Morfologia języka nowantyjskiego: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 239: Linia 239:
 
| maddr-'''is'''
 
| maddr-'''is'''
 
|}
 
|}
 +
 +
===Odmiana przymiotnika, liczebnika porządkowego i imiesłowu===
 +
====Deklinacja====
 +
Przymiotniki i liczebniki porządkowe w języku nowantyjskim odmieniają się przez przypadki, rodzaje i liczby zarówno kiedy funkcjonują jako przydawka, jak i w roli orzecznika. Imiesłowy natomiast ulegają takiej odmianie tylko w funkcji przydawkowej. Wyróżnia się dwie klasy odmiany przymiotnika, do których przynależność determinowana jest etymologią (klasa I: rzeczowniki typu <small>-US</small> z odmianą przez rodzaj, klasa II: rzeczowniki typu <small>-IS</small> bez odmiany przez rodzaj). Liczebniki porządkowe oraz imiesłowy uprzednie odmieniają się wg wzoru klasy I, natomiast imiesłowy współczesne - wg wzoru klasy II.
 +
 +
Warto zwrócić uwagę, że jako że podobnie jak w przypadku rzeczownika, niemożliwe jest stwierdzenie, do której klasy należy przymiotnik, istnieje tendencja do generalizacji odmiany wg wzoru klasy I.
 +
 +
{| class=wikitable
 +
! rowspan="3" | Przypadek
 +
! colspan="4" | Klasa I
 +
! colspan="2" | Klasa II
 +
|-
 +
! colspan="2" | Liczba pojedyncza
 +
! colspan="2" | Liczba mnoga
 +
! Liczba pojedyncza
 +
! Liczba mnoga
 +
|-
 +
! Rodzaj męski
 +
! Rodzaj żeński
 +
! Rodzaj męski
 +
! Rodzaj żeński
 +
! Rodzaj męski
 +
! Rodzaj żeński
 +
|-
 +
! Mianownik
 +
| gwelt-'''Ø'''<br />andan-'''Ø'''<br />munad-'''Ø'''
 +
| gwelt-'''Ø'''<sup>L</sup><br />andan-'''Ø'''<sup>L</sup><br />munad-'''Ø'''<sup>L</sup>
 +
| gwelt-'''Ø'''<sup>I-met.</sup><br />andan-'''Ø'''<sup>I-met.</sup><br />munad-'''Ø'''<sup>I-met.</sup>
 +
| gwelt-'''a'''<br />andan-'''a'''<br />munad-'''a'''
 +
| mirawl-'''Ø'''<br />lubrand-'''Ø'''
 +
| mirawl-'''is'''<br />lubrand-'''is'''
 +
|-
 +
! Dopełniacz
 +
| gwelt-'''Ø'''<sup>L</sup><br />andan-'''Ø'''<sup>L</sup><br />munad-'''Ø'''<sup>L</sup>
 +
| gwelt-'''as'''<sup>A-met.</sup><br />andan-'''as'''<sup>A-met.</sup><br />munad-'''as'''<sup>A-met.</sup>
 +
| gw'''o'''lt-'''u'''<sup>U-met.</sup><br />andan-'''u'''<sup>U-met.</sup><br />munad-'''u'''<sup>U-met.</sup>
 +
| gwelt-'''u'''<br />andan-'''u'''<br />munad-'''u'''
 +
| mirawl-'''Ø'''<br />lubrand-'''Ø'''
 +
| mirawl-'''u'''<br />lubrand-'''u'''
 +
|-
 +
! Celownik
 +
| gwelt-'''Ø'''<br />andan-'''Ø'''<br />munad-'''Ø'''
 +
| gwelt-'''a'''<br />andan-'''a'''<br />munad-'''a'''
 +
| gwelt-'''is'''<sup>I-met.</sup><br />andan-'''is'''<sup>I-met.</sup><br />munad-'''is'''<sup>I-met.</sup>
 +
| gwelt-'''is'''<sup>I-met.</sup><br />andan-'''is'''<sup>I-met.</sup><br />munad-'''is'''<sup>I-met.</sup>
 +
| mirawl-'''i'''<br />lubrand-'''i'''
 +
| mirawl-'''iw'''<br />lubrand-'''iw'''
 +
|-
 +
! Biernik
 +
| gw'''o'''lt-'''u'''<sup>U-met.</sup><br />andan-'''u'''<sup>U-met.</sup><br />munad-'''u'''<sup>U-met.</sup>
 +
| gwelt-'''Ø'''<sup>A-met.</sup><br />andan-'''Ø'''<sup>A-met.</sup><br />munad-'''Ø'''<sup>A-met.</sup>
 +
| gwelt-'''us'''<br />andan-'''us'''<br />munad-'''us'''
 +
| gwelt-'''as'''<sup>A-met.</sup><br />andan-'''as'''<sup>A-met.</sup><br />munad-'''as'''<sup>A-met.</sup>
 +
| mirawl-'''Ø'''<br />lubrand-'''Ø'''
 +
| mirawl-'''is'''<br />lubrand-'''is'''
 +
|}
 +
  
