Słownik:Wigierski (etymologiczny): Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 237: Linia 237:
 
=U=
 
=U=
 
'''ûi''' ''v'' pływać (< *uje-, por. fiń. uida)<br/>
 
'''ûi''' ''v'' pływać (< *uje-, por. fiń. uida)<br/>
'''uines''' ''nm'' ogień (z lit. ugnis)
+
'''úines''' ''nm'' ogień (z lit. ugnis)
  
 
=V=
 
=V=

Wersja z 00:47, 30 wrz 2013

Ten artykuł przedstawia słownik etymologiczny języka wigierskiego.

Etymologia została podana w następujący sposób:

  • strzałka (<) oznacza wyprowadzenie z wcześniejszej formy (praugrofińskiej, starofińskiej itp.) wg normalnych reguł rozwoju języka
  • zapożyczenia zapisano przez 'z/ze' + język źródłowy + słowo źródłowe
  • dodatkowo w większości przypadków podano fińskie kognaty (lub ewentualnie z innego ugrofińskiego języka)

Dodatkowo podano informacje gramatyczne:

  • jeśli rdzeń tworzy się nieregularnie, to podano go w nawiasach, np. sỳis (syixe-)
  • inne nieregularne formy podano również w nawiasach
  • kursywą podano części mowy, rodzaj gramatyczny (np. nf - rzeczownik żeński) i rekcje

A

àiga nm godzina, czas (< *ajka, por. fiń. aika)
àlges nm początek (< *alka, por. fiń. alku)
álna postp pod (< *alna, por. fiń. alla)
áne nf głos (< *äne, por. fiń ääni)
ár part (partykuła pytająca) (z lit.)
árde nf ziemia (z germ.)
árve nf godność (< *arvo, por. fiń. arvo)
ásten num osiem (z lit. aštuoni)
ástenes, -is num ósmy, -a
áura adj złoty (?, być może powiązane z łac. aurum)
áures nm słońce (od aura)
ávis nf owca (z lit.)

C

cìrkes nm świerszcz (< *ćirkka, por. fiń. sirkka)
círja nm książka (< *kirja, por. fiń. kirja)
cirjèta v pisać (< *kirja + -itta, por. fiń. kirjoittaa)
cíume num dziesięć (< *kymme, por. fiń. kymmenen)
cíumes, -is num dziesiąty, -a
cíusata v kusić (< *kiusata, por. fiń. kiusata)
cíusatus nf pokuszenie (od ciusata)
cíves nm kamień (< *kive, por. fiń. kivi)

D

déuven num dziewięć (z lit. devyni)
déuvenes, -is num dziewiąty, -a
díena nm dzień (z lit.)

E

èada v dawać (< *amta, por. fiń. antaa)
édela nm południe (< *ede- + -lä, por. fiń. etelä)
êi part nie (< *e-, por. fiń. ei)
-el postp (+Dat.) przed kim? czym? (< *ede, por. fiń. ete-, etu-)
êl v żyć (< *elä, por. fiń. elää)
elìuma adj pierwszy (< *ede- "przód, por. fiń. ensimmäinen)
êlma nm życie (< el + -ma, por. fiń. elämä)
-els postp (+Dat.) przed kogo? co? (zob. -el)
éme nf matka (< *emä, por. fiń. dial. emä)
erìta v dzielić, różnić (< *ero + -itta, por. fiń. eroittaa)
éretus nf rozdział, przegroda (< erìta + -us)
éris nf różnica (< *ero, por. fiń. ero)
ès pron on (< *et, por. węg. ez "ten")

G

galva nm głowa (z lit. galva)
gelta adj żółty (z lit. geltas)

H

I

íca nm ojciec (< ićä, por. fiń. isä)
ìda nm wschód (< itä, por. fiń. itä)
ìlda nm wieczór (< ilta, por. fiń. ilta)
ílma nm powietrze (por. fiń. ilma)
ílmes nm bóg (< ilma)
ìnhema, -e n(m/f) człowiek (< *inšemä, por. fiń. ihminen)
íñce postp (+Acc.) przez (< *-(i)ńće, por. fiń. Prolativ -itsi)
ìs pron ona (zob. es)

