Użytkownik:Dynozaur/Nazwy miejscowe w Prusiech: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (→‎Powiat niborski (nidzicki): Troszkę kompromitacja cwela.)
(→‎Powiat gołdapski: Nie było żadnej korekty granicy, po prostu wieś została przedzielona.)
 
(Nie pokazano 20 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 93: Linia 93:
 
|
 
|
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').  
+
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').
 +
*Nazwa wariantowa (notowana w PRNG): ''Czarnolesie''. Jest to jeden z wariantów, utrwalonych w mowie ludności napływowej krótko po wojnie.  
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Modrzewina'''
 
|'''Modrzewina'''
Linia 157: Linia 158:
 
|
 
|
 
*Według ustaleń KUNM: ''Warszawskie'' (bez II członu).
 
*Według ustaleń KUNM: ''Warszawskie'' (bez II członu).
*Pierwotna, pruska nazwa majątku ''Spittelhof'' (a późniejszej części Elbląga) brzmiała ''Surweyte'' (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (dlaczego tak? może jest to odwołanie do osiadłych po wojnie w Elblągu warszawiaków?). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie ''Surwajty''.
+
*Pierwotna, pruska nazwa majątku ''Spittelhof'' (a późniejszej części Elbląga) brzmiała ''Surweyte'' (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (co jest podwójnym nawiązaniem - odwołuje się zarówno do geograficznego położenia dzielnicy [jest to ta część Elbląga, do której się wjeżdża od strony Warszawy], a także do licznie osiadłych po II Wojnie Światowej w Elblągu warszawiaków). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie ''Surwajty''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Winnica'''
 
|'''Winnica'''
Linia 330: Linia 331:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Wognap'''
 
|'''Wognap'''
|Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno'' (też ''Jagodna'') nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
+
|
 +
*Do 1999 r. urzędowo ''Jagodna'' (tak ustaliła KUNM - dawniej dwie miejscowości ''Jagodna Wielka'' i ''Mała''). Forma ta bywa używana do dziś.
 +
*Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno''/''Jagodna'' nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Janowo'''
 
|'''Janowo'''
Linia 370: Linia 373:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Olszyna III)
 
|(Olszyna III)
|Patrz wyżej: ''Adamowo''.
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Kazimierzewo'' (taką postać ustaliła KUNM), chociaż formy obecnej używano potocznie dużo wcześniej.
 +
*Patrz wyżej: ''Adamowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kępa Rybacka'''
 
|'''Kępa Rybacka'''
Linia 517: Linia 522:
 
|
 
|
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' (w NMP czasem ''Sierpień'') i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
+
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' (w SGKP czasem ''Sierpień'') i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Sierpinek''. Forma ta używana była od okresu powojennego (zaproponowała ją lokalna administracja) i wynika ze skojarzenia nazwy wsi z nazwiskiem XVI-wiecznego dowódcy floty królewskiej Zygmunta Augusta, Mateusza Sierpinka (Matthiasa Scharpinga). Wariant ten słusznie odrzuciła KUNMowska standardyzacja, jednak fakt że odnotowano go w PRNG świadczy, że musiał pokutować w potocznym użyciu jeszcze do niedawna (a może nawet do dziś).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tropy Elbląskie'''
 
|'''Tropy Elbląskie'''
Linia 800: Linia 806:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Swalmy'''
 
|'''Swalmy'''
|ok. 1440 ''Swalmen''. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość ''Schwollmen'' (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako ''Swalmy''. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
+
|
 +
*ok. 1440 ''Swalmen''. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość ''Schwollmen'' (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako ''Swalmy''. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
 +
*Być może tutaj odnoszą się także zapisy źródłowe ''Swylmekaym'' (1386), ''Swylmedorff'' (1402-08).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szymbory'''
 
|'''Szymbory'''
Linia 868: Linia 876:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczne warianty potoczne: ''Gajowiec'', ''Gajewice''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
Linia 876: Linia 884:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Gronowo)
 
|(Gronowo)
|O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
+
|
 +
*Do 2005 oficjalnie: ''Gronowo'' (chociaż dookreślenie "Elbląskie" było ''de facto'' używane dużo wcześniej).
 +
*O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jasionno'''
 
|'''Jasionno'''
Linia 902: Linia 912:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
+
|
 +
*W potocznym użyciu człon "Górne" często pomijany (ze względu na brak miejscowości ''Karczowiska Dolne'', o czym więcej przy omawianiu nazwy ''Raczki Elbląskie'').
 +
*Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kopanka'''
 
|'''Kopanka'''
Linia 1004: Linia 1016:
 
|
 
|
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie.
+
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie. Człon "Wielkie" zniesiono oficjalnie w nazwie wsi w roku 2002.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Dolno'''
 
|'''Nowe Dolno'''
Linia 1211: Linia 1223:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie w PRNG: ''Jagodowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamiennik Wielki'''
 
|'''Kamiennik Wielki'''
Linia 1437: Linia 1449:
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'', motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
+
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'' (także spotykana jako ''Myśliwiec''), motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
Linia 1461: Linia 1473:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
+
|
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
 +
*W PRNG także wariant: ''Dolne Sadłuki''. Trzymałbym się jednak formy urzędowej, jako wierniejszej historycznie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ojcowa Wola'''
 
|'''Ojcowa Wola'''
Linia 1692: Linia 1706:
 
|2
 
|2
 
|''Greißings''
 
|''Greißings''
|niemieckie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Autorzy NMP chyba pochopnie zakwalifikowali tę nazwę jako niemiecką, nie zauważając zapisu ''Greissingkein'' z 1543 r., z wyraźnym prus. sufiksem -''kaims''. Kwestię jednak przydałoby się dokładniej zbadać.
 +
*Wariant potoczny: ''Grażyna''. Jest to dowolne zniekształcenie nazwy urzędowej i nie powinno być używane.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gulbity'''
 
|'''Gulbity'''
Linia 1702: Linia 1718:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
+
|
 +
*1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
 +
*Wariant: ''Golbity''. Postać ta zapewne powstała pod wpływem formy niemieckiej, dlatego też lepiej używać formy urzędowej jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kajmy'''
 
|'''Kajmy'''
Linia 1905: Linia 1923:
 
|
 
|
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
*Do niedawna oficjalnie ''Morzewo'' (postać zniekształcona).
+
*Do 2004 r. ''Morzewo''. Taką postać ustaliła KUNM, jednak forma używana obecnie zdaje się być bliższa pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowa Wieś'''
 
|'''Nowa Wieś'''
Linia 2867: Linia 2885:
 
|
 
|
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'', ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopii kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
+
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'' (taka forma widnieje też w PRNG jako wariant), ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopi kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różaniec'''
 
|'''Różaniec'''
Linia 2894: Linia 2912:
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 +
*Nazwa wariantywna wg PRNG: ''Rosiny''. Raczej unikałbym tej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Siedlisko'''
 
|'''Siedlisko'''
Linia 3257: Linia 3276:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|PRNG notuje jako wariantową nazwę ''Mingin'', która zdaje się nawiązywać do historycznej nazwy sąsiedniej wsi Miłaki (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynowo'''
 
|'''Młynowo'''
Linia 3273: Linia 3292:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
+
|
 +
*1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
 +
*W PRNG wariant: ''Giedoły''. Nazwa zapewne ponowiona od pobliskich Giedaw (o ile w ogóle odniesienie jej tutaj nie jest błędem po stronie autorów PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perwilty'''
 
|'''Perwilty'''
Linia 3419: Linia 3440:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szkudyty'''
 
|'''Szkudyty'''
|Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Cieszęty'' (tak ustaliła KUNM).
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gajle'''
 
|'''Gajle'''
Linia 3445: Linia 3468:
 
|1324 ''Glandin''
 
|1324 ''Glandin''
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Glebisko'''
+
|'''Glebiska'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
 
|2
 
|2
Linia 3451: Linia 3474:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Glebisko''.
 +
*Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jesionowo'''
 
|'''Jesionowo'''
Linia 3501: Linia 3526:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
+
|
 +
*1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
 +
*Nieurzędowo także: ''Kierszyn'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale'''
 
|'''Kowale'''
Linia 3733: Linia 3760:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Jastrzębiec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubnowo'''
 
|'''Lubnowo'''
Linia 3795: Linia 3822:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant: ''Zaporowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Płoskinia'''
 
|'''Płoskinia'''
Linia 3912: Linia 3939:
 
|2
 
|2
 
|''Hopfenbruch''
 
|''Hopfenbruch''
|niemieckie
 
| --
 
|
 
|- align=center
 
|'''Dębień'''
 
|Wilczęta
 
|3
 
|''Louisenwalde''
 
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
Linia 3971: Linia 3990:
 
|''Muttersegen''
 
|''Muttersegen''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 +
| --
 +
|Potocznie też: ''Macierz'' (w PRNG i na mapach).
 +
|- align=center
 +
|'''Karwiny'''
 +
|Wilczęta
 +
|2
 +
|''Karwinden''
 +
|pruskie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*1333 ''Kurwingen'', 1349 ''Karwingen''. Nazwa pruska, przejęta od n. lasu (1344 ''Carwingyne'').
 +
*Pobliska osada ''Dębień'' (zwana także ''Józefowem''), tworząca z Karwinami jedno sołectwo jest miejscowością nową, wydzieloną z Karwin. Osada przejęła nazwę po nieistniejącym dziś folwarku ''Dębień'' (niem. ''Louisenwalde''), położonym na wschód od Karwin. Z kolei wariantywna nazwa ''Józefowo'' to przejściowa, używana krótko po wojnie przez nowych osiedleńców nazwa Karwin.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Księżno'''
 
|'''Księżno'''
Linia 4052: Linia 4081:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Wieprza'''
 
|'''Wieprza'''
|Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
+
|
 +
*U Leydinga i w PRNG jako wariant: ''Dzikowo''.
 +
*Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tatarki'''
 
|'''Tatarki'''
Linia 4240: Linia 4271:
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|
 
|
*Krótko po wojnie i potocznie: ''Wesołowo''.
+
*Krótko po wojnie i do dziś potocznie: ''Wesołowo''.
 
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
 
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 4343: Linia 4374:
 
|
 
|
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki''. Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
+
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki'' (w takiej postaci również miejscowość ta widnieje w oficjalnych spisach od 2005 r.). Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałduny'''
 
|'''Kałduny'''
Linia 4388: Linia 4419:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
+
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' (od 2005 r. oficjalna) - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Katarzynki'''
 
|'''Katarzynki'''
Linia 4741: Linia 4772:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Do 2005 (?) roku oficjalnie: ''Spędziny''.
+
|Do 2005 roku oficjalnie: ''Spędziny''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tynwałd'''
 
|'''Tynwałd'''
Linia 4914: Linia 4945:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej dwie miejscowości: ''Łodygowo Małe'' i ''Wielkie'' (''Klein'', ''Gross Ludwigsdorf'')
+
*Dawniej dwie miejscowości: ''Łodygowo Małe'' i ''Wielkie'' (''Klein'', ''Groß Ludwigsdorf'')
 
*Pierwotnie: ''Scharnot'' (1285), ''Scharnothen'' (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. ''Szaroty'', ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
 
*Pierwotnie: ''Scharnot'' (1285), ''Scharnothen'' (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. ''Szaroty'', ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5236: Linia 5267:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.  
+
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
 +
*W potocznym powojennym użyciu ahistoryczna nazwa ''Lipowo''. Unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Michałowo'''
 
|'''Michałowo'''
Linia 5252: Linia 5284:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
+
|
 +
*1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
 +
*Nazwa wariantywna w PRNG: ''Lipiny''. Brak dla niej uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olbrachtowo'''
 
|'''Olbrachtowo'''
Linia 5300: Linia 5334:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
+
|
 +
*Od 2016 r. oficjalnie: ''Emilianowo-Róża''. Osobiście jestem przeciwnikiem takiego prefiksowania miejscowości nadrzędnych. To jakieś urzędnicze konwencje, nie służące lokalnej toponimii ani tożsamości.
 +
*U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różanki'''
 
|'''Różanki'''
Linia 5333: Linia 5369:
 
|'''Merynos'''
 
|'''Merynos'''
 
|
 
|
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora.
+
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora. Tym bardziej, że PRNG rzeczywiście notuję n. ''Merynos'' jako wariantywną nazwę tej osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5352: Linia 5388:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant: ''Frydrychowo'' (może warte wprowadzenia, jako odzwierciedlenie n. niemieckiej). U Leydinga jeszcze inaczej - ''Pchlarki''. Brak przedwojennej polskiej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wiśniówek'''
 
|'''Wiśniówek'''
Linia 5579: Linia 5615:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|Do 2011 r. oficjalnie ''Kupinin''. Forma ta musiała się ustalić po wojnie wbrew ustaleniom KUNM (ta ustaliła ''Kupin''). W 2011 r. powrócono jednak do postaci wprowadzanej przez Komisję.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Likszany'''
 
|'''Likszany'''
Linia 5644: Linia 5680:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 +
*Potocznie także: ''Chmielówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piekło'''
 
|'''Piekło'''
Linia 5669: Linia 5706:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
+
|
 +
*Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
 +
*Wariant w PRNG: ''Pamiątki''. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pozorty'''
 
|'''Pozorty'''
Linia 6008: Linia 6047:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
*Również jako ''Dąbrowo''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie: ''Dąbrowo''. Historycznie spotykane obie formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówno'''
 
|'''Dąbrówno'''
Linia 6078: Linia 6117:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Kalborno)
 
|(Kalborno)
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
+
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' (wprowadzona urzędowo w 2000 r.) jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Leszcz'''
 
|'''Leszcz'''
Linia 6364: Linia 6403:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Gajek'' (wariant notowany jedynie w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubian'''
 
|'''Lubian'''
Linia 6390: Linia 6429:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Frycki'''
 
|'''Frycki'''
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
+
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo'', zaś w PRNG (jako wariant oboczny): ''Fryckowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Łodwigowo'''
 
|'''Łodwigowo'''
Linia 6680: Linia 6719:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Barenwynkiel'''
 
|'''Barenwynkiel'''
|Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
+
|
 +
*Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Sarni Dół''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowaczyzna'''
 
|'''Nowaczyzna'''
Linia 6696: Linia 6737:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Orłowa Buda'''
 
|'''Orłowa Buda'''
|W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje ciekawą formę oboczną: ''Perkunicha''. Nazwa ta zdaje się mieć związek z bałtyckim bóstwem Perkunem, jednak jej dokładna geneza jest mi nieznana (brak informacji w dostępnej mi literaturze). Być może radosna twórczość jakiegoś leśniczego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pelnik'''
 
|'''Pelnik'''
Linia 6750: Linia 6793:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Isąg Mały'''
 
|'''Isąg Mały'''
|Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
+
|
 +
*Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
 +
*W PRNG wariant ''Żelazowice''. Nazwa powojenna, zapewne wynikająca z błędnym skojarzeniem formy niemieckiej z ''Eisen'' = żelazo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobno'''
 
|'''Sobno'''
Linia 6895: Linia 6940:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W pobliżu wsi znajduje się góra (wysokości 131 m) o nazwie ''Święta Góra'' (niem. ''Swente Gora''). Nazwa ta miała wyraźnie polskie brzmienie już w przedwojennym nazewnictwie niemieckim, co jest rzadkością na tym terenie. Góra najprawdopodobniej była miejscem kultu pruskiego plemienia Pogezanów. Nazwa góry miała odzwierciedlenie w używanej krótko po wojnie nazwie tej wsi oraz stacji kolejowej - ''Świętogóry'', która jednak została ostatecznie odrzucona na rzecz nazwy obecnej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Drynki'''
 
|'''Drynki'''
Linia 6911: Linia 6956:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
+
|
 +
*1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Dożniewo''. Jest to wczesny powojenny twór ludności napływowej, pokutujący w potocznym użyciu. Należy go bezwzględnie unikać, a używać jedynie oficjalnej nazwy pruskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Fiugajki'''
 
|'''Fiugajki'''
Linia 6983: Linia 7030:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Do 2010 oficjalnie ''Kęty''.
+
|Do 2009 r. oficjalnie ''Kęty''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karczemka'''
 
|'''Karczemka'''
Linia 7638: Linia 7685:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
*Powojenna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
+
*Przed 1996 r. osada ta nosiła nazwę ''Gliny'', mimo że KUNM ustaliła postać ''Glimy''. Urzędowa zmiana z 1996 r. jest więc ''de facto'' wprowadzeniem w życia ustalenia KUNM.
 +
*Obecna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamieńczyk'''
 
|'''Kamieńczyk'''
Linia 7670: Linia 7718:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
+
|
 +
*Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
 +
*Wariant oboczny w PRNG: ''Budziska''. Unikać tej nazwy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ligi'''
 
|'''Ligi'''
Linia 7820: Linia 7870:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie ''Zatoka''. Taką postać ustaliła również KUNM. Niewykluczone, że dookreślenie "Leśna" zostało dodane dla odróżnienia od osady Zatoka, stanowiącej dziś część Miłomłyna (p. wyżej).
 +
*U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ziemaki'''
 
|'''Ziemaki'''
Linia 7864: Linia 7916:
 
|'''Borzymowo'''
 
|'''Borzymowo'''
 
|Morąg
 
|Morąg
|3
+
|5
 
|''Abrahamsheide''
 
|''Abrahamsheide''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Abramówka'''
|
+
|Nazwa wariantowa (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Abramówka''. Ta potocznie używana forma stanowi tłumaczenie oryginalnej nazwy niemieckiej i wydaje się warta wprowadzenia w miejsce ahistorycznego, pseudosłowiańskiego chrztu KUNM "Borzymowo".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bożęcin'''
 
|'''Bożęcin'''
Linia 7908: Linia 7960:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Darynowo'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dworek'''
 
|'''Dworek'''
Linia 8055: Linia 8107:
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 +
*Powojenna nazwa tej wsi pochodzi od pobliskiego jeziorka ''Molajny'' (niem. ''Molainen-See'', 1331 ''Moleyn''), którego pierwotną pruską nazwę powojenni osadnicy przekręcili do postaci "Maliniak". Obecnie w obiegu obie nazwy jeziora funkcjonują wymiennie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Markowo'''
 
|'''Markowo'''
Linia 8142: Linia 8195:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako ''Paradyż''.
+
|
 +
*U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako ''Paradyż''.
 +
*Dawniej dwie miejscowości ''Groß Paradies'' i ''Klein Paradies'', które przed XIX wiekiem uległy scaleniu''.
 +
*Zastanawiające są zapisy ''Padis'', ''Padys'' (1372), ''Nuwen Padis'' (1386), ''Grosepadis'', ''Cleynepadis'' (1427). Można by się w nich doszukiwać pruskiego początku (co zresztą czyni Powierski w jego monografii Pasłęka, jednak jego wywody etymologicznie ogólnie trącą fantastyką), chociaż autorzy NMP się do nich w żaden sposób nie odnoszą, najwyraźniej uważając je za zniekształcone.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rogowo'''
 
|'''Rogowo'''
Linia 8340: Linia 8396:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
+
|
 +
*1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Smolarnia''. Unikać jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cibory'''
 
|'''Cibory'''
Linia 8366: Linia 8424:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczna nazwa według PRNG: ''Fiugajny''. Została ona przeniesiona od położonej nieopodal, nieistniejącej dziś leśniczówki ''Fiugajny'' (niem. ''Figehnen'', 1588 ''Figeinen''), której teren obecnie mieści się w granicach administracyjnych Ostródy. Jest to oczywiście stara nazwa pruskiego pochodzenia, jednak przynależąca innej miejscowości, dlatego nie zalecałbym jej używania w odniesieniu do Czerwonej Karczmy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Czyżówka'''
 
|'''Czyżówka'''
 
|Ostróda
 
|Ostróda
|3
+
|5
|''Schießgarten''
+
|''Katharinenhof''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Katarzynka'''
 
|
 
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Zabłocie''.
 +
*Oboczna nazwa, notowana w PRNG i na mapach: ''Katarynka''.
 +
*Chociaż ustalona przez KUNM nazwa to Zabłocie, to nie wiedzieć czemu w późniejszym okresie przylgnęła do tej osady nazwa ''Czyżówka'', którą wg zamierzeń KUNM miała nosić leśniczówka ''Schießgarten'', położona na północ od Barkfredy (Samborowa) nad Jeziorem Drwęckim. Jest to więc nazwa przynależąca innej miejscowości (która dzisiaj stanowi część nadleśnictwa Drwęca - zob. ''Drwęca'' w pow. iławskim). Według innych danych, Zabłocie i Czyżówka (pot. Katarynka) to dwa różne obiekty, położone obok siebie. Taki stan rzeczy jest również ahistoryczny i wynika z jakiegoś niezrozumiałego podziału dawnej osady ''Katharinenhof''. Najlepiej byłoby oba te obiekty ponownie zjednoczyć pod wspólną nazwą ''Katarzynka'' (taką formę dla ''Katharinenhof'' podaje Leyding - choć przedwojennej polskiej nazwy brak, to wydaje się lepsza od potocznej, wykolejonej znaczeniowo formy "Katarynka"), która dobrze oddaje historyczną nazwę tego miejsca. W ten sposób usuwamy z mapy kolejną nazewniczą pomyłkę.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Durąg'''
 
|'''Durąg'''
Linia 8404: Linia 8465:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant oboczny: ''Gąsiory''. Unikać tej formy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gierłoż'''
 
|'''Gierłoż'''
Linia 8415: Linia 8476:
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 +
*W potocznym użyciu także ''Gierłoż Niemiecka'' (taki wariant notuje PRNG). Taki wariant mógł ukształtować się w czasach międzywojennych, kiedy Gierłoż Polska i Gierłoż (Pruska) sąsiadowały zza miedzy - ta pierwsza po stronie polskiej, zaś druga po stronie niemieckiej (wschodniopruskiej). Niemniej, z przyczyn historycznych lepiej powrócić do określenia "Pruska".
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
Linia 8613: Linia 8675:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG notowany wariant: ''Mariszewo'' (Maryszewo?). Forma urzędowa lepsza, bliższa oryginałowi (choć przedwojennej tradycji brak).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Miejska Wola'''
 
|'''Miejska Wola'''
Linia 8761: Linia 8823:
 
*1548-49; 1577 ''Reyn''.
 
*1548-49; 1577 ''Reyn''.
 
*Gwarowo: ''Rïn''.
 