 
[[Kategoria:Język nowantyjski]]
 
[[Kategoria:Język nowantyjski]]

Wersja z 07:09, 13 gru 2013

Nowantyjski jest językiem analityczno-fleksyjnym o dość sztywnej składni, w którym większość odmian staje się redundantna. Morfologia nowantyjska cechuje się w obrębie fleksji stosunkowo dużym synkretyzmem form, wywołanym specyficzną ewolucją języka z jednej strony na peryferiach dawnego Cesarstwa Rzymskiego — a więc łacińskiego obszaru językowego, a z drugiej — pod znacznym wpływem zarówno „oddolnym”, sprzed wykształcenia się samego języka (substrat celtycki), jak i późniejszym (superstrat nordycki).

Synchroniczne zmiany fonetyczne w morfologii

Metafonia

Metafonia (trason) jest w języku nowantyjskim zjawiskiem stosunkowo młodym i przypomina do pewnego stopnia germański umlaut. Tematowa samogłoska ulega wymianie pod wpływem występujących (obecnie lub wcześniej) w sufiksie fleksyjnym samogłosek skrajnych /a/, /i/ oraz /u/.

  • A-metafonia — pod wpływem /a/: [i] → [ɛ], [u] → [ɔ]
  • I-metafonia — pod wpływem /i/: [u] → [ɨ], [ɔ] → [ɛ]
  • U-metafonia — pod wpływem /u/: [i] → [ɨ], [ɛ] → [ɔ]

I-metafonia i U-metafonia w wielu dialektach nie powodują zmiany zaokrąglenia samogłoski. W tych dialektach:

  • I-metafonia — [u] → [ʉ], [ɔ] → [œ]
  • U-metafonia — [i] → [ɨ], [ɛ] → [ʌ]

Zjawisko to jest ekspansywne i dopuszczalne, choć niezalecane, w wymowie standardowej. W zapisie dialektu z tego typu metafonią, jej rezultaty są zapisywane jako odpowiednio <ú>, <ó>, <í>, <é>.

Alternacja samogłoskowa

Alternacja samogłoskowa (camw), w odróżnieniu do metafonii, nie jest zjawiskiem przewidywalnym i wynika z różnego rozwoju samogłosek łacińskich w języku nowantyjskim ze względu na miejsce padania akcentu. Jako że akcent był (i pozostaje) ruchomy wyłącznie w paradygmacie czasownikowym, tylko tam mamy do czynienia z alternacją. Wyróżnia się sześć alternujących par:

  • łac. Ĭ — [ɨ] : [i]
  • łac. Ĕ — [ɨ] : [ɛ]
  • łac. Ē — [i] : [ei]
  • łac. Ŏ — [u] : [ɔ]
  • łac. Ō — [u] : [wi]
  • pcelt. *u, *ū → celtonow. *u — [ɨ] : [u]

Fleksja nominalna

Przypadki i ich funkcje

W nowantyjskim zachowana została okrojona w pewnym stopniu deklinacja łacińska. Z systemu sześciu przypadków (synwad) zachowały się cztery — funkcje ablatywu zostały przejęte w dużej mierze przez celownik, a w mniejszym stopniu także biernik, a wołacza — przez mianownik poprzedzony odpowiednią partykułą. Przez przypadki odmieniają się rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy, liczebniki porządkowe, liczebniki główne od 1 do 3, zaimki osobowe, zaimki dzierżawcze, zaimki nieokreślone oraz określniki. Przynależność rzeczowników i przymiotników do klas deklinacyjnych jest uzależniona od etymologii.

