowane jak dwa fonemy. Powstawały z zapożyczeń, oj i ėj ustanowiły się jako przyrostki gerundium, zaś ěj występujący często jako końcówka bezokolicznika został zapożyczony z dawnego substratu, a czasem także z dawnego długiego *jː. Dyftongi te mają mniejszą presję monoftongiczną, jedynie ej czasem przechodzi w ī.

Dawniej dyftongiem z pozycji był także tzw. *aw, który pochodził z podobnych warunków oraz z dawnego *wː. Zlał on się jednak z właściwym au.

Spółgłoski

System spółgłosek w przeciwieństwie do samogłosek jest bardziej innowacyjny (slotacyzm, dwie przesuwki, palatalizacja), ale nadal wykazuje liczne podobieństwa. Przykładowo zongepajckie z [ts] odpowiada regularnie w wielu językach s lub þ [θ].

Ważny dla rodziny gammajskiej dźwięk [ɣ] został dosyć dobrze zachowany nie zmieniając barwy, ale w pozycji palatalizacji został ostatecznie zamieniony na [z].

Tabela systemu spółgłoskowego (wątpliwe chwonemy są w nawiasach)

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe Krtaniowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d
Afrykaty bezdźwięczne pf ts () kx
dźwięczne (dz) ()
Szczelinowe bezdźwięczne f θ, s ʃ ç x χ h
dźwięczne ð, z ʒ ɣ
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ̪ l ʎ, j w

Część może być uznana za allofony. Najlepiej to widać w przypadku dźwięku [], zmięgczonego [kx], który jest niezwykle rzadki i bez przeszkód można go potraktować jako allofon. Także nieco częstsze [dz] i [] można uznać za allofony odpowiednio /d/ i /ð/. Inaczej wygląda sytuacja z [], [ʃ] i [ʒ] < [ts], [s] i [z], które kontrastują z [ts], [s], [z] < [t], [x], [ɣ]. Również [ɲ], [ʎ] i [ç] rzadko są traktowane jako allofony z powodu kilku źródeł.

Dźwięk /θ/ w słowach rodzimych pojawia się tylko przed innym obstruentem. W nagłosie, pozycji interwokalicznej i absolutnym wygłosie występuje tylko w zapożyczeniach.

Fonem /ɫ̪/ jest wymawiany zębowo, ale znak artykulacji zębowej jest zazwyczaj pomijany. W wygłosie ma tendencje do przechodzenia w u niezgłoskotwórcze [w].

Dźwięk [g]

Oryginalne protogamajskie *g zostało ubezdźwięcznione do k podczas I przesuwki i nie było grupy *ŋk, która mogłaby dać nowe g. Spowodowało to lukę w systemie fonetycznym, jednak w tej pozycji nie jest niczym dziwnym. Samodzielny fonem /g/ nie istnieje, ale samo [g] występuje jako allofon. Grupa /rk/ jest bowiem wymawiana [rg], co było wyjątkem podczas przesuwki. Nie pojawia się natomiast [g] w zapożyczeniach, które jest zastępowane /k/ lub /ɣ/, w kilku słowach także przez /ð/, z wyjątkem naturalnej grupy rk. Z drugej strony, pojawiają się nowe zapożyczenia z obcą zbitką [rk], przez co kontekst obecności [g] zaczyna być zatarty. Generalnie jednak nie uznaje się [g] za samodzielny fonem.

Akcent

Akcent zawsze pada na pierwszą sylabę słowa. Nie ma żadnych wyjątków od tej zasady w języku klasycznym, ale występują czasem w ludowych djalektach.

Sposoby zapisu

Język zongepajcki wykształcił własny rodzaj zapisu, zwany atšzifem (od starozongepajckiego adszip "wiadomość" – nazwa wzięła się od tego, że początkowo nim szamani zapisywali tylko wiadomości dla innych szamanów). Ponieważ nie jest on jednak możliwy do wprowadzania na komputerze, na nich dominuje łacińska transkrypcja oparta na alfabecie husyckim.

Zapis przy pomocy alfabetu łacińskiego

Alfabet łaciński przeznaczony do zapisu zongepajckiego na komputerze został oparty na zmodyfikowanym alfabetem husyckim.

a b d ð dz e ě ė f g h ch kh i ai j k
[ɐ] [b] [d] [ð] [d͡z] [d͡ʒ] [e] [ɛ] [i] [f] [ɣ] [h][ː][6] [x] [χ] [i] [aɪ̯] [j] [k] [ç]
l ľ ł m n ň o p pf r s š sz šz t u au w
[l] [ʎ] [ɫ̪] [m] [n] [ɲ] [o] [p] [p͡f] [r] [s] [ʃ] [z] [ʒ] [t] [u] [aʊ̯] [w]
x z ž ż[7] þ
[k͡x] [t͡ɕ] [t͡s] [t͡ʃ] [z] [θ]

Litera ė oznacza [i] pochodzące od [e], jak np. w słowie ðěkė [ðɛki] "ofiara" (dopełniacz: ðěkėwo, teoretyczne **ðěki miałoby chwormę **ðěkiwi)

Jest także możliwość zapisu bez diakrytków. Haczek nad spółgłoskami jest wtedy zastępowany przez y, ð jest pisane jako dh, þ jako th, ł jako lh zaś ě jako ae.

