Tarykański

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
język tarykański
Бахас тарыкане
Utworzenie: Hapana Mtu w 2003?
Sposoby zapisu: cyrylica
Lista conlangów
Dawna chorągiew królewska Tarykanii.
Zamek królewski w Tintrze (obecne Hasom Aszosi), rok 2766.
Widok na stolicę od strony Gangreny, rok 2766.

Język tarykański (nazwa własna Бахас тарыкане) - pół nooblang używany w świecie Odprysku przez Tarykańczyków. Drugi obok wajtulskiego urzędowy język Wajtulii Nadgangreńskiej, wcześniej do przełomu XXVIII i XXIX wieku urzędowy język Królestwa Tarykanii.

Spis treści

Alfabet

Litera
w cyrylicy
Litera
w łacince
Nazwa litery Fonem Przykładowe słowo IPA Znaczenie Uwagi
Д д D d Де d, ɟ Дух duχ kura wymawiane [ɟ] w pozycji przed і
Е е E e Е ə Ентун əntun kaczka
Р р R r Ре r Рапс rapθ wyjście
Т т T t Те t, c Тач tas szczur wymawiane [c] w pozycji przed і
Ԏ ԏ F f Ԏе c Ԏун cun pies nie używa się przed і
З з Z z Зе z Зејтін zəjcin oliwka
У у U u У u Удіш uɟiʃ chwast
Ў ў V v Ўе w Ўакабу wakabu dziewczyna
Ш ш Ş ş Ше ʃ ша ʃa już
І і İ i І i ігласте ~ іглаԍе iglastə żółty
Ј ј Y y Је j јун jun ona
П п P p Пе p Прат prat świat
Ы ы I ı Ы ɨ Ынах ɨnaχ dziecko
А а A a А, Ыта a Ўакабу wakabu dziewczyna nie występuje na początku wyrazu
Ц ц X x Це ts Цар tsar cebula
С с S s Се θ, s Сер θər żołądź wymawiane [s] w pozycji przed т, к i х
Ԍ ԍ St st Есте st ыстаја ~ ыԍаја ɨstaja stać ligatura; w słowniku należy jej szukać pod ст;
bywa też błędnie używana dla чт
Г г G g Ге g, ŋ ыглада ɨglada mówić wymawiane [ŋ] w pozycji interwokalicznej i w nagłosie przed samogłoską;
ponadto dwuznak нг (z obocznym wariantem гн) wymawia się zawsze jak [ŋ]
Х х H h Хе χ Хаы χaɨ grupa
К к K k Ке k Кат kat słowo nie występuje na końcu wyrazu
Ч ч Ç ç Че s ЧантКіцај sant kitsaj kangur
Ӵ ӵ C c Ӵе ʧ Ӵіх ʧiχ grot
Ж ж J j Же ʒ Жітр ʒitr życie
Б б B b Бе b Бут but but
Л л L l Ле l Ліўах liwaχ komar
Н н N n Не n, ɲ Немч nəms tchórz wymawiane [ɲ] w pozycji przed і
Ң ң Ğ ğ Не лачаје n, ɲ ыңерца ɨnərtsa przybywać używane dla zaznaczenie [n] protetycznego;
wymawiane [ɲ] w pozycji przed і
Ԋ ԋ Q q Ԋе ɲ Ԋуԋ ɲuɲ mgła nie używa się przed і
М м M m Ме m ымалпа ɨmalpa myśleć

Przy literowaniu słowa jeśli dwie takie same litery oznaczające spółgłoski stoją koło siebie, zmienia się ich schemat z CeCe na eCCe, np. wyraz ујја 'ogony' literuje się у-ејје-а, a nie *у-је-је-а. Podobnie zachowują się połączenia spółgłosek пш i бж, np. ўўепше 'zły' należy literować еўўе-е-епше-е nie *ўе-ўе-е-пе-ше-е. Połączenie ст ~ ԍ może być literowane zarówno jako сете, jak i есте, przy czym sposób literowania sugeruje sposób zapisu (z ligaturą bądź osobno).

Interpunkcja

Zdania nie zaczyna się z dużej litery (chyba, że na początku stoi wyraz pisany z dużej), np. ыңерцу Ібу 'przybyła matka', Ібу ыңерцу 'matka przybyła'. Wykrzyknik i znak zapytania stoją na początku i na końcu zdania, chyba że intonacja zmienia się w jego trakcie, np. ¡мнаңерцар! 'Chodź! Podejdź!', ¿кі ыју јат? 'Kto to zrobił?', мнахадеју јанет слі кіч ыју? 'Jeśli nie ty to zrobiłeś, to kto?'. Funkcję cudzysłowu pełnią gwiazdki, np. ¿јач ыра *йаарт*? 'Kto to jest "jaart"?'. Podwójny dwukropek oznacza, że następujące po nim wyliczenie będzie chronologiczne, np. ўару Ынахха ду пп. јун:: Ыднун, Дымд, Ўыдны 'miała troje dzieci: [najstarszego] Ydnuna, [średniego] Dymda i [najmłodszą] Wyndę'.

Fonetyka

Samogłoski

Język tarykański posiada 5 fonemów samogłoskowych.

  Przednie Centralne Tylne
Przymknięte i ɨ u
Średnie ə
Otwarte a

Spółgłoski

  Dwuwargowe Zębowe Dziąsłowe Zadziąsłowe Podniebienne Welarne Języczkowe
Nosowe m n ɲ ŋ
Zwarte p b t d c ɟ k g
Afrykaty ʦ ʧ
Szczelinowe θ s z ʃ ʒ χ
Drżące r
Półsamogłoski w j
Boczne l

Gramatyka

Rzeczownik

Rzeczowniki tarykańskie zapisywane są zawsze z dużej litery, jeśli zaś są to rzeczowniki złożone, kapitalizować należy wszystkie ich człony, np. ДіБуУдерЧід 'zakochana para'. Tej zasady nie stosuje się, gdy człony złożenia ulegają deformacji na skutek zmian fonetycznych, np. Лакјажен 'małżeństwo' (zniekształcenie od dawnego tarykańskiego Лакі а Жен 'mąż i żona').
Rzeczowniki odmieniają się przez kategorie liczby oraz przypadka. Przyłączają też niektóre zredukowane zaimki i negację.

Liczba

W języku tarykańskim mamy trzy liczby: pojedynczą, mnogą ogólną i mnogą poszczególną. Liczba pojedyncza nie ma swojego morfemu. Liczbę mnogą ogólną tworzy się od form liczby pojedynczej na zasadach ujętych w tabeli. Liczbę mnogą poszczególną tworzy się od liczby mnogiej ogólnej regularną końcówką ма.