*Gwarowo: ''Rïn''.
 +
*Po litewsku: ''Rynas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ryńskie'''
 
|'''Ryńskie'''
Linia 8902: Linia 8965:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
+
|
 +
*1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
 +
*Postać ''Warnowo'', notowana w PRNG jako wariant, niepoprawna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka Klonowska'''
 
|'''Wólka Klonowska'''
Linia 9799: Linia 9864:
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
*Gwarowo: ''Motkˊi''.
+
*Gwarowo: ''Motkˊi''. Gwarowa postać ''Motki'' jest również notowana w PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Napiwoda'''
 
|'''Napiwoda'''
Linia 9871: Linia 9936:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie.
+
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie. W powojennym użyciu notowana też nazwa ''Zdrojek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pawliki'''
 
|'''Pawliki'''
Linia 9965: Linia 10 030:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
+
|
 +
*Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna niemiecka nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Dębowa Kępa''. Jest to kalka historycznej n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wały'''
 
|'''Wały'''
Linia 10 092: Linia 10 159:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
|(Grzybinki)
 
|(Grzybinki)
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną.
+
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną. Mimo to, ta tradycyjna postać wciąż bywa używana - widnieje jako wariant w PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jankowice'''
 
|'''Jankowice'''
Linia 10 574: Linia 10 641:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
 +
*Do 1996 r. oficjalnie: ''Kronówka''. Taka postać musiała się ustalić po wojnie, wbrew ustaleniom KUNM i ludowej tradycji. Słusznie więc ją naprostowano.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krupoliny'''
 
|'''Krupoliny'''
Linia 10 742: Linia 10 811:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.).
+
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.), a współcześnie potocznie też ''Ramsówek'' (co jest chyba przeinaczeniem, chociaż takie wahania rodzaju nie są rzadkością).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rejczuchy'''
 
|'''Rejczuchy'''
Linia 11 043: Linia 11 112:
 
|
 
|
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
*U Leydinga ''Janowo''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
+
*U Leydinga ''Janowo'', w PRNG wariant ''Janowa Góra''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Józefowo'''
 
|'''Józefowo'''
Linia 11 199: Linia 11 268:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
+
|
 +
*Do 2009 r. oficjalnie ''Pierwoj''. Postać z -ó- częstsza w przedwojennych materiałach.
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pudląg'''
 
|'''Pudląg'''
Linia 11 430: Linia 11 501:
 
|
 
|
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 +
*Nazwa wariantowa: ''Kabikiejmy Górne''. Taka postać zdaje się mieć więcej sensu, ze względu na istnienie obok wsi Kabikiejmy Dolne oraz na nazwę niemiecką. Mimo to, KUNM ustaliła postać bez tego członu.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 472: Linia 11 544:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|W potocznym powojennym użyciu zanotowana nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
+
|W potocznym powojennym użyciu oraz w PRNG zanotowana oboczna nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kunik'''
 
|'''Kunik'''
Linia 11 545: Linia 11 617:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Praślity''.
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
*W użyciu także wariant: ''Praślity''.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smolajny'''
 
|'''Smolajny'''
Linia 11 616: Linia 11 688:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Bukwałd Leśny'''
 
|'''Bukwałd Leśny'''
|Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
+
|
 +
*Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
 +
*Obocznie także: ''Buki'' (wariant notowany w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bukwałd'''
 
|'''Bukwałd'''
Linia 11 665: Linia 11 739:
 
|''Fleming''
 
|''Fleming''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Flemnąg'''
+
|'''Flemiąg'''
|Forma gwarowa: ''Flemnuŋk'' (do ''Flemneŋga''). Oznacza to, że Warmiacy spolonizowali tę nazwę jako ''Flemnąg'' - ''do Flemnęga'' (analogicznie do nazw pruskich na -''ąg''). Jest to więc zapewne forma stara, z pewnością autochtoniczna. Nie ma zaś uzasadnienia nazwa obecna, powojenna.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Flemiąg'' (''do Flemięga'' - tak u Barczewskiego w książce "Kiermasy na Warmji"). Podobną postać znajdujemy również we współczesnych zapisach gwarowych (z warmijską zmianą m' > mn), co dowodzi autochtoniczności tej formy (spolszczonej analogicznie do nazw pruskich na -''ąg''). Z kolei nazwa obecna nie ma jakiegokolwiek uzasadnienia historycznego, dlatego warto wrócić do tego starego ludowego spolszczenia.
 +
*Forma gwarowa: ''Flemnuŋk'' (do ''Flemneŋga'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gady'''
 
|'''Gady'''
Linia 11 693: Linia 11 769:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. urzędowo: ''Kieżliny'', taka postać jednak była wynikiem przeinaczenia, niezgodnego ani z ustaleniami KUNM ani ludową tradycją.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
Linia 11 761: Linia 11 838:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*W użyciu także spotyka się formy: ''Różgity'' (tak według ustaleń KUNM), ''Rózgity''. Forma "Rozgity" widnieje na tabliczce wjazdowej i jest najwyraźniej tą używaną przez miejscowych (pojawia się w zapisach gwarowych).
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różgity''. Forma ta bywa używana do dziś (także jako ''Rózgity''), jednak postać ''Rozgity'' zdaje się być bardziej zgodna z miejscowym użyciem - ma poświadczenie gwarowe.
*W przedwojennej literaturzes także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
+
*W przedwojennej literaturze także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 914: Linia 11 991:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Spotykany też wariant: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM).
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM). Obie formy spotykane dawniej i obecnie. Współcześnie spotykamy również wariant ''Grażyny'', który jest jednak powojennym przeinaczeniem.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
Linia 12 103: Linia 12 180:
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
+
|
 +
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
 +
*W PRNG wariant ''Szyla'', co jest chyba powojenną repolonizacją n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smoleń'''
 
|'''Smoleń'''
Linia 12 143: Linia 12 222:
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 +
*W potocznym użyciu również forma ''Mitelki'', co jest przeniesieniem historycznej nazwy sąsiedniej miejscowości ''Śródka'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tomaryny'''
 
|'''Tomaryny'''
Linia 12 177: Linia 12 257:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska).
+
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska). Wariant ten bywa używany do dziś - notuje go PRNG.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 313: Linia 12 393:
 
|
 
|
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
*U Leydinga: ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
+
*U Leydinga i w PRNG (jako wariant): ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piszewo'''
 
|'''Piszewo'''
Linia 12 418: Linia 12 498:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Do niedawna oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa. U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa (a także niezgodna z ustaleniami KUNM). U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
 
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
 
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 645: Linia 12 725:
 
|
 
|
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 +
*W PRNG także wariant ''Zajączkowo''. Całkowicie nieuzasadniony.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągowo'''
 
|'''Szelągowo'''
Linia 12 652: Linia 12 733:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
+
|
 +
*Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
 +
*W PRNG wariant: ''Szeląg''. Zgodna z użyciem przedwojennym jest jednak tylko nazwa urzędowa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Warkały'''
 
|'''Warkały'''
Linia 12 745: Linia 12 828:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
+
|
 +
*Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
 +
*W PRNG wariant: ''Wesoła''. Zdaje się on nawiązywać do nieistniejącej już leśniczówki ''(Alt) Lustig'' (pol. KUNM ''Rozkochowo'', jednak potocznie używano nazw ''Rozkosz'' i ''Wesoła'', zaś przed wojną Barczewski używał nazwy ''Lustych'' [jako n. terenowej lasu]), istniejącej w pobliżu. Możliwe, że gdy leśniczówka ta przestała istnieć, jej nazwę przeniesiono na obiekt sąsiedni, chociaż nie wykluczałbym też błędnego odniesienia nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Górkowo'''
 
|'''Górkowo'''
Linia 12 909: Linia 12 994:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Dąbrowa Wysoka''. Kolejność członów zamieniano dowolnie, jednak postacią normatywną (ustaloną przez KUNM) jest forma obecna.
 +
*Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ameryka'''
 
|'''Ameryka'''
Linia 13 208: Linia 13 295:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki.
+
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki. W potocznym użyciu spotykana również nazwa ''Marózek'' w odniesieniu do leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Maróz'''
 
|'''Maróz'''
Linia 13 622: Linia 13 709:
 
|pruskie (osobowe)
 
|pruskie (osobowe)
 
|'''Graskowo'''
 
|'''Graskowo'''
|Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
 +
*W PRNG wariant: ''Graszk'', który wydaje się być zgodny z formą używaną przez Barczewskiego (oboczność ś/sz zapewne wynika z wymowy gwarowej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kaborno'''
 
|'''Kaborno'''
Linia 13 740: Linia 13 829:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
+
|
 +
*N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
 +
*W PRNG wariant ''Wygoda''. Niezrozumiały (może zanotowany omyłkowo?), być może ponowiony od osady ''Wygoda'' w tej samej gminie (p. niżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Marcinkowo'''
 
|'''Marcinkowo'''
Linia 13 761: Linia 13 852:
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 +
*W PRNG także ahistoryczny wariant ''Korsakówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwik'''
 
|'''Nerwik'''
Linia 13 799: Linia 13 891:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowy'''
 
|'''Liznowy'''
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60.). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
+
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60., nazwa ta widnieje też w PRNG). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pajtuny'''
 
|'''Pajtuny'''
Linia 14 101: Linia 14 193:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda'').
+
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda''), która jednak bywa używana do dziś (notuje ją PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dorotowo'''
 
|'''Dorotowo'''
Linia 14 215: Linia 14 307:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg'').
+
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg''). Współcześnie również: ''Kolonia Bartąg''.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
Linia 14 543: Linia 14 635:
 
|
 
|
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
+
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' (al. ''Młynisko'') jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartna Strona'''
 
|'''Bartna Strona'''
Linia 14 595: Linia 14 687:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora ''Kiepunek'' (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Brak tradycji - nazwa niemiecka (o mitologicznym, jakby ideologicznym zabarwieniu) wskazuje raczej na miejscowość założoną późno.
+
|Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora ''Kiepunek'' (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Miejscowość założona późno - około 1900 roku, nie posiadała więc przed wojną polskiej nazwy, zaś jej nazwa niemiecka jest ideologicznym tworem typowym dla epoki, w której powstała.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Słonecznik'''
 
|'''Słonecznik'''
Linia 14 603: Linia 14 695:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG również wariant: ''Słoneczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Augustowo'''
 
|'''Augustowo'''
Linia 14 700: Linia 14 792:
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Jeleniewo''.
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Jeleniewo''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gellen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gellen''.
*Według ustaleń KUNM: ''Jeleniewo'' (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku z nie do końca jasnych przyczyn zmieniono na ''Jeleniowo''. Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę ''Jelinowo'' (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma ''Jeleniewo'' i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
+
*Według ustaleń KUNM: ''Jeleniewo'' (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku urzędowo zmieniono na ''Jeleniowo'' (taka forma musiała funkcjonować w terenie wcześniej, jest konsekwentnie używana w monografii Szczytna i okolic z roku z 1962 roku). Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę ''Jelinowo'' (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma ''Jeleniewo'' i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
 
*Gwarowo: ''Jeleńevo''.
 
*Gwarowo: ''Jeleńevo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 719: Linia 14 811:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Julka''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałęczyn'''
 
|'''Kałęczyn'''
Linia 14 806: Linia 14 898:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
|'''Miczelka'''
 
|'''Miczelka'''
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'', powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
+
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'' (współcześnie ''Mycółka'' jako wariant w PRNG), powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
Linia 15 005: Linia 15 097:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo'').
+
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo''), u Leydinga (w monografii pow. szczycieńskiego) jako ''Jeleniowo Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Brajniki'''
 
|'''Brajniki'''
Linia 15 042: Linia 15 134:
 
|'''Przysowa'''
 
|'''Przysowa'''
 
|
 
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Przysowy''.
 
*Przed wojną: ''Przysowa'', ''Omulewski Młyn''. To pierwsze to nazwa używana przez mazurski lud, zaś wariant drugi to dosłowne tłumaczenie urzędowej n. niem. - zapewne forma sztucznawa, funkcjonująca tylko w literaturze. Pochodzenie nazwy ''Przysowa'' jest dla mnie niejasne, być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak ''Kot'' (p. wyżej) czy nieistniejąca dziś smolarnia ''Niedźwiedź''.
 
*Przed wojną: ''Przysowa'', ''Omulewski Młyn''. To pierwsze to nazwa używana przez mazurski lud, zaś wariant drugi to dosłowne tłumaczenie urzędowej n. niem. - zapewne forma sztucznawa, funkcjonująca tylko w literaturze. Pochodzenie nazwy ''Przysowa'' jest dla mnie niejasne, być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak ''Kot'' (p. wyżej) czy nieistniejąca dziś smolarnia ''Niedźwiedź''.
*Obecna leśniczówka ''Dębowiec'' znajduje się na miejscu przedwojennej osady młyńskiej ''Omulefmühle'' (pol. ''Przysowa'', przez KUNM nazwa ustalona w formie ''Przysowy''), zaś jej obecna nazwa wzięła się od sąsiadujących niegdyś wsi ''Dębowiec'' (Duży i Mały), zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej ''Małga'' po więcej informacji). Być może taka nazwa leśniczówki ustaliła się już po wyburzeniu owych miejscowości i stanowi dla nich swoisty hołd. Nawet jeżeli tak jest, to jednak uważam że historycznie sprawiedliwie byłoby powrócić do historycznej polskiej nazwy tego miejsca (mimo wyraźnie dobrych intencyj kryjących się za obecną nazwą osady), zaś nazwę "Dębowiec" pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
+
*Obecna leśniczówka ''Dębowiec'' znajduje się na miejscu przedwojennej osady młyńskiej ''Omulefmühle'' (pol. ''Przysowa'', po wojnie KUNM nie wiedzieć czemu zatwierdziła tę nazwę w formie pluralnej - ''Przysowy''), zaś jej obecna nazwa wzięła się od sąsiadujących niegdyś wsi ''Dębowiec'' (Duży i Mały), zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej ''Małga'' po więcej informacji). Być może taka nazwa leśniczówki ustaliła się już po wyburzeniu owych miejscowości i stanowi dla nich swoisty hołd. Nawet jeżeli tak jest, to jednak uważam że historycznie sprawiedliwie byłoby powrócić do historycznej polskiej nazwy tego miejsca (mimo wyraźnie dobrych intencyj kryjących się za obecną nazwą osady), zaś nazwę "Dębowiec" pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dłużek'''
 
|'''Dłużek'''
Linia 15 110: Linia 15 203:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Ruda''. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę ''Małga'' (bardziej "książkową", podczas gdy forma ''Ruda'' jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (1331-35 ''Mallien'', 1341 ''Malie'').
 
*Dawniej też: ''Ruda''. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę ''Małga'' (bardziej "książkową", podczas gdy forma ''Ruda'' jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (1331-35 ''Mallien'', 1341 ''Malie'').
*Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody ''Małga'', utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych wsi, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
+
*Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody ''Małga'', utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych miejscowości, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
 
*Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: ''Niedźwiedź'' (też: ''Rudzki''/''Małgowski Piec'' lub ''Piece'', niem. ''Malgaofen''), ''Dębowiec'' (''Duży'') (niem. ''Dembowitz'', 1938-45: ''Eichenau''), ''Dębowiec Mały'' (niem. ''Klein Dembowitz'', 1938-45: ''Kleineichenau''), ''Kanwezy'' (niem. ''Kannwiesen'', KUNM ''Chwalibogi''), ''Retkowo'' (niem. ''Rettkowen'', 1938-45: ''Rettkau''), ''Sadek'' (niem. ''Saddek'', 1938-45: ''Gartenau'') oraz kilka pomniejszych. Zburzono również większość wsi ''Puchałowo'' i ''Ulesie'', po których jednak pozostały maleńkie osady, kontynuujące ich nazwy (obecnie w gm. Janowo w pow. niborskim, p. tam). Mało kto dziś pamięta te nazwy, a powinien każdy. W imię chorych ambicji zniszczono kilka tętniących życiem, nierzadko starych (takich jak Małga, o długiej i pięknej historii) i pięknych miejscowości, a mieszkańcom kazano opuścić rodzinne domy. To polska zbrodnia wobec Mazurów, którą trudno zwalić na jakiekolwiek obce mocarstwo czy "okrucieństwo wojny" (stało się to już lata po zakończeniu wojny). Trzeba o tej ponurej historii pamiętać i przypominać.
 
*Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: ''Niedźwiedź'' (też: ''Rudzki''/''Małgowski Piec'' lub ''Piece'', niem. ''Malgaofen''), ''Dębowiec'' (''Duży'') (niem. ''Dembowitz'', 1938-45: ''Eichenau''), ''Dębowiec Mały'' (niem. ''Klein Dembowitz'', 1938-45: ''Kleineichenau''), ''Kanwezy'' (niem. ''Kannwiesen'', KUNM ''Chwalibogi''), ''Retkowo'' (niem. ''Rettkowen'', 1938-45: ''Rettkau''), ''Sadek'' (niem. ''Saddek'', 1938-45: ''Gartenau'') oraz kilka pomniejszych. Zburzono również większość wsi ''Puchałowo'' i ''Ulesie'', po których jednak pozostały maleńkie osady, kontynuujące ich nazwy (obecnie w gm. Janowo w pow. niborskim, p. tam). Mało kto dziś pamięta te nazwy, a powinien każdy. W imię chorych ambicji zniszczono kilka tętniących życiem, nierzadko starych (takich jak Małga, o długiej i pięknej historii) i pięknych miejscowości, a mieszkańcom kazano opuścić rodzinne domy. To polska zbrodnia wobec Mazurów, którą trudno zwalić na jakiekolwiek obce mocarstwo czy "okrucieństwo wojny" (stało się to już lata po zakończeniu wojny). Trzeba o tej ponurej historii pamiętać i przypominać.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 15 279: Linia 15 372:
 
|'''Gaj'''
 
|'''Gaj'''
 
|Pasym
 
|Pasym
|1?
+
|1
 
|''Passenheimer Stadtförsterei''
 
|''Passenheimer Stadtförsterei''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa niem. oznacza tyle, co ''Leśnictwo Pasymskie''. Zapisane w spisie z 1820 ''Stadtwald'' (''Gay'') oraz ''Gay, Waldchengut zu Stadt Passenheim'' z Teki Toruńskiej chyba odnoszą się do tej leśniczówki, co oznaczałoby, że nazwa ''Gaj'' jest rzeczywiścien historyczna.
+
|Nazwa niem. oznacza tyle, co ''Leśnictwo Pasymskie''. O historyczności polskiej nazwy ''Gaj'' świadczą zapiski ''Stadtwald'' (''Gay'') ze spisu z 1820 r. oraz ''Gay, Waldchengut zu Stadt Passenheim'' z Teki Toruńskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grom'''
 
|'''Grom'''
Linia 15 385: Linia 15 478:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Rudziska)
 
|(Rudziska)
|Oboczna/historyczna nazwa u Leydinga: ''Rudzisken''. Brakuje w innych źródłach, nie notuje tej miejscowości Teka Toruńska, Kętrzyński pisze jedynie o Rudziskach koło Biskupca. Przydałyby się więc wyjaśnienia co do tej nazwy. Być może ''Waldheim'' to forma wprowadzona urzędowo - wówczas przydałaby się data zmiany.
+
|Oboczna/historyczna nazwa u Leydinga: ''Rudzisken''. Brakuje w innych źródłach, nie notuje tej miejscowości Teka Toruńska, Kętrzyński pisze jedynie o Rudziskach koło Biskupca. Z kolei monografia powiatu szczycieńskiego wspomina o osiedlu o nazwie ''Budziska'', które około 1800 r. miało stać na miejscu obecnych Rudzisk Pasymskich. Przydałyby się więc wyjaśnienia co do tej nazwy. Być może ''Waldheim'' to forma wprowadzona urzędowo - wówczas przydałaby się data zmiany.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rusek Wielki'''
 
|'''Rusek Wielki'''
Linia 15 425: Linia 15 518:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Forma ''Tylkowo'' ludowa, bez związku z n. niem.
+
|Polska nazwa wsi, niezwiązana znaczeniowo z n. niem., jest stara i ludowa - pochodzi od imienia zasadźcy Tyla Schewenpfluga.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tylkówko'''
 
|'''Tylkówko'''
Linia 15 568: Linia 15 661:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanego po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
+
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanej po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Możdżenie'''
 
|'''Możdżenie'''
Linia 15 578: Linia 15 671:
 
|
 
|
 
*W 1928 nazwę ''Waldburg'' rozciągnięto również na wieś ''Kowalik'' (p. wyżej).
 
*W 1928 nazwę ''Waldburg'' rozciągnięto również na wieś ''Kowalik'' (p. wyżej).
*Kwestia polskiej nazwy tej osady jest niezwykle problematyczna i chyba trudno będzie ją rozstrzygnąć bez szczegółowych danych historycznych i językowych, którymi nie dysponuję (brak tej wsi również w NMP pod red. Rymuta) i mogę opierać się jedynie na poszlakach. W Tece Toruńskiej miejscowość jest wymieniana, jednak nie ma polskiej nazwy. Leyding z kolei podaje tu aż trzy polskie warianty - ''Możdżenie'', ''Karczmarzysko'' i ''Pieczysko''. Te dwa ostatnie zdają się korespondować ze spisem z 1820, gdzie widnieje miejscowość o nazwie ''Karczmarskie'' lub ''Pieczysko''. Oprócz tego, Leyding podaje też ciekawy wariant niemiecki ''Chatouletz'', którego znaczenie i etymologię przydałoby się bliżej ustalić (może pol. *''Szkatulec''? Nazwa zdaje się mieć związek z niem. ''Chatoul'' "szkatuła", co odnosi się do tzw. osadnictwa szkatułowego). Ostatecznie niewykluczone też, że nazwa ''Możdżenie'' ma pochodzenie przedwojenne - udało mi się bowiem dojść do informacji, że miejscowość założyli bracia o nazwisku ''Możdżeń'' w 1822 r. (w takim razie też, zapisy z 1820 nie mogą odwoływać się do tych dóbr, aczkolwiek niewykluczone, że osada ta powstała na gruntach jakiejś wcześniejszej miejscowości). Źródła, jakimi dysponuję niestety nie pozwalają w jednoznaczny sposób rozwiązać tej kwestii.
+
*Wcześniejsza nazwa niem.: ''Chatouletz''. Prawdopodobnie tutaj odnoszą się też nazwy ''Karczmarskie'', ''Pieczysko'', wymienione w spisie z 1820 r.
 +
*Osada założona w 1822 r. jako osiedle szkatułowe przez trzech braci Możdżeniów (''Mosdzien''). Musiała jednak powstać na miejscu jakiejś wcześniejszej miejscowości o nazwie ''Karczmarskie'' (''Karczmarzysko'') lub ''Pieczysko'', wymienianej w spisie z 1820 r. oraz we wcześniejszych źródłach. Więcej na temat związku tych starych nazw z obecnymi Możdżeniami wyjaśnia F. Gause w swoim dziele ''Neue Ortsnamen in Ostpreussen seit 1800'', do którego jednak nie posiadam dostępu (poza opcją szukania w Google, dającej podgląd malutkich fragmentów stron). W latach 1849-1862 majątek zostaje wykupiony od dotychczasowych właścicieli i otrzymuje urzędową niemiecką nazwę ''Waldburg'', pod którą egzystuje do 1945 roku. Kwestia polskiej nazwy osady jest niezwykle problematyczna - w Tece Toruńskiej brak polskiego odpowiednika dla "Waldburg", pierwsze zaś polskie dane nazewnicze dla tej miejscowości pochodzą dopiero ze słownika Leydinga (1946 r.), gdzie podaje on aż trzy polskie formy dla tej osady - ''Możdżenie'', ''Karczmarzysko'' oraz ''Pieczysko''. W monografii powiatu szczycieńskiego z kolei ten sam Leyding wspomina dawną polską nazwę ''Szkatulec'' (czyli polską wersję wspomnianej wcześniej niem. formy ''Chatoulletz'' - pochodzącej od ''Chatoul'' "szkatuła" [nawiązanie do typu osady], jakby z polską końcówką -''ec''), milczy za to zupełnie o "Karczmarzysku" i "Pieczysku" (wspomina jedynie, że owi bracia Możdżeń wywodzili się z Karczmarskich w pow. piskim). Ze wszystkich możliwych form, aprobatę KUNM znalazła ostatecznie nazwa ''Możdżenie'', nawiązująca wprost do nazwiska braci założycieli (a więc najmniej wątpliwa pod względem motywacji). Problem z tą nazwą jest taki, że nic nie wskazuje na to, aby przed 1945 r. miejscowość ta kiedykolwiek się tak nazywała (chociaż nie można wykluczyć, że w czasach gdy należała do braci Możdżeniów i nie posiadała urzędowej nazwy, mogła być znana jako *''Abbau Mosdzien''). Można by więc rozważyć powrót do starej nazwy ''Szkatulec'' lub jednoznacznie polskich nazw ''Karczmarskie'' lub ''Pieczysko'' (chociaż wobec niejasności danych historycznych, jest to ruch dość ryzykowny). Bez dokładniejszych danych historycznych, chyba lepiej się wstrzymać od jednoznacznych rozstrzygnięć.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowy Suchoros'''
 
|'''Nowy Suchoros'''
Linia 15 676: Linia 15 770:
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 +
*W PRNG oboczny wariant: ''Wysoki Grąd''. Przeinaczanie słowa "Grąd" na "Grunt" to znak rozpoznawczy nazewnictwa przesiedleńczego, unikać tego typu form.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Występ'''
 
|'''Występ'''
Linia 15 757: Linia 15 852:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stębark'''
 
|'''Stębark'''
|W Tece Toruńskiej pojawia się spolszczenie n. niem. w grafii ''Stenberk'', co można by uwspółcześnić na ''Stębark'' (-''berk'' > regularne -''bark'' + regularyzacja pisowni), ewentualnie ''Stembark''. Forma ''Kamionek'', choć nawiązuje do oryginału znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
+
|W Tece Toruńskiej pojawia się spolszczenie n. niem. w grafii ''Stenberk'', co można by uwspółcześnić na ''Stębark'' (-''berk'' > regularne -''bark'' + regularyzacja pisowni), ewentualnie ''Stembark''. Forma ''Kamionek'', choć nawiązuje do oryginału znaczeniowo, jest już tworem powojennym. W monografii powiatu szczycieńskiego, Leyding wspomina też o obocznej nazwie ''Kamienna Góra'', będącej dosłownym tłumaczeniem niemieckiego oryginału.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kaspry'''
 
|'''Kaspry'''
Linia 15 879: Linia 15 974:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich.
+
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich. Z tego powodu, dziś człon "Nowe" często bywa pomijany w nazwie tej leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Gizewo'''
 
|'''Nowe Gizewo'''
Linia 15 967: Linia 16 062:
 
*Do 2005 oficjalnie: ''Puzary''. Taka forma widnieje w większości przedwojennych źródeł i wydaje się być poprawniejsza ("ż" jakby hiperpoprawne?). Z drugiej strony, Teka Toruńska notuje formę ''Pożary'' (z wyraźną adideacją do ap. ''pożar''), a więc może to "ż" ma jakąś tradycję?
 
*Do 2005 oficjalnie: ''Puzary''. Taka forma widnieje w większości przedwojennych źródeł i wydaje się być poprawniejsza ("ż" jakby hiperpoprawne?). Z drugiej strony, Teka Toruńska notuje formę ''Pożary'' (z wyraźną adideacją do ap. ''pożar''), a więc może to "ż" ma jakąś tradycję?
 
*Dawniej też: ''Pożary'' (Teka), ''Puzarskie Budy''.
 
*Dawniej też: ''Pożary'' (Teka), ''Puzarskie Budy''.
*Nazwa pol. jest pierwotna - wieś zbudowano w 1813 r. na miejscu osady o polskiej nazwie ''Puzary'', ''Puzarskie Budy'' (niem. ''Pussarybuden''). Oficjalnie otrzymała ona nazwę ''Wilhelmsthal'' (na cześć Wilhelma III, króla pruskiego), ale w w mowie ludu Mazurskiego przejęła ona nazwę tej osady. Pochodzenie tej nazwy nie jest do końca jasne, być może od nazwiska ''Puzar'', ''Puzer'' bałtyckiego pochodzenia.
+
*Nazwa pol. jest pierwotna - wieś zbudowano w 1813 r. na miejscu osady o polskiej nazwie ''Puzary'', ''Puzarskie Budy'' (niem. ''Pussarybuden''). Oficjalnie otrzymała ona nazwę ''Wilhelmsthal'' (na cześć Wilhelma III, króla pruskiego), ale w mowie ludu Mazurskiego przejęła ona nazwę tej osady. Pochodzenie tej nazwy nie jest do końca jasne, być może od nazwiska ''Puzar'', ''Puzer'' bałtyckiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Romany'''
 
|'''Romany'''
Linia 16 102: Linia 16 197:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinrehbruch''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinrehbruch''.
*Nazwa niejasna. W przedwojennych opracowaniach figuruje jako ''Ulońsk'', jednak niewykluczone, że jest to forma wtórna lub przeinaczona pod wpływem formy niem. W Tece Toruńskiej brak, ale pojawia się ''Uląskofen'' (co sugeruje, że przynajmniej -ą- w tej nazwie jest uzasadnione), u Leydinga z kolei ''Uląsk''. Po wojnie uchwalono tę nazwę w formie ''Ulążki'', dla której nie znajduję żadnego potwierdzenia przedwojennego, ale być może ma jakieś uzasadnienie w mowie ludu (z pewnością jest najbardziej przejrzysta pod względem słowotwórczym ze wszystkich wymienionych form). Potrzebne dodatkowe dane (hist. i etym.), aby rozstrzygnąć problem tej nazwy.
+
*Nazwa o niepewnej formie. W przedwojennych opracowaniach figuruje jako ''Ulońsk'', jednak wiele wskazuje na to, że jest to forma błędna lub zniekształcona przez wpływ niemiecki (osiedle założył chłop ''Ulążka'' - nazwisko rzeczywiście znane na Mazurach). W Tece Toruńskiej brak, ale pojawia się ''Uląskofen'', u Leydinga z kolei ''Uląsk''. Przyjęta przez KUNM powojenna forma ''Ulążki'' (utworzona na wzór nazw rodowych pluralnych) jest najbliższa nazwisku założyciela, ale niekoniecznie ludowa (nie wskazują na nią żadne przedwojenne dane). Nie można jednak w pełni wykluczyć możliwości, że tak pierwotnie brzmiała, a formy z sufiksem -''sk'' zniekształcone.
 