Apostrof może służyć do dzielenia dwuznaków.

Atšzif

Narodowym pismem jest atšzif, pochodzący z starozongepajckiego pisma ideograficznego. Współcześnie został bardzo uproszczony.

Atšzif jest abugidą, na którą przypada 24 spółgłosek, 1 obowiązkowa ligatura, 9 znaków diakrytycznych na samogłoski i diakrytyk zmiękczenia. Pisze się go od lewej do prawej strony, od dołu do góry. Atšzif w takim zestawia bardzo dobrze oddaje fonetykę języka klasycznego a dzięki prostym kształtom jest zdecydowanie lepszy od pisma klinowego. Samogłoski są zapisywane wokół spółgłoski, zaś w nagłosie wokół h, które wtedy jest nieme. Nie ma odróżnienia pomiędzy niemym h a zwykłym h, co później w części djalektów doprowadziło do zaniku nagłosowego h. Jednak niektóre odmiany pisma zaczęły pisać samogłoski w tej pozycji jako samodzielne znaki, zachowując charakter abugidy w innych miejscach.

Do atšzifu zalicza się także cyfry darkajskie, zapożyczone przez zongepajczyków do własnego pisma.

Atšzif Łacinka Znaczenie ideograficzne Tłumaczenie
Budu-zon.png b budu rycina, obraz
Pauslosaiz-zon.png p pauslosaiz pole
Pfaeslae-zon.png pf pfěslě ogień
Fahak-zon.png f fahak ziarno
Gaba-zon.png g gaba człowiek
Chajin-zon.png ch chajin ręka
Dach-zon.png d dach zakręt
Takaum-zon.png t takaum ucho
Zuwaslo-zon.png z zuwaslo myśliwy
Zoslu-zon.png þ, z[8] zoslu owca
Soko-zon.png s soko jabłko
Szaumach-zon.png sz/ż[9] szaumach oko
Dzyidu-zon.png ð džidu trzy
Kalyipfa-zon.png k kaľipfa mózg, wiedza
Xorsaekh-zon.png x xorsěkh krew
Khuran-zon.png kh khuran wiatr
Hitlaa-zon.png h jisłě szaman, kapłan
Jot-zon.png j jot patyk
Wadkye-zon.png w wadǩė urządzenie do mielenia
Mu-zon.png m mu gęś
Nyija-zon.png n ňija woda
Runyeja-zon.png r ruňėja podgórze
Lyit-zon.png l ľit zboże
Lhaislo-zon.png ł łaislo ładunek
Znak diakrytyczny
Zmięgczacz-zon.png (ˇ) zmiękczenie -
Znaki samogłosek
A-zon.png a samogłoska krótka a -
O-zon.png o samogłoska krótka o -
I-zon.png i, ė[10] samogłoska krótka i -
U-zon.png u samogłoska krótka u -
Ae-zon.png ě samogłoska długa ě -
E-zon.png e, ė [10] samogłoska długa e -
Ai-zon.png ai samogłoska długa ai -
Au-zon.png au samogłoska długa au -
Szwa-zon.png o/ă samogłoska ruchoma -
Ligatura
Jae-zon.png -
Cyfry darkajskie
1 - -
2
3
4
5
6
7
8
9
10
100
1000

Gramatyka

Harmonia samogłoskowa

W języku została dosyć dobrze zachowana protogammajska harmonia samogłosek. Doszło jednak do zmienienia samogłoski, która ją wywołuje, bowiem nie musi to być samogłoska w rdzeniu, a może być to samogłoska poprzedniego przyrostka. Jednak zazwyczaj nie można zobaczyć tej zmiany, gdyż już samogłoska w sufiksie jest wcześniej podległa harmonii (ale nie wszystkie sufiksy jej podlegają, wtedy to można zauważyć).

Ostatnia
samogłoska
słowa
Pierwsza
samogłoska sufiksu
krótka (_) długa (_²)
i, ai i ai
u, au u au
o, e, ė o ė[11], e [12]
a, ě a ě

Np:

  • aigoslo (język) > aigoroza (języki)
  • fislun (drzewo) > fislunosluza (drzewa) (tu się pojawia jedynie tzw. ruchome o)
  • jisłě (kapłan) > jisłěslaza (kapłani)
  • zoslu (owca) > zoslusluza (owce)

W harmonii można zauważyć, że nadal funkcjonuje podział na głoski krótkie (a, o, i, u) i długie (ě, e~ė, ai, au) pomimo zaniku iloczasu.

O ruchome

Rozwój /r/ > /sl/ może naruszyć protogamajską budowę sylaby (C)V(C). Język zongepajski ściśle przestrzega tej budowy i ewentualne oboczności naprawia tzw. o ruchomym. Nie zawsze jest ono regularne, ale są sytuacje w których można to przewidzieć:

  • po końcowym sl, np. aigoslo < aigosl
  • w grupach CslV > CsolV, VslC > VsloC
  • jeżeli sufiks by się zaczął na sl, przed sl dodajemy właśnie ruchome o.