Typ wyrazu Tworzenie l.m.ogólnej Przykład w l.p. Znaczenie Przykład w l.m. ogólnej Przykład w l.m. poszczególnej
zakończony na VC C ulega geminacji, dodaje się а Ынах 'dziecko' Ынахха Ынаххама
zakończony na więcej niż jedną spółgłoskę dodaje się а Плешт 'pchła' Плешта Плештама
zakończony na і, е dodaje się тта Лакі 'mężczyzna' Лакітта Лакіттама
zakończony na у dodaje się а Ыпшу 'meduza' Ыпшуа Ыпшуама
zakończony na ы, а po kombinacji VC końcowa samogłoska wypada, C ulega geminacji, dodaje się а Духы 'kura' Духха Духхама
zakończony na ы, а po innej kombinacji końcowa samogłoska wypada, dodaje się а Хаы 'grupa' Хаа Хаама

Istnieje też pewna liczba rzeczowników o nieregularnej liczbie mnogiej ogólnej, np. Ўакабу 'dziewczyna' -> Ўакабутта 'dziewczyny', Зерел 'kwadrat' -> Зерілла 'kwadraty'.

Przypadek

Przypadki wyraża się prefiksami. Wszystkie one z jednym wyjątkiem kończą się na samogłoski. Jeśli odmieniane słowo rozpoczyna się również samogłoską, pojawia się protetyczne ң. Prefiksów przypadków nigdy nie zapisuje się z dużej litery, zaś ich obecność nie wpływa na zapis dużych liter w rdzeniu.

Przypadek Prefiks Przykład Użycia
mianownik - Бут, Ынах podmiot zdania; po przyimkach
biernik ја, јаң јаБут, јаңЫнах dopełnienie bliższe
komitatyw бје, бјең бјеБут, бјеңЫнах współwykonawca czynności
narzędnik ме, мең меБут, меңЫнах narzędzie czynności; wykonawca czynności w stronie biernej
celownik ла, лаң лаБут, лаңЫнах dopełnienie dalsze (odbiorca czynności); ruch ku czemuś, komuś
przeciwcelownik мбе, мбең меБут, меңЫнах dopełnienie dalsze (odbiorca czynności); ruch od czegoś, kogoś
miejscownik нде, ндең ндеБут, ндеңЫнах okolicznik miejsca, rzadziej czasu
zagadnik прі, прің пріБут, пріңЫнах temat czegoś (pytanie: o kim? o czym?)
łżeergatyw м мБут, мЫнах dodatkowe podkreślenie wykonawcy czynności; wykonawca czynności w zdaniu łżeergatywnym

Sufigowane zaimki

W języku tarykańskim istnieje pewna grupa zaimków, które przejawiają tendencję do uniesamodzielniania się i przyłączania do poprzedzających je słów. Zaimki te zawarte są w poniższej tabeli.

Pełna forma zaimka Forma sufigowana Przykład pełnej formy Przykład formy sufigowanej Tłumaczenie przykładów Znaczenie zaimka
треў ет, ңет, т Ўеранг треў Ўерангет ten człowiek zaimek wskazujący (ten, ta itp.); określoność
шні еш, ңеш, ш Ўеранг шні Ўерангеш jakiś człowiek zaimek nieokreślony (jakiś, jakaś itp.); nieokreśloność
кі еч, ңеч, ч ¿Ўеранг кі? ¿Ўерангеч? jaki człowiek? który człowiek? zaimek pytajny (który? jaki? co za jeden?)

Wersje rozpoczęte od samogłoski pojawiają się po słowach zakończonych spółgłoską, wersje z protetycznym ң po słowach zakończonych samogłoską. Najkrótsze wersje współistnieją z wersjami z ң przy samodzielnej odmianie zaimków przez przypadki (np. јатреў = јаңет = јат 'tego'). Ponadto na identycznych zasadach ulegają sufigacji pierwsze człony złożonych zaimków шнікўеліўех 'jakikolwiek' i треўдраге 'tamten'.
Uwaga! Zredukowane zaimki w odmianie samodzielniej jako wykładnika mianownika używają prefiksu кі, np. np. треў = кіңет = кіт 'ten'; кі = кіңеч = кіч 'kto'.

Negacja

Wykładnikiem negacji rzeczownika jest sufiks ха stawiany po rzeczowniku, np. Ўерангха 'nie człowiek, nieczłowiek', ндеХаамаха 'nie w poszczególnych grupach'. Jeśli rzeczownik kończy się spółgłoską х, to sufiks przybiera formę ша i powoduje upodobnienie w rdzeniu, np. Ынашша 'nie dziecko, niedziecko'.

Przymiotnik i przysłówek

Przymiotniki tarykańskie niemal zawsze kończą się na е. Od przysłówków odróżnia je jedynie sposób użycia w zdaniu. Przymiotniki i przysłówki stoją zazwyczaj po elementach, które określają.

Liczba przymiotnika

Przymiotniki tarykańskie nie posiadają kategorii liczby. Jeśli zachodzi konieczność podkreślenia mnogości samodzielnie użytego przymiotnika, dostawia się po nim zaimek га 'oni', np. петле га 'jaśni, jasne'.

Przypadek przymiotnika

Przymiotnik przez przypadki odmienia się w dwóch sytuacjach: gdy użyty jest samodzielnie, np. мерапіде '(tym) szybkim'; oraz gdy dla celów stylistycznych przenosi się go przed rzeczownik - w takiej sytuacji odmieniają się oba człony, np. мерапіде меРеклет 'szybką kolejką'. W sytuacji użycia przymiotnika jako przydawki stojącej po rzeczowniku nie przyłącza on wykładnika przypadka (inkongruencja), np. меРеклет рапіде 'szybką kolejką'.

Sufigowane zaimki

Po przymiotnikach użytych samodzielnie zaimki mogą sufigować się na takiej samej zasadzie, jak po rzeczownikach. Jeśli przymiotnik opisuje rzeczownik, to sufigowany zaimek może przyczepić się do dowolnego członu, np. меРеклетет рапіде = меРеклет рапідеңет 'tą szybką kolejką'.

Negacja przymiotnika

Odbywa się na takiej samej zasadzie, jak przy rzeczowniku.

Stopniowanie przymiotników i przysłówków

Przymiotniki i przysłówki posiadają cztery stopnie.

Stopień Końcówka Przykład Tłumaczenie
równy - кубўе duży
wyższy ј кубўеј większy
najwyższy względny јка кубўејка największy (z jakiejś grupy)
najwyższy bezwzględny јкајка кубўејкајка największy (większy już być nie może)

Zaimek

Zaimki osobowe

System tarykańskich zaimków osobowych jest dość rozbudowany. Zaimki liczby pojedynczej nie pokrywają się znaczeniowo z zaimkami liczby mnogiej, a w przypadku zaimków drugiej osoby liczba w ogóle nie jest rozróżniana, stąd w tabeli wszystkie zaimki ułożone są w jednej kolumnie bez rozróżniania liczby.