*Leśnictwo z kolei nosi obecnie nazwę ''Ułańsk'', która z pewnością jest powojenna i niepoprawna. Należy tę formę wyrugować.
 
*Leśnictwo z kolei nosi obecnie nazwę ''Ułańsk'', która z pewnością jest powojenna i niepoprawna. Należy tę formę wyrugować.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 16 201: Linia 16 296:
 
|Świętajno
 
|Świętajno
 
|1
 
|1
|''Friedrichsfelde''
+
|''Chochol''
|niemieckie
+
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pol. ''Chochół'' (samo słowo ma pochodzenie wschodniosłowiańskie) starsza, notowana od XVIII w. Nazwa niem. zdaje się być nazwą typowo "z nadania".
+
|Nazwa w latach 1855-1945: ''Friedrichsfelde''. Nazwa przejęta od istniejącej już wcześniej leśniczówki (znanej po wojnie jako ''Chochół Leśny'', zaś w połowie XIX w. [wg Teki Toruńskiej] miejscowi Mazurzy, nie mając dla leśniczówki własnej nazwy, mówili o niej po prostu "do leśnika").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cis'''
 
|'''Cis'''
Linia 16 346: Linia 16 441:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica''. Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem.
+
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica'' (obowiązywała oficjalnie do 2005 r.). Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem. Monografia Szczytna wspomina obie nazwy, danych przedwojennych brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piasutno'''
 
|'''Piasutno'''
Linia 16 380: Linia 16 475:
 
|'''Racibórz'''
 
|'''Racibórz'''
 
|Świętajno
 
|Świętajno
|4?
+
|4
 
|''Ratzeburg''
 
|''Ratzeburg''
|słowiańskie
+
|słowiańskie?
|'''Racbork''' (?)
+
|'''Racbork'''
 
|
 
|
*Brak w przedwojennej polskiej tradycji (mimo potencjalnie słowiańskiego pochodzenia n. osady), jednak Leyding w swoich zapiskach terenowych zapisał ''Racborskie Lasy'' (1924), co sugerowałoby mazurską formę *''Racbork'' (raczej mniej prawdopodobny **''Racbór'' lub **''Racbórz''), będącą spolszczeniem formy niemieckiej. Brak jednak wystarczających informacji.
+
*Brak w przedwojennej polskiej literaturze (mimo potencjalnie słowiańskiego pochodzenia n. osady), jednak Leyding w swoich zapiskach terenowych zapisał ''Racborskie Lasy'' (1924), a w monografii Szczytna przywołuje dawną nazwę jako ''Racborek'' (zaś obecną nazwę wymienia jako nadaną w 1945 r. - w ten sposób opisuje jedynie urzędowe chrzty). Wydaje mi się, że -''borek'' jest hiperpoprawnością lub "uładzeniem" (typowym dla Leydinga, por. jego ''Ząborek'', ''Lemborek'') w miejsce bardziej regularnej cząstki -''bork'' (regularnie oddającej niemiecki -''burg'' w mazurskich toponimach), toteż uważam za zasadne przywrócić dawną postać nazwy w formie ''Racbork''.
*Potrzebne informacje, co do genezy tej nazwy. Czyżby nazwa przeniesiona ze śląskiego Raciborza? Jeśli tak, nazwę obecną można by zostawić.
+
*Potrzebne informacje, co do genezy tej nazwy. Czy jest to nazwa przeniesiona ze śląskiego Raciborza? Jeśli tak, to dawałoby zasadność obecnej formie urzędowej, choć niezależnie od etymologii uważam, że powinniśmy trzymać się form ludowych, przedwojennych.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Spychowo'''
 
|'''Spychowo'''
Linia 16 414: Linia 16 509:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Pupki'''
 
|'''Pupki'''
|Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
+
|
 +
*Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Mały Spychówek'', co jest dalszą iteracją sztucznej nazwy, wprowadzonej w roku 1960.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szklarnia'''
 
|'''Szklarnia'''
Linia 16 608: Linia 16 705:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1933-45: ''Kahlfelde''.
 
*Nazwa w latach 1933-45: ''Kahlfelde''.
*Dawniej też: ''Lisak'', ''Lizak''. Trudno jednoznacznie stwierdzić, która forma pierwotna.
+
*Dawniej też: ''Lisak'', ''Lizak''. Według Leydinga (monografia Szczytna i okolic), pierwotna jest forma "Łysak".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Maliniak'''
 
|'''Maliniak'''
Linia 16 646: Linia 16 743:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stare Werdry'''
 
|'''Stare Werdry'''
|Przed wojną: ''Stare Werdry''. Przyjęta po wojnie forma ''Ostrowy'' co prawda oddaje znaczenie niem. ''Werder'', ale jest niezgodna z ludową tradycją. Wieś tworzyła dublet nazewniczy ze wsią ''Nowe Werdry'' (''Neu Werder''), obecnie (i przed wojną obocznie) ''Maliniak'' (p. wyżej). Po wojnie zerwano ten związek. Ponieważ jednak ''Maliniak'' to tradycyjna nazwa polska, a forma ''Ostrowy'' jest tworem KUNM, który należałoby na powrót zastąpić tradycyjną spolszczoną formą ''Stare Werdry'', nie można przywrócić tego związku nazewniczego bez ingerowania w tradycyjną nazwę (a staram się tego nie robić). Dlatego też muszą być ''Stare Werdry'' i ''Maliniak'', co może niestety razić asymetrią. Człon ''Stare'' wówczas staje się nieco zbyteczny, ale usunięcie go byłoby ahistoryczne.
+
|Przed wojną: ''Stare Werdry''. Przyjęta po wojnie forma ''Ostrowy'' co prawda oddaje znaczenie niem. ''Werder'', ale jest niezgodna z ludową tradycją. Wieś tworzyła dublet nazewniczy ze wsią ''Nowe Werdry'' (''Neu Werder'') czyli obecnie (i przed wojną obocznie) ''Maliniak'' (p. wyżej). Po wojnie zerwano ten związek. Ponieważ jednak ''Maliniak'' to tradycyjna nazwa polska, a forma ''Ostrowy'' jest tworem KUNM, który należałoby na powrót zastąpić tradycyjną spolszczoną formą ''Stare Werdry'', nie można przywrócić tego związku nazewniczego bez ingerowania w tradycyjną nazwę (a staram się tego nie robić). Dlatego też muszą być ''Stare Werdry'' i ''Maliniak'', co może niestety razić asymetrią. Człon ''Stare'' wówczas staje się nieco zbyteczny, ale usunięcie go byłoby ahistoryczne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piwnice Małe'''
 
|'''Piwnice Małe'''
Linia 16 753: Linia 16 850:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
+
|
 +
*Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
 +
*Używany też wariant ''Wesołówek'', powojenny i wyraźnie wtórny wobec urzędowej formy nijakiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielbark'''
 
|'''Wielbark'''
Linia 16 762: Linia 16 861:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Do 1945 miasto. Krótko po wojnie odebrano Wielbarkowi prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskał.
+
*Do 1945 miasto. Krótko po wojnie odebrano Wielbarkowi prawa miejskie, które odzyskał dopiero 1 stycznia 2019 roku.
 
*N. niem. pochodzi od nazwiska założyciela, komtura Fryderyka von Willenberga. Spolszczona jako ''Wielbark''. Spotykane dawniej formy ''Wielborek'', ''Wielkobórz'' są sztuczne, utworzył je Oskar Kolberg, usilnie próbując wywieść nazwę miasteczka z polskiego.
 
*N. niem. pochodzi od nazwiska założyciela, komtura Fryderyka von Willenberga. Spolszczona jako ''Wielbark''. Spotykane dawniej formy ''Wielborek'', ''Wielkobórz'' są sztuczne, utworzył je Oskar Kolberg, usilnie próbując wywieść nazwę miasteczka z polskiego.
 
*Gwarowo: ''Želbark''. Początkowe zmiękczone "w", zgodnie z rozwojem gwarowym rozwinięte w "ź", ostatecznie wyewoluowało do "ż". Jest to nieregularny rozwój fonetyczny.
 
*Gwarowo: ''Želbark''. Początkowe zmiękczone "w", zgodnie z rozwojem gwarowym rozwinięte w "ź", ostatecznie wyewoluowało do "ż". Jest to nieregularny rozwój fonetyczny.
Linia 16 802: Linia 16 901:
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 +
*W PRNG wariant ''Zieleniec Duży''. Nazwa być może zgodna z lokalnym użyciem (por. wymienioną wcześniej formę "Radziny Duże"), jednak historycznie występuje bez żadnego dookreślenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zieleniec Mały'''
 
|'''Zieleniec Mały'''
Linia 17 159: Linia 17 259:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 +
*Potocznie także: ''Kożuchy Małe''. Forma raczej powojenna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kożuchy'''
 
|'''Kożuchy'''
Linia 17 354: Linia 17 455:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Radkowizna'', do 2009 r. miejscowość ta miała status osady i urzędowo nazywała się ''Szkody-Radkowizna'' (człon pierwszy odzwierciedlał administracyjną przynależność do sołectwa Szkody). Wraz z nadaniem miejscowości statusu wsi, zmieniono jej oficjalną nazwę na Radysy. Nie udało mi się dociec, jakie było oficjalne ustalenie KUNM dla tej miejscowości, jednak nazwa Radysy musiała istnieć wcześniej - jest używana w wydanej w 1970 r. monografii Pisza i na mapach.
 +
*Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rakowo Małe'''
 
|'''Rakowo Małe'''
Linia 17 586: Linia 17 689:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' bez oficjalnych przedwojennych nazw.
+
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' (''Grabówka'') bez oficjalnych przedwojennych nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówka Mała'''
 
|'''Dąbrówka Mała'''
Linia 17 782: Linia 17 885:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szenwiza'''
 
|'''Szenwiza'''
|U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
 +
*W PRNG wariant ''Dąbrówka Druga'', który nawiązuje do pobliskiej wsi Dąbrówka (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pianki'''
 
|'''Pianki'''
Linia 18 115: Linia 18 220:
 
|
 
|
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje wariant ''Krzyk''. Prawdopodobnie powstał przez błędne zrozumienie formy gwarowej.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 136: Linia 18 242:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 +
*Na mapach Geoportalu miejscowość zaznaczana jako leśniczówka ''Przyrośl'' (taka nazwa też w PRNG jako wariant). Nazwa ta utrwala nieistniejącą już mazurską wieś ''Przyrośl'' (niem. ''Przyroscheln'', w latach 1928-45: ''Walddorf''), jednak jako że jest to nazwa przynależąca do zupełnie innej miejscowości, radziłbym tak nie nazywać tej osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisie Jamy'''
 
|'''Lisie Jamy'''
Linia 18 172: Linia 18 279:
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego.
+
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego. Mylna jest również notowana w PRNG (jako nieurzędowy wariant) forma ''Lisuny'' - zapewne wynika z polonizacji nazwy niem. przez powojenną ludność napływową.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 206: Linia 18 313:
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Czyste'', co jest dowolnym przetłumaczeniem zastanej nazwy niemieckiej (od ''Rein'' = czysty) przez powojennych osadników. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pietrzyki'''
 
|'''Pietrzyki'''
Linia 18 358: Linia 18 466:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
*Osada ''Turowo Duże'' wydzielona z Turowa.
+
|- align=center
 +
|'''Turowo Duże'''
 +
|Pisz
 +
|6
 +
|''Rakowken''
 +
|polskie
 +
|'''Rakówko'''
 +
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sernau''.
 +
*Według ustaleń KUNM i oficjalnie do 2000 r. ''Rakówko''.
 +
*Jedynie poprawną nazwą dla tej wsi jest historyczna n. polska ''Rakówko''. Jednak w okresie PRLu założono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne o nazwie "PGR Turowo", przez co wieś sztucznie utworzyła nazewniczą jedność z pobliskim Turowem. W 2000 r., wraz ze zmianą statusu miejscowości z osady na wieś niestety postanowiono uznać tę nową "tradycję" i nadać wsi oficjalnie nazwę ''Turowo Duże''. Jest to pod względem historycznym całkowite nieporozumienie i ujma dla lokalnej tożsamości, dlatego należy pilnie wrócić do historycznej nazwy ''Rakówko''.
 +
*W XVI w. także ''Alten Christoffs'' (zap. 1538, pol. *''Stare Krzysztofy''?), ''Rakowskie'' (1539 ''Reckoffsky''). Przez miejscowych Mazurów nazwa była wymawiana jako ''Rekówko'' (tak w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Uściany Nowe'''
 
|'''Uściany Nowe'''
Linia 19 085: Linia 19 204:
 
|''Julienthal''
 
|''Julienthal''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Urgintal''' (?) / '''Lelikowizna''' (?)
+
|'''Lekowizna''' (?)
 
|
 
|
*Nazwa historycznie problematyczna. Przyjęta przez KUNM forma ''Lelek'' zdaje się nawiązywać do form ''Lekowissna'', ''Lelikowizna'' (1638), notowanych przez Białuńskiego. Niestety, nie mam dostępu do tej pozycji i trudno mi ustalić jakiekolwiek szczegóły. Chciałbym mieć pewność, że faktycznie odnoszą się one do tej miejscowości. Oprócz tego, SGKP notuje miejscowość o nazwie ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, ale próżno szukać jej w jakimkolwiek innym źródle. Teka Toruńska z kolei podaje polską nazwę tej miejscowości jako ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niem. Dodatkowo ma prawdopodobnie związek z nazwą osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie oraz zdaje się być zgodna z zapisem gwarowym poniżej. Może więc "bezpieczniej" byłoby zastosować formę z Teki Toruńskiej? Jeżeli jednak zapisy Białuńskiego faktycznie odnoszą się do tej osady, to można by jej nazwę przywrócić w formie ''Lelikowizna'', tak jak obowiązywała w XVIII w. (dla formy ''Lelek'' nie ma żadnego źródła przedwojennego).
+
*Nazwa historycznie problematyczna. W XVII w. miejscowość ta (a może raczej miejscowość leżąca niegdyś na tym samym miejscu) nosiła nazwę ''Lekowizna'' (wg Białuńskiego - ''Lelikowizna'') - por. zapis ''Lekowissna'' z 1638. W materiałach dziewiętnastowiecznych mamy już do czynienia już z majątkiem o nazwie ''Julienthal'', dla której Teka Toruńska podaje intrygujące odpowiedniki polskie: ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niemieckiej. Nieprzypadkowe jest zapewne też podobieństwo tych form do nazwy osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie (gdzie ''Urwitałt'' to prawdopodobnie spolszczenie niemieckiego ''Georgenthal'' > *''Jurgenthal'', co mogło się mieszać z podobnie brzmiącym ''Julienthal''. Ponadto, właścicielem majątku Lekowizna w 1638 r. był ''Jerzy'' Woźnicki, co mogło sprzyjać dalszym skojarzeniom). Dodatkowo, współcześnie w gwarze zanotowano dla tej miejscowości formę ''Urźitau̯t'', co jeszcze mocniej wskazuje na fakt, że dawna nazwa tej miejscowości oraz Urwitałtu mieszały się w miejscowym użyciu. Po wojnie KUNM uchwaliła dla tej osady nazwę ''Lelek'', która jest niemniej problematyczna. Można się w niej doszukać nawiązania do pierwotnej nazwy ''Le(li)kowizna'', a także do wymienianej w SGKP miejscowości ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, o której jednak ciężko znaleźć jakiekolwiek informacje i której utożsamienie z Lelkiem/Julienthalem zdaje się wątpliwe. Dla jeszcze większego zagmatwania sytuacji, u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), położona po sąsiedzku. Od rzeczonej wsi pochodzi nazwa kanału łączącego jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek, zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'', a po polsku ''Lelecki Kanał'' (lud. 1928, Ley tom II) - dziś często niepoprawnie "Kanał Grunwaldzki". To wszystko dowodzi, że nazwa ''Leleki'' rzeczywiście funkcjonowała w toponimii tego obszaru, jednak odniesienie jej do tej osady jest ryzykowne (prędzej przynależała ona sąsiedniemu Zielonemu Laskowi). Jako że celem projektu jest wracanie do autentycznych polskich nazw wszędzie tam gdzie to możliwe, najzasadniejszy wydaje się powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Lekowizna'' (takiej formy używa [jako historycznej] Leyding w monografii pow. mrągowskiego). Chociaż kuszą też formy z Teki Toruńskiej (jako bardziej odpowiednie dla współczesnej miejscowości), ze względu na ich mocno obce brzmienie i niepewny zapis, a także możliwość pomyłki ze wsią Urwitałt, wolałbym ich unikać.
*Powyższą sytuację jeszcze bardziej komplikuje fakt, że u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi także wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), a oprócz tego w drugim tomie swojej pracy (dotyczącym nazw terenowych), Leyding notuje też ludową nazwę ''Lelecki Kanał'' (zarejestrowaną w 1928 r.) oznaczającą kanał, łączący jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek. Oznacza to, że nazwa ''Leleki'' (lub ''Lelek'') rzeczywiście funkcjonowała w terenie, ale nazwa kanału (zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'' [stąd dziś bywa mylnie znany "Kanałem Grunwaldzkim"], od miejscowości ''Zielony Lasek'', obok której ów kanał przepływa) sugerowałaby raczej, że bardziej przynależy ona Zielonemu Laskowi.
+
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (por. niżej ''Urwitałt'').
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (a więc prawdopodobnie nazwa tożsama z Urwitałtem).
+
*PRNG notuje też dla tej miejscowości nazwę wariantową ''Nowe Tałty''. Ma ona zapewne związek z pobliskim jeziorem Tałtowisko, a może nawet z historyczną nazwą ''Urwitałt''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisiny'''
 
|'''Lisiny'''
Linia 19 186: Linia 19 305:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. Pierwszy właściciel tego wybudowania nazywał się ''Karl Pszolla'' (Pszczoła), stąd jego powojenna polska nazwa, nadana przez KUNM (przedwojenna zaś wzięła się od jego imienia).
+
|Brak tradycji. Założyciel tego wybudowania (założonego w 1914 r.) nazywał się ''Karl Pszolla'' (Karol Pszczoła), stąd jego powojenna polska nazwa, nadana przez KUNM (przedwojenna zaś wzięła się od jego imienia).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Sady'''
 
|'''Nowe Sady'''
Linia 19 229: Linia 19 348:
 
|1
 
|1
 
|''Schnittken''
 
|''Schnittken''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
|W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Trudno mi stwierdzić, czy forma z Teki jest pierwotna (mogłaby na to wskazywać większa zgodność z formą niem.), czy forma obecna (funkcjonująca w literaturze) jest hiperpoprawna. Nie dysponuję danymi historycznymi ani etymologicznymi.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Małe Faszcze'' (niem. ''Klein Faschtzen'', 1549).
 +
*W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Nazwa wyraźnie miejscowa, z gwarową zmianą mˊ > ń. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), nazwa tej wsi wywodzi się od leśnych "śmieci", czyli zarośli, na których powstała.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śmietki Małe'''
 
|'''Śmietki Małe'''
Linia 19 237: Linia 19 358:
 
|1
 
|1
 
|''Klein Schnittken''
 
|''Klein Schnittken''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
 
|Patrz wyżej.
 
|Patrz wyżej.
Linia 19 258: Linia 19 379:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od jeziora. Gwarowo: ''Tau̯tï''.
+
|
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od jeziora.
 +
*W PRNG także: ''Stare Tałty'', człon "Stare" zapewne w opozycji do osady ''Lelek'' (p. wyżej), noszącej też oboczną potoczną nazwę "Nowe Tałty".
 +
*Gwarowo: ''Tau̯tï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urwitałt'''
 
|'''Urwitałt'''
Linia 19 266: Linia 19 390:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
+
|
 +
*Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
 +
*W PRNG i na niektórych mapach obocznie: ''Grzegorze''. Nazwa powojenna, bez uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wesołowo'''
 
|'''Wesołowo'''
Linia 19 426: Linia 19 552:
 
|6
 
|6
 
|''Freynowen''
 
|''Freynowen''
|niemieckie (spolonizowane)
+
|polskie
 
|'''Frejnowo'''
 
|'''Frejnowo'''
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freihof''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freihof''.
*Niem. obecznie ''Ober-Grabowen'' (być może też pol. ''Grabowo Górne'', chociaż nie znajduję w polskich źródłach takiej formy. Polską tradycyjną formę ''Frejnowo'' zastąpiono po wojnie sztucznym chrztem "Dobroszewo".
+
*Niem. obecznie ''Ober-Grabowen'' (być może też pol. ''Grabowo Górne'', chociaż nie znajduję w polskich źródłach takiej formy). Polską tradycyjną formę ''Frejnowo'' zastąpiono po wojnie sztucznym chrztem "Dobroszewo". Nazwa oryginalna pochodzi od nazwiska założyciela wybudowania - ''Frejnego'', nie było więc najmniejszego powodu, aby ją zmieniać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gązwa'''
 
|'''Gązwa'''
Linia 19 450: Linia 19 576:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neugrabenhof''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neugrabenhof''.
*Niem. oboczne (przed 1938): ''Glassowen''.
+
*Pierwotnie niem. ''Glassowen'' (przed 1833 rokiem).
*Dawniej też: ''Nowe Grabowo'', ''Nowy Grabowiec''. Po wojnie aprobatę KUNM uzyskał jednak wariant ''Głazowo''.
+
*Dawniej też: ''Nowe Grabowo'', ''Nowy Grabowiec''. Po wojnie powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Głazowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gniewkowo'''
 
|'''Gniewkowo'''
Linia 19 461: Linia 19 587:
 
|
 
|
 
*W Tece Toruńskiej: ''Nowy Zorg''. Taką samą nazwę w tym dokumencie nosi również pobliska wieś ''Friedrichsberg'' (dziś ''Witomin'', p. niżej). Zapewne nazwy tych miejscowości mieszały się, ale ze względu na człon ''Zorg'' (odzwierciedlający niem. ''Sorge''), jestem skłonny twierdzić, że nazwa ta pierwotnie odnosiła się tutaj. Być może istniała jakaś niezaświadczona forma niem. *''Neusorge''.
 
*W Tece Toruńskiej: ''Nowy Zorg''. Taką samą nazwę w tym dokumencie nosi również pobliska wieś ''Friedrichsberg'' (dziś ''Witomin'', p. niżej). Zapewne nazwy tych miejscowości mieszały się, ale ze względu na człon ''Zorg'' (odzwierciedlający niem. ''Sorge''), jestem skłonny twierdzić, że nazwa ta pierwotnie odnosiła się tutaj. Być może istniała jakaś niezaświadczona forma niem. *''Neusorge''.
 +
*Oprócz tego, istniała też nazwa pol. ''Owczarnia'' - Leyding podaje ją zarówno w swoim słowniku, jak i w monografii pow. mrągowskiego (jako historyczny odpowiednik urzędowego chrztu Gniewkowo). Brak dowodów na przedwojenność tej nazwy, chociaż nie jest ona wykluczona.
 
*Osada nie stanowi dziś osobnej jednostki, uchodzi za część Gronowa. Prawdopodobnie więc również jej nazwa już nie funkcjonuje (choć widnieje na mapach Geoportalu). Uważam jednak, że warto przypomnieć jej ludową polską nazwę ''Nowy Zorg''.
 
*Osada nie stanowi dziś osobnej jednostki, uchodzi za część Gronowa. Prawdopodobnie więc również jej nazwa już nie funkcjonuje (choć widnieje na mapach Geoportalu). Uważam jednak, że warto przypomnieć jej ludową polską nazwę ''Nowy Zorg''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 19 500: Linia 19 627:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczn).
+
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczna).
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśn.
+
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Bagnowa Wólka'', co jest jakimś niezbyt zrozumiałym ponowieniem od n. wsi ''Wólka Bagnowska'' (p. niżej).
 +
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karwie'''
 
|'''Karwie'''
Linia 19 584: Linia 19 712:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?)
+
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?). W obecnym potocznym użyciu także ''Kuce''.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 19 593: Linia 19 721:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie: ''Leśniki''. Obie formy zdają się być powojenne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lembruk'''
 
|'''Lembruk'''
Linia 19 772: Linia 19 900:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Nastorgaj''' (?)
 
|'''Nastorgaj''' (?)
|W Tece Toruńskiej jako polską nazwę tej osady zapisano tajemniczą, trudną do odszyfrowania formę, odczytywaną przez K. Szcześniak jako ''Nastorgaih'' (opatruje jednak tę formę znakiem zapytania). Niestety, opracowanie K. Szcześniak nie zawiera żadnych fotografij rękopisów, po których można by ocenić, na ile poprawne jest to odczytanie. Niemniej, bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pochodzenia staropruskiego, nie uchwyconą nigdzie indziej. Postuluję więc "sprostowanie" tej formy do postaci "Nastorgaj" tak, aby była zgodna z polską morfofonologią. Być może ta forma jest daleka od poprawności, ale wciąż wolę nawet najbardziej nieudolną próbę spolszczenia nazwy od ahistorycznego chrztu KUNM, jakim jest "Sobięcin". Jeżeli forma zanotowana przez Szcześniak jest (mniej więcej) poprawna, to prawdopodobnie zawiera ten sam pruski rdzeń, co zaświadczona na Warmii (koło Stękin) nazwa terenowa ''Nosterpelk'' (1343).
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej jako polską nazwę tej osady zapisano tajemniczą, trudną do odszyfrowania formę, odczytywaną przez K. Szcześniak jako ''Nastorgaih'' (opatruje jednak tę formę znakiem zapytania). Niestety, opracowanie K. Szcześniak nie zawiera żadnych fotografij rękopisów, po których można by ocenić, na ile poprawne jest to odczytanie. Niemniej, bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pochodzenia staropruskiego, nie uchwyconą nigdzie indziej. Postuluję więc "sprostowanie" tej formy do postaci "Nastorgaj" tak, aby była zgodna z polską morfofonologią. Być może ta forma jest daleka od poprawności, ale wciąż wolę nawet najbardziej nieudolną próbę spolszczenia nazwy od ahistorycznego chrztu KUNM, jakim jest "Sobięcin". Jeżeli forma zanotowana przez Szcześniak jest (mniej więcej) poprawna, to prawdopodobnie zawiera ten sam pruski rdzeń, co zaświadczona na Warmii (koło Stękin) nazwa terenowa ''Nosterpelk'' (1343).
 +
*U Leydinga: ''Klejnowo''. Proste spolszczenie n. niemieckiej (w której ''Klein'' to nazwisko), być może przedwojenne (choć brak na to dowodów). Niemniej, w obliczu istnienia dla osady potencjalnej nazwy pruskiej, forma ta jest mniej wartościowa (choć z pewnością waży więcej niż sztuczny "Sobięcin").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stamka'''
 
|'''Stamka'''
Linia 19 784: Linia 19 914:
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 
*Gwarowo: ''Štamka'', ''Mau̯a Stamkˊa''.
 
