Morfologia języka nowantyjskiego: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 430: Linia 430:
 
| colspan=2 | <center>'''sos'''</center>
 
| colspan=2 | <center>'''sos'''</center>
 
|}
 
|}
 +
 +
=====Zastosowanie=====
 +
; rodzajnik nieokreślony
 +
* przed rzeczownikiem policzalnym pojawiającym się pierwszy raz, o ile nie jest znany rozmówcom,
 +
* przed rzeczownikiem, który reprezentuje klasę obiektów, a nie jej reprezentanta,
 +
* przed podmiotem w zdaniach o charakterze ''prawdy ogólnej'',
 +
* w celach emfatycznych,
 +
* w niektórych ustalonych zwrotach.
 +
 +
; rodzajnik określony
 +
* gdy rzeczownik określa osobę, rzecz, itd. znaną rozmówcom,
 +
* gdy rzeczownik służy nazwaniu pojedynczego reprezentanta danej klasy,
 +
* zawsze przed dopełniaczem w funkcji partytywu,
 +
* przed tytułem, przydomkiem,
 +
* przed nazwami cieków wodnych, wód stojących, cech ukształtowania terenu, gdy pominięty jest ich klasyfikator (''es Sawryn'' : ''llumm Sawryn'')
 +
* przed nazwami państw i większych regionów historycznych.
 +
 +
; brak rodzajnika
 +
* zazwyczaj przed dopełnieniem dalszym jeśli w zdaniu występuje też dopełnienie bliższe,
 +
* przed imionami, nazwiskami, nazwami skupisk ludzkich,
 +
* przed nazwami zawodów i funkcji,
 +
* w przypadku użycia innej części mowy niosącej określoność,
 +
* w celach metrycznych w poezji w każdej sytuacji, chyba że rodzajnik jest częścią nazwy własnej.
  
 
====Zaimki wskazujące====
 
====Zaimki wskazujące====
  
 
[[Kategoria:Język nowantyjski]]
 
[[Kategoria:Język nowantyjski]]

Wersja z 07:52, 14 gru 2013

Nowantyjski jest językiem analityczno-fleksyjnym o dość sztywnej składni, w którym większość odmian staje się redundantna. Morfologia nowantyjska cechuje się w obrębie fleksji stosunkowo dużym synkretyzmem form, wywołanym specyficzną ewolucją języka z jednej strony na peryferiach dawnego Cesarstwa Rzymskiego — a więc łacińskiego obszaru językowego, a z drugiej — pod znacznym wpływem zarówno „oddolnym”, sprzed wykształcenia się samego języka (substrat celtycki), jak i późniejszym (superstrat nordycki).

Synchroniczne zmiany fonetyczne w morfologii

Metafonia

Metafonia (trason) jest w języku nowantyjskim zjawiskiem stosunkowo młodym i przypomina do pewnego stopnia germański umlaut. Tematowa samogłoska ulega wymianie pod wpływem występujących (obecnie lub wcześniej) w sufiksie fleksyjnym samogłosek skrajnych /a/, /i/ oraz /u/.

  • A-metafonia — pod wpływem /a/: [i] → [ɛ], [u] → [ɔ]
  • I-metafonia — pod wpływem /i/: [u] → [ɨ], [ɔ] → [ɛ]
  • U-metafonia — pod wpływem /u/: [i] → [ɨ], [ɛ] → [ɔ]

I-metafonia i U-metafonia w wielu dialektach nie powodują zmiany zaokrąglenia samogłoski. W tych dialektach:

  • I-metafonia — [u] → [ʉ], [ɔ] → [œ]
  • U-metafonia — [i] → [ɨ], [ɛ] → [ʌ]

Zjawisko to jest ekspansywne i dopuszczalne, choć niezalecane, w wymowie standardowej. W zapisie dialektu z tego typu metafonią, jej rezultaty są zapisywane jako odpowiednio <ú>, <ó>, <í>, <é>.

Alternacja samogłoskowa

Alternacja samogłoskowa (camw), w odróżnieniu do metafonii, nie jest zjawiskiem przewidywalnym i wynika z różnego rozwoju samogłosek łacińskich w języku nowantyjskim ze względu na miejsce padania akcentu. Jako że akcent był (i pozostaje) ruchomy wyłącznie w paradygmacie czasownikowym i stopniowaniu przymiotnika, tylko tam mamy do czynienia z alternacją. Wyróżnia się sześć alternujących par:

  • łac. Ĭ — [ɨ] : [i]
  • łac. Ĕ — [ɨ] : [ɛ]
  • łac. Ē — [i] : [ei]
  • łac. Ŏ — [u] : [ɔ]
  • łac. Ō — [u] : [wi]
  • pcelt. *u, *ū → celtonow. *u — [ɨ] : [u]