Zaimek tarykański Znaczenie Oboczności
јех ja neutralne w przypadkach innych niż mianownik ma oboczną formę јх, np. biernik јајех~јајх
геўа ja uniżone (wobec rozmówcy)
јеўа ja z dystansem do siebie
камі my ekskluzywne
кіта my inkluzywne
ында ty, wy neutralne ma też krótką formę нда używaną we wszystkich przypadkach, np. biernik јаңында~јанда
каму ty, wy poufałe z odcieniem zaufania ma też krótką formę у używaną we wszystkich przypadkach, np. biernik јакаму~јаңу
јен on, ona, ono (nie precyzuje płci) w przypadkach innych niż mianownik ma oboczną formę јн, np. biernik јајен~јајн
јун ona (precyzuje płeć) w przypadkach innych niż mianownik ma oboczną formę јн, np. biernik јајун~јајн
јан on (precyzuje płeć) w przypadkach innych niż mianownik ma oboczną formę јн, np. biernik јајан~јајн
га oni, one

Zaimki wskazujące

Do tej grupy należą takie słowa jak треў 'ten, ta, to', тру 'to miejsce, tu' (ндетру 'w tym miejscu, tutaj', латру 'do tego miejsca, dotąd', мбетру 'stąd', мтру 'to miejsce'), таре 'teraz', кўе 'tak, taki'. Często w znaczeniu zaimka wskazującego używa się wyrazów o znaczeniu ogólnym połączonych z треў, np. меЖжіјет 'tą drogą, tędy', Ўерангет 'ten człowiek', ндеСграбет 'w tym czasie, wtedy'. Zaimki wskazujące na dalszy element tworzy się za pomocą sufiksu -драг(е), np. треўдраг 'tamten, tamta, tamto', мбетрудраг 'stamtąd', меЖжіјетдраг 'tamtą drogą, tamtędy'.

Zaimki pytające

Podstawowym zaimkiem pytającym jest кі 'co, kto, jaki, który', które może zawężać swoje znaczenie doczepiając się do innych słów, np. меЖжіјеч 'jaką drogą, którędy', Ўерангеч 'co za człowiek, kto', Кўезеч 'jaka rzecz, co', ндеЈереч 'w jakim miejscu, gdzie'. Zachowało się archaiczne pytanie кепшрем 'skąd', obok młodszego мбеЈереч 'z jakiego miejsca, skąd'.

Zaimki nieokreślone

Podstawowym zaimkiem z tej grupy jest шні 'któryś, jakiś', które tworzy pochodne na podobnej zasadzie jak pytajne кі, np. ндеЈереш 'w jakimś miejscu, gdzieś', ндеСграбеш 'w jakimś czasie, kiedyś'.
Zaimki nieokreślone o znaczeniu dowolności tworzy się od zaimków pytających (oprócz кепшрем) za pomocą cząstki -кўеліўех, np. Ўерангечкўеліўех 'ktokolwiek', Кўезечкўеліўех 'cokolwiek', ндеЈеречкўеліўех 'gdziekolwiek'.

Zaimki przeczące

Jak wyżej, tyle że podstawowym zaimkiem jest хапан 'nikt, nic, zero'. W języku tarykańskim nie ma podwójnej negacji, toteż zaimki z tej grupy łączą się zwykle z niezanegowanym czasownikiem, np. ыңерцу хапан 'nikt nie przyszedł', nie *хаңерцу хапан; ніслеша јахапан 'nic nie słyszę', nie *ніхаслеша јахапан.

Zaimki upowszechniające

Jak wyżej, z użyciem кажԋ 'każdy, wszelki, wszyscy'.

Zaimki zwrotne

W języku tarykańskim nie ma osobnego zestawu zaimków zwrotnych. Zwykle wystarczy użycie odpowiednich zaimków osobowych, niestety zdania takie często są niejednoznaczne, np. нічіда јајх 'lubię się (sam siebie)', ычіда Бўанет јајн 'ten pan lubi się (sam siebie)' ale też 'ten pan lubi go (kogoś innego)'. Partykuła ўлаже 'właśnie' postawiona po zaimku osobowym nadaje mu jednoznacznie charakter zwrotny, np. нічіда јајх ўлаже 'lubię się (sam siebie)', ычіда Бўанет јајн ўлаже 'ten pan lubi się (sam siebie)'.

Zaimek czasownikowy

Jest to twór specyficznie tarykański. Posiada rdzeń =ј= i podlega odmianie jak każdy czasownik, nie posiada jednak własnego znaczenia, a jedynie zastępuje inne czasowniki, stąd klasyfikowany jest jako zaimek. Jego najczęstsze użycia to:

  • formułowanie krótkich odpowiedzi, np. -¿мналаЛібідлізулі? 'czy poszedłeś do szkoły?', -ніју 'tak, poszedłem', -ніхају 'nie, nie poszedłem';
  • redukowanie powtórzeń, np. ніхагладу бјејн, ніхаја, кыј ніхаје 'nie rozmawiałem z nim, nie rozmawiam i rozmawiać nie będę';
  • omijanie słowa znanego z kontekstu;
  • zapomnienie słowa w pośpiechu;
  • niechlujna, potoczna mowa.

Liczebnik

Tarykańskie liczebniki główne dzielą się na trzy systemy. Ich cechą wspólną jest brak ustalonych zasad co do łącznej i rozdzielnej pisowni. Wyrazy określane przez liczebniki wyższe niż jeden przybierają formę liczby mnogiej. Liczebniki zwykle występują po wyrazie, którego dotyczą, np. Пуженна бу 'dwa krety'. Przeniesienie ich przed dany wyraz służy ich podkreśleniu i wymaga użycia przyimka те, przez gramatyki tarykańskie klasyfikowanego jako przyimek dzierżawczo-ilościowy, np. бу те Пуженна 'dwa krety, akurat dwa krety'.

System liczb prostych

System ten został opracowany przez tarykańską Królewską Akademię Nauk (obecnie Nowowyspiarską Akademię Nauk). Składa się z dwudziestu jeden liczebników podstawowych o jednolitej budowie spółgłoska+у. System został zaprojektowany tak, by jednym zestawem liczebników można było "obsługiwać" różne systemy liczbowe (dalej zwane podsystemami). Do najpopularniejszych podsystemów należą dwójkowy, trójkowy, ósemkowy, dziesiętny, dwunastkowy, szesnastkowy i dwudziestkojedynkowy, przy czym popularność tego ostatniego wiąże się z panującym wśród naukowców przesądem o szczęśliwych właściwościach liczby 21. Każdy z grupy podstawowych liczebników może zostać użyty jako podstawa dla podsystemu, kolejne potęgi tejże podstawy zapisywane są wedle specjalnych wzorów, dla pierwszych sześciu potęg są to: P^1=муL, P^2=муLL, P^3=мугуL, P^4=мугугуL, P^5=мугјуL, P^6=мугјугуL, gdzie P to podstawa podsystemu, a L to nazwa właściwego liczebnika. Najwyższą potęgą dla której opracowano wzór jest potęga sto pierwsza (P^101=мугргугаугуL). Dodatkową zaletą systemu jest możliwość używania liter jako liczebników - wystarczy pominąć w zapisie samogłoskę у. Mimo swych licznych zalet system ten używany jest praktycznie tylko przez naukowców. Organizowane są też zawody w przeliczaniu liczb na różne podsystemy.
Poniżej znajduje się spis liczebników prostych i tabela z przykładowym zapisem liczb w wybranych podsystemach.