mianownik (nomnadyw)
  • występuje w roli podmiotu: Im mi-allein ew ti-awddind. - „Uspokajam się, gdy cię słucham.”
  • poprzedzony partykułą a, używany jest jako wołacz: A prydwis nawd, sig remas tu? - „O drogi marynarzu, czy wrócisz?”
  • dopełnienie po czasowniku yss „być”: Ig y on lan labd cis labd cu molt graws. - „Mleko pełne to to mleko, które ma dużo tłuszczu.”
  • orzecznik po czasownikach yss oraz hi (obydwa oznaczają „być”, p. niżej)
dopełniacz (gyndyw)
  • wyraża przynależność: reis cad - „wojsko króla”, także metaforycznie: Ig hwî 2009 mi ann. - „2009 to był mój rok.”
  • w charakterze dopełniacza podmiotowego: reis gwundad - „wola króla”
  • w charakterze dopełniacza dopełnieniowego: reis med - „strach przed królem”
  • partytyw: yn llor (wyjątkowe umiejscowienie dopełniacza za określanym substantywem). Nowantyjski używa partytywu także w przypadku fragmentów rzeczy policzalnych: Sig gweis tu sy gwal? - „Chcesz kawałek jabłka?”
  • opis, definiowanie: mawras ioras omm - „człowiek wielkiej sławy”
  • wiek: triw ann eiridd - „trzyletnie dziecko”
  • różnego rodzaju okoliczniki: heiras e nobdys „w dzień i w nocy”. W przypadku okoliczników czasu, dopełniacz określa okres, a nie punkt.
  • wymagany jako uzupełnienie przymiotników wyrażających chęć: samwynys awar „żądny krwi”, seis dysposd „chętny na seks”, Ewrobas rilugdand „niechętny Europie”.
  • sporadycznie dopełnienie bliższe (związane z użyciem partytywnym)
celownik (dadyw)
  • wyraża dopełnienie dalsze: Ig da Carlawn sy abas mab. - „Karolina dała chłopcu wody.”
  • dativus posessivus: Im mi brend ew lliwru. - „Zabieram moją książkę.”
  • dativus absolutus: Ig yndran twid abyrda porda. - „Wszyscy weszli, gdy drzwi zostały otwarte.”
  • wymagany przez różne przyimki. Gdy ten sam przyimek wymaga także biernika, celownik wyraża znaczenie dynamiczne.
  • różnego rodzaju okoliczniki, zwykle miejsca, czasu lub sposobu: rabd „w tej chwili”, mawra horda „z wielką siłą”. W przypadku okoliczników czasu, celownik określa punkt.
  • wymagany jako uzupełnienie przymiotników wyrażających m.in. podobieństwo, a także przymiotników w stopniu wyższym
biernik (gusadyw)
  • wyraża dopełnienie bliższe: Ig camw ew pygonn. - „Wymieniam pieniądze.”
  • accusativus cum substantivo deverbali - konstrukcja oparta na łacińskiej składni AcI. Jako że bezokolicznik odpowiada w nowantyjskim rzeczownikowi odczasownikowemu, podlega on standardowej odmianie i również odmienia się w bierniku: Ig gwidd Tômas Ioll raddaw. - „Tomasz widzi, że Julia mówi.”
  • różnego rodzaju okoliczniki. Najczęściej oznacza czas trwania (twid heir „cały dzień”) i zakres w przestrzeni (twidus logus „wdzędzie”)
  • wymagany przez różne przyimki. Gdy ten sam przyimek wymaga także celownika, biernik wyraża znaczenie statyczne.

Odmiana rzeczownika

Deklinacja słaba

Deklinacja słaba (llewl dechinad) kontynuuje łacińskie deklinacje III i V, oraz oparty na nich wzór deklinacji samogłoskowej. Jej „słabość” oznacza w praktyce to, że oryginalne sufiksy fleksyjne zostały zredukowane w zasadzie do spójek, co powoduje znaczny synkretyzm form. Wyróżnia się dziewięć wzorów deklinacji słabej.