J

conj i (por. fiń. ja, z germ.)
jàlge nf stopa (< *jalka, por. fiń. jalka)
jàrge nf rozum (< *järki, por. fiń. järki)
jàrgesta v porządkować (por. fiń. järjestää "organizować")
jàrgeste nf organizacja (por. fiń. järjestö)
jàrgestus nf porządek (od jàrgesta)
jàrgis nf sens, rozsądek (< *järki, por. fiń. järki)
jargìta v rozumieć (od jàrge)
járva nm jezioro (< *järvä, por. fiń. järvi)
jòve nf rzeka (< *joke, por. fiń. joki)
jûmar postp (+Abl.) naokoło (< *impäri, por. fiń. ympäri)

K

kàde nf ręka (< *käte, por. fiń. käsi)
kàis (kàite-) num dwa (< *kakta, por. fiń. kaksi)
kála nm ryba (< *kala, por. fiń. kala)
káral nm król (z lit.)
káralmâi nf królestwo (od káral + mâi)
káusa v rosnąć (< *kawsa, por. fiń. kasvaa)
káuses nm owoc (od kausa)
kêl nf język (< *kele, por. fiń. kieli)
kêlva v mówić (< *kele, pod wpływem lit. kalbėti)
kéra v zbierać (< *kerä-, por. fiń. kerätä)
kérais v refl zbierać się (od kéra)
kératus nf zebranie, zgromadzenie (od kéra)
kès, kìs interr który/a (od ki)
kèsge nf środek (< *keski, por. fiń. keski)
ki interr kto (< *ke-, por. fiń. kuka, węg. ki)
kòda nm dom (< *kota, por. fiń. koti)
kolme num trzy (< *kolme, por. fiń. kolme)
kólmes, -is num trzeci, -a
kûl v słyszeć (< *kule, por. fiń. kuulla)
kùs (kùte-) num sześć (< *kutta, por. fiń. kuusi)
kùtes, -is num szósty, -a

L

láine nf dziewczyna (?, por. węg. lány)
láisva adj wolny (z lit.)
làite v wyruszać (< *läkte, por. fiń. lähteä)
laitèta v wysyłać (< *läkte + -tta, por. fiń. lähettää)
láiva nm statek (< *laiva, por. fiń. laiva)
-las postp (+Dat.) blisko (*läše, por. fiń. lähi)
-lau postp (+Abl.) u (*-logo, por. fiń. luo(na))
lèama adj ciepły (< *lämpimä, por. fiń. lämmin)
lèamu nm ciepło (por. fiń. lämpö)
lèiva nm chleb (< *leipä, por. fiń. leipä, z goc. hlaifs)
línna nm miasto (< *linna 'zamek')
-loi postp (+Abl.) do kogo? (< *-logo + -in, por. fiń. luo(kse))
lùi (luve-) v czytać (< *luke, por. fiń. lukea)
lúme nf śnieg (< *lume, por. fiń. lumi)
lûnma adj biały (od lume)
lûo (love-) v tworzyć (*-logo, por. fiń. luoda)

M

pron ja (mężczyzna) (< *minä, por. fiń. minä)
màge nf góra (< *mäke, por. fiń. mäki)
mâi nf ziemia, kraj (< *mage, por. fiń. maa)
mên v iść (< *mene, por. fiń. mennä)
mèi pron my (< *meke, por. fiń. me)
mére nf morze (z germ., por. fiń. meri)
interr co (< *mi, por. fiń. mikä)
mîe pron ja (kobieta) (< *minä, por. fiń. dial. mie)
mìegan interr kiedy (< *mi aikana)
míjen interr dlaczego (Dat. od )
míljen interr jaki/a (por. fiń. milläinen, węg. milyen?)
mîr nm pokój, zgoda (z ros.)
mîrna postp (+Dat.) według (od mîr)
múva adj inny (< *muga, por. fiń. muu)
mŷi v sprzedawać (< *mygä, por. fiń. myydä)
mŷis part także (< *miŋä, por. fiń. myös)