Właściwości ruchomego o:

  • nie podlega harmonii
  • jeśli jest na końcu wyrazu, a jest wersja afiksu na słowa kończące się na spółgłoskę, to afiks używa wersji spółgłoskowej

Deklinacja

Deklinacji podlegają rzeczowniki i zaimki osobowe. W przeciwieństwie do protogamajskiego, jest ona w pełni regularna. Z drugiej strony język utracił kilka przypadków.

Przypadki w języku zongepajckim (w okrągłym pytania):

  • 1. mianownik (kto, co)
  • 2. dopełniacz (kogo, czego)
  • 3. biernik (kogo, co)
  • 4. miejscownik (o kim, o czym)
  • 5. ablatyw (skąd, od kogo, od czego)
  • 6. allatyw (dokąd, do kogo, do czego)
  • 7. innesyw (w kim, w czym)
  • 8. wołacz (zawołaj kogoś, coś)

Ponadto istnieją trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Te dwie ostatnie powodują skrócenie niektórych przyrostków przypadków.

Przypadki które zostały utracone to narzędnik, prolatyw, ekwatyw i celownik. Narzędnik został zastąpiony poprzez formę miejscownika i przyimki, przez co narzędzie wykonania jest określane miejscownikem. Prolatyw został natomiast zastąpiony przez ablatyw, ekwatyw z kolei mianownikem. Celownik wypadł z użycia dużo później, stąd zachowane utarte zwroty, jego obecność w ołłuchu oraz tzw. relikt celownika – dopełniacz w odmianie ruchomej O-tematu ma formę celownika (-oł) aby uniknąć zlania z mianownikem (a więc celownik wypadł już po przejściu ă > o). Współcześnie jest wyrażany poprzez dopełniacz z przyimkem fi (dla).

Odmiana

Odmiana jest bardzo rozbudowana. Są trzy tryby odmiany: samogłoskowa, spółgłoska i ruchoma. Oprócz tego na wybór końcówki wpływa temat, który jest efektem protogammajskiej harmonii. Jednak w każdej sytuacji A-temat oraz U-temat mają taką samą odmianę, różnią się tylko samogłoską. O-temat zlewa się w podobny sposób z tymi tematami w l. podwójnej i l. mnogiej, co oznacza, że w wszystkich przypadkach odrębny jest tylko I-temat.

L. pojedyncza
A-temat oraz U-temat

A-temat występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to a lub ě. Natomiast u-temat kiedy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to u lub au

Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks jisłě (kapłan) gaba (człowiek)
1. Mianownik –ø jisłě gaba
2. Dopełniacz –w_ jisłěwa gabawa
3. Biernik –j_z jisłějaz gabajaz
4. Miejscownik –hě jisłěhě gabahě
5. Ablatyw –chu jisłěchu gabachu
6. Allatyw –kuch jisłěkuch gabakuch
7. Innesyw –z_ jisłěza gabaza
8. Wołacz –kh_² jisłěkhě gabakhě
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks chorat (zboże) karpach (pies)
1. Mianownik –ø chorat karpach
2. Dopełniacz –_ chorata karpacha
3. Biernik –_z chorataz karpachaz
4. Miejscownik –hě chorathě karpachhě
5. Ablatyw –_chu choratachu karpachachu
6. Allatyw –uch choratuch karpachuch
7. Innesyw –z_ choratza karpachza
8. Wołacz –kh_² choratkhě karpachkhě
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks pełaslo (noc) ňifauslo (wnuk)
1. Mianownik –o pełaslo ňifauslo
2. Dopełniacz –_ pełasla ňifauslu
3. Biernik –_z pełaslaz ňifausluz
4. Miejscownik –ohě pełaslohě ňifauslohě
5. Ablatyw –_chu pełaslachu ňifausluchu
6. Allatyw –uch pełasluch ňifausluch
7. Innesyw –oz_ pełasloza ňifauslozu
8. Wołacz –okh_² pełaslokhě ňifauslokhau
I-temat

Występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to i lub ai. Nie używa się go dla głoski [i] pochodzącej od nieakcentowanego *e (czyli tej zapisanej w transkrypcji jako ė).

Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks sagai (ojciec) ľibi (żona)
1. Mianownik –ø sagai ľibi
2. Dopełniacz –wi sagaiwi ľibiwi
3. Biernik –jiz sagaijiz ľibijiz
4. Miejscownik –hě sagaihě ľibihě
5. Ablatyw –chu sagaichu ľibichu
6. Allatyw –kuch sagaikuch ľibikuch
7. Innesyw –ži sagaiži ľibiži
8. Wołacz –khai sagaikhai ľibikhai
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks šesľim (noga) wałaik (ktoś)
1. Mianownik –ø šesľim wałaik
2. Dopełniacz –´i šesľimi wałaiḱi
3. Biernik –´iz šesľimiz wałaiḱiz
4. Miejscownik –hě šesľimhě wałaik'hě
5. Ablatyw –´ichu šesľimichu wałaiḱichu
6. Allatyw –uch šesľimuch wałaikuch
7. Innesyw –ži šesľimži wałaikži
8. Wołacz –khai šesľimkhai wałaikkhai
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks ǩifislo (biegacz) łaislo (ładunek)
1. Mianownik –o ḱifislo łaislo
2. Dopełniacz –´i ḱifisľi łaisľi
3. Biernik –´iz ḱifisľiz łaisľiz
4. Miejscownik –ohě ḱifislohě łaislohě
5. Ablatyw –´ichu ḱifisľichu łaisľichu
6. Allatyw –uch ḱifisluch łaisluch
7. Innesyw –oži ḱifisloži łaisloži
8. Wołacz –okhai ḱifislokhai łaislokhai
O-temat

Występuje, gdy ostatnia samogłoska inna niż o ruchome to o lub e/'ė.

Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks wadǩė (młyn) soko (jabłko)
1. Mianownik –ø wadḱė soko
2. Dopełniacz –wo wadḱėwo sokowo
3. Biernik –joz wadḱėjoz sokojoz
4. Miejscownik –hě wadḱėhě sokohě
5. Ablatyw –chu wadḱėchu sokochu
6. Allatyw –kuch wadḱėkuch sokokuch
7. Innesyw –zo wadḱėzo sokozo
8. Wołacz –sė wadḱėse sokose
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks opf (pasterz) ǩer (osoba)
1. Mianownik –ø opf ḱer
2. Dopełniacz –o opfo ḱero
3. Biernik –oz opfoz ḱeroz
4. Miejscownik –hě opfhě ḱerhě
5. Ablatyw –ochu opfochu ḱerochu
6. Allatyw –uch opfuch ḱeruch
7. Innesyw –zo opfzo ḱerzo
8. Wołacz –sė opfse ḱersė
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks toslo (modlitwa) heslo (świnia)
1. Mianownik –o toslo heslo
2. Dopełniacz –oł tosloł hesloł
3. Biernik –oz tosloz hesloz
4. Miejscownik –ohě toslohě heslohě
5. Ablatyw –ochu toslochu heslochu
6. Allatyw –uch tosluch hesluch
7. Innesyw –ozo toslozo heslozo
8. Wołacz –ose toslose heslosė
L. podwójna
A-temat, O-temat, U-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks jisłě (kapłan) gaba (człowiek)
1. Mianownik –jěja jisłějěja gabajěja
2. Dopełniacz –jějau jisłějějau gabajějau
3. Biernik –jěj jisłějěj gabajěj
4. Miejscownik –jějahě jisłějějahě gabajějahě
5. Ablatyw –jějach jisłějějach gabajějach
6. Allatyw –jějak jisłějějak gabajějak
7. Innesyw –jějaz jisłějějaz gabajějaz
8. Wołacz –jějakhě jisłějějakhě gabajějakhě
Odmiana spółgłoskowa i ruchoma
Przypadek Sufiks opf (pasterz) karpach (pies)
1. Mianownik –_jěja opfojěja karpachajěja
2. Dopełniacz –_jějau opfojějau karpachajějau
3. Biernik –_jěj opfojěj karpachajěj
4. Miejscownik –_jějahě opfojějahě karpachajějahě
5. Ablatyw –_jějach opfojějach karpachajějach
6. Allatyw –_jějak opfojějak karpachajějak
7. Innesyw –_jějaz opfojějaz karpachajějaz
8. Wołacz –_jějakhě opfojějakhě karpachajějakhě
I-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks sagai (ojciec) ľibi (żona)
1. Mianownik –jěja sagaijěja ľibijěja
2. Dopełniacz –jějau sagaijějau ľibijějau
3. Biernik –jěj sagaijěj ľibijěj
4. Miejscownik –jějahě sagaijějahě ľibijějahě
5. Ablatyw –jějach sagaijějach ľibijějach
6. Allatyw –jějak sagaijějak ľibijějak
7. Innesyw –jějaz sagaijějaz ľibijějaz
8. Wołacz –jějakhě sagaijějakhě ľibijějakhě
Odmiana spółgłoskowa i ruchoma
Przypadek Sufiks šesľim (noga) wałaik (ktoś)
1. Mianownik –´ijěja šesľimijěja wałaiḱijěja
2. Dopełniacz –´ijějau šesľimijějau wałaiḱijějau
3. Biernik –´ijěj šesľimijěj wałaiḱijěj
4. Miejscownik –´ijějahě šesľimijějahě wałaiḱijějahě
5. Ablatyw –´ijějach šesľimijějach wałaiḱijějach
6. Allatyw –´ijějak šesľimijějak wałaiḱijějak
7. Innesyw –´ijějaz šesľimijějaz wałaiḱijějaz
8. Wołacz –´ijějakhě šesľimijějakhě wałaiḱijějakhě
L. mnoga
A-temat, O-temat, U-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks jisłě (kapłan) gaba (człowiek)
1. Mianownik –sl_za jisłěslaza gabaslaza
2. Dopełniacz –sl_zau jisłěslazau gabaslazawa
3. Biernik –sl_z jisłěslaz gabaslaz
4. Miejscownik –sl_zhě jisłěslazhě gabaslazhě
5. Ablatyw –sl_zach jisłěslazach gabaslazach
6. Allatyw –sl_zak jisłěslazak gabaslazak
7. Innesyw –sl_zaz jisłěslazaz gabaslazaz
8. Wołacz –sl_zakhě jisłěslazakhě gabaslazakhě
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks opf (pasterz) karpach (pies)
1. Mianownik –osl_za opfosloza karpachoslaza
2. Dopełniacz –osl_zau opfoslozau karpachoslazau
3. Biernik –osl_z opfosloz karpachoz
4. Miejscownik –osl_zhě opfoslozhě karpachoslazhě
5. Ablatyw –osl_zach opfoslozach karpachoslazach
6. Allatyw –osl_zak opfoslozak karpachoslazak
7. Innesyw –osl_zaz opfoslozaz karpachoslazaz
8. Wołacz –osl_zakhě opfoslozakhě karpachosl_zakhě
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks pełaslo (noc) ňifauslo (wnuk)
1. Mianownik –r_za pełaraza ňifauruza
2. Dopełniacz –r_zau pełarazau ňifauruzau
3. Biernik –r_z pełaraz ňifauruz
4. Miejscownik –r_zhě pełarazhě ňifauruzhě
5. Ablatyw –r_zach pełarazach ňifauruzach
6. Allatyw –r_zak pełarazak ňifauruzak
7. Innesyw –r_zaz pełarazaz ňifauruzaz
8. Wołacz –r_zakhě pełarazakhě ňifauruzakhě
I-temat
Odmiana samogłoskowa
Przypadek Sufiks sagai (ojciec) ľibi (żona)
1. Mianownik –sľiza sagaisľiza ľibisľiza
2. Dopełniacz –sľizau sagaisľizau ľibisľizau
3. Biernik –sľiz sagaisľiz ľibisľiz
4. Miejscownik –sľizhě sagaisľizhě ľibisľizhě
5. Ablatyw –sľizach sagaisľizach ľibisľizach
6. Allatyw –sľizak sagaisľizak ľibisľizak
7. Innesyw –sľizaz sagaisľizaz ľibisľizaz
8. Wołacz –sľizakhě sagaisľizakhě ľibisľizakhě
Odmiana spółgłoskowa
Przypadek Sufiks šesľim (noga) wałaik (ktoś)
1. Mianownik –osľiza šesľimosľiza wałaikosľiza
2. Dopełniacz –osľizau šesľimosľizau wałaikosľizau
3. Biernik –osľiz šesľimosľiz wałaikosľiz
4. Miejscownik –osľizhě šesľimosľizhě wałaikosľizhě
5. Ablatyw –osľizach šesľimosľizach wałaikosľizach
6. Allatyw –osľizak šesľimosľizak wałaikosľizak
7. Innesyw –osľizaz šesľimosľizaz wałaikosľizaz
8. Wołacz –osľizakhě šesľimosľizakhě wałaikosľizakhě
Odmiana ruchoma
Przypadek Sufiks ǩifislo (biegacz) łaislo (ładunek)
1. Mianownik –jiza ḱifijiza łaijiza
2. Dopełniacz –jizau ḱifijizau łaijizau
3. Biernik –jiz ḱifijiz łaijiz
4. Miejscownik –jizhě ḱifijizhě łaijizhě
5. Ablatyw –jizach ḱifijizach łaijizach
6. Allatyw –jizak ḱifijizak łaijizak
7. Innesyw –jizaz ḱifijizaz łaijizaz
8. Wołacz –jizakhě ḱifijizakhě łaijizakhě
Odmiana zaimków osobowych