  1. му
  2. бу
  3. ду
  4. ԏу
  5. ԋу
  6. зу
  7. шу
  8. жу
  9. цу
  10. лу
  11. пу
  12. ку
  13. ру
  14. ту
  15. ӵу
  16. ўу
  17. су
  18. ну
  19. ху
  20. ју
  21. чу
Liczba Dwójkowy Ósemkowy Dziesiętny Szesnastkowy Dwudziestkojedynkowy
5 мубубу му / 1x2x2+1 / 101 ԋу / 5 / 5 ԋу / 5 / 5 ԋу / 5 / 5 ԋу / 5 / 5
13 мугубу мубубу му / 1x2^3+1x2x2+1 / 1101 мужу ԋу / 1x8+5 / 15 мулу ду / 1x10+3 / 13 ру / 13 / D ру / 13 / D
24 мугугубу мугубу / 1x2^4+1x2^8 / 11000 дужу / 3x8 / 30 дулуԏу / 2x10 + 4 / 24 муўу жу / 1x16+8 / 18 мучу ду / 1x21+3 / 13
100 мугјугубу мугјубу мубубу / 1x2^6+1x2^5+1x2x2 / 1100100 мужужуԏужуԏу / 1x8x8+4x8+4 / 114 мулулу / 1x10x10 / 100 зуўуԏу / 6x16+4 / 64 ћучу ўу / 4x21+16 / 4G
111 мугјугубу мугјубу мугубу мубубу мубу му / 1x2^6+1x2^5+1x2^3+1x2x2+1x2+1 / 1101111 мужужу ԋужу шу / 1x8x8+5x8+7 / 157 мулулу мулу му / 1x10x10+1x10+1 / 111 зуўу ӵу / 6x16+15 / 6F ԋучу зу / 5x21+6 / 56

Nowy system dziesiątkowy

Nowy system dziesiątkowy powstał z podsystemu dziesiątkowego liczebników prostych, gdy tarykańscy urzędnicy próbowali nauczyć się prostego systemu liczb, nie mogli jednak pokonać wcześniejszych przyzwyczajeń, więc używając nowych form liczb podstawiali je pod stary system dziesiętny. W Tarykanii często błędnie utożsamia się nowy system dziesiątkowy z prostym podsystemem dziesiątkowym, w rzeczywistości oba te systemy różnią się jednak między sobą. Używana w nowym systemie nazwa 'dziewiątki' - дуду przeszła do niego z podsystemu trójkowego prostego systemu, zaś nazwy potęg dziesięciu wyższych niż sto zostały poprzekręcane i dostosowane do wcześniejszego systemu liczenia - stąd мугугу 'tysiąc' zamiast мугулу, лу гугу 'dziesięć tysięcy' zamiast мугугулу, лулу гугу 'sto tysięcy' zamiast мугјулу, мугујгу 'milion' zamiast мугјугулу, itd. Jest to najpopularniejszy obecnie system liczebników tarykańskich.
Podstawowe liczebniki w tym systemie:

  1. му
  2. бу
  3. ду
  4. ԏу
  5. ԋу
  6. зу
  7. шу
  8. жу
  9. дуду
  10. лу

Stare liczby

Stary system dziesiątkowy to pierwotny system liczebników tarykańskich, obecnie używany rzadko.

  1. мух
  2. бу
  3. дарћ
  4. ԏах
  5. пшаб
  6. саћ
  7. шејбр
  8. ыжер
  9. тужԋ
  10. ԋепш

Liczebniki porządkowe

Tworzy się je od liczebników głównych (wszystkich systemów) końcówką -e, np. мугјугубумугјубумугубумубубумубумуe 'sto jedenasty [binarnie i naukowo]', мудудуe 'dziewiąty [trójkowo i naukowo]', дудуe 'dziewiąty [potocznie]'.

Ułamki

W nazwie ułamka licznik wyrażany jest liczebnikiem głównym, a mianownik porządkowym, np. ду, луе 'trzy dziesiąte'. Granicę między licznikiem a mianownikiem zaznacza się w intonacji spacją, a w piśmie przecinkiem, co pomaga rozróżniać potencjalne homofony, np. мулулу булу,ԏуе 'sto dwadzieścia czwartych', мулулу, булуԏуе 'sto dwudziestych czwartych', мулулу булуԏуе 'sto dwudziesty czwarty'.

Czasownik

Odmiana

Odmiana czasownika odbywa się przy pomocy prefiksów i sufiksów, obowiązuje w niej następująca kolejność morfemów:

1. łącznik
2a. modyfikator rdzenia 
3. osoba podmiotu
4. negacja
5. inkorporowany okolicznik/dopełnienie
2b. rdzeń
6. czas
7. pytanie
8. znacznik niepewności
9. grupa modalności
10. rozkaz

Z tej listy do utworzenia osobowej formy czasownika potrzebne są elementy 2., 3., oraz 6.

Łącznik

Ma postać ўа. Jego obecność wskazuje na to, że dany czasownik jest w jakiś sposób powiązany lub podporządkowany wcześniejszemu elementowi, zwykle też czasownikowi. Często w tłumaczeniu odpowiada on spójnikom że, żeby.
Przykłady: ніжжеду ўаўаңерце 'wiedziałem, że przyjdą'; -¿јач мнаглада? -ўаніхајнбжелцабр. '-Co mówisz? -Że nie mogę go dojrzeć.; ніпра ўамнахабјејнгладар 'chcę, abyś z nim nie rozmawiał'.

Modyfikator rdzenia

De facto stanowią integralną część rdzenia czasownika, w formach osobowych są jednak oddzielone od niego licznymi sufiksami. Mogą nieść informację o stronie czasownika lub, tak jak polskie przedrostki, modyfikować jego znaczenie.

  • бі - modyfikator sprawczy, np =жр= 'jeść', бі=жр= 'karmić'
  • ді - modyfikator bierno-zwrotny, np =жжелц= 'patrzyć, widzieć', ді=жжелц= 'wyglądać [jakoś]'
  • бер - modyfikator o znaczeniu czegoś stałego, dokonanego lub o dużym natężeniu, np. =чід= 'lubić, kochać', бер=чід= '[nieodmiennie] lubić, kochać'
  • кі - modyfikator nagłego lub dynamicznego ruchu, zmiany stanu, ruchu na zewnątrz lub ku górze, np. =ћыј= 'recytować', кі=ћыј= 'śpiewać'
  • ыћ - modyfikator o znaczeniu antonimu lub parodii, np. =чід= 'lubić, kochać', ыћ=чід= 'nie cierpieć, nienawidzić'

Jeden czasownik może posiadać tylko jeden modyfikator. Po modyfikatorach nigdy nie występuje protetyczne ң, jeśli modyfikator kończy się, zaś następny morfem zaczyna samogłoską, to samogłoski oddziela nienotowane zwarcie krtaniowe np. кіыћыје 'zaśpiewa', nie *кіңыћыје.