N

nélja num cztery (< *neljä, por. fiń. neljä)
néljes, -is num czwarty, -a
nagìta v pokazywać (od nài)
nái part tak (por. fiń. näin)
nài (nàge-) v widzieć (< *näke-, por. fiń. nähdä)
nâi (náje-) v brać za żonę / męża (< *naje)
nâime nf kobieta (od nâi, por. fiń. nainen)
níme nf imię (< *nimi, por. fiń. nimi)
nimìta v nazywać (< *nimie + itta, por. fiń. nimittää)

O

óve nf drzwi (< *owe, por. fiń. ovi)

P

-pa postp (+Loc.) na kim? czym? (< *paŋe 'głowa')
pàha adj zły (< *paša, por. fiń. paha)
pàisse postp (+Abl.) bez, oprócz (< *pańći, por. fiń. paitsi)
palju nm dużo (< *paljV, por. fiń. paljon, est. palju)
paiva nm poranek (< *päjwä "ogień", por. fiń. päivä "dzień")
-pe postp (+Loc.) na kogo? co? (< *paŋein 'na głowę')
pêana nm pan (z pol. przez lit.)
pêane nf pani
pêlsta v ocalać, zbawiać (por. fiń. pelastaa)
pilve nf chmura (< *pilve, por. fiń. pilvi)
pòiga nm chłopiec, syn (< *pojka, por. fiń. poika)
pûiste nf las (< *puwe + -sto, por. fiń. puisto "park")
púve nf drzewo (< *puwe, por. fiń. puu)

R

S

pron ty (mężczyzna) (< *tinä, por. fiń. sinä)
sàda num sto (< *sata, por. fiń. sata, z ie.)
sàdes, -is num setny, -a
sána nm słowo (por. fiń. sana)
sáne v powiedzieć (por. fiń. sanoa)
sêa nm niebo (< *säŋe, por. fiń. sää "pogoda")
séis (séñce-) num siedem (< *śeńće, por. fiń. seitsemän)
séñces, -is num siódmy, -a
sêu (seve-) v jeść (< *sewe, por. fiń. syödä)
séura nm północ (z ros. sever)
sèura nm towarzystwo (< *sepra, por. fiń. seura)
séurama adj północny (od séura)
sîe pron ty (kobieta) (< *tinä, por. fiń. dial. sie)
sîns conj bo, ponieważ (< *sinä si "w tym to")
síña adj niebieski (z ros. sinij)
sírges nm koń (z bałt., por. lit. žirgas, łot. zirgs)
sísar nf siostra (< sisari, z ie., por. fiń. sisar)
sìu (sìuve-) nf skrzydło (por. fiń. siipi)
sìuvega adj skrzydlaty (od sìu)
-su postp (+Abl.) z (z lit.)
sùvu nm ród, rodzina (< *suku, por. fiń. suku)
sỳis (syixe-) nf jesień (< *śikse, por. fiń. syksy)
sŷlme nf serce (< *śydame, por. fiń. sydän)
sỳnna v rodzić (< *syntä-, por. fiń. syntää)
sỳnnu v rodzić się (< *synty-, por. fiń. syntyä)
sỳnnus nf rodzaj, przyrodzenie (od sỳnnu)
sýva adj głęboki (< *śivä, por. fiń. syvä)
sýveñ nf głębia (< syva + -eñ)

T

, pron ten, ta (< *tä, por. fiń. tämä)
táina adv tu
-tai postp (+Loc.) za kim? czym? (< *taga-, por. fiń. taka(na))
-tais postp (+Loc.) za kogo? co? (< *tagas, por. fiń. taakse)
tàis part a, zaś; znów (< *tagas, por. fiń. taas)
tálve nf zima (< *talve, por. fiń. talvi)
tannên adv dzisiaj (< tána díena)
tárna nm trawa (< *tarna)
tása adj równy (< *tasa, por. fiń. tasa)
tásemâi nf równina (< táse + mâi)
tàumes num drugi, -a (< taudames < tauta + -ma + -ta, por. fiń. toinen)
táuna adv tam
táuta, -e pron tamten, tamta (< tau + ta)
tavàsta v dziać się, stać się (por. fiń. tapahtua)
tèi pron wy (< *teke, por. fiń. te)
tèi (tège-) v robić (< *teke, por. fiń. tehdä)
têi nf droga, sposób (< *teje, por. fiń. tie)
tejìta v wiedzieć (od têi, por. fiń. tietää)
tóime v działać, postępować (por. fiń. toimia)
tóive nf nadzieja (< *toivo, por. fiń. toivo)
tûda v czuć (< *tumta, por. fiń. tuntea)
tûdis nf uczucie (od tûda)
tuistancìdes, -is tysięczny, -a
tùistancis num tysiąc (z lit. tūkstantis)
tûl v przychodzić (< *tule, por. fiń. tulla)
túljes nm wiatr (por. fiń. tuuli)
tûma adj ciemny (por. fiń. tumma, ze słow.)
tûmeñ nf ciemność (od tûma)
tùsga adj pusty (por. fiń. tuska)