Fleksja nominalna

Przypadki i ich funkcje

W nowantyjskim zachowana została okrojona w pewnym stopniu deklinacja łacińska. Z systemu sześciu przypadków (synwad) zachowały się cztery — funkcje ablatywu zostały przejęte w dużej mierze przez celownik, a w mniejszym stopniu także biernik, a wołacza — przez mianownik poprzedzony odpowiednią partykułą. Przez przypadki odmieniają się rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy, liczebniki porządkowe, liczebniki główne od 1 do 3, zaimki osobowe, zaimki dzierżawcze, zaimki nieokreślone oraz określniki. Przynależność rzeczowników i przymiotników do klas deklinacyjnych jest uzależniona od etymologii.

mianownik (nomnadyw)
  • występuje w roli podmiotu: Im mi-allein ew ti-awddind. - „Uspokajam się, gdy cię słucham.”
  • poprzedzony partykułą a, używany jest jako wołacz: A prydwis nawd, sig remas tu? - „O drogi marynarzu, czy wrócisz?”
  • dopełnienie po czasowniku yss „być”: Ig y on lan labd cis labd cu molt graws. - „Mleko pełne to to mleko, które ma dużo tłuszczu.”
  • orzecznik po czasownikach yss oraz hi (obydwa oznaczają „być”, p. niżej)
dopełniacz (gyndyw)
  • wyraża przynależność: reis cad - „wojsko króla”, także metaforycznie: Ig hwî 2009 mi ann. - „2009 to był mój rok.”
  • w charakterze dopełniacza podmiotowego: reis gwundad - „wola króla”
  • w charakterze dopełniacza dopełnieniowego: reis med - „strach przed królem”
  • partytyw: yn llor (wyjątkowe umiejscowienie dopełniacza za określanym substantywem). Nowantyjski używa partytywu także w przypadku fragmentów rzeczy policzalnych: Sig gweis tu sy gwal? - „Chcesz kawałek jabłka?”
  • opis, definiowanie: mawras ioras omm - „człowiek wielkiej sławy”
  • wiek: triw ann eiridd - „trzyletnie dziecko”
  • różnego rodzaju okoliczniki: heiras e nobdys „w dzień i w nocy”. W przypadku okoliczników czasu, dopełniacz określa okres, a nie punkt.
  • wymagany jako uzupełnienie przymiotników wyrażających chęć: samwynys awar „żądny krwi”, seis dysposd „chętny na seks”, Ewrobas rilugdand „niechętny Europie”.
  • sporadycznie dopełnienie bliższe (związane z użyciem partytywnym)
celownik (dadyw)
  • wyraża dopełnienie dalsze: Ig da Carlawn sy abas mab. - „Karolina dała chłopcu wody.”
  • dativus posessivus: Im mi brend ew lliwru. - „Zabieram moją książkę.”
  • dativus absolutus: Ig yndran twid abyrda porda. - „Wszyscy weszli, gdy drzwi zostały otwarte.”
  • wymagany przez różne przyimki. Gdy ten sam przyimek wymaga także biernika, celownik wyraża znaczenie dynamiczne.
  • różnego rodzaju okoliczniki, zwykle miejsca, czasu lub sposobu: rabd „w tej chwili”, mawra horda „z wielką siłą”. W przypadku okoliczników czasu, celownik określa punkt.
  • wymagany jako uzupełnienie przymiotników wyrażających m.in. podobieństwo, a także przymiotników w stopniu wyższym
biernik (gusadyw)
  • wyraża dopełnienie bliższe: Ig camw ew pygonn. - „Wymieniam pieniądze.”
  • accusativus cum substantivo deverbali - konstrukcja oparta na łacińskiej składni AcI. Jako że bezokolicznik odpowiada w nowantyjskim rzeczownikowi odczasownikowemu, podlega on standardowej odmianie i również odmienia się w bierniku: Ig gwidd Tômas Ioll raddaw. - „Tomasz widzi, że Julia mówi.”
  • różnego rodzaju okoliczniki. Najczęściej oznacza czas trwania (twid heir „cały dzień”) i zakres w przestrzeni (twidus logus „wdzędzie”)
  • wymagany przez różne przyimki. Gdy ten sam przyimek wymaga także celownika, biernik wyraża znaczenie statyczne.

Odmiana rzeczownika

Deklinacja słaba

Deklinacja słaba (llewl dechinad) kontynuuje łacińskie deklinacje III i V, oraz oparty na nich wzór deklinacji samogłoskowej. Jej „słabość” oznacza w praktyce to, że oryginalne sufiksy fleksyjne zostały zredukowane w zasadzie do spójek, co powoduje znaczny synkretyzm form. Wyróżnia się dziewięć wzorów deklinacji słabej.