Zaimki osobowe odmienia się nieregularnie, według tego wzoru:

Przypadek go (ja) łai (ty) pe (on) šzipfajěja (my du.) ujěja (wy du.) khado (oni du.) šzipfa (my) auslo (wy) kha (oni)
1. Mianownik go łai pe šzipfajěja ujěja khado šzipfa auslo kha
2. Dopełniacz gawawa łaiwė pawawa šzipfajějau ujějau khadowo šzipfau auslau khau
3. Biernik goz łaiz pajějaz šzipfajěj ujěj khadziz šzipfiz zaislo siz
4. Miejscownik goð łaih pehě šzipfajějahě ujějahě khadohě šzipfað hauslo khah
5. Ablatyw gochu łaichu pechu zipfajějach ujějach khadochu šzipfachu ausluchu khachu
6. Allatyw gokuch łaikuch pekuch šzipfajějak ujějak khadokuch šzipfakuch ausluch khakuch
7. Innesyw goz łaiz pez šzipfajějaz ujějaz khadoz šzipfaz zauslo khaz
8. Wołacz gokh łaikh pajakh šzipfajějakh ujějakh khadokh šzipfakh auslukh khakh

Przymiotnik

Przymiotnik określa dodatkowe cechy rzeczownika. Nie odmienia się przez przypadki. Jego końcówką jest -z_z lub -z_²z, która może być zmiękczona do -ž_z lub -ž_²z.

Ostatnia samogłoska Pozycja tej samogłoski i długość
krótka długa w wygłosie długa w śródgłosie
i, ai -žiz -zaiz
u, au -zuz -zauz
a, ě -zaz -zěz
o, e/ė -zoz -žėz

Przykłady:

  • jisłězaz – kapłański
  • żongěpaizaiz – zachodni
  • aigoslozoz – językowy
  • fahakzuz – ziarnowy
  • zahmas'zaz – mielony

Dodając natomiast -(_)lu zamiast -z_z otrzymamy przymiotnik wyrażający brak danej cechy. Np. aigoslolu – bezjęzyczny. Jest to cecha odziedziczona od pragammajskiego.

