Język zongepajcki/Pierwsza przesuwka zongepajcka: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m
Linia 23: Linia 23:
 
*PƔ *{{IPA|k}} → {{IPA|x}} ('''ch''')
 
*PƔ *{{IPA|k}} → {{IPA|x}} ('''ch''')
 
*PƔ *{{IPA|q}} → {{IPA|χ}} ('''kh''')
 
*PƔ *{{IPA|q}} → {{IPA|χ}} ('''kh''')
Dźwięk {{IPA|[χ]}} po zakończeniu ery wspólnego języka czasami zlał się z {{IPA|[x]}}. Większość potomków jednak je rozróżnia.
+
Dźwięk [{{IPA|χ}}] po zakończeniu ery wspólnego języka często zanikał, ale w różny sposób w zależności od dialektu. W [[język_ołłuch|ołłuchu]] i południowozongepajckich zlewa się bez śladu z [{{IPA|x}}]. O ile w południowozongepajckich nie stanowi to zbytnio problemu z powodu dosyć częstego zapożyczania wyrazów, to w konserwatywnym zachodnim ołłuchu dźwięk '''ch''' [{{IPA|x}}] kontynuuje aż trzy protogamajskie fonemy: '''*k, *q, *ħ''' (w zongepajckim klasycznym odpowiednio '''ch kh x''', w ołłuchu wschodnim '''*k''' ma zachowany protogamajskie brzmienie [{{IPA|k}}]), co czasami powoduje powstanie hologramów. W runiejowskim i nijeraskim frykatyw języczkowy utworzył długie [{{IPA|xː}}], które potem przesunęło się do [{{IPA|ʃː}}], dające ostatecznie [{{IPA|ʃ}}] na początku wyrazu i [{{IPA|sː}}] w innych pozycjach. Reszta grupy wschodniej, a także znaczna część zachodniej zachowuje oryginalne [{{IPA|χ}}] które jest transkrybowane jako '''kh'''. W grupie północnej dominuje wymowa jako [{{IPA|h}}], które w przeciwieństwie od oryginalnego protogamajskiego '''*h''' nie ulega ściągnięciu, chociaż po samogłoskach zanika z wydłużeniem zastępczym.
 +
'''Kiedyś powyższy opis przeniosę do podartykułu'''
  
 
=== Faza 3 ===
 
=== Faza 3 ===

Wersja z 18:50, 24 mar 2020

Pierwsza przesuwka zongepajcka to charakterystyczna zmiana dźwięków w j. zongepajckim, która znacząco zmieniła system spółgłosek i oddaliła język od j. protogamajskiego. Była to zmiana bardzo konsekwentna i objęła całą zongepajszczyznę.

Opis

Przesuwka polegała na "stwardnieniu" bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych do afrykat, spirantyzacji bezdźwięcznych zwartych i na samym końcu ubezdźwięcznieniu dźwięcznych zwartych. W sumie na zmianę składały się trzy fazy.

Przebieg

Faza 1

Faza pierwsza polegała na "stwardnieniu" bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych poprzez zamienienie ich na afrykaty. Nie zmieniło się brzmienie ich dźwięcznych odpowiedników [ð] [z] [ɣ].

  • PƔ *fpf (pf)
  • PƔ *θ (ƶ) (często ostatecznie [ts] - z)
  • PƔ *sts (z)
  • PƔ *ħ → *xkx (x)

Protogamajskie [ħ] musiało się wcześniej przesunąć do [x], by ulec przesuwce.

Afrykata, która w zongepajckiej transkrypcji jest oznaczona znakiem ƶ ([tθ]), ostatecznie w większości języków przeszła w z ([ts]). Część języków peryferyjnych oparła się tej zmianie i posiada do dziś rozróżnienie ƶ - z.

Ta faza nadała językowi afrykatowy charakter, która w większości potomków przetrwał do dziś.

Faza 2

Faza ta polegała na załataniu luki w spółgłoskach szczelinowych poprzez spirantyzacje spółgłosek zwartych bezdźwięcznych.

  • PƔ *pf (f)
  • PƔ *ts (s)
  • PƔ *kx (ch)
  • PƔ *qχ (kh)

Dźwięk [χ] po zakończeniu ery wspólnego języka często zanikał, ale w różny sposób w zależności od dialektu. W ołłuchu i południowozongepajckich zlewa się bez śladu z [x]. O ile w południowozongepajckich nie stanowi to zbytnio problemu z powodu dosyć częstego zapożyczania wyrazów, to w konserwatywnym zachodnim ołłuchu dźwięk ch [x] kontynuuje aż trzy protogamajskie fonemy: *k, *q, *ħ (w zongepajckim klasycznym odpowiednio ch kh x, w ołłuchu wschodnim *k ma zachowany protogamajskie brzmienie [k]), co czasami powoduje powstanie hologramów. W runiejowskim i nijeraskim frykatyw języczkowy utworzył długie [], które potem przesunęło się do [ʃː], dające ostatecznie [ʃ] na początku wyrazu i [] w innych pozycjach. Reszta grupy wschodniej, a także znaczna część zachodniej zachowuje oryginalne [χ] które jest transkrybowane jako kh. W grupie północnej dominuje wymowa jako [h], które w przeciwieństwie od oryginalnego protogamajskiego *h nie ulega ściągnięciu, chociaż po samogłoskach zanika z wydłużeniem zastępczym. Kiedyś powyższy opis przeniosę do podartykułu

Faza 3

Ostatnią zmianą w ramach tej przesuwki było ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych dźwięcznych.