Przypadek Nosowa, typ -ōnis Nosowa, typ -inis Welarna, typ -gis Welarna, typ -cis Dentalna, typ -dis Dentalna, typ -tis i-tematowa s-tematowa samogłoskowa
Liczba pojedyncza
Mianownik galwad-Ø „nazwa” omm-Ø „człowiek” reif-Ø „król” pag-Ø „pokój” eiridd-Ø „dziecko” cidad-Ø „społeczeństwo” swil-Ø „słońce” ie-s „świt” îi-Ø „strzała”
Dopełniacz galwad-u omm-ys re-is pa-is eiridd-ys cidad-ys swil-ys ie-Ø îi-s
Celownik galwad-u omm-Ø re-i pa-i eiridd-Ø cidad-Ø swil-ØI-met. ie-Ø îi-Ø
Biernik galwad-Ø omm-Ø re-i pag-Ø eiridd-Ø cidad-Ø swil-Ø ie-Ø îi-w
Liczba mnoga
Mianownik galwad-unis omm-is re-is pa-is eiridd-is cidad-is swil-is ie-s îi-s
Dopełniacz galwad-unu omm-u re-iw pag-u eiridd-u cidad-iw swil-u ie-w îi-w
Celownik galwad-uniw omm-iw re-iw pa-iw eiridd-iw cidad-iw swil-iwI-met. ie-w îi-w
Biernik galwad-unis omm-is re-is pa-is eiridd-is cidad-is swil-is ie-s îi-s

Charakterystyczną cechą odmiany słabej jest wyraźne rozróżnienie, poza wariantem s-tematowym, między mianownikiem w liczbie pojedynczej i mnogiej, w zasadzie nieobecne w większości wzorów mocnych.

Deklinacja mocna

W deklinacji mocnej (hord ddechinad) wyróżnia się pięć wzorów odmiany, wywodzących się z łacińskich deklinacji I, II, IV oraz odmian „rodzinnych”.

Przypadek a-tematowa o-tematowa u-tematowa
łacińska
u-tematowa
celtycka
r-tematowa
Liczba pojedyncza
Mianownik hill-Ø „córka” mwis-Ø „mech” pord-Ø „fiord” ridd-us „chłód” maddr-Ø „matka”
Dopełniacz hell-asA-met. mwis-ØI-met. pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-ys
Celownik hill-a mwis-Ø pord-uU-met. rydd-uU-met. maddr-Ø
Biernik hell-ØA-met. mwis-uU-met. pord-ØU-met. rydd-ØU-met. maddr-Ø
Liczba mnoga
Mianownik hill-a mwis-ØI-met. pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-is
Dopełniacz hill-u mwis-uU-met. pord-uU-met. rydd-uU-met. maddr-u
Celownik hill-isI-met. mwis-isI-met. pe'rd-iwI-met. ridd-iwI-met. maddr-iw
Biernik hell-asA-met. mwis-us pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-is

Odmiana przymiotnika, liczebnika porządkowego i imiesłowu

Deklinacja

Przymiotniki i liczebniki porządkowe w języku nowantyjskim odmieniają się przez przypadki, rodzaje i liczby zarówno kiedy funkcjonują jako przydawka, jak i w roli orzecznika. Imiesłowy natomiast ulegają takiej odmianie tylko w funkcji przydawkowej. Wyróżnia się dwie klasy odmiany przymiotnika, do których przynależność determinowana jest etymologią (klasa I: rzeczowniki typu -US z odmianą przez rodzaj, klasa II: rzeczowniki typu -IS bez odmiany przez rodzaj). Liczebniki porządkowe oraz imiesłowy uprzednie odmieniają się wg wzoru klasy I, natomiast imiesłowy współczesne - wg wzoru klasy II.

Warto zwrócić uwagę, że jako że podobnie jak w przypadku rzeczownika, niemożliwe jest stwierdzenie, do której klasy należy przymiotnik, istnieje tendencja do generalizacji odmiany wg wzoru klasy I.

Przypadek Klasa I Klasa II
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński
Mianownik gwelt-Ø
andan-Ø
munad-Ø
gwelt-ØL
andan-ØL
munad-ØL
gwelt-ØI-met.
andan-ØI-met.
munad-ØI-met.
gwelt-a
andan-a
munad-a
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-is
lubrand-is
Dopełniacz gwelt-ØL
andan-ØL
munad-ØL
gwelt-asA-met.
andan-asA-met.
munad-asA-met.
gwolt-uU-met.
andan-uU-met.
munad-uU-met.
gwelt-u
andan-u
munad-u
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-u
lubrand-u
Celownik gwelt-Ø
andan-Ø
munad-Ø
gwelt-a
andan-a
munad-a
gwelt-isI-met.
andan-isI-met.
munad-isI-met.
gwelt-isI-met.
andan-isI-met.
munad-isI-met.
mirawl-i
lubrand-i
mirawl-iw
lubrand-iw
Biernik gwolt-uU-met.
andan-uU-met.
munad-uU-met.
gwelt-ØA-met.
andan-ØA-met.
munad-ØA-met.
gwelt-us
andan-us
munad-us
gwelt-asA-met.
andan-asA-met.
munad-asA-met.
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-is
lubrand-is