Przysłówek

Przysłówek tworzy się zamieniając końcówkę przymiotnika -z_z/-z_²z na -z_ð/-z_²ð. Ta również może być zmiękczona do -ž_ð/-ž_²ð. Podobnie jak przymiotnik, można go utworzyć od każdego rzeczownika:

Ostatnia samogłoska Pozycja tej samogłoski i długość
krótka długa w wygłosie długa w śródgłosie
i, ai -žið -zaið
u, au -zuð -zauð
a, ě -zað -zěð
o, e/ė -zoð -žėð
  • jisłězað – kapłańsko
  • żongěpaizaið – zachodnio
  • aigoslozoð – językowo
  • zahmas'zað – mielnie

Aby stworzyć przysłówek określający brak cechy, dodajemy końcówkę -(_)lau

Czasownik

Czasownik wiadomo do czego służy. Jego odmiana od czasu pragammajskich nieco się uprościła – część funkcji przejęły czasowniki posiłkowe. Jednak nadal wykazuje podstawowe cechy – zatarcie różnicy pomiędzy aspektem a trybem, odmiana przez osoby oraz ich bogata ilość.

Bezokolicznik

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Język zongepajcki wytworzył jego osobny sufiks, jest nim -ěj (po spółgłoskach i ruchomym o), zapożyczona z j. darkajskiego, lub -ňė (po innych samogłoskach). Ponieważ protogamajskie czasowniki rzadko kończyły się na samogłoskę, -ňė jest dosyć rzadkie. Przykłady:

  • zahmasěj – mielić/mleć
  • szaiměj – orać
  • zuwaslěj – polować
  • ḱifěj – biec
  • uzupěj – pytanie
  • pfěslěňe – palić
  • soňe – jeść

Jedynymi wyjątkami są czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna).

Odmiana czasowników

Prawie czasowniki odmieniają się według tego schematu:

Osoba Sufiks
1 os. l. poj -(f)_²t
2 os. l. poj -(f)_²z
3 os. l. poj -(f)_²žė
1 os. l. pd -(ð)_
2 os. l. pd -(ð)_g
3 os. l. pd -(ð)_x
1 os. l. mn -(f)_²
2 os. l. mn -(f)_²g
3 os. l. mn -(f)_²x

Jedynym wyjątkiem jest czasownik "być":

Osoba Czasownik
1 os. l. poj chadě
2 os. l. poj chadapf
3 os. l. poj chadzė
1 os. l. pd chadajěja
2 os. l. pd chadazajěja
3 os. l. pd chadažėt
1 os. l. mn chad(u) [13]
2 os. l. mn chadazěg
3 os. l. mn chadazět

Czasownik mieć (xohsazěj), w przeciwieństwie do protogamajskiego, odmienia się regularnie. To samo się tyczy czasownika woleć (oslauna), w nim afiksy po prostu się doklejają na koniec (brak zwykłej końcówki bezokolicznika).

Cząstkę osoby można pominąć, gdy podmiot już jest znany, zaś czas jest inny niż teraźniejszy.

Chcieć

Zgodnie z systemem protogamajskim czasownik chcieć nie istnieje. O ile pragnienie jakieś rzeczy lub rozkaz robi się podobnie jak w protogamajskim (dodanie słowa aizaug - rozkaz), to pragnienie jakiejś czynności należy wyrazić następująco:

  • 1. podmiot
  • 2. dopełnienie
  • 3. czasownik posiłkowy woleć (oslauna) odmieniony normalnie
  • 4. orzeczenie właściwe również odmienione (nieodmienione tworzy z czasownikem woleć orzeczenie modalne)

Przykładowo: Go xahsazaz pausluz oslaunafět szaimait. - Ja chce orać wielkie pole.

Ale: Go xahsazaz pausluz oslaunafět szaiměj. - Ja wolę orać wielkie pole.

Trybo-aspekty

Stanu (aspekty):

W języku istnieją dwie formy czasownika – niedokonana i dokonana. Forma niedokonana oznacza tyle, że czynność nie została zakończona. Ma afiks zerowy (ø).

Forma dokonana oznacza, że czynność została już ukończona lub za chwile się ją ukończy. Tworzymy ją poprzez dodanie na początek czasownika właściwego (lub posiłkowego w formie chcieć i czasie zaprzeszłym) prefiksu p(_)- np.

  • szaimait (oram) > piszaimait (zoram)
  • fahakět (sieję) > pafahakět (zsieję)

W większości djalektów zanikła forma teliktyczna. Wśród nich jest także klasyczna odmiana zongepajszczyzny. Jednak w djalekcie zachodnim (który stał się przodkiem wszystkich zachodniozongepajckich) przetrwała, a czasami w nich to ona zastąpiła aspekt dokonany.