*Gwarowo: ''Štamka'', ''Mau̯a Stamkˊa''.
 +
*W PRNG notowany wariant ''Pniewo'', niezgodny ani z ustaleniami urzędowymi, ani ludową tradycją, ani też bałtyckim pochodzeniem nazwy. Nie używać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szczerzbowo'''
 
|'''Szczerzbowo'''
Linia 19 964: Linia 20 095:
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Choszczka''. Formę tę zna też Leyding, dane jednak wskazują dość jednoznacznie na postać ''Chostka'', więc obstawałbym przy niej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cierzpięty'''
 
|'''Cierzpięty'''
Linia 20 041: Linia 20 173:
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka''. Należy ją tępić jako niepoprawną.
+
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka'' (postać taka również widnieje w PRNG jako wariant). Należy ją tępić jako niepoprawną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jakubowo'''
 
|'''Jakubowo'''
Linia 20 145: Linia 20 277:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Krzywirock'' (zniemczony zapis n. polskiej [będącej kalką n. niem.]).
 
*Niem. obocznie ''Krzywirock'' (zniemczony zapis n. polskiej [będącej kalką n. niem.]).
*U Leydinga także: ''Lega''. Nie znajduję jednak żadnego innego potwierdzenia dla tej nazwy. Może ma związek z prus. hydronimem ''Lega'' (rzeka przepływająca przez Olecko), jednak wieś nie znajduje się w pobliżu tej rzeki.
+
*Dawniej też: ''Lega''. Nazwa ta funkcjonowała w XVI w. i pochodzi od nazwiska jednego z pierwotnych właścicieli wsi - Mikołaja Legi.
 
*Gwarowo: ''Křive'' (NMP odnosi tutaj, ale może chodzi w rzeczywistości o wieś ''Krzywe'' w gm. Mrągowo?).
 
*Gwarowo: ''Křive'' (NMP odnosi tutaj, ale może chodzi w rzeczywistości o wieś ''Krzywe'' w gm. Mrągowo?).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 165: Linia 20 297:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altkelbunken-Abbau''.
+
*Nazwa w latach 1938-45: ''Zieglershuben'', również notowane jako ''Altkelbunken-Abbau''.
 
*Dawniej też: ''Lasek'' (obocznie w Tece Toruńskiej).
 
*Dawniej też: ''Lasek'' (obocznie w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 176: Linia 20 308:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak''. Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska)?
+
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak'' (również współcześnie potocznie: ''Lentak''). Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska?)
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Machary'''
 
|'''Machary'''
Linia 20 261: Linia 20 393:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Pieckowski Ostrów)
 
|(Pieckowski Ostrów)
|W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
+
|
 +
*W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
 +
*Dawniej też: ''Ostrowy'' (wg Leydinga w monografii Mrągowa, wieś ta istniała pod tą nazwą już w 1618 r.). Również Leyding podaje dla tej wsi intrygującą nazwę ''Sadowszczyzna'', niespotykaną nigdzie indziej.
 +
*W PRNG wariant: ''Werder''. Zapewne skrócenie oficjalnej nazwy niemieckiej, przechowane w mowie starszych mieszkańców.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piecki'''
 
|'''Piecki'''
Linia 20 271: Linia 20 406:
 
|
 
|
 
*1401 ''Petzendorf''. Odbiorca nadania nazywał się ''Petze'', co Kętrzyński tłumaczy jako ''Piecio'', ''Piecek'' (zdrobnienie od Piotra). W mowie Mazurów nazwa przyjęła się w formie ''Piecki''. Dziś to największa wieś na Mazurach.
 
*1401 ''Petzendorf''. Odbiorca nadania nazywał się ''Petze'', co Kętrzyński tłumaczy jako ''Piecio'', ''Piecek'' (zdrobnienie od Piotra). W mowie Mazurów nazwa przyjęła się w formie ''Piecki''. Dziś to największa wieś na Mazurach.
*Przysiółek ''Jeleń'' na przedwojennych mapach widnieje jako część Piecek (''zu Peitschendorf''), bez osobnej nazwy. Nie wiem, jaka jest geneza tej nazwy - jeżeli wierzyć Wikipedii, to osada to została założona w XIX w. przez niejakiego ''Jelenia'', ale nie znalazłem żadnego potwierdzenia tego faktu w literaturze. Nie znam żadnej pozycji, która mówiłaby o tym przysiółku jako o osobnym bycie w kontekście przedwojennym.
+
*Przysiółek ''Jeleń'' na przedwojennych mapach widnieje jako część Piecek (''zu Peitschendorf''), bez osobnej nazwy. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), przysiółek ten wziął swą nazwę od nazwiska jednego z właścicieli gospodarstw dworskich w Pieckach. Bardzo możliwe więc, że funkcjonowała nieoficjalnie wśród miejscowej ludności już przed wojną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piersławek'''
 
|'''Piersławek'''
Linia 20 279: Linia 20 414:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa pol. ''Piersławek'' ludowa, istniała obocznie do (niezwiązanej) n. niem. Jest to nazwa raczej słowiańskiego pochodzenia.
+
|Nazwa pol. ''Piersławek'' ludowa, istniała obocznie do (niezwiązanej) n. niem. Jest to nazwa raczej słowiańskiego pochodzenia, choć niewykluczałbym też pierwotnej n. pruskiej z członem -''lauks''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Prusinowo'''
 
|'''Prusinowo'''
Linia 20 375: Linia 20 510:
 
|'''Zielony Lasek'''
 
|'''Zielony Lasek'''
 
|Piecki
 
|Piecki
|2
+
|2?
 
|''Grünheide''
 
|''Grünheide''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Papiernia''. Rzeczywiście, w tej wsi znajdował się niegdyś taki zakład.
+
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Papiernia'', co w monografii Mrągowa i okolic Leyding wspomina jako nazwę starszą. Może więc przedwojenne? Rzeczywiście, w tej wsi znajdowała się niegdyś papiernia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zyzdrojowa Wola'''
 
|'''Zyzdrojowa Wola'''
Linia 20 406: Linia 20 541:
 
|'''Żabieniec'''
 
|'''Żabieniec'''
 
|Piecki
 
|Piecki
|6?
+
|1
 
|''Probergswerder''
 
|''Probergswerder''
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
|'''Probarski Ostrów''' (?)
+
| --
|W przedwojennych źródłach: ''Probarski Ostrów''. Dla nazwy ''Żabieniec'' nie znalazłem żadnego uzasadnienia, aczkolwiek brzmi ona trochę jak ludowe przezwisko, więc może kryje się za nim jakaś "ukryta" ludowa tradycja. Pewne źródła internetowe co prawda twierdzą, że Żabieniec istniał już w 1618 r. i podają zapis ''Szabiniec'' z tego roku, ale nie byłem w stanie tego faktu potwierdzić w żadnej literaturze.
+
|
 +
*W przedwojennych materiałach: ''Probarski Ostrów''.
 +
*W monografii powiatu mrągowskiego podana jest informacja, że Żabieniec istniał już w 1618 r. wraz z zapisem źródłowym ''Szabiniec'' z tego roku. Jako, że autorem tej części rzeczonej monografii jest Gustaw Leyding, uważam tę informację za wiarygodną i nie widzę powodu, by zmieniać obecną nazwę tego przysiółka. Niemniej, kontekst tej wzmianki mógłby być bardzo pomocny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bałowo'''
 
|'''Bałowo'''
Linia 20 542: Linia 20 679:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Obocznie: ''Łapinóżka'' (niem. ''Lapinuschka''). Na taką oboczną nazwę wskazują dane Leydinga (który podaje też formę zniemczoną) i terenowe. U przedwojennych tylko ''Jędrychowo''. Nazwa ''Łapinóżka'' jest ludową nazwą jeziora ''Lampasz'' (niem. ''Lampasch-See'') i prawdopodobnie wynikła z adideacji wcześniejszej nazwy pruskiej (1388 ''Lappaschken'', ''Lapask'').
+
*Dawniej też: ''Łapinóżka'' (1620 ''Lapinuschka''), ''Wólka'' (1618 ''Wolken''). Nazwa ''Łapinóżka'' jest ludową nazwą jeziora ''Lampasz'' (niem. ''Lampasch-See'') i prawdopodobnie wynikła z adideacji wcześniejszej nazwy pruskiej (1388 ''Lappaschken'', ''Lapask'').
*Gwarowo: ''Jendrïxovo''. W użyciu potocznym również funkcjonuje wyżej wymieniona n. ''Łapinóżka''.
+
*Gwarowo: ''Jendrïxovo''. W użyciu potocznym również funkcjonuje wyżej wymieniona historyczna n. ''Łapinóżka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karczewiec'''
 
|'''Karczewiec'''
Linia 20 551: Linia 20 688:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Duży Folwark''.
+
|Brak tradycji, folwark powstał około 1900 roku. U Leydinga: ''Duży Folwark''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kozarek Mały'''
 
|'''Kozarek Mały'''
Linia 20 628: Linia 20 765:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
+
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' (także jako ''Laski'') notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nibork'''
 
|'''Nibork'''
Linia 20 730: Linia 20 867:
 
|niemieckie (osobowe)
 
|niemieckie (osobowe)
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Siarloty'' (wym. gwarowa, w Tece Toruńskiej).
+
|Dawniej też: ''Szarloty'' (w Tece Toruńskiej: ''Siarloty'', forma gwarowa). Forma ta bywa spotykana do dziś, notuje ją PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągówka'''
 
|'''Szelągówka'''
Linia 20 838: Linia 20 975:
 
*Oryginalną nazwę miasta, Mazurzy spolszczyli jako ''Lec'' na długo przed wojną i w zasadzie tylko takiego wariantu nazwy (wymawianego w gwarze przez "e pochylone") używali. W starej literaturze co prawda można znaleźć różne inne warianty (podane powyżej), ale są one raczej tworami sztucznawymi, próbami stworzenia "bardziej polskiej" nazwy dla miasta (takie praktyki nie były rzadkie - por. formę ''Niedzbórz'' dla Niborka [Nidzicy] lub ''Rośle'' dla Reszla). Najbardziej spolszczony z tych wariantów, ''Łuczany'' zrobił zawrotną karierę po wojnie, kiedy miasto zostało świeżo wcielone do nowej, komunistycznej Polski. Nazwę ''Łuczany'' ochoczo przyjęli i używali nowi osadnicy i kiedy wydawałoby się, że uzus w kwestii użycia tej nazwy jest już wśród nowych mieszkańców miasta ustalony, weszła z butami władza ludowa i zarządzenie, aby przechrzcić miasto na ''Giżycko'' na cześć kaznodziei ewangelickiego i mazurskiego działacza Gustawa Gizewiusza (pierwotna, niezlatynizowana postać jego nazwiska miałaby brzmieć "Giżycki", stąd "Giżycko"). Ta decyzja wywołała protesty wśród miejscowej ludności (chyba jedyna tak szeroko oprotestowana zmiana nazwy na całych Mazurach), która żądała utrzymania nazwy ''Łuczany'' jednak mimo nacisków i próśb ze strony lokalnych władz, KUNM oraz władze centralne nie dały się przebłagać i ostatecznie utrwalił się ten sztuczny nowotwór "Giżycko", którą trwa do dziś. Pamiątką tej batalii o nazwę miasta są m.in. ulice ''Łuczańskie'' w kilku mazurskich miejscowościach, a także przepływający przez miasto ''Kanał Łuczański'' (w zasadzie jego oficjalna nazwa brzmi "Kanał Giżycki", ale ludność miasta wciąż używa tej starszej postaci nazwy). Mimo, iż uważam, że warto o formie "Łuczany" pamiętać, choćby ze względu na jej powojenną historię (jest to swoisty symbol oporu przeciw chrztom KUNM), to jednak jedynym autentycznie używanym, ludowym spolszczeniem nazwy oryginalnej jest ''Lec'' (ta forma również oddaje pruski oryginał najdokładniej) i uważam, że właśnie tę najstarszą, najpierwotniejszą polską formę należy przywrócić jako oficjalną.
 
*Oryginalną nazwę miasta, Mazurzy spolszczyli jako ''Lec'' na długo przed wojną i w zasadzie tylko takiego wariantu nazwy (wymawianego w gwarze przez "e pochylone") używali. W starej literaturze co prawda można znaleźć różne inne warianty (podane powyżej), ale są one raczej tworami sztucznawymi, próbami stworzenia "bardziej polskiej" nazwy dla miasta (takie praktyki nie były rzadkie - por. formę ''Niedzbórz'' dla Niborka [Nidzicy] lub ''Rośle'' dla Reszla). Najbardziej spolszczony z tych wariantów, ''Łuczany'' zrobił zawrotną karierę po wojnie, kiedy miasto zostało świeżo wcielone do nowej, komunistycznej Polski. Nazwę ''Łuczany'' ochoczo przyjęli i używali nowi osadnicy i kiedy wydawałoby się, że uzus w kwestii użycia tej nazwy jest już wśród nowych mieszkańców miasta ustalony, weszła z butami władza ludowa i zarządzenie, aby przechrzcić miasto na ''Giżycko'' na cześć kaznodziei ewangelickiego i mazurskiego działacza Gustawa Gizewiusza (pierwotna, niezlatynizowana postać jego nazwiska miałaby brzmieć "Giżycki", stąd "Giżycko"). Ta decyzja wywołała protesty wśród miejscowej ludności (chyba jedyna tak szeroko oprotestowana zmiana nazwy na całych Mazurach), która żądała utrzymania nazwy ''Łuczany'' jednak mimo nacisków i próśb ze strony lokalnych władz, KUNM oraz władze centralne nie dały się przebłagać i ostatecznie utrwalił się ten sztuczny nowotwór "Giżycko", którą trwa do dziś. Pamiątką tej batalii o nazwę miasta są m.in. ulice ''Łuczańskie'' w kilku mazurskich miejscowościach, a także przepływający przez miasto ''Kanał Łuczański'' (w zasadzie jego oficjalna nazwa brzmi "Kanał Giżycki", ale ludność miasta wciąż używa tej starszej postaci nazwy). Mimo, iż uważam, że warto o formie "Łuczany" pamiętać, choćby ze względu na jej powojenną historię (jest to swoisty symbol oporu przeciw chrztom KUNM), to jednak jedynym autentycznie używanym, ludowym spolszczeniem nazwy oryginalnej jest ''Lec'' (ta forma również oddaje pruski oryginał najdokładniej) i uważam, że właśnie tę najstarszą, najpierwotniejszą polską formę należy przywrócić jako oficjalną.
 
*Gwarowo: ''Lyc'' / ''Lïc'' (Gen. -''u'').
 
*Gwarowo: ''Lyc'' / ''Lïc'' (Gen. -''u'').
 +
*Po litewsku: ''Lėcius''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Niegocin'''
 
|'''Niegocin'''
Linia 21 318: Linia 21 456:
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
+
|
 +
*Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
 +
*W PRNG notowany wariant: ''Kamień''. Zapewne potoczna nazwa powojenna, unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Diabla Góra'''
 
|'''Diabla Góra'''
Linia 21 385: Linia 21 525:
 
|
 
|
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda''. Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
+
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda'' (tak oficjalnie do 2000 r.). Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 721: Linia 21 861:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 +
*Przed 2007 r. oficjalnie ''Wierciójki''. Nie wiem, jak forma ta znalazła się w urzędowym użyciu, ale jest wyraźnie zniekształcona względem tradycyjnej (i normatywnej, według ustaleń KUNM) formy ''Wierciejki''.
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 765: Linia 21 906:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Osada bez przedwojennej polskiej nazwy. Nazwę obecną przejęto od n. lasu ''Dzikowizna'' (gwarowe ''Dzikojizna'' u Leydinga; po niem. ''Wilde Erde''), śród którego ta osada się znajduje. Nie można wykluczyć, że to przeniesienie zaszło naturalnie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Głąbowo'''
 
|'''Głąbowo'''
Linia 22 434: Linia 22 575:
 
*Inną kwestią, chociaż blisko powiązaną z wyżej wspomnianą przestawką, jest kwestia utworzonego od nazwy miasta przymiotnika. Przymiotnik od ''Łek'' brzmi ''łecki'' i, co ciekawe, przestawka do postaci "Ełk" nie wywołała zmiany formy przymiotnika. Nawet wtedy, kiedy nazwa miasta już od dawna brzmiała "Ełk", utworzony od niej przymiotnik wciąż brzmiał "łecki" i w zasadzie tylko taki spotykamy w przedwojennej literaturze. Chyba najbardziej znanym przykładem użycia tej formy jest nazwa gazety ''Przyjaciel Ludu Łecki'', wydawanej przez G. Gizewiusza i M. Giersza. Dla każdego, kto był w jakiś sposób zaznajomiony ze sprawą mazurską i pruską wiedział, że przymiotnikiem od Ełku jest "łecki". Formę "ełcki" (być może używaną już wcześniej przez postronnych?) wprowadzono tak naprawdę po wojnie, wraz z oficjalnymi ustaleniami KUNM (które mówiły o powiecie "ełckim"), zapewne dla uregularyzowania nazwy i ułatwienie sprawy nowym osadnikom, którzy mogli zasady "Ełk - łecki" nie rozumieć. Niemniej, uważam że warto przypomnieć historyczną formę "łecki" i używać jej (zwłaszcza miłośnicy lokalnej historii powinni o to zabiegać). Jest ona bardziej prestiżowa, lepiej nawiązuje do mazurskiej tradycji i zapisała się w historii Mazur tytułem wspomnianej wcześniej gazety. Jedyną jej wadą jest to, że może się mylić z przymiotnikiem "lecki" od Leca (Giżycka), niemniej dawniej jakoś sobie z tym radzono i uważam, że tradycja jest najważniejsza. Dlatego też w niniejszym projekcie, używam właśnie tej formy jako przymiotnika od nazwy "Ełk".
 
*Inną kwestią, chociaż blisko powiązaną z wyżej wspomnianą przestawką, jest kwestia utworzonego od nazwy miasta przymiotnika. Przymiotnik od ''Łek'' brzmi ''łecki'' i, co ciekawe, przestawka do postaci "Ełk" nie wywołała zmiany formy przymiotnika. Nawet wtedy, kiedy nazwa miasta już od dawna brzmiała "Ełk", utworzony od niej przymiotnik wciąż brzmiał "łecki" i w zasadzie tylko taki spotykamy w przedwojennej literaturze. Chyba najbardziej znanym przykładem użycia tej formy jest nazwa gazety ''Przyjaciel Ludu Łecki'', wydawanej przez G. Gizewiusza i M. Giersza. Dla każdego, kto był w jakiś sposób zaznajomiony ze sprawą mazurską i pruską wiedział, że przymiotnikiem od Ełku jest "łecki". Formę "ełcki" (być może używaną już wcześniej przez postronnych?) wprowadzono tak naprawdę po wojnie, wraz z oficjalnymi ustaleniami KUNM (które mówiły o powiecie "ełckim"), zapewne dla uregularyzowania nazwy i ułatwienie sprawy nowym osadnikom, którzy mogli zasady "Ełk - łecki" nie rozumieć. Niemniej, uważam że warto przypomnieć historyczną formę "łecki" i używać jej (zwłaszcza miłośnicy lokalnej historii powinni o to zabiegać). Jest ona bardziej prestiżowa, lepiej nawiązuje do mazurskiej tradycji i zapisała się w historii Mazur tytułem wspomnianej wcześniej gazety. Jedyną jej wadą jest to, że może się mylić z przymiotnikiem "lecki" od Leca (Giżycka), niemniej dawniej jakoś sobie z tym radzono i uważam, że tradycja jest najważniejsza. Dlatego też w niniejszym projekcie, używam właśnie tej formy jako przymiotnika od nazwy "Ełk".
 
*Gwarowo: ''U̯ek'' (do ''U̯ku''), ''Jeu̯k''. Jak widać, w lokalnym użyciu gwarowym forma bezprzestawkowa przetrwała (obocznie do przestawionej) do czasów współczesnych.
 
*Gwarowo: ''U̯ek'' (do ''U̯ku''), ''Jeu̯k''. Jak widać, w lokalnym użyciu gwarowym forma bezprzestawkowa przetrwała (obocznie do przestawionej) do czasów współczesnych.
 +
*Po litewsku: ''Lykas'' (we współczesnej literaturze często ''Lukas'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Baranki'''
 
|'''Baranki'''
Linia 22 644: Linia 22 786:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Na mapach Geoportalu: ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
+
|Na mapach Geoportalu i w PRNG (jako wariant): ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Judziki'''
 
|'''Judziki'''
Linia 22 752: Linia 22 894:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
 +
*Nieurzędowo także: ''Malczewo''. Jest to forma zniekształcona.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Malinówka Mała'''
 
|'''Malinówka Mała'''
Linia 22 827: Linia 22 971:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie także: ''Mleczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynik'''
 
|'''Młynik'''
Linia 23 016: Linia 23 160:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
*Również spotykany wariant: ''Różyńsk''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różyńsk''.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
Linia 23 275: Linia 23 419:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 +
*PRNG notuje wariant: ''Gołubie''. Postać urzędowa jednak zgodna z przedwojenną tradycją.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 23 285: Linia 23 430:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki''. Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
+
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki'', zaś współcześnie obocznie ''Gołubka'' (PRNG). Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
Linia 23 569: Linia 23 714:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
+
|
 
*Dawniej też: ''Stace'' (tak też w gwarze, być może wynik mazurzenia).
 
*Dawniej też: ''Stace'' (tak też w gwarze, być może wynik mazurzenia).
 
*1479 ''Statz'', 1482 ''Staczen''. Nazwa pochodzi od nazwiska odbiorców nadania - Stańka i Jana ''Staczków''. Prawdopodobnie bałtyckiego pochodzenia, chociaż autorzy NMP nie wykluczają związku ze "Stanisławem" (zdrobniałe ''Stac'', ''Stacko'').
 
*1479 ''Statz'', 1482 ''Staczen''. Nazwa pochodzi od nazwiska odbiorców nadania - Stańka i Jana ''Staczków''. Prawdopodobnie bałtyckiego pochodzenia, chociaż autorzy NMP nie wykluczają związku ze "Stanisławem" (zdrobniałe ''Stac'', ''Stacko'').
Linia 23 929: Linia 24 074:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
*Dawniej też: ''Kurczątki''.
+
*Dawniej też: ''Kurczątki''. Tak w ustaleniach KUNM i oficjalnie do 2005 roku. Potoczne użycie zna też formę ''Kurczątka'' (nie spotykaną przed wojną).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipińskie Małe'''
 
|'''Lipińskie Małe'''
Linia 24 423: Linia 24 568:
 
*Miasto o dwóch obocznych nazwach. Nazwa ''Margrabowa'' (z rzadka także w r. nijakim, ''Margrabowo'', jedynie u Kolberga znajdujemy też zniekształcone postaci ''Balgrabowa'', -''owo'') pochodzi od tytułu margrabiego brandenburskiego Albrechta Hohenzollerna, który nadał miastu przywilej. Wśród ludności mazurskiej funkcjonowała obocznie nazwa ''Olecko'' (ludowe też ''Oleck'', z regularną zmianą rodzaju na męski - por. ''Rożyńsk'', ''Skomack''), co z kolei jest ponowione od jeziora o tej samej nazwie, która jest tworem polskim, utworzonym od staropruskiej n. rzeki ''Lega'' (*O-leg-ьsko), nad którą leży miasto. Po wojnie to nazwa ''Olecko'' znalazła aprobatę KUNM. Według ustaleń, przymiotnik od Olecka brzmi "olecki", ale w miejscowej gwarze brzmiał on "oleckowski" (tak np. w Tece Toruńskiej, mówiąca o jeziorze "Oleckowskim").
 
*Miasto o dwóch obocznych nazwach. Nazwa ''Margrabowa'' (z rzadka także w r. nijakim, ''Margrabowo'', jedynie u Kolberga znajdujemy też zniekształcone postaci ''Balgrabowa'', -''owo'') pochodzi od tytułu margrabiego brandenburskiego Albrechta Hohenzollerna, który nadał miastu przywilej. Wśród ludności mazurskiej funkcjonowała obocznie nazwa ''Olecko'' (ludowe też ''Oleck'', z regularną zmianą rodzaju na męski - por. ''Rożyńsk'', ''Skomack''), co z kolei jest ponowione od jeziora o tej samej nazwie, która jest tworem polskim, utworzonym od staropruskiej n. rzeki ''Lega'' (*O-leg-ьsko), nad którą leży miasto. Po wojnie to nazwa ''Olecko'' znalazła aprobatę KUNM. Według ustaleń, przymiotnik od Olecka brzmi "olecki", ale w miejscowej gwarze brzmiał on "oleckowski" (tak np. w Tece Toruńskiej, mówiąca o jeziorze "Oleckowskim").
 