Stopniowanie

Nowantyjskie stopniowanie jest w dużej mierze oparte na końcówkach zapożyczonych z języka substratowego, chociaż niektóre powszechniejsze przymiotniki zachowały łacińskie formy. Końcówki dla stopnia wyższego i najwyższego są takie same, niezależnie od klasy rzeczownika. Przymiotnik w stopniu wyższym odmienia się wg wzoru klasy II, bez rozróżnienia rodzaju, a w stopniu najwyższym — wg wzoru klasy I. Końcówki pochodzenia celtyckiego są akcentowane.

Stopień równy Stopień wyższy Stopień najwyższy
Stopniowanie regularne
alt-Ø „wysoki” alt-ach alt-am
brud-Ø „brudny” brud-ach brud-am
dyw-Ø „ciemny” dyw-ach dyw-am
prydwis-Ø „drogi” prydus-ach prydus-am
Stopniowanie łacińskie
bon „dobry” mellr ôbdym
gwelt „stary” sen senîssym
iûwyn (iun) „młody” gwinwir iunîssym
mal „zły” peir pêssym
mawr „duży” mair mâssym
pawl „mały” minir mînym

Formy stopnia najwyższego zwykle poprzedzone są rodzajnikiem określonym, chyba że używane są do określenia różnicy między dwoma osobami, rzeczami itd.:

  • Ig isd miw radr norr maltam. — „Mój brat jest wyższy ode mnie.” (dosł. „Mój brat jest z nas najwyższy.”)
  • Ig isd miw radr twidu gyrmawnu is altam. — „Mój brat jest najwyższy z całego rodzeństwa.”

Stopniowanie przysłówków wygląda w ten sam sposób, jako że większość przysłówków jest tożsama z przymiotnikami, od których się wywodzi. Wyjątek stanowią dwa przysłówki:

Stopień równy Stopień wyższy Stopień najwyższy
ben „dobrze” mell ôbdym
drug „źle” peis pêssym

Odmiana określników

Rodzajniki

Chociaż użycie rodzajnika w języku nowantyjskim jest stosunkowo ograniczone w porównaniu do innych języków z odmianą przez przypadki, w których występuje ta część mowy, i – w formach innych niż mianownik – charakteryzuje raczej wymagający precyzji język naukowy i styl bardzo wysoki, pełne paradygmaty oczywiście istnieją. W odróżnieniu do innych języków romańskich, nowantyjski wytworzył rodzajnik określony z zaimka wskazującego ISTE, a nie ILLE. Rodzajnik nieokreślony kontynuuje łacińskie ŪNUS, po części skrzyżowane z substratowym *inos.

Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński
Rodzajnik nieokreślony
Mianownik
yn
on
ynL
na
Dopełniacz
ny
norN
narN
Celownik
niL
nis
Biernik
ynN
naN
nos
Rodzajnik określony
Mianownik
is
es
isL
sa
Dopełniacz
sy
sorN
sarN
Celownik
siL
iss
sis
Biernik
ysN
esN
sos
Zastosowanie
rodzajnik nieokreślony
  • przed rzeczownikiem policzalnym pojawiającym się pierwszy raz, o ile nie jest znany rozmówcom,
  • przed rzeczownikiem, który reprezentuje klasę obiektów, a nie jej reprezentanta,
  • przed podmiotem w zdaniach o charakterze prawdy ogólnej,
  • w celach emfatycznych,
  • w niektórych ustalonych zwrotach.
rodzajnik określony
  • gdy rzeczownik określa osobę, rzecz, itd. znaną rozmówcom,
  • gdy rzeczownik służy nazwaniu pojedynczego reprezentanta danej klasy,
  • zawsze przed dopełniaczem w funkcji partytywu,
  • przed tytułem, przydomkiem,
  • przed nazwami cieków wodnych, wód stojących, cech ukształtowania terenu, gdy pominięty jest ich klasyfikator (es Sawryn : llumm Sawryn)
  • przed nazwami państw i większych regionów historycznych.
brak rodzajnika
  • zazwyczaj przed dopełnieniem dalszym jeśli w zdaniu występuje też dopełnienie bliższe,
  • przed imionami, nazwiskami, nazwami skupisk ludzkich,
  • przed nazwami zawodów i funkcji,
  • w przypadku użycia innej części mowy niosącej określoność,
  • w celach metrycznych w poezji w każdej sytuacji, chyba że rodzajnik jest częścią nazwy własnej.

Zaimki wskazujące