Reliktowe czasowniki z formą teliktyczną (tzw. czasowniki skończone)

Mimo że już nie jest regularnie tworzona, forma teliktyczna przetrwała jako stała część części czasownikiw. Te czasowniki to tzw. czasowniki skończone. Funkcjonują zawsze w chwormie dokonanej (a więc raczej nie występują w czasie teraźniejszym) i często mają znaczenia inne od pierwowzoriw. Często zastępują różne dłuższe frazy. Przykłady takich czasownikiw:

  • maszawawěj – skończyć
  • mizaikhěj – mieć pomysł
  • machawaněj – skończyć rozmowę
  • mahałuszěj – mieć zasiane pole[14]
Intencji:

Forma pragnąca wyraża pragnienie mówiącego co do wykonania danej czynności. Tworzymy ją dodaniem na początek prefiksu h_(sl)- lub j_(sl)- (w zależności od samogłoski - miękka zmiękcza h do j) np:

  • szaimait (oram) > jiszaimait (chce orać)
  • fahakět (sieję) > hafahakět (chcę siać)

Forma życząca wyraża życzenie mówiącego.

Tworzymy ją poprzez czasownik posiłkowy "być" - oba czasowniki (posiłkowy i właściwy) się odmieniają (podobnie jak w formie chcieć):

  • szaimait (oram) > chadapf szaimaiz (obyś orał)
  • fahakět (sieję) > chadapf fahakěz (obyś siał).

Forma życząca nie występuje w czasach przeszłych.

Forma pytająca oczywiście tworzy pytania. Tworzymy ją dodając cząstkę k_²(m)- lub ḱ_²(m)- (jeśli _² to e/ė) np.

  • szaimait (oram) > kaiszaimaiz (orasz?)
  • fahakět (sieję) > kěfahakěz (siejesz?).

Oczywiście trybo-aspekty można łączyć.

Czasy

W języku występują cztery czasy, trzy odziedziczone z protogamajskiego i jeden nowy: teraźniejszy, przyszły, przeszły i zaprzeszły.

Aby utworzyć czas przyszły, należy dodać do czasownika sufiks "-(t)_²l" np:

  • szaimaitail – będę orać
  • ḱifaigail – będziecie biec

Natomiast by utworzyć czas przeszły, należy dodać sufiks "-(s)_n" np:

  • fahakětan – siałem
  • zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście

Czas zaprzeszły służy do wyrażenia czynności, która była jeszcze w dalszej przeszłości niż inna w zdaniu. Tworzy się go podobnie jak zwykły czas przeszły, ale przed orzeczeniem właściwym dodajemy także odmieniony czasownik być w czasie przeszłym np:

  • chaděsan fahakětan – siałem był
  • chadazajějasan zahmasagan – wy (dwoje) mieliliście byli

Gerundium

Gerundium, czyli rzeczownik odczasownikowy, tworzymy zmieniając końcówkę bezokolicznika -ěj na -oj (ta końcówka również pochodzi z j. darkajskiego), zaś w przypadku końcówki -ňė zamianę na -ňėj. Odmienia się przez przypadki jak każdy rzeczownik, zaś w odmianie ludowej języka zawsze otrzymuje przedimek określony. Przykłady:

  • zahmasoj – mielenie
  • szaimoj – oranie
  • zuwasloj – polowanie
  • ḱifoj – bieganie
  • uzupoj – pytanie
  • pfěslěňėj – palenie
  • soňėj – jedzenie
Gerundium czasowników "być" i "woleć"

Nieregularne czasowniki być (chadaz) i woleć (oslauna) otrzymują końcówkę gerundium tak jakby miały końcówki bezokolicznika: gerundium chadaz to chadazoj, a oslaunaoslaunaňej'

Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe zostały odziedziczone z protogamajskiego. Podczas gdy nieregularna odmiana przetrwała, bardzo się zmieniła – doszło do wielu wyrównań i przyjęcia chworm regularnych (ta odmiana została opisana w deklinacji). Istnieje jednak nieakceptowana tendencja do odmieniania zaimkiw w sposib regularny.

Zaimek Tłumaczenie
go ja
łai ty
pe on/ona/ono
šzipfajěja/ajěja[15] my (l. podwójna)
ujěja [16] wy (l. podwójna)
khado [17] oni/one (l. podwójna)
šzipfa/žipfa my
auslo wy
kha oni/one

Zaimki dzierżawcze

Odwrotnie, zanikł protogamajski zestaw zaimków dzierżawczych. Obecnie powstają w wyniku dodania na końcu zaimka osobowego końcówki -z_z lub -z_²z – dokładnie tak samo powstają przymiotniki. Można więc uznać, że zaimki dzierżawcze są traktowane jako przymiotniki.

Zaimki zwrotne

Powstają jak w języku protogamajskim – dodajemy na koniec zaimka osobowego -saum.

  • go → gosaum
  • łai → łaisaum
  • pe → pesaum
  • šzipfajěja → šzipfajějasaum/ajěja → ajějasaum
  • ujěja → ujějasaum
  • khado → khadosaum
  • šzipfa → šzipfasaum
  • auslo → auslosaum
  • kha → khasaum

Liczebniki

Liczebniki dzielą się na główne i porządkowe. Główne są formą traktowaną jak rzeczowniki (odmieniają się przez przypadki), zaś porządkowe jak przymiotniki. Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do l. głównego afiks -(_)n.

liczba liczebnik główny liczebnik porządkowy
1 haszsolu haszsolun
2 zaslu zaslun
3 džidu džidun
4 ězo ězon
5 chasloga chaslogan
6 naira nairan
7 zog zogon
8 weslo weslon
9 pěla pělan
10 apěg apěgan
20 zaslowi zaslowin
30 džinowi džinowin
40 wisowi wisowin
50 chaslogawawa chaslogawawan
60 nairawawa nairawawan
70 zosziw zosziwin
80 wesľiw wesľiwin
90 pěľiw pěľiwin
100 zěpfjaslo zěpfjaslan
1000 ðancho ðanchon

Określoność

Przedimek

W zongepajckim klasycznym przedimek (obecny w protogamajskim) obecnie nie występuje (w starozongepajckim występował przedimek określony *łłach). Jednak w zongepajckim ludowym często powstawał na nowo, głównie z zaimka pe lub zaimków wskazujących.