*W niemieckim urzędowym użyciu, miasto (do 1928 roku) nosiło nazwę ''Marggrabowa'', zaś powiat, którego był siedzibą, nosił nazwę ''Kreis Oletzko''. W ludowym użyciu (zwłaszcza polskim), te nazwy funkcjonowały całkowicie wymiennie. W 1928 nadano miastu nową urzędową nazwę ''Treuburg'' (dosł. "wierny gród"), która od 1933 roku stała się też nazwą powiatu. Ta sztuczna forma miała upamiętniać "lojalną" postawę olecczan w plebiscycie terytorialnym w 1920, gdzie zdecydowana większość mieszkańców miasta zagłosowało za pozostaniem w składzie Rzeszy Niemieckiej.
 
*W niemieckim urzędowym użyciu, miasto (do 1928 roku) nosiło nazwę ''Marggrabowa'', zaś powiat, którego był siedzibą, nosił nazwę ''Kreis Oletzko''. W ludowym użyciu (zwłaszcza polskim), te nazwy funkcjonowały całkowicie wymiennie. W 1928 nadano miastu nową urzędową nazwę ''Treuburg'' (dosł. "wierny gród"), która od 1933 roku stała się też nazwą powiatu. Ta sztuczna forma miała upamiętniać "lojalną" postawę olecczan w plebiscycie terytorialnym w 1920, gdzie zdecydowana większość mieszkańców miasta zagłosowało za pozostaniem w składzie Rzeszy Niemieckiej.
 +
*Po litewsku: ''Alėcka'', ''Olėcka'', ''Aleckas'', ''Margrabovas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dworek Mazurski'''
 
|'''Dworek Mazurski'''
Linia 24 649: Linia 24 795:
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niem.
+
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niemieckiej. Ponadto, PRNG notuje nazwę ''Kalniszki'' jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale Oleckie'''
 
|'''Kowale Oleckie'''
Linia 24 786: Linia 24 932:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
 
|- align=center
 
|'''Szwałk''' (leśniczówka)
 
|Kowale Oleckie
 
|4
 
|''Fischerbude''
 
|niemieckie
 
|'''Buda'''
 
 
|
 
|
*Oboczna n. niem. ''Groß Schwalg''. Człon ''Groß'' nie oznaczał tu wielkości osady (było wprost przeciwnie - to wieś ''Klein Schwalg'', obecnie ''Szwałk'' była miejscowością większą), ale położenie miejscowości nad jeziorem ''Szwałk Wielki'' (niem. ''Groß Schwalg'').
+
*Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
*Według ustaleń KUNM i u Leydinga: ''Budy''. Obecnie jednak leśniczówka funkcjonuje pod nazwą tożsamą z sąsiednią wsią (i jeziorem) ''Szwałk''. Nie wiem, kiedy zaszła zmiana (być może nigdy jej oficjalnie nie zatwierdzono, co w przypadku osad leśnych jest częste).
+
*Wieś po wojnie wchłonęła sąsiednią osadę ''Budy'' (przed wojną pol. ''Buda'' - niem. ''Fischerbude'', obocznie ''Groß Schwalg''. Zabudowania tej osady wciąż znajdują się w pewnym oddaleniu od głównej części wsi Szwałk, toteż warto by pamiętać o jej historycznej nazwie (najlepiej w formie tradycyjnej: ''Buda'').
*Obowiązująca nazwa ''Szwałk'' jest co prawda częściowo zgodna z oboczną n. niem., ale przedwojenna polska tradycja wskazuje na pol. nazwę ''Buda'' (tak m.in. w SGKP, nie wiem dlaczego po wojnie używano formy pluralnej) i taką formę bym postulował. Taka nazwa pozwala też odróżnić tę leśniczówkę od wsi ''Szwałk''.
+
*Od wsi wzięła również nazwę pobliska leśniczówka ''Szwałk'', potocznie zwana też ''Olszanką''. Lepiej jednak używać nazwy "Szwałk" (względnie "Szwałk Leśny", w razie potrzeby rozróżnienia).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężewo'''
 
|'''Wężewo'''
Linia 24 869: Linia 25 007:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
*Na współczesnych mapach obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
+
*Na współczesnych mapach i w PRNG obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borawskie'''
 
|'''Borawskie'''
Linia 25 065: Linia 25 203:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
+
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy i PRNG notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Plewki'''
 
|'''Plewki'''
Linia 25 800: Linia 25 938:
 
*Ostatnimi czasy, w zwiazku z nadaniem miastu statusu uzdrowiska pojawił się pomysł przemianowania miasta na ''Gołdap-Zdrój''. Trzeba ten durny pomysł władzom miasta jak najpilniej wybić z głowy.
 
*Ostatnimi czasy, w zwiazku z nadaniem miastu statusu uzdrowiska pojawił się pomysł przemianowania miasta na ''Gołdap-Zdrój''. Trzeba ten durny pomysł władzom miasta jak najpilniej wybić z głowy.
 
*Forma gwarowa: ''Gou̯dapx́''.
 
*Forma gwarowa: ''Gou̯dapx́''.
*Litewski: ''Geldapė'', ''Guldapė''.
+
*Litewski: ''Geldapė'', ''Galdapė'', ''Guldapė''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Antomieszki'''
 
|'''Antomieszki'''
Linia 25 811: Linia 25 949:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 +
*Nazwa oboczna (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Antymeszki''. Jest to jakieś potoczne powojenne przeinaczenie nazwy tradycyjnej.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
Linia 25 886: Linia 26 025:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo". Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
+
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo" (w PRNG także jako "Gąsiewo"). Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grodzisko'''
 
|'''Grodzisko'''
Linia 26 067: Linia 26 206:
 
*Oboczna forma niem. (przed 1938): ''Nowinnen''. Formy pol. i lit. współistniały ze sobą, przy czym to forma polska jest prawdopodobnie kalką litewskiej.
 
*Oboczna forma niem. (przed 1938): ''Nowinnen''. Formy pol. i lit. współistniały ze sobą, przy czym to forma polska jest prawdopodobnie kalką litewskiej.
 
*Dawniej też: ''Nowina'', ''Nowinka'' (Teka Toruńska), ''Naujeny'' (SGKP). Ostatnia postać przejęta fonetycznie z litewskiego.
 
*Dawniej też: ''Nowina'', ''Nowinka'' (Teka Toruńska), ''Naujeny'' (SGKP). Ostatnia postać przejęta fonetycznie z litewskiego.
*Po litewsku: ''Naujienai''.
+
*Po litewsku: ''Naujienai'' (tu prawdopodobnie także Kurszatowe ''Navinė'', ''Naujiena'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Obszarniki'''
 
|'''Obszarniki'''
Linia 26 149: Linia 26 288:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
*U Leydinga jako ''Skaliszki'', co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
+
*U Leydinga jako ''Skaliszki'' (wariant ten notuje też PRNG), co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 219: Linia 26 358:
 
|
 
|
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 +
*Wariant (notowany w PRNG): ''Straszny Dwór''. Nazwa zapewne potoczna, żartobliwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Widgiry'''
 
|'''Widgiry'''
Linia 26 229: Linia 26 369:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 +
*Wariant potoczny (notowany w PRNG): ''Widgóra''. Unikałbym go, jako zniekształconego.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 765: Linia 26 906:
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
*Według niektórych źródeł, wieś miała przez pewien czas znajdować się po rosyjskiej stronie nowo wytyczonej granicy, gdzie miała już gotowy rosyjski "chrzest nazewniczy" ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Wieś ostatecznie znalazła się jednak po stronie polskiej, co uchroniło ją od otrzymania sztucznej nazwy. Byłaby to chyba jedyna korekta tej granicy polsko-radzieckiej, którą rozstrzygnięto na korzyść Polski (zazwyczaj rozstrzygano je na korzyść ZSRR - co dotknęło m.in. miasta Iławka, Gierdawy i Świętomiejsc).
+
*Wieś została przedzielona wytyczoną tuż po wojnie granicą polsko-radziecką. Mniejsza część Żytkiejm, która znalazła się po stronie sowieckiej, otrzymała sztuczną nazwę ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Obecnie po rosyjskiej stronie wsi nie ma już żadnych zabudowań.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 300: Linia 27 441:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Folwark Kowalki''. Bezwzględnie unikać tej formy - nie powinno się tak "odbierać" miejscowościom (nawet nie będącym już odrębnymi bytami) ich własnych nazw, zwłaszcza takich starych, bałtyckiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Samoniny'''
 
|'''Samoniny'''
Linia 27 385: Linia 27 527:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
*Także jako: ''Użbole''. Taka forma u Chojnackiego i w ustaleniach KUNM. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
+
*Do 2007 r. oficjalnie ''Użbole''. Tak w oficjalnych ustaleniach KUNM, a także u Chojnackiego. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 476: Linia 27 618:
 
*Nazwa miasta utworzona od n. rzeki ''Węgorapy'' (prus. ''Wangrappi'', niem. ''Angerapp'' - 1326 ''Wangrapia'', ''Wengrapia''; 1340 ''Angerapie'', ''Angrape'', ''Angrapia''), której nazwa pochodzi z pruskiego i oznacza tyle, co "kręta rzeka" (z powodu licznych meandrów, które tworzy). Ludność mazurska spolszczyła nazwę miasta jako ''Węgobork'', co po wojnie KUNM zmieniła na współczesne "Węgorzewo", co w pewien sposób zachowuje źródłosłów oryginału (z adideacją do ap. ''węgorz'', aczkolwiek takie skojarzenie mogło istnieć wcześniej), ale jest formą utworzoną i nadaną sztucznie.
 
*Nazwa miasta utworzona od n. rzeki ''Węgorapy'' (prus. ''Wangrappi'', niem. ''Angerapp'' - 1326 ''Wangrapia'', ''Wengrapia''; 1340 ''Angerapie'', ''Angrape'', ''Angrapia''), której nazwa pochodzi z pruskiego i oznacza tyle, co "kręta rzeka" (z powodu licznych meandrów, które tworzy). Ludność mazurska spolszczyła nazwę miasta jako ''Węgobork'', co po wojnie KUNM zmieniła na współczesne "Węgorzewo", co w pewien sposób zachowuje źródłosłów oryginału (z adideacją do ap. ''węgorz'', aczkolwiek takie skojarzenie mogło istnieć wcześniej), ale jest formą utworzoną i nadaną sztucznie.
 
*Gwarowo: ''Vyŋgobork'' / ''Veŋgobork''.
 
*Gwarowo: ''Vyŋgobork'' / ''Veŋgobork''.
*Litewska literatura używa formy ''Ungura'' (w taki sam sposób nazywa też Węgorapę), co również wynika z wywodu od "węgorza" (lit. ''ungurys'').
+
*Po litewsku: ''Ungura''. Forma ta również wynika z wywodu od "węgorza" (lit. ''ungurys''). Analogicznie, dla rzeki Węgorapy w języku litewskim spotykano następujące warianty: ''Ungura'', ''Ungurė'', ''Ungurupė''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobin'''
 
|'''Sobin'''
Linia 27 494: Linia 27 636:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa pseudoosobowa, ale brak innej tradycji.
+
|Oboczny wariant w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych: ''Laski''. Obie nazwy (urzędowa i oboczna) są tworami powojennymi, polskiej tradycji brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Brzozówko'''
 
|'''Brzozówko'''
Linia 27 740: Linia 27 882:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Skalisko''. Wynika on jednak z przeinaczenia, więc nie zalecałbym jego używania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobiechy'''
 
|'''Sobiechy'''
Linia 28 228: Linia 28 371:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
+
|
 +
*Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
 +
*PRNG notuje także potoczną nazwę wariantową: ''Mokre''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Matyski'''
 
|'''Matyski'''
Linia 28 621: Linia 28 766:
 
*1254 ''Resl'' (kopie: ''Reiszel'', ''Risel''), 1326 ''Resel'', 1336 ''Resil''. Nazwa o staropruskim pochodzeniu.
 
*1254 ''Resl'' (kopie: ''Reiszel'', ''Risel''), 1326 ''Resel'', 1336 ''Resil''. Nazwa o staropruskim pochodzeniu.
 
*Gwarowo: ''Ryš́el''.
 
*Gwarowo: ''Ryš́el''.
 +
*Po litewsku: ''Rešlius''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Aptynty'''
 
|'''Aptynty'''
Linia 28 658: Linia 28 804:
 
*1353 ''Barten'', 1388 ''Bartyn''.
 
*1353 ''Barten'', 1388 ''Bartyn''.
 
*Dawniej też: ''Barty'', ''Borty''. Postać spolszczona ''Barty'' chyba starsza i bliższa oryginałowi, z kolei forma ''Barciany'' częstsza u progu XX w. i to ona stała się po wojnie tą oficjalną.
 
*Dawniej też: ''Barty'', ''Borty''. Postać spolszczona ''Barty'' chyba starsza i bliższa oryginałowi, z kolei forma ''Barciany'' częstsza u progu XX w. i to ona stała się po wojnie tą oficjalną.
 +
*Po litewsku: ''Bortai'' (''Bartai'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Błędowo'''
 
|'''Błędowo'''
Linia 28 699: Linia 28 846:
 
|
 
|
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie. Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
+
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie (podobnie jak oboczna, potoczna nazwa ''Dębiny'' notowana w PRNG). Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dobrzykowo'''
 
|'''Dobrzykowo'''
Linia 28 849: Linia 28 996:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Kruzy'''
 
|'''Kruzy'''
|U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
+
|
 +
*U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
 +
*W PRNG także wariant: ''Krążewo'', co wydaje się luźno nawiązywać do nazwy niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krelikiejmy'''
 
|'''Krelikiejmy'''
Linia 28 969: Linia 29 118:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Elizówka'''
 
|'''Elizówka'''
|U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Niedziałek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
Linia 29 057: Linia 29 208:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
+
|
 +
*Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
 +
*W Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych także wariant: ''Znajewo''. Jest to potoczny twór powojennego osadnictwa, czasem używany do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rutka'''
 
|'''Rutka'''
Linia 29 618: Linia 29 771:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Mapy notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
+
|Mapy i PRNG notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Osewo'''
 
|'''Osewo'''
Linia 29 645: Linia 29 798:
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 +
*W PRNG oboczne nazwy: ''Kocławka Mała'', ''Owczęta''. Ta pierwsza nazwa nawiązuje do pobliskiej wsi ''Kotkowo'' (hist. ''Kotytławki'', p. wyżej), notowanej dawniej jako ''Kocławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Owczarnia'''
 
|'''Owczarnia'''
Linia 29 665: Linia 29 819:
 
|Kętrzyn
 
|Kętrzyn
 
|3
 
|3
|''Gross Bürgersdorf''
+
|''Groß Bürgersdorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
Linia 29 803: Linia 29 957:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Na mapach oboczna nazwa: ''Lipy''.
+
*Na mapach i w PRNG oboczna nazwa: ''Lipy''.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 29 814: Linia 29 968:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór'').
+
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór''). Innym wariantem jest ''Ugartowo'', notowane przez PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wajsznory'''
 
|'''Wajsznory'''
Linia 29 850: Linia 30 004:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Windkiejmy'''
 
|'''Windkiejmy'''
|W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
 +
*W PRNG wariant: ''Wintkowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wopławki'''
 
|'''Wopławki'''
Linia 29 861: Linia 30 017:
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 +
*Wariant w PRNG: ''Wopławka''. Lepiej jednak używać formy z systematycznym -''ławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka'''
 
|'''Wólka'''
Linia 29 981: Linia 30 138:
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|
 
|
*Na mapach także jako: ''Żarki''.
+
*Na mapach i w PRNG także jako: ''Żarki''.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
Linia 30 060: Linia 30 217:
 
*Przed wojną: ''Gudoki''. Taką formę podaje Teka Toruńska i zdaje się kontynuować ją przekaz Leydinga - ''Gudaki'' (prawdopodobnie hiperpoprawny - być może Leyding niesłusznie doszukał się w końcówce -oki "a pochylonego"). Powojenna forma ''Gudziki'' zdaje się opierać na najstarszym zapisie, wskazującym na prus. sufiks -īk- (być może to jednak błąd zapisywacza, jako że wszystkie inne zapisy wskazują na suf. -uk-/-ōk-), kłóci się ona jednak z przedwojenną tradycją. Ponadto, ludowa forma ''Gudoki'' ma jeszcze tę zaletę, że zmniejsza ryzyko pomyłki ze wsią ''Gudniki'', położoną w tej samej gminie (obecne nazewnictwo prowadzi do częstych pomyłek tych dwu wsi). Należy ją przywrócić.
 
*Przed wojną: ''Gudoki''. Taką formę podaje Teka Toruńska i zdaje się kontynuować ją przekaz Leydinga - ''Gudaki'' (prawdopodobnie hiperpoprawny - być może Leyding niesłusznie doszukał się w końcówce -oki "a pochylonego"). Powojenna forma ''Gudziki'' zdaje się opierać na najstarszym zapisie, wskazującym na prus. sufiks -īk- (być może to jednak błąd zapisywacza, jako że wszystkie inne zapisy wskazują na suf. -uk-/-ōk-), kłóci się ona jednak z przedwojenną tradycją. Ponadto, ludowa forma ''Gudoki'' ma jeszcze tę zaletę, że zmniejsza ryzyko pomyłki ze wsią ''Gudniki'', położoną w tej samej gminie (obecne nazewnictwo prowadzi do częstych pomyłek tych dwu wsi). Należy ją przywrócić.
 
*W Tece Toruńskiej pojawia też forma niem. ''Gudokeim'', która może wskazywać na oboczną postać prus. z członem -''kaims'', o ile nie jest to błąd lub niewłaściwe odczytanie oryginalnego rękopisu (zamiast ''Gudokenn''?).
 
*W Tece Toruńskiej pojawia też forma niem. ''Gudokeim'', która może wskazywać na oboczną postać prus. z członem -''kaims'', o ile nie jest to błąd lub niewłaściwe odczytanie oryginalnego rękopisu (zamiast ''Gudokenn''?).
|- align=center
 
|'''Kałwągi'''
 
|Korsze
 
|2
 
|''Kaltwangen''
 
|pruskie
 
| --
 
|
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałwągi'''
 
|'''Kałwągi'''
Linia 30 468: Linia 30 617:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Potocznie też: ''Bartymin''. Unikać tej niepoprawnej formy.
+
*Potocznie też: ''Bartymin'' lub ''Bartynin''. Unikać tych niepoprawnej form.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 817: Linia 30 966:
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
*Na mapach również jako: ''Wolka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
+
*Na mapach również jako: ''Wólka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawidy'''
 
|'''Zawidy'''
Linia 31 025: Linia 31 174:
 
|
 
|
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwo - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
+
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Podlasie'''
 
|'''Podlasie'''
Linia 31 138: Linia 31 287:
 
*Nazwa ''Drengfurth'' (często też zapisywana ''Drengfurt'', 1486 ''Dringeforth'') uchodzi za niemiecką (dosłownie "ciasny bród"). Co prawda, Rospond próbuje się w członie ''Dreng''- doszukać się pruskiego rdzenia i zestawia go z prus. toponimami typu ''Drangedowe'' (1326) czy ''Drangsitten'' (obecnie po rosyjskiej stronie), ale chyba współczesna nauka nie podziela tego poglądu.
 
*Nazwa ''Drengfurth'' (często też zapisywana ''Drengfurt'', 1486 ''Dringeforth'') uchodzi za niemiecką (dosłownie "ciasny bród"). Co prawda, Rospond próbuje się w członie ''Dreng''- doszukać się pruskiego rdzenia i zestawia go z prus. toponimami typu ''Drangedowe'' (1326) czy ''Drangsitten'' (obecnie po rosyjskiej stronie), ale chyba współczesna nauka nie podziela tego poglądu.
 
*Leyding obocznie do n. ''Dryfort'' notuje również ''Białobród'', nie spotykaną gdziekolwiek indziej. Być może jakaś powojenna efemeryda (o tyle ciekawa, że II człon jest równy znaczeniowo niemieckiemu, dla cząstki ''Biało''- jednak nie sposób znaleźć jakiejkolwiek motywacji).
 
*Leyding obocznie do n. ''Dryfort'' notuje również ''Białobród'', nie spotykaną gdziekolwiek indziej. Być może jakaś powojenna efemeryda (o tyle ciekawa, że II człon jest równy znaczeniowo niemieckiemu, dla cząstki ''Biało''- jednak nie sposób znaleźć jakiejkolwiek motywacji).
 +
*Po litewsku: ''Drypurtas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Srokowski Dwór'''
 
|'''Srokowski Dwór'''
Linia 31 235: Linia 31 385:
 
*Oryginalną nazwę miasta łączy się z pruskim etnonimem ''Bartowie'' (kraina ''Barcja'', na terenie której założono miasto) - mamy więc do czynienia z hybrydą prusko-niemiecką, z niem. członem -''stein'' "kamień", określającym zamek. Nazwę wtórnie skojarzono z imieniem biskupa Bartłomieja, mającym duży wkład w chrystianizację Prus.
 
*Oryginalną nazwę miasta łączy się z pruskim etnonimem ''Bartowie'' (kraina ''Barcja'', na terenie której założono miasto) - mamy więc do czynienia z hybrydą prusko-niemiecką, z niem. członem -''stein'' "kamień", określającym zamek. Nazwę wtórnie skojarzono z imieniem biskupa Bartłomieja, mającym duży wkład w chrystianizację Prus.
 
*Nazwa oryginalnie spolszczona jako ''Barsztyn'' (od skróconego niem. ''Bartstein''). Od XIX w. nazwa ta jest jednak w polskiej literaturze coraz mocniej wypierane przez bardziej spolszczone określenie ''Bartoszyce'' (wynikające zapewne z wyżej wspomnianego skojarzenia z Bartłomiejem czyli Bartoszem), które ostatecznie ustaliło się w oficjalnym użyciu.
 
*Nazwa oryginalnie spolszczona jako ''Barsztyn'' (od skróconego niem. ''Bartstein''). Od XIX w. nazwa ta jest jednak w polskiej literaturze coraz mocniej wypierane przez bardziej spolszczone określenie ''Bartoszyce'' (wynikające zapewne z wyżej wspomnianego skojarzenia z Bartłomiejem czyli Bartoszem), które ostatecznie ustaliło się w oficjalnym użyciu.
 +
*Po litewsku: ''Barštynas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lidzbarskie Przedmieście'''
 
|'''Lidzbarskie Przedmieście'''
Linia 31 437: Linia 31 588:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'', zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
+
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'' (również w PRNG), zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Falczewo'''
 
|'''Falczewo'''
Linia 31 790: Linia 31 941:
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 +
*Forma wariantywna (notowana przez PRNG): ''Pasargi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perkujki'''
 
|'''Perkujki'''
Linia 32 107: Linia 32 259:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
 +
*Nazwa wariantowa wg PRNG: ''Mała Wola''. Postać urzędowa jednak zgodna z danymi przedwojennymi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyręba'''
 
|'''Wyręba'''
Linia 32 149: Linia 32 303:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
+
|
 +
*Potocznie także: ''Bagnity''. Wariant ten opiera się na nowożytnej postaci niem., jednak formę urzędową jako opartą bliżej na pruskim oryginale uważam za lepszą.
 +
*1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrowa'''
 
|'''Dąbrowa'''
Linia 32 229: Linia 32 385:
 
|(Lędławki)
 
|(Lędławki)
 
|
 
|
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. Obecnie funkcjonuje jednak (od kiedy?) w formie ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
+
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. W 2005 r. jednak zamieniono tę postać na ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 32 620: Linia 32 776:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz wyżej ''Kumkiejmy''.
+
|Nieurzędowo także: ''Kumkiejmy Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipniki'''
 
|'''Lipniki'''
Linia 32 636: Linia 32 792:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowo'''
 
|'''Liznowo'''
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof'').
+
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof''). Ponadto, PRNG podaje również potoczny wariant jako ''Lisnowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwiki'''
 
|'''Nerwiki'''
Linia 33 109: Linia 33 265:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
 +
*W PRNG wariant: ''Najmławki''. Jest to jakieś dowolne przeinaczenie i należy go się wystrzegać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Masuny'''
 
|'''Masuny'''
Linia 34 022: Linia 34 180:
 
|'''Wielochowo'''
 
|'''Wielochowo'''
 
|Lidzbark Warmiński
 
|Lidzbark Warmiński
|5
+
|4
 
|''Großendorf''
 
|''Großendorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Wielka Wieś'''
 
|'''Wielka Wieś'''
 
|
 
|
*U Leydinga: ''Wielka Wieś''. Ta forma wydaje mi się lepsza od noszącej znamiona chrztu pseudodzierżawczego nazwy ''Wielochowo''. Ponadto, tworzy to pewną konsekwencję z nazwą ''Nowej Wsi Wielkiej'' (historycznie powiązaną). Uważam, że tak prostą semantycznie nazwę należało po prostu przełożyć na polski, bez żadnych udziwnień.
+
*U Chojnackiego i Leydinga: ''Wielka Wieś''. Taka forma wydaje mi się lepsza od noszącej znamiona chrztu pseudodzierżawczego nazwy ''Wielochowo''. Ponadto, tworzy to pewną konsekwencję z nazwą ''Nowej Wsi Wielkiej'' (historycznie powiązaną). Uważam, że tak prostą semantycznie nazwę należało po prostu przełożyć na polski, bez żadnych udziwnień. Poza tym, staram się respektować przekazy Chojnackiego (nawet te o wątpliwej autentyczności) w przypadkach, kiedy nie ma innej (polskiej lub staropruskiej) tradycji.
 
*Leśniczówka ''Jagodów'' przed wojną należała do Wielochowa. Jej obecna nazwa jest tworem zupełnie dowolnym, niepoprawnym słowotwórczo. Miejsce to nigdy nie doczekało się urzędowej nazwy od KUNM (chyba, że uznać, że ustalenie n. ''Großendorf'' jako "Wielochowa" miało dotyczyć także leśniczówki).
 