  • PƔ *bp (p)
  • PƔ *dt (t)
  • PƔ *gk (k)

Zmiana ta była przyjmowana nieco wolniej niż dwie poprzednie. Była ona bowiem przeprowadzana stopniowo, jako efekt braku spółgłosek bezdźwięcznych. Ostatecznie udało się ją przeprowadzić konsekwentnie i na terenie całej zongepajszczyzny.

Podobną zmianę czasami przechodziła spółgłoska [ð], ponieważ ona także straciła bezdźwięczną odmianę. Działo to się to jednak głównie w wygłosie, a wiele języków "cofnęło" tą zmianę poprzez wpływ zongepajckiego klasycznego, opartym na dialekcie jukch (zon. jux), który tej zmiany nie doświadczył.

Przykłady

protogamajski znaczenie formy bez przesuwki zmiana dźwięku średniozongepajcki potomkowie
*faatraa ogień cham[1]. forro *f > pf *pfásłłá kla. pfěslě, ołł. pfäsłłä, ju. pfäslä
*pharu dwa cham. łharu, ons[2]. þor, pksz[3]. tha > *ƶałłu kla. zaslu, ołł. ƶałłu, ju. zaslu
*saman jarzmo cham. shamą *s > ts *zaman kla. zaman, ołł. zaman, ju. zaman
*ħarrtaaq krew pksz. ħarŧaka > *x > kx *xarsákh kla. xarsěkh, ju. xarsäkh ale ołł. charsäch
*pahag siać cham. phāk *p > f *fahak(áj) kla. fahakěj, ołł. fahaqäj, ju. fahakäj
*taghii ojciec pksz. ŧaꝃe *t > s *sagei kla. sagai, ołł. sagè, ju. sagăi~sagè
*kaylaħ siostra pksz. ꝁaera *k > x *chełax kla. chełax, ołł. chełach, ju. chełax
*qurran burza *q > χ *khuran kla. khuran, ołł. churan, ju. khuran
*buurtiis pole *b > p *poułłseiz kla. pauslosaiz, ołł. pèłłsòz, ju. pèslăsòz
*daguum ucho *d > t *takoum kla. takaum, ołł. taqòm, ju. takòm
*gauda dzień *g > k *kota kla. kota, ołł. qota, ju. kota
protogamajski znaczenie formy bez przesuwki zmiana dźwięku przesunięte [ð]
*yinmadh dzień kla. jinmadj > θ ołł. *inmatj

Konsekwencje przesuwki

Pierwsza przesuwka dała kilka ważnych konsekwencji.

1. Język zyskał afrykatowy charakter, który jest bardzo ważną cechą charakterystyczną całej grupy językowej.

2. Osłabienie opozycji spółgłosek dźwięczna-bezdźwięczna – język utracił większość takich opozycji. Zostały tylko opozycje [s]-[z] i [x]-[ɣ]. Później jednak powstały nowe [b] i [d] jako efekt II przesuwki.

3. Zongepajszczyzna ostatecznie stała się niezależnym językiem, który rozwijał się niezależnie od innych potomków protogamajskiego. Wcześniej był niemalże identyczny z protogamajskim.

Wyjątki od przesuwki

Bardzo nieliczne słowa uniknęły przesuwki. Są to niektóre regionalizmy w dialektach peryferyjnych, które zachowały dawną fonetykę pod wpływem języków ościennych. Przykładowo, w j. ołłuch zachowało się słowo kaja z PƔ *kahya (powinno być chaja i taka wersja czasem funkcjonuje równolegle).

W j. ołłuch i x przejście *xkx się nie odbyło, przy czym w zachodnim ołłuchu jednocześnie przeprowadzono przejście *kx, co doprowadziło do zlania protogamajskich *ħ i *k. Natomiast w wschodnich dialektach ołłucha i w runiejowskim cała klasa welarnych ominęła przesuwki, przez co odpowiadają stanowi protogamajskiemu. Jednak formy z przesuwką występują z zapożyczeń.

Pomimo tego, przesuwka jest bardzo konsekwentna.

Przypisy

  1. prachamski
  2. onski
  3. prakszapszański