Thèvāngō Hēkrē

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Thèvāngō Hēkrē (lub po prostu dialekt południowy) - dialekt wywodzący się z języka Tjèvāngō archaicznego.

Procesy

Charakterystyka początkowa

Alofonia /j/ [ɣ~x] oraz /ĵ/ [j~ʝ]

Jedną z pierwszych różnic, jakie pojawiły się w języku była alofonia przy palatalizacji [ɣ]: standardowa [j] na północy miała wariant [ʝ].

Potem pojawiło się ubezdźwięcznienie <j> na początku wyrazu przez zasadę analogii do [x] przydechowego. Palatalizowało się jednak cały czas do [ʝ]. Następnie, proces ten objął również spółgłoskę ciężką /dj/ w nagłosie.

Początek epoki literackiej

Alofonia północna była we wczesnoarchaicznym państwie ludu Tjèvāngonō traktowana na równi z wymową standardową. Problem stanowił zapis /dj/ w pierwszej sylabie wyrazu, gdyż miał on dwie różne realizacje. Przyjęto więc konwencję, że w środku wyrazu zapisuje się go jako <dj>, które było wymawiane zawsze jako [dɣ], natomiast rozpoczynające słowo /dj/ o dwóch sposobach realizacji będzie zapisywane jako <tj> ze znakiem bezdźwięcznego <t> ulegającemu lub nie ulegającemu ubezdźwięcznieniu przez /j/ [ɣ~x] w zależności od mowy czytającego dany tekst.

[x] zastępujące dawne [ɣ] ulegało palatalizacji do dźwięcznego [ʝ], jednak dla [x] przydechowego przez pewien czas działał normalny mechanizm palatalizacji [x]>[xʲ]. Wyniku analogii ów przydech również zaczął się palatalizować [x]>[ʝ].

W pewnym momencie, ubezdźwięcznieniu uległy wszystkie /j/ i wszystkie palatalizowały się do [ʝ]. Spółgłoska ciężka <dj> uległa ubezdźwięcznieniu do /tx/, lecz przy palatalizacji pozostało [dʝ]. Wyjątek pojawił się przy spółgłosce ciężkiej <tj> [tx], która przez bezdźwięczne /t/ palatalizowała się do [tç]. Dzieje się tak, gdyż owo [tx] powstało z dużo starszego procesu, nie tak nagle i w inny sposób.

Do tego czasu nie zaszły zmiany w samogłoskach. Przedstawione dotąd różnice to drobiazgi, jednakże wpłyną one na zupełną zmianę brzmienia języka w przyszłości.

Dalsze zmiany

Okres wczesny

W tym okresie zaczynają pojawiać się błędy ortograficzne. Oficjalnie pismo pozostało takie samo, następujący opis będzie więc stosował zapis standardowy; zmienione zostaną jedynie makrony. Charakterystycznymi cechami tego okresu jest afrykatyzacja oraz zanik spółgłosek ciężkich

Poniższe zmiany w palatalizacji uznawane są za pierwsze oznaki dialektyzacji języka:

Jeżeli poniższe głoski się palatalizowały, następowała afrykatyzacja głosek /t/ i /d/:

  • [t] > [tʲ] > [t͡ɕ]
  • [d] > [dʲ] > [d͡ʑ]
  • <dj> [tx] > [dʝ] > [ɟʝ]
  • <tj> [tx] > [tç] > [cç]

Zaniknęły głoski ciężkie powodując zmiany długości sylab i przesunięcia akcentu.