Osoba

Prefiksy osób odpowiadają zasadniczo osobom wyrażanym zaimkami osobowymi, mają jednak inną postać niż zaimki. Istnieje też prefiks form o nieokreślonej osobie wykonawcy.

Zaimek osobowy Prefiks osoby
јех ні
геўа ге
јеўа ы / ј / brak
камі мі
кіта ту
ында мна
каму у
јен, јун, јан ы / ј / brak
га ўа
- ўе

Prefiks zdystansowanego 'ja' oraz trzeciej osoby l. poj. ma formę 'ј' w przypadku, gdy przed stoi przed negacją a po łączniku, formę zerową przed negacją po innych morfemach, a w pozostałych przypadkach formę 'ы', np. ыглада 'mówi', хаглада 'nie mówi', ўајхаглада '[że] nie mówi'.
Jeżeli po prefiksach osoby występuje morfem rozpoczynający się samogłoską, pojawia się między nimi protetyczne ң, np. ніңерца 'przybywam'.

Negacja

Prefiksem negacji jest ха, np. нітахка 'proszę; dziękuję', ніхатахка 'nie proszę; nie dziękuję'.

Inkorporacja

Jest stosunkowo rzadkim zjawiskiem. Polega na wpleceniu do wnętrza czasownika na pozycję bezpośrednio przed rdzeniem pojedynczej frazy okolicznikowej lub dopełnieniowej, przy czym przy inkorporacji dopełnienia bliższego można pominąć wykładnik biernika. W zapisie inkorporowanej frazy zachowuje się wielkie litery, pomija się natomiast spacje. Przykład: нігладеўр јаКатет ндеңЕрценеж меБахас тарыкане = ніјаКатетгладеўр ндеңЕрценеж меБахас тарыкане = ніКатетгладеўр ндеңЕрценеж меБахас тарыкане = ніндеңЕрценежгладеўр јаКатет меБахас тарыкане = німеБахастарыканегладеўр јаКатет ндеңЕрценеж 'w przyszłości będę umieć powiedzieć to słowo po tarykańsku'.

Rdzeń

Stanowi jądro czasownika. Rdzenie zaczynające się od sekwencji бж mają po samogłoskach oboczną postać жж, stąd np. czasownik o rdzeniu =бжелц= 'patrzyć, widzieć' ma w formie słownikowej postać ыжжелца. W praktyce w formach osobowych czasownika dominuje postać z жж, gdyż forma z бж może pojawić się tylko po inkorporacji do czasownika frazy zakończonej spółgłoską (np. нілаПріцетбжелца 'patrzę na ten kwiat'), imiesłowy natomiast (oprócz imiesłowu czasownikowego) zaczynają się od бж (choć mogą przejść do жж pod wpływem sandhi).

Czas

Sufiksy czasu to а dla czasu teraźniejszego, е dla przyszłego i у dla przeszłego, np. мнажра 'jesz', мнажре 'zjesz', мнажру 'jadłeś'.

Pytanie

Sufiks pytania ma postać лі, np. мнајхчіда 'kochasz mnie', ¿мнајхчідалі? 'czy mnie kochasz?'.

Niepewność

Wykładnikiem niepewności jest sufiks ћта, przy czym obecna w nim samogłoska а może - ale nie musi - upodabniać się do samogłoski w sufiksie czasu (a więc możliwe są formy oboczne ћте w czasie przyszłym i ћту w czasie przeszłym). Wykładnik niepewności oznacza, że mówiący do opisywanego zdarzenia odnosi się z dystansem, uważa je za mało możliwe lub niemożliwe; używany jest też do formułowania nienatarczywych, uprzejmych próśb, w znacznej mierze odpowiada polskiemu trybowi przypuszczającemu. Przykłady: нігладаћта 'mówiłbym; chyba mówię', ыжжецећта~ыжжецећте 'widziałby; chyba zobaczy', мнапрућта~мнапрућту 'chciałbyś; chyba chciałeś'.

Modalność

Sufiksy modalne obejmują sobą grupę sześciu rdzeni czasownikowych o podobnym brzmieniu, które mogą się uniesamodzielnić i przyłączyć do innego czasownika. Te rdzenie to:

  • =бр= 'móc'
  • =пр= 'chcieć'
  • =ўр= 'potrafić'
  • =др= 'próbować'
  • =гр= 'musieć'
  • =тр= 'potrzebować, być zobowiązanym'

Proces taki może zajść wtedy, gdy mowa o dwóch czasownikach o jednakim wykonawcy połączonych ze sobą łącznikiem, z których pierwszy jest czasownikiem modalnym z powyższej grupy, a drugi nie jest zanegowany. Otrzymana forma nie posiada łącznika, a jej wykładniki gramatyczne (czas, negacja, pytanie, osoba, rozkaz) odnoszą się się do czasownika modalnego (pewne informacje o drugim czasowniku mogą zostać utracone). Poniżej kilka przykładów dla zilustrowania zjawiska.

  • німалпа ўанікўелме 'myślę, że umrę' - pierwszy czasownik (=малп=) nie należy do powyższej grupy, nie może się więc uniesamodzielnić
  • нітра ўанілізе 'jestem zobowiązany, że pójdę; powinienem pójść' - wszystkie warunki spełnione, możliwe jest przekształcenie do нілізатр 'powinienem pójść'
  • ніхагра ўаніжжелце 'nie muszę zobaczyć (bardziej dosłownie: nie muszę, że zobaczę)' - wszystkie warunki spełnione, możliwe jest przekształcenie do ніхажжелцагр 'nie muszę zobaczyć'
  • нідре ўаніхагладе 'próbuję nie mówić (bardziej dosłownie: próbuję, że nie powiem)' - drugi czasownik jest zanegowany, przekształcenie nie jest możliwe
  • ніхапра ўаыпрета 'nie chcę, żeby on wrócił' - czasowniki mają różne podmioty, przekształcenie nie jest możliwe
  • ¿ніўралі ўанібенга? 'czy potrafię biec? (bardziej dosłownie: czy potrafię, że biegnę?)' - wszystkie warunki spełnione, możliwe jest przekształcenie do ¿нібенгаліўр? 'czy potrafię biec?'

Sufiksy modalne mogą się na siebie nakładać, choć zdarza się to bardzo rzadko. W takim przypadku rozdziela je protetyczne і, a informacja gramatyczna odnosi się do ostatniego z nich, np. ¿ніпралі ўаніўра ўанібеге? => ¿нібенгаліўріпр? 'czy chcę potrafić biec?', мнахагра ўамнадре ўамнапре ўамнапрете => мнахапретапрідрігр 'nie musisz próbować chcieć wrócić'.