U

ûi v pływać (< *uje-, por. fiń. uida)
úines nm ogień (z lit. ugnis)

V

vàga adj silny (< *waka, por. fiń. vakava)
vàgis nf siła (fizyczna) (od vàga)
vàha adv mało (< *wäšä, por. fiń. vähän)
vài conj ale, tylko (< wäšin "najmniej", por. fiń. vain "tylko")
vàlga adj jasny (< *valka, por. fiń. valkea)
vàlgis nf światło, światłość (od vàlga)
vâlna postp (+Dat.) między (por. fiń. välillä)
vànha adj stary (< *vanša, por. fiń. vanha)
vànhus nf starość (od vànga)
vèda v prowadzić, ciągnąć (por. fiń. vetää)
vède nf woda (< *vete, por. fiń. vesi)
véis (véñce-) adj cały (< *veńć-)
véñci adj wszyscy (< *veńć- + -i)
veljes nm brat (< *veli, por. fiń. veli)
vénes nm łódź (< *veneš, por. fiń. vene)
vénta adj święty (z lit. šventas)
ventèta v święcić (od vénta)
vêr nf krew (< *vere, por. fiń. veri)
vêrma adj czerwony (< vêr + -ma)
vesne nf wiosna (ze słow.)
vílne nm wełna (z lit.)
vìres nm mężczyzna (z lit. vyras)
vírla adj zielony (?, por. fiń. vihreä?)
vírlis nf ziele, roślina (od vírla)
vìs (vìte-) num pięć (< *vitte, por. fiń. viisi)
vìtes, -is num piąty, -a
vôi v móc (< *woje, por. fiń. voida)
vôima nm siła, moc (od vôi)
vôimaga adj silny, mocny (od vôima)
vòita v wygrywać (od vôi, por. fiń. voittaa)
vòitaves, -is zwycięzca, zwyciężczyni (od vòita)
vól v być (< *ole, por. fiń. olla)
vóljema nm wola (zob. voljèta)
voljèta v chcieć (< volje "bądź" + -ta, dosł. bądziać = mówić "bądź")
vòiga adj prawy, słuszny (< *ojka, por. fiń. oikea)
vòigis nf prawo (od vòiga)
vóma adj własny (< *oma, por. fiń. oma)
vómetûdis nf sumienie (< vóme + tûdis, por. fiń. omatunto)

X

xàpa adj kwaśny (< čappa, por. fiń. hapan)
xárna adj czarny (z ros. čornyj)
xénge nf duch, dusza (< *čenki, por. fiń. henki)
xîure nf mysz (< šiŋere, por. fiń. hiiri)
xúnes nm pies (z lit. šuo)
xûoma adj zły (z lit. šuo 'pies' + -ma, dosł. 'psi')
xýva adj dobry (< *šivä, por. fiń. hyvä)

Y

ŷi nf noc (< *yje, por. fiń. yö)
ỳis (ỳite-) num jeden (< *ikte, por. fiń. yksi)
ỳisvéreñ nf jedność, braterstwo (< ỳis + vêr + -eñ, "jednokrwistość")
ŷlna postp (+Dat.) nad (< *ylnä, por. fiń. yllä)
ýljesta v wywyższać
ýljestus nf wywyższenie, chwała
ýljexel v unosić się (por. fiń. yljeskellä)