  • <ng> [ŋg], traktowane dotychczas jako jeden fonem, rozdzieliło się na dwa, często rozdzielając sylaby [ŋ.g]
  • <kv> [kf] zostało rozbide na dwa, jak wyżej: [k.f]
  • Spółgłoska ciężka <tl> [θ~ð] uległa przemianie w [s~z]. Równolegle z afrykatyzacją, palatalizacja <tl> [s]/[z] doprowadziła do powstania zmiękczenia: [ɕ]/[ʑ]. Spowodowało to również zmianę iloczasu i w konsekwencji przesunięcia akcentów np. flutlur [.fluθur] => flutlūr [flu.suːr]
  • <j>, <tj> i <dj> zostały opisane wcześniej.
  • vl <ʋ> przeszło w [v]
  • <ll~nl> [ʎ] przeszły w [j]
  • [Cr] uległo rozdzieleniu: [C.r]. Jeśli wyraz rozpoczyna się od tej zbitki, dochodzi krótka szwa:[Cə̆r]

Niektóre samogłoski krótkie nieakcentowane uległy pewnej destabilizacji. Pojawiają się też pierwsze błędy ortograficzne, w których mylone są nieakcentowane krótkie <i> oraz <y> (gdyż obie są wymawiane jako /ɪ/. Zaniknął też fonem krótkiego /ɨ/. Jego zanik obserwowano dużo wcześniej w wiejskich gwarach, w języku "wysokim" występuje on rzadko, lecz jego obecność była uważana za przejaw wysokiego urodzenia i bogatej kultury językowej. Dlatego też dialekt północny od tego momentu uważany jest za "niższy", choć jest to tylko wymysł bufonów z południa - w rzeczywistości, kultura pozostawała na porównywalnym poziomie.

Zaszły następujące przemiany w samogłoskach nieakcentowanych krótkich:

  • [ɛ] > [ɜ]
  • [e] > [ɘ]
  • [i] > [ɪ]
  • [ɨ] > [ɪ]

Okres środkowy

W okresie tym zaszły liczne przemiany w systemie samogłoskowym:

Krótkie nieakcentowane:

  • [a] > [æ~ɜ]
  • [ʌ] > [ʌ~ɜ]
  • [ɜ] > [ə]
  • [ɘ] > [ə]
  • [i] > [ɪ]
  • [ɔ] > [ɔ~ɞ]
  • [u] > [ʊ]

(Druga alofoniczna samogłoska wymawiana jest po welarnych i palatalnych)

Krótkie akcentowane:

  • [a] > [æ]
  • [e] > [ɪ]
  • [i] > [ɪ]

Długie nieakcentowane:

  • [aː] > [æː]
  • [iː] > [ɪː]
  • [uː] > [ʉː]
  • [ɨː] > [ɪː]

Długie akcentowane:

  • [aː] > [aæ]
  • [ɛː] > [ɛə]
  • [eː] > [iː]
  • [oː] > [oʊ]
  • [ɨː] > [ɪː]

(Niektóre samogłoski długie akcentowane stały się dyftongami)

Okres późny

Podczas trwania tego okresu, powstają charakterystyczne dla dialektu północnego głoski nosowe.

Spamogłoski nazalizują się przed [ŋ], które w tym okresie zanika. Znazalizowana samogłoska staje się zawsze długa - ta nowa reguła osłabia niektóre prawa iloczasu. Np. w archaicznym wyrazie vrangē [vra'ŋgɛː]unasalizowało się [a] i stało się długie. Jednakże dzieje się to wbrew prawu, które mówi, że sylaba o budowie C+C+V nie może być długa. W konsekwencji wymowa północna okresu środkowego vrangē to [və̆'rãː.geː]

Samogłoski krótkie nieakcentowane:

  • an/àn [ɜŋ] > ẽ [ɛ̃ː]
  • en/èn [əŋ] > ẽ [ɛ̃ː]
  • in [ɪŋ] > ĩ [ɘ̃ː]
  • on [ɞŋ] > õ [ɔ̃ː]
  • un [ʊŋ] > ũ [ũː]
  • yn [ɪŋ] > ỹ [ɘ̃ː]

Samogłoski akcentowane:

  • an [aŋ] > ã [ãː]
  • àn [ʌŋ] > [ʌ̃ː] > ã [ãː]
  • en [ɛŋ] > ẽ [ɛ̃ː]
  • èn [ɪŋ] > ỹ [ɘ̃ː]
  • in [ɪŋ] > ĩ [ɘ̃ː]
  • on [oŋ] > õ [õː]
  • un [uŋ] > ũ [ũː]
  • yn [ɪŋ] > ỹ [ɘ̃ː]

Fonetyka

Samogłoski

System samogłoskowy uległ znacznym przemianom w barwie, zachowany został iloczas, lecz na akcentowanych sylabach obserwuje się dyftongizację.