Rozkaz

Wykładnikiem rozkazu jest р, a po sufiksach modalnych ір, np. мнајхчіда 'kochasz mnie', ¡мнајхчідар! 'kochaj mnie!'; мнахапретапрідрігр 'nie musisz próbować chcieć wrócić', ¡мнахапретапрідрігрір! 'nie bądź zmuszony próbować zechcieć wrócić!'.

Imiesłowy

Przymiotnikowe

Używane stosunkowo rzadko, stoją po obiekcie opisywanym, tworzone są od tematu czasownika. Należą do nich:

  • imiesłów teraźniejszy czynny - o końcówce -аје, np. Ўеранг малпаје 'myślący człowiek'.
  • imiesłów przeszły czynny - o końcówce -аўе, np. Ўакабу ерцаўе лакамі 'kobieta, która przyszła do nas'.
  • imiesłów przeszły bierny - ma końcówkę -ене, może przyłączać wykonawcę wyrażonej w nim czynności w narzędniku, np. Каз бжелцене мејх 'dom widziany przeze mnie'.

Przy tworzeniu tych imiesłowów rdzenie z zewnętrznymi modyfikatorami traktuje się jako jedną ciągłą całość, np. Ібу чідаје 'kochająca matka', Ібу берчідаје '[niezmiennie] kochająca matka'.

Czasownikowe

Tworzone są od form osobowych czasownika za pomocą postpozycji та. Podobnie jak imiesłowy przymiotnikowe stoją po obiekcie opisywanym. Zasadnicza różnica polega na tym, że opisywany obiekt nigdy nie jest podmiotem czynności wyrażonej w imiesłowie, a jego dokładna funkcja nie jest sprecyzowana i należy dopisać ją z kontekstu, np. Ўерангет нігладу та 'ten człowiek, z którym rozmawiałem' albo' ten człowiek, o którym mówiłem', Јер мнахалізебр та 'miejsce, do którego nie będziesz mógł pójść' albo 'miejsce, gdzie nie będziesz mógł chodzić', Ўакабу нічіда та 'dziewczyna, którą kocham' (przedstawiono tylko najprawdopodobniejsze interpretacje).

Przysłówkowe

Praktycznie już nie używane. Należą do nich:

  • imiesłów równoczesny - o końcówce -ајі, np. ыгладу жрајі 'mówił jedząc';
  • imiesłów uprzedni - o końcówce -ені, np. ылізу гладені јат 'to powiedziawszy wyszedł'.

Przy tworzeniu tych imiesłowów rdzenie z zewnętrznymi modyfikatorami traktuje się jako jedną ciągłą całość, np. ыгладу біжрајі 'mówił karmiąc'.

Wyrażanie dzierżawczości

W języku tarykańskim istnieje kilka konstrukcji odpowiadających przydawce dzierżawczej.

  • Przyimek дарі wskazuje na pewną podległość posiadanego wobec posiadacza, sprawowaną pieczę, ponoszenie za coś odpowiedzialności, a także na miejsce pochodzenia, wytwórcę, np. Лешет дарі јех 'mój niedźwiedź, niedźwiedź, którym się opiekuję', Мліх дарі Мучај 'mleko krowie, krowy, od krowy', Ўеранга дарі Уу 'ludzie króla [jego wysłannicy]';
  • Przyimek даріде lub даде jest używany gdy posiadany jest integralną częścią posiadacza, w praktyce najczęściej dotyczy to części ciała, np. Ԋалла даріде јун 'jej oczy';
  • Konstrukcja гўегўеттене + narzędnik oznacza posiadanie w sensie dosłownym, istnieje wiele jej skróconych wariantów, takich jak гўегўеме, гўетме, геме. Przykład: Кнег гўегўеттене меңЫнахет 'książka tego dziecka';
  • Przyimek перпре, dosł. 'względem' używany jest, gdy posiadany pełni jakąś funkcję względem posiadanego, najczęściej jest to pokrewieństwo, np. Ібу перпре Лакіңет 'matka tego mężczyzny', Ыб перпре камі 'nasz ojciec';
  • Przyimki ытас, dosł. 'nad', i удр, dosł. 'pod' wskazują na stosunek nadrzędności lub podrzędności, np. Ыб ытас камі 'nasz ojciec [a przy tym pan i władca]', Крен ытас јех 'moja kraina [której jestem częścią]', Ўеранга удр Уу 'ludzie króla [jego służba]';
  • Przyimek бже używany jest przy patronacie, np. Бжіј бже Лац 'ulica zwycięstwa';
  • Przyimek те pozwala tworzyć konstrukcje ilościowe z liczebnikiem w roli posiadanego, np. бу те га = га бу 'oni dwoje'.

Składnia

Zdanie czasownikowe

Zdanie nieprzechodnie ma szyk VS, przechodnie zaś VSO. Szyk nie jest bardzo sztywny. Przesunięcie elementu przed czasownik służy położeniu na niego nacisk. Podmiot zdania stoi w mianowniku (może być dodatkowo uwidoczniony przez łże-ergatyw), dopełnienie w bierniku, np. ыліза Лешет ~ ыліза мЛешет 'niedźwiedź idzie', ыжра Лешет јаМес ~ ыжра мЛешет јаМес 'niedźwiedź je mięso'. Możliwe jest pominięcie przedrostka biernika w zdaniu przechodnim (tzw. zdanie z biernikiem zerowym), ma to jednak wyraźnie potoczny wydźwięk i jest powszechnie uznawane za błąd, np. ыжра Лешет Мес 'niedźwiedź je mięso'. Jeśli w zdaniu z biernikiem zerowym oznaczy się podmiot łżeergatywem, powstaje zdanie łżeergatywne, które uznaje się za bardzo kunsztowne i wysublimowane stylistycznie, np. ыжра мЛешет Мес 'niedźwiedź je mięso'.

Zdanie imienne

Jest to podtyp zdania czasownikowego. W zdaniu imiennym rolę podmiotu pełni czasownik ыра ~ ыса 'być' lub inne, podobne czasowniki. Podmiot zawsze stoi w mianowniku (może być dodatkowo uwidoczniony przez łże-ergatyw), zaś orzecznik stoi w bierniku lub mianowniku. Konstrukcja z orzecznikiem w bierniku odpowiada znaczeniowo polskiej 'jest kimś, czymś, jakimś' np. ыра Кренет јаКрен тарыкане 'ten kraj to Tarykania', ыра Тріхет јашшареде 'ten użytkownik jest [tym] zmęczonym'. Odpowiednikiem polskiej konstrukcji 'jest jakiś' jest konstrukcja z mianownikowym orzecznikiem (w gramatykach tarykańskich uznaje się go za okolicznik sposobu), np. ыра Тріхет пшареде 'ten użytkownik jest zmęczony'. Na szczególną uwagę zasługują zdania imienne z imiesłowami przymiotnikowymi, np. ыра Јазенет јајазене 'ten tekst jest [tym] [na]pisanym', ыра Јазенет јазене 'ten tekst jest [na]pisany', ыра Ўерангет јазаје 'ten człowiek jest piszący', ыра Ўерангет јазаўе 'ten człowiek jest pisawszy, jest tym, który [na]pisał'.