*Leśniczówka ''Jagodów'' przed wojną należała do Wielochowa. Jej obecna nazwa jest tworem zupełnie dowolnym, niepoprawnym słowotwórczo. Miejsce to nigdy nie doczekało się urzędowej nazwy od KUNM (chyba, że uznać, że ustalenie n. ''Großendorf'' jako "Wielochowa" miało dotyczyć także leśniczówki).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 34 370: Linia 34 528:
 
|pruskie (zniemczone)
 
|pruskie (zniemczone)
 
|'''Krzykusy'''
 
|'''Krzykusy'''
|1287 ''Kerkus''; 1318 ''Kercus'', ''Kirkusen''; 1322 ''Kercus'', ''Kerkus''. Nazwa najprawdopodobniej pruska, z czasem zniemczona do postaci ''Kirchhausen'' (XV-XVI w.), ostatecznie ''Krickhausen''. Przyjętej przez KUNM nazwy ''Krzykały'' nie można uznać za spolszczenie n. pruskiej (sufiks -ały całkowicie ahistoryczny), Leydingowa forma ''Kirkuzy'' za bardzo brzmi jak przejęta z niemieckiego. Postuluję formę ''Krzykusy'', opierając się na starym spolszczeniu podobnej (a może etymologicznie tożsamej?) nazwy ''Krzykosy'' na Ziemi Kwidzyńskiej, wykorzystując jednak systematyczny sufiks -usy.
+
|1287 ''Kerkus''; 1318 ''Kercus'', ''Kirkusen''; 1322 ''Kercus'', ''Kerkus''. Nazwa najprawdopodobniej pruska, z czasem zniemczona do postaci ''Kirchhausen'' (XV-XVI w.), ostatecznie ''Krickhausen''. Przyjętej przez KUNM nazwy ''Krzykały'' nie można uznać za spolszczenie n. pruskiej (sufiks -ały całkowicie ahistoryczny), Leydingowa forma ''Kirkuzy'' za bardzo brzmi jak przejęta z niemieckiego. Postuluję formę ''Krzykusy'', opierając się na starym spolszczeniu podobnej (a może etymologicznie tożsamej?) nazwy ''Krzykosy'' na Ziemi Kwidzyńskiej, wykorzystując jednak systematyczny sufiks -usy. Zresztą, krótkie wyszukiwanie w Google dostarcza dowodów na to, że nazwa ''Krzykusy'' funkcjonowała (a może nawet wciąż funkcjonuje?) w użyciu potocznym jako nazwa tej wsi, więc wygląda na to, że udało mi się "wymyślić" faktycznie zaistniałą, zaświadczoną formę.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kumajny'''
 
|'''Kumajny'''
Linia 34 381: Linia 34 539:
 
*1312 ''Cumayn'', 1319 ''Cumain'', 1326 ''Cumeyn''.
 
*1312 ''Cumayn'', 1319 ''Cumain'', 1326 ''Cumeyn''.
 
*Należąca historycznie do wsi leśniczówka (po niem. ''Försterei Komainen'') w Kumajńskim Lesie, dziś nazywana jest ''Kumasy'' (tak przynajmniej widnieje na mapach). Jest to jakieś całkowicie dowolne przekształcenie nazwy tej wsi i lepiej byłoby stosować dla tej leśniczówki nazwę ''Leśniczówka Kumajny'', tudzież ''Kumajny Leśne''.
 
*Należąca historycznie do wsi leśniczówka (po niem. ''Försterei Komainen'') w Kumajńskim Lesie, dziś nazywana jest ''Kumasy'' (tak przynajmniej widnieje na mapach). Jest to jakieś całkowicie dowolne przekształcenie nazwy tej wsi i lepiej byłoby stosować dla tej leśniczówki nazwę ''Leśniczówka Kumajny'', tudzież ''Kumajny Leśne''.
 +
*Potoczny wariant: ''Komajny''. Lepiej używać formy urzędowej, jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lejławki Małe'''
 
|'''Lejławki Małe'''
Linia 34 457: Linia 34 616:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|Nazwa leśniczówki ponowiona od nazwy lasu ''Tafterwald'' (pol. powoj. ''Taucki Las''), a ta od jeziora ''Tauty'' (niem. ''Tafter See'', 1317 ''Thaut''). W obowiązującym nazewnictwie widać niekonsekwencję - nazwę leśniczówki uchwalono jako ''Tawty'', ale jeziora - ''Tauty'' i lasu - ''Taucki Las''. Uważam, że należy to ujednolicić: leśniczówka ''Tawty'', jezioro ''Tawty'' (unikać szeroko używanej niepoprawnej nazwy "jez. Taftowo"!), ''Tawcki Las''. Forma z -aw- wydaje mi się lepsza pod względem fonetycznym (brak niepolskiego dyftongu -au-, który zresztą zanikł nawet w niem. [może pod wpływem polskim?]).
+
|Nazwa leśniczówki ponowiona od nazwy lasu ''Tafterwald'' (pol. powoj. ''Taucki Las''), a ta od jeziora ''Tauty'' (niem. ''Tafter See'', 1317 ''Thaut''). W obowiązującym nazewnictwie widać niekonsekwencję - nazwę leśniczówki uchwalono jako ''Tawty'', ale jeziora - ''Tauty'' i lasu - ''Taucki Las''. Uważam, że należy to ujednolicić: leśniczówka ''Tawty'', jezioro ''Tawty'' (unikać szeroko używanej niepoprawnej nazwy "jez. Taftowo", również leśniczówka była nazywana "Taftowem"), ''Tawcki Las''. Forma z -aw- wydaje mi się lepsza pod względem fonetycznym (brak niepolskiego dyftongu -au-, który zresztą zanikł nawet w niem. [może pod wpływem polskim?]).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wojciechowo'''
 
|'''Wojciechowo'''
Linia 34 540: Linia 34 699:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
| Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - ''Piaski''. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie ''Nowa Karczma'' ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
+
|Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - ''Piaski''. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie ''Nowa Karczma'' ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Przebrno'''
 
|'''Przebrno'''
Linia 34 625: Linia 34 784:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Marynowo''.
+
|Dawniej też: ''Marynowo'' (do dziś w PRNG jako nazwa wariantywna).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Marzęcino'''
 
|'''Marzęcino'''
Linia 34 775: Linia 34 934:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Według ustaleń KUNM: ''Węż'''e'''wiec''.
+
|Według ustaleń KUNM: ''Węż'''e'''wiec''. Tak oficjalnie do 2007 r.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierciny'''
 
|'''Wierciny'''
Linia 34 924: Linia 35 083:
 
| --
 
| --
 
|Nazwa niewątpliwie słowiańska, chociaż trudno ustalić jej pierwotną postać. Chojnacki propaguje ją w formie ''Głobice'' (postać końcówki czysto arbitralna), chociaż niewykluczona też postać *''Głowica'' (por. ''Głowa Gdańska'' - dawna miejscowość i fortyfikacja, obecnie nazwa śluzy na Szkarpawie).
 
|Nazwa niewątpliwie słowiańska, chociaż trudno ustalić jej pierwotną postać. Chojnacki propaguje ją w formie ''Głobice'' (postać końcówki czysto arbitralna), chociaż niewykluczona też postać *''Głowica'' (por. ''Głowa Gdańska'' - dawna miejscowość i fortyfikacja, obecnie nazwa śluzy na Szkarpawie).
|- align=center
 
|'''Izbiska'''
 
|Stegna
 
|5
 
|''Freienhuben''
 
|niemieckie
 
|'''Wolne Włóki'''
 
|Na mapie powiatu elbląskiego z 1947 r. miejscowość ta nosi nazwę ''Wolne Włóki'' (co jest dosłownym, naturalnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej). Chyba warte przywrócenia w miejsce niehistorycznej nazwy "Izbiska".
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jantar'''
 
|'''Jantar'''
Linia 34 940: Linia 35 091:
 
|'''Pazwark'''
 
|'''Pazwark'''
 
|Nazwę tej znanej nadmorskiej miejscowości przed wojną spolszczano w formie ''Pazwark''. Jako, że nazwa została uznana za "zbyt niemiecką", wprowadzono po wojnie nową n. ''Jantar'', nawiązującą do zbieranego na tym terenie bursztynu (jantaru), jednak niefortunną pod względem językowym, gdyż określenie ''jantar'', zapożyczone z ruszczyzny (ściślej mówiąc, jest to lituanizm, który dostał się do języka polskiego za pośrednictwem ruskim) jest obce dialektom północnopolskim (por. nazwę ''Krynica Morska'', przedstawiającą podobny problem).
 
|Nazwę tej znanej nadmorskiej miejscowości przed wojną spolszczano w formie ''Pazwark''. Jako, że nazwa została uznana za "zbyt niemiecką", wprowadzono po wojnie nową n. ''Jantar'', nawiązującą do zbieranego na tym terenie bursztynu (jantaru), jednak niefortunną pod względem językowym, gdyż określenie ''jantar'', zapożyczone z ruszczyzny (ściślej mówiąc, jest to lituanizm, który dostał się do języka polskiego za pośrednictwem ruskim) jest obce dialektom północnopolskim (por. nazwę ''Krynica Morska'', przedstawiającą podobny problem).
 +
|- align=center
 +
|'''Jantar-Leśniczówka'''
 +
|Stegna
 +
|5
 +
|''Freienhuben''
 +
|niemieckie
 +
|'''Wolne Włóki'''
 +
|
 +
*Do 1998 oficjalnie: ''Izbiska'' (tak ustaliła KUNM).
 +
*Na mapie powiatu elbląskiego z 1947 r. miejscowość ta nosi nazwę ''Wolne Włóki'' (co jest dosłownym, naturalnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej). Chyba warte przywrócenia w miejsce pozbawionej indywidualności nazwy "Jantar-Leśniczówka" czy niehistorycznej nazwy "Izbiska".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Junoszyno'''
 
|'''Junoszyno'''
Linia 35 030: Linia 35 191:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Zadwórze''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Zadwórze'' (tak oficjalnie do 2012 r., chociaż wątpliwe, że ktokolwiek takiej nazwy używał - była prawnym reliktem).
 
*Nazwa ''Stare Babki'' nawiązuje do nieistniejącej już sąsiedniej miejscowości ''Babki'' (niem. ''Altebabke'' - pol. także ''Stare Babki''). Prawdopodobnie po zniknięciu z mapy tej osady, nazwa została przeniesiona na osadę sąsiednią, wypierając przy tym urzędową nazwę ''Zadwórze''.
 
*Nazwa ''Stare Babki'' nawiązuje do nieistniejącej już sąsiedniej miejscowości ''Babki'' (niem. ''Altebabke'' - pol. także ''Stare Babki''). Prawdopodobnie po zniknięciu z mapy tej osady, nazwa została przeniesiona na osadę sąsiednią, wypierając przy tym urzędową nazwę ''Zadwórze''.
 
*Miejscowość niemal całkowicie zburzona w 2015, pod budowę drogi ekspresowej S7. Pozostało tylko kilka domków, znajdujących się opodal drogi.
 
*Miejscowość niemal całkowicie zburzona w 2015, pod budowę drogi ekspresowej S7. Pozostało tylko kilka domków, znajdujących się opodal drogi.
Linia 35 040: Linia 35 201:
 
|hybryda (słow. + niem.)?
 
|hybryda (słow. + niem.)?
 
|'''Stobno'''?
 
|'''Stobno'''?
|Pierwszy człon chyba należy [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=alUNAQAAIAAJ&dq=Stobiec&focus=searchwithinvolume&q=Stobiec+Stobendorf rekonstruować jako Stobno], niemniej potrzebne jest dokładniejsze badanie.
+
|
 +
*Pierwszy człon chyba należy [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=alUNAQAAIAAJ&dq=Stobiec&focus=searchwithinvolume&q=Stobiec+Stobendorf rekonstruować jako Stobno], niemniej potrzebne jest dokładniejsze badanie.
 +
*Wariant w PRNG: ''Karczewek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szkarpawa'''
 
|'''Szkarpawa'''
Linia 35 072: Linia 35 235:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Według ustaleń KUNM: ''Wiśniewka Gdańska''.
+
|Według ustaleń KUNM: ''Wiśniewka Gdańska''. Tak oficjalnie do 1998 roku.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wybicko'''
 
|'''Wybicko'''
Linia 35 090: Linia 35 253:
 
|
 
|
 
*Nazwę ''Żuławki'' można uznać za kalkę drugiego członu n. niem. Obszar ''Żuław Wiślanych'' nazywano po niemiecku ''Groß Werder'' (dosł. "Wielki Ostrów"). Ponadto, samo słowo ''Żuława'' (pochodzące z prus. ''Sallawa'', od ''salla'' - wyspa, ostrów), bywało także używane jako apellativum, oznaczające małą, błotnistą wysepkę.
 
*Nazwę ''Żuławki'' można uznać za kalkę drugiego członu n. niem. Obszar ''Żuław Wiślanych'' nazywano po niemiecku ''Groß Werder'' (dosł. "Wielki Ostrów"). Ponadto, samo słowo ''Żuława'' (pochodzące z prus. ''Sallawa'', od ''salla'' - wyspa, ostrów), bywało także używane jako apellativum, oznaczające małą, błotnistą wysepkę.
*Ze wsi wydzielono przysiółek ''Książęce Żuławy''. Jego nazwa jest dokładną kalką n. niemieckiej.
+
*Ze wsi wydzielono przysiółek ''Książęce Żuławy'' (także: ''Żuławki Książęce''). Jego nazwa jest dokładną kalką n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dublewo'''
 
|'''Dublewo'''
Linia 35 315: Linia 35 478:
 
*Dosłowne tłumaczenie nazwy niemieckiej jako ''Nowy Staw'', chociaż spotykane już przed wojną (co prawda bardzo rzadko i nigdy w kontekście ludowym), jest formą wtórną i sztucznawą, w przeciwieństwie do formy ''Nytych'', będącej oryginalnym, ludowym spolszczeniem, notowanym już od XV w. Dlatego uważam, że należy przywrócić tę historyczną formę, zwłaszcza że dała ona początek innym historycznym spolszczeniem - ''Nytyska Wieś'' i ''Nytyski Kąt''. Dzisiaj obie te miejscowości są "przechrzczone" (p. ''Stawiec'' i ''Kącik'').
 
*Dosłowne tłumaczenie nazwy niemieckiej jako ''Nowy Staw'', chociaż spotykane już przed wojną (co prawda bardzo rzadko i nigdy w kontekście ludowym), jest formą wtórną i sztucznawą, w przeciwieństwie do formy ''Nytych'', będącej oryginalnym, ludowym spolszczeniem, notowanym już od XV w. Dlatego uważam, że należy przywrócić tę historyczną formę, zwłaszcza że dała ona początek innym historycznym spolszczeniem - ''Nytyska Wieś'' i ''Nytyski Kąt''. Dzisiaj obie te miejscowości są "przechrzczone" (p. ''Stawiec'' i ''Kącik'').
 
*Gwarowo: ''Nitix''.
 
*Gwarowo: ''Nitix''.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Niedick''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Boręty'''
 
|'''Boręty'''
Linia 35 370: Linia 35 534:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|1321 ''Parssow''. Nazwa o słowiańskim pochodzeniu (n. os. ''Parsz''). W literaturze przedwojennej pokutuje zwykle w formie ''Parchowo'' lub ''Parzchowo'' (niepoprawna rekonstrukcja Kętrzyńskiego), jednak dokumenty XVI-wieczne dowodzą poprawności formy ''Parszewo'' (1565 ''Parschewo''; 1570 ''Parsewo'', wsi ''Parszeva'').
+
|1321 ''Parssow''. Nazwa o słowiańskim pochodzeniu (n. os. ''Parsz''). W literaturze przedwojennej pokutuje zwykle w formie ''Parchowo'' lub ''Parzchowo'' (niepoprawna rekonstrukcja Kętrzyńskiego), jednak dokumenty XVI-wieczne dowodzą poprawności formy ''Parszewo'' (1565 ''Parschewo''; 1570 ''Parsewo'', wsi ''Parszeva''). Mimo to, niepoprawna forma "Parchowo" bywa spotykana do dziś, o czym świadczy PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pordenowo'''
 
|'''Pordenowo'''
Linia 35 410: Linia 35 574:
 
*Dawniej też: ''Szymon''. Wg informatorów Górnowicza, postać obecna ukształtowała się w użyciu ludowym w międzywojniu.
 
*Dawniej też: ''Szymon''. Wg informatorów Górnowicza, postać obecna ukształtowała się w użyciu ludowym w międzywojniu.
 
*Gwarowo: ''Š́imankovo''.
 
*Gwarowo: ''Š́imankovo''.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Ziemsderp''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tropiszewo'''
 
|'''Tropiszewo'''
Linia 35 520: Linia 35 685:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Lipki''.
+
*Do 1938 oficjalnie: ''Lipki'' (tak wg ustaleń KUNM).
*Urzędowa forma ''Lipki'' jest niepotrzebnym chrztem KUNM, wynikającym z przeoczenia. Poprawna polska nazwa tego przysiółka to ''Lipowiec'', o czym świadczy dokumentacja (nazwa znana od XVII w.) i zapisy gwarowe. Z dokumentów wynika jasno, że jest to również nazwa pierwotna, to forma niem. jest kalką nazwy polskiej. Obecnie formy ''Lipowiec'' i ''Lipki'' funkcjonują obocznie i tą drugą należałoby ostatecznie wyrugować.
+
*Urzędowa forma ''Lipki'' była niepotrzebnym chrztem KUNM, wynikającym z przeoczenia. Poprawna polska nazwa tego przysiółka to ''Lipowiec'', o czym świadczy dokumentacja (nazwa znana od XVII w.) i zapisy gwarowe. Z dokumentów wynika jasno, że jest to również nazwa pierwotna, to forma niem. jest kalką nazwy polskiej. W użyciu wciąż można spotkać oba warianty, błędną postać "Lipki" należałoby ostatecznie wyrugować.
 
*Gwarowo: ''Lipůvi̯ec''.
 
*Gwarowo: ''Lipůvi̯ec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 35 560: Linia 35 725:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Tragami̯in''.
+
|
 +
*Popegeerowska osada ''Gajewo'' wydzielona z Tragamina.
 +
*Gwarowo: ''Tragami̯in''.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Drågöhm''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bystrze'''
 
|'''Bystrze'''
Linia 35 737: Linia 35 905:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Lignowy'''
 
|'''Lignowy'''
|Przed wojną: ''Lindenowo'', ''Lindnowo'', ''Lignowy''. Obecna forma wprowadzona sztucznie.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Lindenowo'', ''Lindnowo'', ''Lignowy''. Obecna forma wprowadzona sztucznie.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Lingnau''.
 +
*W PRNG wariant: ''Lipowo''. Powojenny tak samo jak nazwa urzędowa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubstowo'''
 
|'''Lubstowo'''
Linia 35 753: Linia 35 924:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Związek nazwy polskiej ''Martąg'' z niemiecką ''Irrgang'' (pochodzącej od nazwiska pierwszego sołtysa wsi) nie do końca jasny. Nie można wykluczyć pruskiego pochodzenia nazwy ''Martąg'', chociaż pojawia się dopiero od XVII w. Wcześniej zjawia się spolszczenie n. niem. jako ''Hergank''.
+
|
 +
*Miejscowa, gwarowa postać nazwy niemieckiej: ''Aargang''.
 +
*Związek nazwy polskiej ''Martąg'' z niemiecką ''Irrgang'' (pochodzącej od nazwiska pierwszego sołtysa wsi) nie do końca jasny. Nie można wykluczyć pruskiego pochodzenia nazwy ''Martąg'', chociaż pojawia się dopiero od XVII w. Wcześniej zjawia się spolszczenie n. niem. jako ''Hergank''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Mirowo'''
 
|'''Mirowo'''
Linia 35 771: Linia 35 944:
 
|
 
|
 
*Forma ''Mészewo'' u Ceynowy chyba odnosi się do tej wsi (co prawda, Ceynowa umieszcza ją w powiecie elbląskim). Polska forma ''Myszewo'' pojawia się też na mapach sporządzonych przed końcem wojny lub zaraz po, jeszcze przed rozpoczęciem działalności KUNM. Dlatego traktuję nazwę ''Myszewo'' (i analogicznie ''Myszewko'', p. wyżej) jak przedwojenną. Oprócz tego, w XVI w. zanotowano (ledwie) spolszczoną formę ''Mustorf'' (1565 ''w Mustorphie'', ''z Mustorphem'').
 
*Forma ''Mészewo'' u Ceynowy chyba odnosi się do tej wsi (co prawda, Ceynowa umieszcza ją w powiecie elbląskim). Polska forma ''Myszewo'' pojawia się też na mapach sporządzonych przed końcem wojny lub zaraz po, jeszcze przed rozpoczęciem działalności KUNM. Dlatego traktuję nazwę ''Myszewo'' (i analogicznie ''Myszewko'', p. wyżej) jak przedwojenną. Oprócz tego, w XVI w. zanotowano (ledwie) spolszczoną formę ''Mustorf'' (1565 ''w Mustorphie'', ''z Mustorphem'').
*Z miejscowości sztucznie wydzielono osadę ''Myszkowo''.
+
*Z miejscowości sztucznie wydzielono osadę ''Myszkowo'' (której nazwa to zapewne "alternatywna" powojenna adaptacja n. niemieckiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nidowo'''
 
|'''Nidowo'''
Linia 35 818: Linia 35 991:
 
*Przed wojną: ''Tanza'', ''Tamza'', ''Tamża''.
 
*Przed wojną: ''Tanza'', ''Tamza'', ''Tamża''.
 
*Nazwa niemiecka ''Tannsee'' jest adideowaną nazwą słowiańską (1318 ''Czans'', 1356 ''Czanse'', ok. 1399 ''Czans''), co H. Górnowicz odczytuje jako ''Sącz'' (od n. os. ''Sądek'' + suf. -jь). Po wojnie zlekceważono ten fakt i sugerując się niem. ''Tann''- nadano wsi nową nazwę ''Świerki''. Chociaż ja osobiście podchodziłbym do rekonstrukcji Górnowicza z pewną ostrożnością (brak zapisów źródłowych wskazujących na pierwotne nagłosowe S-) i raczej postulowałbym powrót do autentycznie zaświadczonej formy ''Tamża'', będącej spotykanym już w XVI w. spolszczeniem nazwy niemieckiej, to jednak znamienne jest, że nawet Górnowicz jako naukowiec (a ci są przecież z natury powściągliwi od takich sądów), uważa nazwę ''Świerki'' dla tej wsi za wielki błąd i postuluje w swojej pracy powrót do zrekonstruowanej nazwy pierwotnej.
 
*Nazwa niemiecka ''Tannsee'' jest adideowaną nazwą słowiańską (1318 ''Czans'', 1356 ''Czanse'', ok. 1399 ''Czans''), co H. Górnowicz odczytuje jako ''Sącz'' (od n. os. ''Sądek'' + suf. -jь). Po wojnie zlekceważono ten fakt i sugerując się niem. ''Tann''- nadano wsi nową nazwę ''Świerki''. Chociaż ja osobiście podchodziłbym do rekonstrukcji Górnowicza z pewną ostrożnością (brak zapisów źródłowych wskazujących na pierwotne nagłosowe S-) i raczej postulowałbym powrót do autentycznie zaświadczonej formy ''Tamża'', będącej spotykanym już w XVI w. spolszczeniem nazwy niemieckiej, to jednak znamienne jest, że nawet Górnowicz jako naukowiec (a ci są przecież z natury powściągliwi od takich sądów), uważa nazwę ''Świerki'' dla tej wsi za wielki błąd i postuluje w swojej pracy powrót do zrekonstruowanej nazwy pierwotnej.
 +
*Miejscowa, gwarowa postać n. niemieckiej: ''Tanns''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tralewo'''
 
|'''Tralewo'''
Linia 35 836: Linia 36 010:
 
*Dawniej też: ''Trępnowo''.
 
*Dawniej też: ''Trępnowo''.
 
*Ok. 1399 ''Tramppenaw'', 1415 ''Trampenaw''. Górnowicz objaśnia jako starą nazwę słowiańską (niby *Trębno), ale nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 
*Ok. 1399 ''Tramppenaw'', 1415 ''Trampenaw''. Górnowicz objaśnia jako starą nazwę słowiańską (niby *Trębno), ale nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 +
*W PRNG także wariant ''Trampowo'', wtórny i błędny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Janówka'''
 
|'''Janówka'''
Linia 35 859: Linia 36 034:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Kikuty''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Kikuty''.
 +
*W PRNG wariant: ''Kąty''. Nazwa powojenna, w dodatku nie mająca nic wspólnego z pruskim oryginałem - nie używać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Klecie'''
 
|'''Klecie'''
Linia 35 940: Linia 36 117:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie inna nazwa pruska: 1385-1392 ''Makutkaym'', następnie ok. 1400 ''Perwalk'', ''Perwalken''.
+
|
 +
*Pierwotnie inna nazwa pruska: 1385-1392 ''Makutkaym'', następnie ok. 1400 ''Perwalk'', ''Perwalken''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Parkany'', całkowicie ahistoryczny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Pole'''
 
|'''Stare Pole'''
Linia 36 101: Linia 36 280:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Według Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych, osada ta bywa też nazywana ''Kolonią''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Chojty'''
 
|'''Chojty'''
Linia 36 369: Linia 36 548:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Wcześniej: ''Cieszymowo Wielkie''. Wieś ''Cieszymowo Małe'' obecnie nie istnieje, stąd prawdopodobnie zanik członu "Wielkie" w tym toponimie.
+
*Wcześniej: ''Cieszymowo Wielkie''. Wieś ''Cieszymowo Małe'' obecnie nie istnieje, co uczyniło człon "Wielkie" zbytecznym (oficjalnie pozbyto się go w 2005 r.).
 
*Pierwotna pruska nazwa pola, na którym zbudowano wieś: 1323 ''Wermeno''.
 
*Pierwotna pruska nazwa pola, na którym zbudowano wieś: 1323 ''Wermeno''.
 
*Późniejsza nazwa ''Teschendorf'' (1399 ''Thesimsdorf'', ''Tesmisdorf'') pochodzi od imienia pierwszego właściciela wsi - pół-Słowianina, pół-Prusa ''Cieszyma''. Słowiańska postać tej nazwy się nie zachowała, być może brzmiała ''Cieszymowo'' (jak przyjął KUNM) lub ''Cieszym'' (dop. ''do Cieszymia'').
 