Przypadek Nosowa, typ -ōnis Nosowa, typ -inis Welarna, typ -gis Welarna, typ -cis Dentalna, typ -dis Dentalna, typ -tis i-tematowa s-tematowa samogłoskowa
Liczba pojedyncza
Mianownik galwad-Ø omm-Ø reif-Ø pag-Ø eiridd-Ø cidad-Ø swil-Ø ie-s îi-Ø
Dopełniacz galwad-u omm-ys re-is pa-is eiridd-ys cidad-ys swil-ys ie-Ø îi-s
Celownik galwad-u omm-Ø re-i pa-i eiridd-Ø cidad-Ø swil-ØI-met. ie-Ø îi-Ø
Biernik galwad-Ø omm-Ø re-i pag-Ø eiridd-Ø cidad-Ø swil-Ø ie-Ø îi-w
Liczba mnoga
Mianownik galwad-unis omm-is re-is pa-is eiridd-is cidad-is swil-is ie-s îi-s
Dopełniacz galwad-unu omm-u re-iw pag-u eiridd-u cidad-iw swil-u ie-w îi-w
Celownik galwad-uniw omm-iw re-iw pa-iw eiridd-iw cidad-iw swil-iwI-met. ie-w îi-w
Biernik galwad-unis omm-is re-is pa-is eiridd-is cidad-is swil-is ie-s îi-s

Charakterystyczną cechą odmiany słabej jest wyraźne rozróżnienie, poza wariantem s-tematowym, między mianownikiem w liczbie pojedynczej i mnogiej, w zasadzie nieobecne w większości wzorów mocnych.

Deklinacja mocna

W deklinacji mocnej (hord ddechinad) wyróżnia się pięć wzorów odmiany, wywodzących się z łacińskich deklinacji I, II, IV oraz odmian „rodzinnych”.

Przypadek a-tematowa o-tematowa u-tematowa
łacińska
u-tematowa
celtycka
r-tematowa
Liczba pojedyncza
Mianownik hill-Ø mwis-Ø pord-Ø ridd-us maddr-Ø
Dopełniacz hell-asA-met. mwis-ØI-met. pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-ys
Celownik hill-a mwis-Ø pord-uU-met. rydd-uU-met. maddr-Ø
Biernik hell-ØA-met. mwis-uU-met. pord-ØU-met. rydd-ØU-met. maddr-Ø
Liczba mnoga
Mianownik hill-a mwis-ØI-met. pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-is
Dopełniacz hill-u mwis-uU-met. pord-uU-met. rydd-uU-met. maddr-u
Celownik hill-isI-met. mwis-isI-met. pe'rd-iwI-met. ridd-iwI-met. maddr-iw
Biernik hell-asA-met. mwis-us pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-is

Odmiana przymiotnika, liczebnika porządkowego i imiesłowu

Deklinacja

Przymiotniki i liczebniki porządkowe w języku nowantyjskim odmieniają się przez przypadki, rodzaje i liczby zarówno kiedy funkcjonują jako przydawka, jak i w roli orzecznika. Imiesłowy natomiast ulegają takiej odmianie tylko w funkcji przydawkowej. Wyróżnia się dwie klasy odmiany przymiotnika, do których przynależność determinowana jest etymologią (klasa I: rzeczowniki typu -US z odmianą przez rodzaj, klasa II: rzeczowniki typu -IS bez odmiany przez rodzaj). Liczebniki porządkowe oraz imiesłowy uprzednie odmieniają się wg wzoru klasy I, natomiast imiesłowy współczesne - wg wzoru klasy II.

Warto zwrócić uwagę, że jako że podobnie jak w przypadku rzeczownika, niemożliwe jest stwierdzenie, do której klasy należy przymiotnik, istnieje tendencja do generalizacji odmiany wg wzoru klasy I.

Przypadek Klasa I Klasa II
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński
Mianownik gwelt-Ø
andan-Ø
munad-Ø
gwelt-ØL
andan-ØL
munad-ØL
gwelt-ØI-met.
andan-ØI-met.
munad-ØI-met.
gwelt-a
andan-a
munad-a
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-is
lubrand-is
Dopełniacz gwelt-ØL
andan-ØL
munad-ØL
gwelt-asA-met.
andan-asA-met.
munad-asA-met.
gwolt-uU-met.
andan-uU-met.
munad-uU-met.
gwelt-u
andan-u
munad-u
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-u
lubrand-u
Celownik gwelt-Ø
andan-Ø
munad-Ø
gwelt-a
andan-a
munad-a
gwelt-isI-met.
andan-isI-met.
munad-isI-met.
gwelt-isI-met.
andan-isI-met.
munad-isI-met.
mirawl-i
lubrand-i
mirawl-iw
lubrand-iw
Biernik gwolt-uU-met.
andan-uU-met.
munad-uU-met.
gwelt-ØA-met.
andan-ØA-met.
munad-ØA-met.
gwelt-us
andan-us
munad-us
gwelt-asA-met.
andan-asA-met.
munad-asA-met.
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-is
lubrand-is