Zdanie współrzędne

Łączy się spójnikami (mogą być domyślne), np. німалпа жеў ніра 'myślę więc jestem', ыңерцу кыј ыгладу 'przyszedł i powiedział', нінерцу, ніжжелцу, нілацу 'przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem'.

Zdanie podrzędne

Łączy się spójnikami, łącznikiem lub zaimkami pytającymi, np. мнапра слі мнагладар 'powiedz, jeśli chcesz', ніпра ўамнанерца 'chcę, żebyś [teraz] przyszedł', ніжжелца јаЎеранг, јач ніхачіда 'widzę człowieka, którego nie lubię', ніжжелца јаЎеранг, кі ыгладу ўаніса бжепете 'widzę człowieka, który powiedział, że jestem głupi'. Zamiast zdań z zaimkami pytającymi można czasem użyć imiesłowów czasownikowych lub przymiotnikowych, tworząc zdania o identycznym lub podobnym znaczeniu, przy czym ze składniowego punktu widzenia są to zdania proste np. ніжжелца јаЎеранг ніхачіда та 'widzę człowieka, którego nie lubię', ніжжелца јаЎеранг гладаўе ўаніса бжепете 'widzę człowieka powiedziawszego, że jestem głupi; widzę człowieka, który powiedział, że jestem głupi'.

Słowotwórstwo

Złożenia

Jest to najczęstsza metoda w słowotwórstwie tarykańskim. W złożeniach zwykle drugi człon dominuje, np. Кукмај 'żaba' + ыжра 'jeść' = КумкајЖрај 'Francuz'; ыжра 'jeść' + Ынах 'dziecko' = ЖрајЫнах 'głodomór'. Osobnym typem złożenia jest inkorporacja dopełnienia lub okolicznika do czasownika - patrz rozdział o czasowniku.

Formanty słowotwórcze

Jest to druga najpopularniejsza metoda słowotwórcza.

  • -ен tworzy od tematu czasownika nazwy czynności, efektów i narzędzi, np. ыјаза 'pisać', Јазен 'pisanie; tekst, praca pisemna';
  • -ај tworzy od tematu czasownika nazwy wykonawców czynności, np. ыдудуріха 'piać', Дудуріхај 'kogut';
  • -трар tworzy od tematów imiennych lub czasownikowych nazwy wykonawców czynności, maszyn, narzędzi, pojęć, np. ыжжежжелца 'rozglądać się, szukać (wzrokiem)', Бжежжелцартрар 'radar'.
  • ыћ- dodany do tematu imiennego lub czasownikowego tworzy jego antonim, np. ју 'dobry', ыћју 'zły, niewłaściwy'.
  • -ет rzadki sufiks tworzący rzeczowniki, np. Лачаўен 'łączenie' Лачаўенет 'wtyczka';
  • -ніх tworzy od tematów imiennych nazwy pojęć, miejsc, stworzeń, maszyn, np. Јетеш 'ściółka', Јетешніх 'żuk';
  • -еж tworzy od tematów imiennych rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy miejsc i instytucji, np. Нірт 'magnes', Ніртеж 'magnetyzm';
  • tworzy od tematów imiennych przymiotniki, np. Дерт 'alfabet', дерте 'alfabetyczny';
  • -те tworzy od tematów imiennych przymiotniki, np. Уу 'król', ууте 'królewski';
  • са- tworzy od tematów imiennych wyrazy o znaczeniu braku, np. Клід 'ubranie', сакліде 'nagi';
  • -че- tworzy od tematów imiennych zdrobnienia, np. Петл 'światło', Петчел 'światełko, nikłe światło';
  • -аў tworzy od tematów czasownikowych lub imiennych czasowniki, czasem jest opcjonalnym dodatkiem niezmieniającym znaczenia, np. Кат 'słowo', ыкатаўа 'oświadczać'; ыженса 'bronić', ыженсаўа 'bronić'.

Przedrostki rozszerzające rdzeń czasownika również są de facto formantami słowotwórczymi - ich lista znajduje się w rozdziale poświęconym czasownikowi.

Reduplikacja

Jest to historyczny, obecnie nieproduktywny sposób tworzenia słów. Polegał na podwojeniu pierwszej sylaby rdzenia czasownikowego. Nowy czasownik miał znaczenie czynności zintensyfikowanej, dokonanej lub bardziej dynamicznej. Do słów stworzonych tą metodą należą m. in.: ыжжелца 'patrzeć, widzieć', ыжжежжелца 'rozglądać się, szukać wzrokiem'; ыгўетта 'łapać, zdobywać', ыгўегўетта 'posiadać, mieć'; ыра 'być' ырара 'stawać się'; ыглада 'mówić', ыглаглада 'rozmawiać'; ычапіта 'wałęsać się', ычачапіта 'odnaleźć, znaleźć, odkryć'; ыбера 'brać', ыбербера 'wybrać'; ымалпа 'myśleć', ымамалпа 'zastanawiać się, rozmyślać'.

Współczesny zasięg w Pokoście w świecie Odprysku języka tarykańskiego (11) oraz głównych źródeł zapożyczeń: karski (1), korsaryjski (2), mrojski (3), jasyrski (12), niwski (13), honkiski (22), wajtulski (23)

Pożyczki

Obce słowa są dostosowywane do fonologii języka tarykańskiego. W najświeższych pożyczkach występują m.in. takie procesy jak [v]->б (w starszych pożyczkach spotyka się w tej pozycji бж, жж, ў), [f]->п (starsze пш, шш, ш, п), [o]->у (starsze ўе, е), początkowe [a]->е (starsze ы, е), końcowe [k]->х.

Klasyczne

Do tej grupy należą zapożyczenia ze starożytnych języków basenu Morza Trzcin, tj. z krakirskiego i hiundajskiego. Obejmują one słowa z licznych dziedzin życia, w tym pojęcia abstrakcyjne i związane z liczeniem czasu, w tym nazwy miesięcy i dni tygodnia. Mianownikowe końcówki z języków pierwotnych były albo odrzucane, albo włączane do rdzenia. Przykłady słów a) z hiundajskiego: Бехсет 'dewastacja' <- біучсесат 'zniszczenie', кујме 'dokładny' <- чөімаун, Ўедбај 'adwokat' <- өудбеід; b) z krakirskiego: Бјарсет 'środa' <- b'gëarsternëa, БжеллуЗат 'niebyt' <- bëlluzata, Темал 'matematyk' <- tåmale.

Zaimkowe

Do tej grupy należą niemal wyłącznie zapożyczenia tamteńskie z okresu formowania się Tarykanii, wiele słów z tej grupy związanych jest z melioracją i uprawą roślin. Przykłady: Есдерт 'krużganek' <-*ezdortə 'podwórko', Снахл 'starorzecze' <- *zennaklani, ԋалўе 'stromy' <- *diləvəs. Również wiele nazw geograficznych w Tarykanii jest pochodzenia tamteńskiego, np. Сбыпх 'dopływ Gangreny' <- *zbepoki, Тінтр 'nazwa stolicy Tarykanii do XXVIII wieku' <- *tinitəra. Jednym z nielicznych słów pochodzenia ówskiego jest Тбуч 'twos, rodzaj słodkawego napoju' <- твос.