*Późniejsza nazwa ''Teschendorf'' (1399 ''Thesimsdorf'', ''Tesmisdorf'') pochodzi od imienia pierwszego właściciela wsi - pół-Słowianina, pół-Prusa ''Cieszyma''. Słowiańska postać tej nazwy się nie zachowała, być może brzmiała ''Cieszymowo'' (jak przyjął KUNM) lub ''Cieszym'' (dop. ''do Cieszymia'').
Linia 36 469: Linia 36 648:
 
*Dawniej też: ''Mały Bągart'', ''Bągarcik''.
 
*Dawniej też: ''Mały Bągart'', ''Bągarcik''.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Baumgart'' (1521 ''Bongartum'') i druga ''Nameraw'' (1527), pruskiego lub słowiańskiego pochodzenia. Wtórnie w nazwie niem. pojawia się człon ''Klein'', zapewne dla odróżnienia od Bągartu w obecnej gm. Dzierzgoń. Formę pol. ''Namirowo'' (opartej na nazwie źródłowej ''Nameraw''), utrwaloną w przedwojennej tradycji, zawdzięczamy raczej dziewiętnastowiecznym badaczom.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Baumgart'' (1521 ''Bongartum'') i druga ''Nameraw'' (1527), pruskiego lub słowiańskiego pochodzenia. Wtórnie w nazwie niem. pojawia się człon ''Klein'', zapewne dla odróżnienia od Bągartu w obecnej gm. Dzierzgoń. Formę pol. ''Namirowo'' (opartej na nazwie źródłowej ''Nameraw''), utrwaloną w przedwojennej tradycji, zawdzięczamy raczej dziewiętnastowiecznym badaczom.
 +
*W PRNG podawany wariant: ''Borówek''. Zapewne nazwa zmyślona przez powojennych osadników, unikać.
 
*Gwarowo: ''Bůŋgart'', ''Bůŋgarćik''.
 
*Gwarowo: ''Bůŋgart'', ''Bůŋgarćik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 36 751: Linia 36 931:
 
|'''Piaski Morąskie'''
 
|'''Piaski Morąskie'''
 
|Stary Dzierzgoń
 
|Stary Dzierzgoń
|2
+
|2*
 
|''Sandhof''
 
|''Sandhof''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|(Piaski)
|
+
|Według PRNG, nazwa bywa używana i bez dookreślenia, co wydaje się naturalniejsze (chociaż może sprawiać problemy natury praktycznej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Podwiejki'''
 
|'''Podwiejki'''
Linia 37 050: Linia 37 230:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Krzyżanki''. Ta niehistoryczna postać została wprowadzona przez Komisję z niewiedzy - nie zauważono, że miejscowość ta miała już wcześniej spolszczoną nazwę ''Krzyżówki'', zaświadczoną w gwarze oraz dokumencie Semraua z 1928 r. Dzisiaj obie nazwy bywają w użyciu, trzeba więc tępić niepoprawny wariant ''Krzyżanki''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Krzyżanki'' (tak oficjalnie do 1983 r.). Ta niehistoryczna postać została wprowadzona przez Komisję z niewiedzy - nie zauważono, że miejscowość ta miała już wcześniej spolszczoną nazwę ''Krzyżówki'', zaświadczoną w gwarze oraz dokumencie Semraua z 1928 r. Choć w 1983 r. naprosotowano ten błąd, to niepoprawny wariant "Krzyżanki" wciąż okazjonalnie pokutuje w użyciu. Należy go tępić.
 
*Gwarowo: ''Kʳšiž́ůfki''.
 
*Gwarowo: ''Kʳšiž́ůfki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 37 061: Linia 37 241:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie: ''Łazy''. Wtórnie spotykane formy ''Lasy'', ''Lazy'', ''Laza''.
 
*Pierwotnie: ''Łazy''. Wtórnie spotykane formy ''Lasy'', ''Lazy'', ''Laza''.
*Najstarsze zapisy: 1392, 1394 ''Lasen''; 1404 ''Lasin''; 1411 ''Laze''. Formy te są mocno niejednoznaczne, niemniej uważa się, że postać pierwotna to ''Łazy''. W późniejszym użyciu różne formy, jednak dokumenty z czasów polski szlacheckiej pokazują, że jeszcze w XVII w. używano formy ''Łazy''. Przeważająca w przedwojennej literaturze postać ''Lasy'', po wojnie zatwierdzona jako oficjalna, jest raczej wynikiem złej rekonstrukcji XIX-wiecznych badaczy (zbyt dosłowne potraktowanie form źródłowych). Uważam więc, że warto tę nazwę naprostować na poprawne ''Łazy'' (chociaż nie można też "potepić" gwarowej postaci ''Laza'').
+
*Najstarsze zapisy: 1392, 1394 ''Lasen''; 1404 ''Lasin''; 1411 ''Laze''. Formy te są mocno niejednoznaczne, niemniej uważa się, że postać pierwotna to ''Łazy''. W późniejszym użyciu różne formy, jednak dokumenty z czasów polski szlacheckiej pokazują, że jeszcze w XVII w. używano formy ''Łazy'' (która zresztą nawet dziś jest notowana przez PRNG jako wariantywna). Przeważająca w przedwojennej literaturze postać ''Lasy'', po wojnie zatwierdzona jako oficjalna, jest raczej wynikiem złej rekonstrukcji XIX-wiecznych badaczy (zbyt dosłowne potraktowanie form źródłowych). Uważam więc, że warto tę nazwę naprostować na poprawne ''Łazy'' (chociaż nie można też "potepić" gwarowej postaci ''Laza'').
 
*Gwarowo: ''Laza'' (r. żeński, do ''Lazi'')
 
*Gwarowo: ''Laza'' (r. żeński, do ''Lazi'')
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 37 080: Linia 37 260:
 
|niemieckie (może hybryda?)
 
|niemieckie (może hybryda?)
 
| --
 
| --
|Według Górnowicza nazwa ''Losendorf'' jest hybrydą i pierwotnie brzmiała *''Łoźno'' (gdzie -''dorf'' jest dostawką). Niemniej, brak takich dowodów w dokumentach. Nie jest też wykluczone, że nazwa ta jest w całości niemiecka (odosobowego pochodzenia). Chyba nie ma co postulować zmiany nazwy na coś tak hipotetycznego, zwłaszcza że nazwa ''Łoza'' ma pewną swoją tradycję - pojawia się już w SGKP jako "prawdopodobna" pierwotna polska nazwa tej wsi. Co prawda jest to również "strzał w ciemno", ale jednak zaistniał w historii i trudno się dziwić, że KUNM przyjął nazwę w takiej formie.
+
|
 +
*Według Górnowicza nazwa ''Losendorf'' jest hybrydą i pierwotnie brzmiała *''Łoźno'' (gdzie -''dorf'' jest dostawką). Niemniej, brak takich dowodów w dokumentach. Nie jest też wykluczone, że nazwa ta jest w całości niemiecka (odosobowego pochodzenia). Chyba nie ma co postulować zmiany nazwy na coś tak hipotetycznego, zwłaszcza że nazwa ''Łoza'' ma pewną swoją tradycję - pojawia się już w SGKP jako "prawdopodobna" pierwotna polska nazwa tej wsi. Co prawda jest to również "strzał w ciemno", ale jednak zaistniał w historii i trudno się dziwić, że KUNM przyjął nazwę w takiej formie.
 +
*Nieoficjalnie też ''Łosiewo'', co jest już powojenną adaptacją n. niemieckiej. Forma urzędowa lepsza.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Malewo'''
 
|'''Malewo'''
Linia 37 110: Linia 37 292:
 
|Gwarowo: ''Novitark''.
 
|Gwarowo: ''Novitark''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Olszówka'''
+
|'''Olszak'''
 
|Stary Targ
 
|Stary Targ
|4
+
|1
 
|''Ellerbruch''
 
|''Ellerbruch''
 
|niemieckie (kalka z pol.?)
 
|niemieckie (kalka z pol.?)
|'''Olszak'''
+
| --
 
|
 
|
*Oficjalna forma ''Olszówka'' uchodzi za formę sztuczną, wymyśloną przez Kętrzyńskiego i stale powielaną przez nowszych autorów. Formę tę po wojnie bezmyślnie przyjęła KUNM, nie wiedząc o zaświadczonej w gwarze oraz źródłach (dokument z 1818 r.) ludowej formie ''Olszak''. Jest to wpadka, którą należy naprawić. Co prawda, forma ''Olszak'' podobno funkcjonuje również dziś (jako n. oboczna), ale nazwą oficjalną pozostaje forma ''Olszówka'' (taka forma widnieje na tabliczce wjazdowej do wsi). Należy to zmienić.
+
*Do 1983 r. oficjalnie ''Olszówka''
 +
*Obowiązująca do 1983 r. (i często używana do dziś) forma ''Olszówka'' uchodzi za formę sztuczną, wymyśloną przez Kętrzyńskiego i stale powielaną przez nowszych autorów. Formę tę po wojnie bezmyślnie przyjęła KUNM, nie wiedząc o zaświadczonej w gwarze oraz źródłach (dokument z 1818 r.) ludowej formie ''Olszak''. Chociaż w urzędowych spisach poprawiono tę wpadkę i od 1983 r. wieś oficjalnie nazywa się ''Olszak'', to "stara" nazwa wciąż pozostaje w szerokim użyciu (widnieje m.in. na tabliczce wjazdowej do wsi). Należy ją bezwzględnie wyrugować.
 
*Według Górnowicza to polska nazwa ''Olszak'' jest formą pierwotną, a forma niemiecka - jej kalką.
 
*Według Górnowicza to polska nazwa ''Olszak'' jest formą pierwotną, a forma niemiecka - jej kalką.
 
*Gwarowo: ''Olš́ak'' (na ''Olš́aku'').
 
*Gwarowo: ''Olš́ak'' (na ''Olš́aku'').
Linia 37 170: Linia 37 353:
 
*Gwarowo: ''Šrůpi''.
 
*Gwarowo: ''Šrůpi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Śledziówka Mała'''
+
|'''Śledziówka'''
 
|Stary Targ
 
|Stary Targ
 
|1
 
|1
|''Klein Heringshöft''
+
|''Heringshöft''
|niemieckie
 
| --
 
|Patrz niżej.
 
|- align=center
 
|'''Śledziówka Wielka'''
 
|Stary Targ
 
|1
 
|''Groß Heringshöft''
 
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2005 r. dwie miejscowości: ''Śledziówka Wielka'' (niem. ''Groß Heringshöft'') i ''Śledziówka Mała'' (niem. ''Klein Heringshöft''), które postanowiono połączyć w jedno.
 
*Spolszczenie ''Śledziówka'' bardzo stare, zaświadczone już w XVI w.
 
*Spolszczenie ''Śledziówka'' bardzo stare, zaświadczone już w XVI w.
*Gwarowo: ''Duž́a Š́leǯ́ůfka''.
+
*Gwarowo: ''(Duž́a) Š́leǯ́ůfka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Telkwice'''
 
|'''Telkwice'''
Linia 37 366: Linia 37 542:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Gronajno'', ''Grunajno'', ''Grunowo''.
+
*Dawniej też: ''Gronajno'', ''Grunajno'', ''Grunowo''. Wariant pierwszy widnieje w PRNG do dziś.
 
*Gwarowo: ''Grunai̯no''.
 
*Gwarowo: ''Grunai̯no''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 38 304: Linia 38 480:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Rakowiec Mały'''
 
|'''Rakowiec Mały'''
|Po więcej wyjaśnień, p. niżej ''Rakowiec''.
+
|Po więcej wyjaśnień, p. niżej ''Rakowiec''. Historyczna forma bywa używana do dziś jako ''Mały Rakowiec'' (tak w PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rakowiec'''
 
|'''Rakowiec'''
Linia 38 507: Linia 38 683:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Po wojnie ''Nowotki'' (nazwa wprowadzona przez KUNM). Nazwa ta uchodziła za nadaną na cześć Marcelego Nowotki, polskiego komunisty. Nazwa ''Halinowo'' obowiązuje od niedawna (kiedy dokładnie?).
+
|Według ustaleń KUNM: ''Nowotki''. Nazwa ta uchodziła (niekoniecznie słusznie) za nadaną na cześć Marcelego Nowotki, polskiego komunisty. Używaną ''de facto'' nazwą osady jest ''Halinowo'', jednak formy tej nigdy nie zatwierdzono urzędowo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jakubowo'''
 
|'''Jakubowo'''
Linia 38 531: Linia 38 707:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Kau̯dovo''.
+
|
 +
*Gwarowo: ''Kau̯dovo''.
 +
*Na niektórych mapach miejscowość oznaczana jako ''Kałdinia'' (Kałdynia?). Forma z pewnością przeinaczona, chociaż nie jestem pewien, czy przez osadników czy kartografów.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamienna'''
 
|'''Kamienna'''
Linia 38 633: Linia 38 811:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|Nieistniejący już przystanek kolejowy nosił nazwę ''Pólko Pomorskie''. Niektórzy nazywają tę wieś tak do dziś, jednak dookreślenie to jest nieurzędowe i zbyteczne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Raniewo'''
 
|'''Raniewo'''
Linia 38 910: Linia 39 088:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wadkeim'', ''Großwadkeim''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wadkeim'', ''Großwadkeim''.
 
*1236 ''Wadekowicz'', 1347 ''Wayadekayme'', 1400 ''Wadekewicz'', 1401 ''Wadekaym''. Nazwa słowiańska współistniała z pruską, o tym samym rdzeniu. W czasach hitlerowskich wprowadzono urzędowo nazwę nawiązującej do starej formy pruskiej.
 
*1236 ''Wadekowicz'', 1347 ''Wayadekayme'', 1400 ''Wadekewicz'', 1401 ''Wadekaym''. Nazwa słowiańska współistniała z pruską, o tym samym rdzeniu. W czasach hitlerowskich wprowadzono urzędowo nazwę nawiązującej do starej formy pruskiej.
*Dawniej zwykle z dookreśleniem ''Wielkie'' (w zestawieniu z Watkowicami Małymi).
+
*Dawniej zwykle z dookreśleniem ''Wielkie'' (w zestawieniu z Watkowicami Małymi), w użyciu lokalnym - ''Duże''.
 
*Gwarowo: ''Duž́e Vatkovi̯ice''.
 
*Gwarowo: ''Duž́e Vatkovi̯ice''.
 
|- align=center
 
|- align=center

Aktualna wersja na dzień 12:36, 2 maj 2020

(Jako, że projekt jest "poważny" i z założenia ma przemówić do szerszego grona, pisany jest w języku radopolskim)

Wstęp

Lepszy wstęp w budowie, to dopiero zaczątek.

Poniższy projekt (wyłącznego autorstwa użytkownika Dynozaura) jest próbą swoistego rozliczenia działalności powojennej Komisji Ustalania Nazw Miejscowości na obszarze zagarniętej przez Polskę po II Wojnie Światowej części Prus (dawnych Prus Wschodnich). Celem projektu jest przyjrzenie się nazwie każdej, nawet najmniejszej miejscowości na tym obszarze i ustalenie, jak nazywała się dana miejscowość przed wojną i skąd pochodziła jej nazwa, czy istnieje jakaś wcześniejsza polska nazwa dla danej miejscowości, czy nazwa ustalona po wojnie ma uzasadnienie historyczne itp. Dla nazw uznanych za sztuczne i niezgodne z tradycją podane są propozycje zmiany nazwy (najczęściej będące polską nazwą używaną przed wojną przez Warmiaków i Mazurów). Mimo to, bezpośrednim celem projektu nie jest wprowadzenie od zaraz reformy nazewniczej w regionie, a raczej wywołanie dyskusji na temat historii obowiązujących nazw miejscowych w regionie i sztucznym pochodzeniu niektórych z nich, a także nad zasadnością wprowadzenia pewnych zmian (zwłaszcza w przypadku miejscowości, których obecne nazwy mają charakter jawnie sztuczny, ideologiczny i nieraz zaciemniający historię miast).

Wszystkie obowiązujące nazwy miejscowości oceniane są w sześciopunktowej skali, podanej w kolumnie "typ nazwy".

  • 1 - nazwy typu "1" to nazwy, które istniały w języku polskim już przed wojną, a po wojnie zostały przyjęte w niezmienionej formie. Zasadność tych nazw nie budzi najmniejszej wątpliwości, więc nie kwalifikują się one do żadnej zmiany.
    • Nazwy, do których po wojnie dodano dookreślenia oznaczone są gwiazdką jako 1*. Dookreślenia te są ahistoryczne, jednak bywa, że są "złem koniecznym", bez którego trudno byłoby się obyć. Zasadność każdego z tych dookreśleń powinna być przedmiotem indywidualnego rozpatrzenia.
  • 2 - nazwy typu "2" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw, ale których nazwy ustalone po wojnie są absolutnie poprawnymi i naturalnie brzmiącymi spolszczeniami nazw pierwotnych, dlatego też nazwy te również nie kwalifikują się do zmiany.
  • 3 - nazwy typu "3" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy przedwojenne były czysto niemieckie, genetycznie młode, nie posiadające żadnego starszego pruskiego odpowiednika, a po wojnie przyjęto dla nich całkowicie nowe polskie nazwy, nie nawiązujące w żaden sposób (lub nawiązujące bardzo odlegle) do nazw niemieckich. Takie nazwy są uznane za mało wartościowe, dlatego też według autora nie ma sensu ich zmieniania, gdyż byłoby to zwyczajne zastąpienie jednego neologizmu drugim. Dlatego też w imię "świętego spokoju" nie warto mieszać w takich nazwach.
  • 4 - nazwy typu "4" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy, ale nazwy przyjęte po wojnie różnią się od nich. Mimo to, nie są one całkowicie sztuczne - tzn. posiadają jakieś uzasadnienie historyczne lub różnią się od nazw tradycyjnych jedynie niuansami. Mimo to, nazwy te jako odbiegające od tradycji są uważane za kwalifikujące się do zmiany (jednak są to przypadki mniej priorytetowe niż we dwu poniższych grupach). Właściwe przedwojenne odpowiedniki tych nazw podano w kolumnie "propozycja zmiany nazwy".
  • 5 - nazwy typu "5" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy powojenne nie kwalifikują się do grupy 2 (jako, że nie oddają w żaden sposób [tudzież oddają odlegle i/lub niepoprawnie] nazwy przedwojennej) ani do grupy 3 (np. zniszczono nazwę pruską, są niepoprawne słowotwórczo lub zostały uznane za w jakiś sposób szkodliwe dla historii [np. są chrztami pseudodzierżawczymi - tzn. zostały fikcyjnie nazwane od jakiegoś imienia, lub też są nazwami "propagandowymi", nacechowanymi ideologicznie]). Dla takich nazw proponowane są w kolumnie "propozycja zmiany nazwy" nowe spolszczenia nazw pierwotnych, ustalone przez autora (a czasami pochodzące z okresu krótko po wojnie, przed ostatecznym ustaleniem nazewnictwa).
  • 6 - nazwy typu "6" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy i od których celowo po wojnie odstąpiono w celu nadania nowego chrztu nazewniczego. Takie nazwy mają charakter całkowicie sztuczny, nierzadko też propagandowy (dotyczy to przede wszystkim nazw nadanych na cześć jakiejś postaci historycznej, zwykle polskojęzycznych regionalnych działaczy narodowościowych - m.in. Kętrzyn od nazwiska Wojciecha Kętrzyńskiego, Giżycko od Gustawa Gizewiusza itp.) i są uznane za kwalifikujące się do zmiany w pierwszej kolejności. W rubryce "propozycja zmiany nazwy" podane są naturalne przedwojenne odpowiedniki tych nazw.

Nazwy typu 1, 2, 3 są uznane za niekwalifikujące się do zmiany. Dla nazw typu 4, 5, 6 wysokość wartości liczbowej wyraża priorytet wprowadzenia zmiany - im wyższa wartość, tym bardziej należałoby się zastanowić nad zmianą.