Przykładowe zdania i teksty

Owca i Konie

Zongepajcki klasyczny:

Szuslo zěkhuhě zoslu iši khachšijiz wěn-xohsazžezon, wakhatunosluza pidachzon. Haszsolun iľižiz azaslo sawawszon, zoslun xahsazaz łaisľiz łaislošin ji džidun zajějazað gabajaz jagawawaslosan. Zoslu wakhatunsluzak paigžin: „Gozaz siwax abaže, chěslo idachět aži gaba piszeslože szawawěj”. Wakhatunosluza pachawaněxan: „Chadapf tauslauz zoslukhau, šzipfazaz siwax abafěx, chěslo idachěx afa gaba, ě, łaizaz khachšijiz szoslu gapaslo fi pesaum pahafžin. Ji zoslu khachšijiz wěn'xohsazže” . Chěslo zauch patuslužeson, zoslu að nuhěpjaz piszimšin.

Protogamajski:

Zur saaquhu, phauru isi waan ħauhtaytan qaħtiwi binnakasaytan waqadunrusayus. Raħ hazrun tawwasaytan illisis awwasaryas, raħ pharun liirisaytin ħahtasas dilliyis fi raħ dhinnun sayyasah yaghawwarasaytan ghammayas. Raħ phauru biighisaytin waqadunrusaksu: "Aghqiwaħ ammasay, kaar innakaad asi ghamma ghayrasay zaww waqadunrusawul". Raħ waqadunrusa makawanaħan: "Inur hurduuruph, phauruquu, ziqiwaħrasa ammaħ, kaar innaka apa ghamma, raħ paabun, mahaptiniisay layqaħtiyis bausas ghabaraksu pir paytuum. Fi raħ phauru waan ħauhtaytan qaħtiwi". Kaar suuk badurusaytun, raħ phauru gipisaytin nuhaabadh.

Polski:

Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.

Modlitwa Pańska

Zongepajcki

Sagai šzipfazaz, iši zadzipfza chadze,

łaižiz gažim oslěslopez,

chabi pezoz usla pusutuslau,

chabi pežiz oslau jachadzefěz zadzipfaza ji xahsahěpza.

Šzipfazaz choratso fi šzipfawa ðukhauz,

pfi šzipfazaz szoňislěněz,

afa šzipfa fi šzipfazaz islěngabawa szonislěně.

Ji ěxraimzaz tělchakuch wěn-slopez,

Szax̌i uslała ðukhaufez.

Polski

Ojcze nasz, któryś jest w niebie

święć się imię Twoje;

przyjdź królestwo Twoje;

bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi;

chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj;

i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom;

i nie wódź nas na pokuszenie;

ale nas zbaw od złego.

Procesy fonetyczne i prawa językowe

Kursywą oznaczono procesy, które się odbyły tylko w zongepajckim ludowym

Przypisy

  1. jest to dosłowne tłumaczenie nazwy języka
  2. [j] przed przednimi, [ç] przy i niezgłoskotwórczym
  3. pozycja traktowana jako wygłos, patrz na następny przypis
  4. w wygłosie nieregularnie przechodzi w [ð], a jak to się nie dzieje, przechodzi w iloczas. W nagłosie i śródgłosie bez zmian
  5. pominięto o ruchome
  6. Po samogłoskach przed spółgłoską h oznacza iloczas
  7. Litera ż jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie żona (dom), żongě (zongepajczyk) oraz żongěpai (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na sz można skrócić do ż. W zapisie bez djakrytków ż jest zastępowane przy pomocy sz lub, w celu odróżnienia, sz' (z apostrofem)
  8. z pochodzące od średniozongepajckiego , por. ołł. ƶołłu
  9. Znak ten jest transkrybowany jako ż w kilku rdzeniach, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie żona (dom), żongě (zongepajczyk) oraz żongěpai (zachód) – czyli te związanie z samym ludem.
  10. 10,0 10,1 Po zredukowaniu nieakcentowanego [e] do [i] znaki djakrytyczne na i i e zaczęły być mylone, zwłaszcza po spółgłoskach wargowych
  11. W przyrostkach
  12. W przedrostkach
  13. chworma z u jest bardziej archaiczna
  14. Należy jednak tu zwrócić na pewną wyjątkowość. Mianowicie mahałuszěj to jedyna obecna chworma pragammajskiego rzeczwonika *haluz w zongepajckim, zaś "ziarno" jest określane przez fahak
  15. potoczna skrócona forma
  16. pochodzi od skróconego, protogamajskiego uuruyya
  17. jest to jedyny zaimek , który jest neologizmem