Pratyckie

Są to zapożyczenia z języków bliskich tarykańskiemu, stąd często trudno wskazać je spośród leksyki rodzimej. Najstarsze z nich pochodzą z czasów przed opuszczeniem Puszczy Poziomkowej, większość jednak pochodzi z czasów późniejszych. Warto też zauważyć, że wpływ tarykańskiego na inne języki pratyckie był silniejszy, niż wpływ odwrotny. Do ewidentnych pożyczek pratyckich należą m. in. a) niwskie: Чіжру 'rodzaj dzidy' <- чізара, Децу 'hańba' <- децон b) hojskie: Нігад 'czerwona tkanina' <- тегада, Быбітіш 'bękart' <- биби атиш 'bękart, dosł. ojcowski chwast' b/c) hojskie lub koszylijskie: Бакећ 'imię męskie' <- Бакит 'imię męskie, dosł. góra' c) koszylijskie: Ԏеӵуд 'przydupas' <- теджунт d) aerieńskie: Југц 'imię żeńskie' <- Југец 'imię żeńskie, dosł. krokus', Ніӵу 'mistyk aeriański' <- тіджо e) jasyrskie: Пајуд 'pogoda' <- пығонт 'powietrze', Бычтех 'robota, męcząca praca' <- бычток 'praca'.

Kuńskie i nowohiundajskie

Wśród zapożyczeń kuńskich dominują wyrazy pochodzenia karskiego, mrosjkiego i korsaryjskiego, wynika to z intensywnych kontaktów handlowych jak i (za wyjątkiem Korsarii) z bliskości geograficznej. Najczęstsze obszary zapożyczeń to handel oraz żegluga morska. Do słów pochodzenia kuńskiego należą m. in. a) mrojskie Шабај 'latarnia morska' <- Шабја, Ырнг 'srebrna moneta' <- арген 'srebrny', Ушућеп 'tawerna portowa' <- Ошьтеф b) korsaryjskie Ыхштух 'bójka' <- өчешточ, Шенш 'pałac' <- шонш, Јаншлес 'handlarz' <- яншлес c) karskie Сејрах 'kapitan' <- сарах, Жубіӵ 'nocnik' <- Зюбехе, Елбжіпаћеж 'bunt marynarzy' <- елвӀіпарт. Języki kuńskie, zwłaszcza korsaryjski, często służą za pośredników przy zapożyczaniu słów z dalszych stron, np. Прухн 'handlarz niewolników' pochodzi od kors. прохен, które pochodzi ze wschodniej Gluristy. Wyrazy nowohiundajskie są w języku tarykańskim dość rzadkie, a ich tematyką również jest często handel i żegluga. Nowohiundajskiego pochodzenia są m. in. Пузі 'żagiel' <- пюзи, Ежу 'łapówka [potocznie]' <- ьжу, Засх 'balast' <- засах.

Śniekrickie

Do tej grupy należą głównie zapożyczenia z języka honkiskiego. Dotyczą one głównie terminów związanych z magią, jak np. Ліпсін, Ліпс 'magia' <- Липисин, Жыбых 'peleryna' <- Жүнбүқ, Пніжб 'uczeń czarnoksiężnika' <- пәниӝънб, Цеп 'zły omen' <- тӧнсьп, Ыбуніх 'amulet ochronny' <- абу, Пазг 'chochlik' <- пъзга; przykłady niemagiczne: Чажжет 'ser kozi' <- чаҙиҙь, Ыш 'chata' <- ыфа 'dom'. Pożyczki z innych języków sniekrickich zdarzają się rzadko, np. Хысуж 'różowa muszla znad zatoki Brezji' <- snobeckie хућўш, Ўадіз 'watażka' <- gażachskie гвъђүз 'wódz'.
Uwaga! Zapis Vн oznacza w ortografii honkiskiej samogłoskę nosową, w pozostałych językach śniekrickich uprościł się on do diakrytyki.

Wajtulskie

Wyrazy z języka wajtulskiego to głównie pojęcia religijne. Upowszechniły się one dopiero w XVIII wieku wraz z rozpowszechnianiem się seumuchstwa, wcześniej były znane przez nieliczne kręgi - głównie religioznawców i osoby mające styczność z Wajtułami. Przykłady pojęć religijnych: Ўыј 'Wach, bóg ognia' <- Вахй, Чеўмуј, Чеўмујеж 'seumucha, seumuchstwo, religia ognia, dosł. droga płomienia' <- Сеҩҩ Муха, Дышејп 'Deszejbi, mitologiczny skrzydlaty żółw o pięciu skorupach' <- Деӑѕеӑібй, Нупеј, Непеј 'nopej, kapłan seumuchski' <- ноӑпеі.

Teksty

ЕрцКат дарі РеХаы - Motto zespołu R

Oryginał

¡ыра бу га...
...јаТрубл ланда!
¡міженсаўер јаПрат ытас Бехсет!
¡ырер Ўеранга кўеннўі удер БарбжЛапс му!
¡ырер Себалеж ытас Чід кыј Ју!
¡міжжелцер јаСејд бже Ынтумет!
¡Мучачі!
¡Кўедіру!
¡міса јаРеХаы јертіхе кыј ўўепше!
¡мнахалаце ытас камі, мнажжелце!
¡нјачу, кўе ўлаже!

Јудіт - Judyta

діызеба Ўакабу загареңет Јудіт. ўантыра Ԋалла зангаре, жаԋўе даде јун јаӴыхыж кубўе, јаӴыхыж іјде кўе, ўаыдајнабр јаНуј ытас Прат. ыра Харц даде Јудіт себале, хажжера јун пріДыр.

Јкатрін - Katiusza (zwrotki I i II)

Oryginał

ша ўапріцу Ылмапша кыј Перра,
ша ўапруну Ԋуԋԋаңет мбеРен;
кіылізу лаБерег Јкатрін,
лаБерег магаше кыј ԋалўе.

кіылізу, ыңејнехлу јаңЕјнех
прімбеСтепТурулет сізаўе,
прімуңет, јач јун берычіду,
прімуңет, мбеч јаЛўејла ыженсу.

Клепан ыдыстрахе - Litania przeciw strachowi

Oryginał

ніхачаўагр јаСтрах, мСтрах берымердаўа јаДеш.
ыра мСтрах јаКўелм чпішыхе кыј јаХапанДејен кубўе.
ніжжелце лаСтрах ытас јех.
кіыңерцар меңытас јех кыј меңінпра јех.
кыј ндеСкрабет берылізе та ніжжелце меԊал бжіјіжете лаЖжіј ыју та.
ылізу лаСтранеч мСтрах, ыре ндетру мХапан.
јех іре берніре.

Zobacz też