Samogłoski długie akcentowane i dyftongi
Przednie Centralne Tylne
Przymkięte [iː] ī [uː] ū
Prawie przymknięte [ɪː] ȳ
Półprzymknięte [oʊ] ō
Półotwarte [ɛə] ē
Otwarte [aæː] ā
Samogłoski długie nieakcentowane
Przednie Centralne Tylne
Przymkięte
Prawie przymknięte [ɪː] ȳ [ʊː] ū
Półprzymknięte [eː] ḕ
Półotwarte [ɛː] ē [ɔː] ō
Prawie otwarte [æː] ā
Samogłoski nosowe
Przednie Centralne Tylne
Przymkięte [ũː] ũ
Półprzymknięte [ɘ̃ː] ĩ, ỹ [õː] õ
Półotwarte [ɛ̃ː] ẽ [ɔ̃ː] õ
Otwarte [ãː] ã
Samogłoski krótkie akcentowane
Przednie Centralne Tylne
Przymkięte [u] u
Prawie przymknięte [ɪ] i
Półprzymknięte [e] è [o] o
Półotwarte [ɛ] e [ʌ] à [ɔ] o
Prawie otwarte [æ] a
Samogłoski krótkie nieakcentowane
Przednie Centralne Tylne
Przymkięte
Prawie przymknięte [ɪ] i, y [ʊ] u
Półprzymknięte [e] è [ə] e, è [o] o
Półotwarte [ɜ] a, à [ɞ] o [ʌ] à [ɔ] o
Prawie otwarte [æ] a

Spółgłoski

Spółgłoski
Bilabialne Wargowo-zębowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Miękkopodniebienne
Nosowe twarde [m] m [n] n [ŋ] n
miękkie [mʲ] mì ɲ [nì]
Zwarte twarde [p] p [b] b [t] t [d] d [k] k [g] g
miękkie [pʲ] pì [bʲ] bì [tʲ] tì [dʲ] dì [kʲ] kì [gʲ] gì [ʝ] ĵ
Szczelinowe twarde [f] f [v] v [θ~ð] tl [x] h
miękkie [fʲ] fì [vʲ] vì, vlì [θʲ] tlì [xʲ] î [ɣ] llì, nlì
Aproksymanty twarde
miękkie
Drżące twarde [r] r
miękkie [rʲ] rì
Boczne twarde [l] l [ʎ] nl, ll
miękkie [ʎ] lì

Zaniknęły spółgłoski ciężkie, zmieniając brzmienie, zanikając bądź rozdzielając się na dwie głoski. Podczas reinterpretacji podziału sylab archaiczne reguły iloczasu wciąż obowiązywały, wskutek czego zmienił się iloczas niektórych sylab:

tjè.vā.ngo.nō > thi.van.gō.nō

Dalszą konsekwencją takiej zmiany jest przesunięcie akcentu:

tjè.vā.ngo.nṓ > thi.van.gṓ.nō

Akcentowane samogłoski rozwijały się inaczej niż ich nieakcentowane odpowiedniki, więc proces ten prowadził do większych zmian barwowych.

Spółgłoski ciężkie
Znak graficzny IPA
ng ŋg
kv kf(~gv)
tl θ(~ð)
j ɣ(~x)
tj (~tx)
tj
vl ʋ
ll, nl ʎ
C+r ["C"r]