Wykaz nazw

Województwo warmińsko-mazurskie

Powiat elbląski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Elbląg Elbląg (miasto) 1 Elbing starożytne (pruskie lub gockie) --
  • Dawniej też: Elbiąg, Olbiąg (staropolskie wersje nazwy miasta, używane w XV-XVII w.).
  • Nazwa miasta bierze swój początek od przepływającej przez miasto rzeki Elbląg, zaświadczonej już w 890 r. jako Ilfing (w relacjach angielskiego kupca Wulfstana). Jest to jeden z tych pradawnych hydronimów, których etymologii nie sposób ustalić, chociaż powszechnie uważa się tę nazwę za staropruską (aczkolwiek istnieją alternatywne teorie, np. o gockim pochodzeniu). Od XIII w. nazwa przybiera już formę Elbing i funkcjonuje jako nazwa miasta. Przejściowo (zwłaszcza w XIV w.) pojawiają się zmodyfikowane formy niem. typu Elwing lub Melbing (to drugie przez absorpcję przyimka?). Spolszczone formy nazwy miasta pojawiają się od XV w., początkowo w formie Olbiąg, następnie Elbiąg, a od XVII w. już dzisiejszy Elbląg (ze wstawnym -l-, wynikającym z asymilacji na odległość).
  • Staropruska osada Truso (właściwie prus. Drūsa - postać "Truso" to forma wzięta żywcem z zapisków historycznych, ustaliła się w użyciu za sprawą historyków), uważana za "protoplastę" Elbląga, wzięła swoją nazwę bezpośrednio od jeziora Drużno, nad którym leży (zob. niżej Drużno w gm. wiejskiej Elbląg).
Bielany Elbląg (miasto) 2 Bieland niemieckie --
  • Dawniej Bielany Małe i Wielkie (niem. Klein i Groß Bieland).
  • Powojenna nazwa polska oprócz tego, że naśladuje fonetycznie nazwę niemiecką, zdaje się również nawiązywać do warszawskich Bielan (byłaby to jedna z wielu nazw w toponimii Elbląga, nawiązujących do Warszawy).
Dąbrowa Elbląg (miasto) 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Dębica Elbląg (miasto) 1~4 Dambitzen odosobowe (słowiańskie) (Dębice) Nazwa dzielnicy (dawnej wsi, kojarzonej głównie z jej centralnym punktem - dużym cmentarzem komunalnym) pokutuje wśród miejscowych w formie Dębica. Formą urzędową, ponadto zwykle pojawiającą się w opracowaniach przedwojennych, są jednak Dębice.
Drewnik Elbląg (miasto) 2~3 Drewshof niemieckie --
  • W potocznym użyciu także: Zajazd.
  • N. niem. od nazwiska właściciela, Albrechta Drewesa. Przyjęta po wojnie nazwa nawiązuje (z adideacją) do I członu n. niem.
  • Okresowo majątek nosił następujące oboczne nazwy (od nazwisk kolejnych właścicieli): Stolzenhof (1644), Cudinenhof (XVII w.), Brodowskihof (1766), Reinshof (XVIII w.). Z nazwy Brodowskihof można było skorzystać i ustalić nazwę tej wsi (obecnie dzielnicy Elbląga) jako Brodowskie lub Brodowo. Niemniej, trzeba pamiętać, że jest to i tak typowo niemiecki twór (jedynie utworzony od polsko brzmiącego nazwiska), w dodatku mocno efemeryczny - związany ściśle z okresem, w którym właścicielem majątku był Brodowski.
Jelenia Dolina Elbląg (miasto) 3 Hirschkrug niemieckie -- Nie lepiej byłoby użyć dokładnego tłumaczenia n. niem. Jelenia Karczma?
Krasny Las Elbląg (miasto) 4 Schönwalde niemieckie Szynwałd
  • Spolszczenie Szynwałd pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
  • Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: Alt Schönwalde (po wojnie Pięknolas) i Neu Schönwalde (po wojnie Krasny Las).
  • Nazwa wariantowa (notowana w PRNG): Czarnolesie. Jest to jeden z wariantów, utrwalonych w mowie ludności napływowej krótko po wojnie.
Modrzewina Elbląg (miasto) 2 Lärchwalde niemieckie --
Nowe Pole Elbląg (miasto) 2 Neustädterfeld niemieckie (Nowomiejskie Pole) Obocznie można też spotkać formę Nowomiejskie Pole (zwłaszcza w opracowaniach historycznych), będącą dokładnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej (i mającą lepsze uzasadnienie historyczne - ta część miasta była niegdyś polem, należącym do elbląskiego Nowego Miasta).
Próchnik Elbląg (miasto) 6 Dörbeck niemieckie Dyrbek
  • Oboczna n. niem. Dorrebach, Dürrebach (XIV w.) - wysokoniemiecki odpowiednik późniejszej n. urzędowej.
  • U Kohutka: Dyrbek. Co prawda, jest to bardzo "mechaniczne" spolszczenie n. niemieckiej (być może zaczerpnięte z którejś z map, na których opierał się Kohutek), ale chyba i tak wartościowsze od współczesnego "chrztu" (ponadto, nazwę Dyrbek nosi jeden z dopływów Sanu, więc nie jest to forma zupełnie obca językowi polskiemu). Warto też nadmienić, że krótko po wojnie ludność napływowa używała dla tej wsi (dziś części Elbląga) podobnej formy Dorobek, która jest adideacją n. niem.
  • Popegeerowska osada Leszków (dziś część Elbląga) wydzielona z Próchnika.
Rubno Wielkie Elbląg (miasto) 2~3 Groß Röbern niemieckie --
  • Historyczne (XVI-XVIII w.) niem. nazwy dworu - Sprengelshof, Jacobsonshof, Rittersdorfshof, od nazwisk kolejnych właścicieli. Od 1772 notowana n. Röbern (n. niem., odimiennego pochodzenia - może przeniesione?), powojenną nazwę Rubno można uznać za w pewien sposób nawiązującą brzmieniowo do oryginału.
Stagniewo Elbląg (miasto) 4 Stagnitten pruskie Stagnity
  • Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako Stagnity (MPol Nr A-134, s. 1065), co ma tradycję użycia przedwojennego (SGKP tom II, s. 855, także w wersji kaszubskiej u Ceynowy). Obecnie używana forma Stagniewo (co ciekawe, w urzędowych spisach wciąż widnieją Stagnity - jednak nikt praktycznie tej formy dziś nie używa) jest wynikiem powojennego przeinaczenia i należałoby ją znów naprostować na tradycyjne Stagnity, aby w pełni oddać pruskie pochodzenie tej nazwy.
  • 1300 Stangenita, Stangnite; 1307 Stangenite; 1316 Stangnite. Nazwa pruska, okresowo z niem. sufiksami -hof, -gut (1457 Stangnetenhof, 1568 Stangnetengut).
Stawnik Elbląg (miasto) 2 Klein Teichhof niemieckie -- Oboczne nazwy niem.: Wangenheimshof, Brandshöfchen (daty?). Zapewne od nazwisk różnych właścicieli majątku.
Warszawskie Przedmieście Elbląg (miasto) 5 Spittelhof niemieckie Surwajty
  • Według ustaleń KUNM: Warszawskie (bez II członu).
  • Pierwotna, pruska nazwa majątku Spittelhof (a późniejszej części Elbląga) brzmiała Surweyte (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (co jest podwójnym nawiązaniem - odwołuje się zarówno do geograficznego położenia dzielnicy [jest to ta część Elbląga, do której się wjeżdża od strony Warszawy], a także do licznie osiadłych po II Wojnie Światowej w Elblągu warszawiaków). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie Surwajty.
Winnica Elbląg (miasto) 2 Weingarten niemieckie --
Witoszewo Elbląg (miasto) 3 Wittenfelde niemieckie --
Zakrzewo Elbląg (miasto) 6 Groß Wesseln niemieckie (nazwiskowe) Wesołowo Nazwa majątku (późniejszej dzielnicy Elbląga) Groß Wesseln pochodzi od nazwiska właściciela Wessel. Istnieje jednak przedwojenne spolszczenie Wesołowo (Chojnacki). Po wojnie dzielnicę tę (dawny majątek) nazwano urzędowo Zakrzewo. Niemniej, warto wrócić do starszej n. pol. (już samo jej istnienie jest faktem wartym odnotowania).
Zawada Elbląg (miasto) 3 Pangritz-Kolonie niemieckie (nazwiskowe) --
Zawodzie Elbląg (miasto) 5 Wansau pruskie? Wąsowo Trudno mi powiedzieć, od czego mogłaby się wywodzić oryginalna nazwa tej dzielnicy. Brzmi niezbyt niemiecko, może więc ma pruskie pochodzenie? Tak czy inaczej, daje się łatwo przełożyć na polską fonetykę jako Wąsowo i w taką formę postulowałbym wprowadzić, w miejsce "Zawodzia" (które odnosi się do położenia dzielnicy po drugiej stronie rzeki Elbląg, jednak nie jest to nazwa uzasadniona historycznie).
Młynary Młynary 1 Mühlhausen niemieckie -- Dawniej też: Miłuza
Pasłęk Pasłęk 1 Preußisch Holland niemieckie --
  • Dawniej też: Holąd Pruski.
  • W literaturze przedwojennej współistnieją dwa warianty nazwy tego miasta - Holąd Pruski (spolszczenie nazwy niemieckiej, najprawdopodobniej ludowe. Sama nazwa odnosi się do holenderskiego [menonickiego] osadnictwa w regionie), a także Pasłęk - spolszczenie pierwotnej pruskiej nazwy tego miejsca (dok. 1267 Pazluch, rekonstr. Pāistlauks). Po wojnie zdecydowano się zastosować ten drugi, staropruski wariant.
Tolkmicko Tolkmicko 1 Tolkemit pruskie -- Dawniej też: Tolkomicko.
Adamowo Elbląg 3 Ellerwald 2. Trift niemieckie (Olszyna II)
  • Przed wojną miejscowości znane dziś jako Władysławowo, Adamowo, Kazimierzowo, Janowo i Józefowo były częścią jednego sołectwa zwanego Ellerwald. Po wojnie wszystkie pięć osad ochrzczono ahistorycznymi nazwami, pochodzącymi od imion, czyniąc związek pomiędzy nimi mniej przejrzystym.
  • Krótko po wojnie stosowano dla całego sołectwa nazwy Olszyna (wg propozycji Instytutu Bałtyckiego, z numerkami jako Olszyna I, Olszyna II itd.) i Zaścianek (potocznie, n. łączyła się z obecnymi nazwami odimiennymi - Zaścianek-Adamowo, Zaścianek-Kazimierzowo itp.). Z kolei na mapie z 1947 r. na miejscu Adamowa widnieje nazwa Olszanki (jednak nie znajduję potwierdzenia, aby taka nazwa funkcjonowała w terenie). Można by rozważyć powrót do jednolitej nazwy dla całego historycznego sołectwa tak, aby podkreślić historyczne związki między tymi miejscowościami.
Batorowo Elbląg 5 Neu Terranova łacińskie Nowe Nowakowo
  • Patrz też niżej: Nowakowo.
  • Według ustaleń KUNM: Nowe Nowakowo. Forma Batorowo ustaliła się mimo tych ustaleń. Jest to nazwa nacechowana ideologicznie (nawiązanie do Stefana Batorego), która ponadto zrywa historyczny związek tej wsi z sąsiednim Nowakowem (przed wojną wsie nosiły powiązane nazwy). Uważam, że warto wrócić do nazw ustalonych przez KUNM, nawet jeżeli nie ma dla tej miejscowości przedwojennej tradycji.
  • Osada Nowe Batorowo jest tworem nowym, wydzielonym z Batorowa.
Bielnik Elbląg 5 Kraffohlsdorf niemieckie Krafuł Wieś wzięła nazwa od kanału Kraffohlkanal, dziś znanego jako "Kanał Jagielloński" (nazwa wprowadzona po wojnie). Dawniej nazwę tego kanału spolszczano jako Krafuł lub Kanał Krafulski (i tę nazwę wypadałoby przywrócić) i wydaje się logiczne, aby tak samo zwała się nazwana od niego wieś.
Bogaczewo Elbląg 3 Güldenboden niemieckie --
Chlewki Elbląg 3 Melkhof niemieckie --
Czechowo Elbląg 2 Böhmischgut niemieckie --
Dłużyna Elbląg 4~5 Langenreihe niemieckie Długi Rząd U Leydinga: Długi Rząd. Nazwa ta jest dokładniejszym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej. Taką samą spolszczoną nazwę nosiła osada o identycznej n. niem. koło Ząbrowa, gm. Stare Pole (po wojnie Długoszewo - dziś miejscowość ta nie istnieje). Dlatego też takie spolszczenie wydaje się być naturalne.
Druzieńska Karczma Elbląg 2 Rohrkrug niemieckie (Druska Karczma)
  • Oboczne nazwy niemieckie: Drausenkrug (stąd n. obecna), Lauenkrug.
  • Kwestia przymiotnika od nazwy jeziora Drużno~Druzno (p. niżej) jest kwestią sporną - w Elblągu istnieje ulica Druska, jednak w obiegu można też spotkać formy druzieński (w tym toponimie, a także w nazwie nieistniejącej już miejscowości Druzieńska Kępa) i drużyński. Osobiście jestem zwolennikiem formy druski, gdyż zachowuje ona najstarszy typ słowotwórczy, niemniej jest to kwestia arbitralna.
Drużno Elbląg 2 Drausenhof hybryda (prus. + niem.) --
  • Istnieje spór o to, czy położone nieopodal Elbląga jezioro powinno nazywać się Druznem czy Drużnem. Spór jest zasadniczo arbitralny - formy te są używane zamiennie od dawna. Sama nazwa jeziora jest pochodzenia staropruskiego i pierwotnie brzmiała Drūsa. Tak samo nazywał się położony nad jeziorem gród, który z winy historyków nazywamy dziś Truso.
  • Istniejąca obok osada Lisów chyba powstała w czasach PRL.
Gronowo Górne Elbląg 1* Grunau Höhe niemieckie (Gronowo) Dookreślenie "Górne" ma na celu odróżnienie tej miejscowości od innych miejscowości o nazwie "Gronowo" (a jest to mocno rozpowszechniony toponim w tym regionie). Co prawda nie jest ono częścią przedwojennej polskiej nazwy tej wsi, to w tym wypadku można je usprawiedliwić obecnością członu Höhe (w spolszczeniach zwyczajowo pomija się ten dodatek) w niemieckim odpowiedniku.
Helenowo Elbląg 5 Stutthof niemieckie Szczutowo
  • Według ustaleń KUNM: Szczutowo.
  • Porównując mapy współczesne z niemieckimi, wygląda na to, że obecna miejscowość Helenowo odpowiada przedwojennej osadzie Stutthof (nie mylić ze Sztutowem przy Mierzei), aczkolwiek w jej skład wchodzi też część dawnego Władysławowa (Ellerwald 1. Trift). Sama nazwa Helenowo ma charakter potoczny - krótko po wojnie była używana jako nazwa obecnego Władysławowa (często jako Zaścianek-Helenowo) i po jej odrzuceniu przez KUNMowską standardyzację, przeniesiono ją na tę osadę. Uważam jednak, że warto przywrócić urzędową nazwę Szczutowo (nawet jeżeli ta nigdy nie funkcjonowała w terenie), jako nawiązującą fonetycznie do n. niemieckiej. Forma Helenowo, choć wpisuje się w lokalny trend (powojennych) nazw odimiennych, sama w sobie jest ahistoryczna. Nazwa Szczutowo wydaje się wartościowsza.
Jagodno Elbląg 5 Wogenap pruskie Wognap
  • Do 1999 r. urzędowo Jagodna (tak ustaliła KUNM - dawniej dwie miejscowości Jagodna Wielka i Mała). Forma ta bywa używana do dziś.
  • Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. jagodowa rzeka). Ustalona po wojnie nazwa Jagodno/Jagodna nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - Wognap, do Wognapia, w Wognapiu.
Janowo Elbląg 3 Ellerwald 4. Trift niemieckie (Olszyna IV) Patrz wyżej: Adamowo.
Janów Elbląg 4 Hansdorf niemieckie Hanuszowo Do 1999 roku wieś nazywała się oficjalnie Lipniki, nazwę zmieniono urzędowo na Janów (co stanowi nawiązanie znaczeniowe do nazwy pierwotnej). W obiegu podobno funkcjonują obie formy. Żadna z tych form nie jest jednak oryginalnym, przedwojennym spolszczeniem nazwy tej miejscowości, która brzmiała Hanuszowo i w takiej formie należałoby ją przywrócić.
Józefowo Elbląg 3 Ellerwald 5. Trift niemieckie (Olszyna V) Patrz wyżej: Adamowo.
Karczowizna Elbląg 2 Rodland niemieckie --
Kazimierzowo Elbląg 3 Ellerwald 3. Trift niemieckie (Olszyna III)
  • Do 2002 r. oficjalnie Kazimierzewo (taką postać ustaliła KUNM), chociaż formy obecnej używano potocznie dużo wcześniej.
  • Patrz wyżej: Adamowo.
Kępa Rybacka Elbląg 1 Fischerskampe niemieckie --
Kępiny Wielkie Elbląg 5 Zeyersniederkampen hybryda (prus. + niem.) Surokępy Dolne Człon Zeyers- w nazwie niemieckiej odnosi się do wsi Zeyer (dziś Kępki, pow. nowodworski, gm. Nowy Dwór Gd.), za którą kryje się staropruski hydronim Sura. Z tego powodu warto by zachować ten źródłosłów w nazwie polskiej. Proponowana nazwa Surokępy zachowuje zarówno prus. hydronim, jak i człon Kampe = kępa, odzwierciedlony w nazwie obecnej. Dookreślenia Małe, Wielkie zostały zastąpione przez Dolne, Górne lepiej odpowiadające -nieder- i -vorder- w nazwach niemieckich.
Klepa Elbląg 1 Kleppe pruskie -- Nazwa pochodzi od nazwy rzeczki (prawdopodobnie pruskiego pochodzenia), spolszczenie Klepa podaje już SGKP (w kontekscie rzeczki).
Komorowo Żuławskie Elbląg 5 Kämmersdorf niemieckie Poszusty
  • Pierwotnie: Passiauxten, Panschaiesten (1321). Nazwa pruska, aczkolwiek niełatwa do zrekonstruowania.
  • Nazwa ustalona po wojnie oczywiście oddaje n. niemiecką (z trochę niepotrzebnym dookreśleniem), ale wobec istnienia dla tej wsi pierwotnej pruskiej nazwy, warto byłoby do niej nawiązać. Uważam, że zapisy historyczne dają motywację dla stworzenia spolszczonej formy Poszusty
Krzyż Elbląg 2 Kreutz niemieckie --
Myślęcin Elbląg 4 Meislatein pruskie Myślatyn
  • 1387 Muslatin. Nazwa pochodzenia pruskiego (od n. osobowej Moislot).
  • Przed wojną: Myślatyn. Mimo istnienia tego tradycyjnego spolszczenia, oddającego oryginalną n. pruską, po wojnie przyjęto zmodyfikowaną formę "Myślęcin". Powód tej modyfikacji niejasny, zapewne jest to próba "slawizacji" tego toponimu (wywód od pol. n. os. Myślęta).
Nowakowo Elbląg 2* Alt Terranova łacińskie (Stare Nowakowo)
  • Według ustaleń KUNM: Stare Nowakowo. Opuszczenie pierwszego członu wynika zapewne ze zmiany nazwy Nowego Nowakowa na Batorowo.
  • Zobacz też wyżej: Batorowo. Z przyczyn historycznych, przydałoby się ujednolicić nazwy tych dwóch miejscowości.
Nowina Elbląg 4 Neuendorf Höhe niemieckie Nowa Wieś
  • Przedwojenna polska nazwa brzmi "Nowa Wieś". Możliwe dookreślenie "Górna" (por. Gronowo Górne) dla odróżnienia od innych miejscowości o takiej nazwie.
  • Max Bär przytacza dla wsi dawną nazwę Bandejen (opatruje ją jednak znakiem zapytania), co jest bez wątpienia nazwą pruską. Trudno z pewnością stwierdzić, jaka motywacja historyczna stoi za przekazem Bära, jednak wiadomo, że istniała pruska osada o nazwie Bandeynen (1351), Bandayn (1418) niedaleko Tolkmicka, której domniemane położenie odpowiada mniej więcej wsi Nowinka (niem. Neuendorf-Kämmereidorf) w gm. Tolkmicko (p.). Możliwe więc, że Bär pomylił te dwie podobnie nazwane miejscowości.
Nowotki Elbląg 3 Nogathaffkampen niemieckie (pierwszy człon hydr.) --
  • Wcześniejsza (oboczna?) nazwa niemiecka: Strauchkampen.
  • Niektórzy twierdzą, że nazwa Nowotki pochodzi od nazwiska Marcelego Nowotki - może więc warto by pomyśleć o rewizji tej nazwy?
  • Z Nowotek sztucznie wydzielono miejscowość Cieplice.
Nowy Dwór Elbląg 2 Neuguth niemieckie --
Pasieki Elbląg 5 Bartkamm pruskie Bartkajmy Nazwa pochodzenia pruskiego (1411 Bartkaym). Jak można było ją zniszczyć?!
Pilona Elbląg 2 Plohnen pruskie --
  • 1349 Pylon.
  • U Ceynowy Ploné (Plony), ale chyba nie jest to wartościowy przekaz. Obecna postać nazwy z pewnością lepiej odzwierciedla pruski oryginał. Z drugiej strony, ciekawy jest fakt, że sąsiedni PGR Nowa Pilona widnieje na niektórych mapach jako Nowe Plony.
Nowa Pilona Elbląg 2 Neu Plohnen pruskie --
  • Potocznie także: Nowe Plony.
  • Patrz wyżej: Pilona.
Przezmark Elbląg 1 Preußisch Mark niemieckie -- Przez wieś przepływa rzeczka Wańkówka (funkcjonuje w spisach od 2005 r., brak nazw hist. i niem.), której nazwa (potocznego pochodzenia) jest pozostałością używanej krótko po wojnie nazwy tej wsi - Wańkowicze (na cześć pisarza Melchiora Wańkowicza, wówczas jeszcze żyjącego).
Raczki Elbląskie Elbląg 5 Unterkerbswalde niemieckie Karczowiska Dolne
  • Pierwszy człon nazwy Kerbswalde pochodzi od niem. Kerb (karb, nacięcie), a więc nazwa ta oznaczałoby "wykarczawany las". Taką interpretację najwyraźniej przyjęła KUNM, uchwalając Oberkerbswalde jako Karczowiska Górne. Fakt, że bliźniaczą miejscowość Unterkerbswalde uchwalono jako "Raczki Elbląskie" nie można nazwać inaczej, jak nazewniczym błędem. Po pierwsze, całkowicie zaniedbano jakąkolwiek konsekwencję w nazwach tych dwóch blisko związanych miejscowości. Po drugie, wariant "Raczki" wynika z błędnego odczytania członu Kerbs- jako Krebs-. Uważam więc, że choćby z przyczyn historycznych warto ujednolić nazwy tych dwóch miejscowości, stosując poprawniejszy wariant nazewniczy, oparty na znaczeniu oryginału.
  • Jakakolwiek zmiana oznaczałaby konieczność aktualizacji podręczników - wieś Raczki Elbląskie uważa się za najniższy punkt Rzeczpospolitej Polskiej (chociaż istnieją spory na ten temat).
Sierpin Elbląg 1 Serpin pruskie --
  • N. niem również spotykana w formie Zerpien.
  • Pierwotnie: 1246 Zerewet, 1263 Zarweit. Następnie: 1286 Zyrpin, 1287 Cerpyn, 1386 Cirpin, Czirpin. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *Cier(z)pin, jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej Sierpin (w SGKP czasem Sierpień) i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
  • Potoczny wariant (notowany w PRNG): Sierpinek. Forma ta używana była od okresu powojennego (zaproponowała ją lokalna administracja) i wynika ze skojarzenia nazwy wsi z nazwiskiem XVI-wiecznego dowódcy floty królewskiej Zygmunta Augusta, Mateusza Sierpinka (Matthiasa Scharpinga). Wariant ten słusznie odrzuciła KUNMowska standardyzacja, jednak fakt że odnotowano go w PRNG świadczy, że musiał pokutować w potocznym użyciu jeszcze do niedawna (a może nawet do dziś).
Tropy Elbląskie Elbląg 3 Streckfuß niemieckie --
Ujście Elbląg 3 Elbinger Fahrwasser niemieckie -- Osada uchodzi za część Nowakowa, trudno mi stwierdzić, na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
Weklice Elbląg 1 Wöklitz odosobowe (pruskie?) -- Dawna nazwa oboczna: 1287 Pomenen, 1419 Pomen (pruskiego pochodzenia).
Węzina Elbląg 5 Weeskendorf hybryda (prus. + niem.) Wąska Nazwa miejscowości pochodzi od rzeki Wąski (nie "Wąskiej", niem. Weeske), która wbrew pozorom nie pochodzi od polskiego słowa "wąski", ale jest starą nazwą pochodzenia pruskiego (polską wersję tej nazwy należy uznać za adideację). Nazwę "Węzina" można więc najwyżej wywodzić od przymiotnika "wąski" (co zaciemnia pruski źródłosłów tej nazwy), a nie od nazwy rzeki. Dlatego też lepiej ustalić nazwę tej wsi jako tożsamą z nazwą rzeki (co przecież nie jest rzadkością w toponimii).
Władysławowo Elbląg 3 Ellerwald 1. Trift niemieckie (Olszyna I) Patrz wyżej: Adamowo.
Bielica Godkowo 5 Behlendorf hybryda (prus. + niem.) Bieliny Pierwotnie: Belinen (1389). Zapis ten wskazuje na pierwotną nazwę pruską, którą należało spolszczyć jako Bieliny. Dzisiejsza forma jest co najwyżej niedokładnym nawiązaniem.
Burdajny Godkowo 2 Bordehnen pruskie -- 1297 Burdeyn, 1327 Bordeyn, 1348 Burdein.
Stary Cieszyn Godkowo 2 Alt Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Nowy Cieszyn (gm. Pasłęk)
Cieszyniec Godkowo 2 Teschenwalde hybryda (słow. + niem.)? --
Dąbkowo Godkowo 3 Schönaich niemieckie --
Dobry Godkowo 1 Döbern pruskie --
  • Dawniej też: Debry (Giersz, oboczne).
  • 1354 Dobrin, 1378 Doberin. Nazwa pruskiego pochodzenia, w pol. adideowana do postaci Dobry.
Godkowo Godkowo 1 Göttchendorf niemieckie lub hybryda (prus. + niem.) --
  • Przed wojną raczej pisownia Gotkowo, jednak w świetle historycznych zapisków, takich jak Godikendorf, pisownia z "d" może być poprawniejsza.
  • Dawne warianty oboczne: Gutkowo, Gietkowo (por. Gutkowo, część Olsztyna [dawniej wieś]).
Grądki Godkowo 3 Groß Thierbach niemieckie -- Powojenna polska nazwa wsi nawiązuje do przepływającego przez wieś kanału Grund Graben (pol. powoj. Grądówka lub Cieszyński Rów).
Grużajny Godkowo 2 Grossainen pruskie -- 1383 Grusieyn, Grusien, 1411-19 Gruseyn.
Gwiździny Godkowo 2 Pfeiffertswalde niemieckie -- Przyjęta po 1945 nazwa Gwiździny stanowi pośrednie nawiązanie do nazwy niemieckiej - niem. pfeifen znaczy gwizdać (zawarte w tej nazwie miejscowej nazwisko Pfeiffert można przetłumaczyć jako "Gwizdacz").
Karwity Godkowo 2 Karwitten pruskie -- 1402-08 Kirwiten.
Klekotki Godkowo 3 Rudolfsmühle niemieckie --
Krykajny Godkowo 2 Krickehnen pruskie -- 1411-19 Krikayn, 1448 Kyrkayn.
Kwitajny Małe Godkowo 2 Klein Quittainen pruskie -- Patrz niżej.
Kwitajny Wielkie Godkowo 2 Groß Quittainen pruskie -- 1402-08 Quytteyn, 1448 Quitteyn.
Lesiska Godkowo 3 Reichwalde niemieckie --
Łępno Godkowo 5 Lomp pruskie Lompy
  • 1402-08 Nalumpe, 1411-19 Lumpe
  • Nazwę pochodzenia pruskiego należało oddać dokładniej, np. jako Lompy (tak u Leydinga). W obecnej formie duże zniekształcenie fonetyczne i nieetymologiczny sufiks -no. Najstarszy zapis wskazuje na wcześniejszą formę z przedrostkiem, o ile nie jest to pomyłka lub przykład "absorpcji" przyimka.
Miłosna Godkowo 2 Liebenau niemieckie --
Nawty Godkowo 2 Nauten pruskie -- 1348 Nauden; 1351 Naudin, Neuden.
Niekwitajny Godkowo 2 Nektainen pruskie -- 1276 Nequiteyn, Nequityn.
Olkowo Godkowo 5 Alken pruskie Alkajny Na podstawie zapisu Alckeynn (1531), dowodzącego pruskiego pochodzenia tej nazwy, należało ustalić spolszczenie jako "Alkajny". Forma "Olkowo" odzwierciedla tę nazwę co najmniej niedokładnie. Kohutek (ok. 1945 r.) co prawda notuje Alki, ale to raczej jego autorska forma, oparta na niemieckiej, postać *Alkajny wydaje się poprawniejsza.
Osiek Godkowo 3 Hermsdorf niemieckie --
Piskajny Godkowo 2 Peiskam pruskie --
  • Do 2005 oficjalnie: Piskajmy.
  • 1335 Paskaynen, Paskayn, Pyskam, Peyskam; 1354 Payskeyn.
  • Po wojnie oficjalno wprowadzono formę spolszczoną Piskajmy (z regularnym przejęciem prus. -kaims), która jednak ustąpiła w użyciu formie z członem -kajny. W starych zapiskach zarówno zdarzają się formy z -ka(y)m, jak i z -kayn, więc obie formy mają jakieś uzasadnienie.
Plajny Godkowo 2 Plehnen pruskie -- 1290 Playnien, Playnen, Pleyn.
Podągi Godkowo 2 Podangen pruskie -- 1276 Padangin; 1339 Padangme, Padangyn, Padanginen.
Siedlisko Godkowo 3 Einhöfen niemieckie --
Skowrony Godkowo 5 Schmauch pruskie Smugi
  • 1320-1331 Schmuge,1402-08 Smug. Nazwa pochodzenia pruskiego (rdzeń *Smūg-), którą można było prosto spolszczyć jako Smugi.
  • Nazwa Skowrony nawiązuje do położonej blisko wsi góry Lerchen Berg (pol. Skowronia Góra). Niemniej, należało spolszczyć oryginalną nazwę pruską.
Stojpy Godkowo 2 Stöpen pruskie -- 1402-08 Stoypen
Swędkowo Godkowo 5 Schwöllmen pruskie Swalmy
  • ok. 1440 Swalmen. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość Schwollmen (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako Swalmy. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
  • Być może tutaj odnoszą się także zapisy źródłowe Swylmekaym (1386), Swylmedorff (1402-08).
Szymbory Godkowo 2 Schönborn niemieckie --
Nowe Wikrowo Godkowo 2 Adlig Wickerau pruskie? (Wikrowo Szlacheckie)
  • Nazwa w latach 1931-45: Klein Wickerau.
  • U Leydinga dokładne spolszczenie niem. dookreślenia. Dookreślenie przyjęte w oficjalnej nazwie jest ahistoryczne, określeń typu "Szlacheckie" raczej unikano. Można warto by to naprostować, chociaż najważniejsze, że główny człon nazwy jest wierny oryginałowi.
Ząbrowiec Godkowo 2 Sommerfeld niemieckie -- Powojenne spolszczenie ma chyba nawiązywać do takich spolszczeń jak Ząbrowo (Sommerau) w powiecie malborskim, gdzie niemiecki rdzeń Sommer- (lato) oddaje słowiański rdzeń ząbr- (żubr). Nieraz bywało też odwrotnie.
Zimnochy Godkowo 5 Weeskenitt pruskie Wisknity
  • 1378 Wayskenyten; 1380 Wayskenyken, Weyskenik.
  • Po wojnie w karygodny sposób zniszczono starą, pruską nazwę tej osady, pochodzącą od rzeki Wąski (Weeske). Co więcej, nazwę położonego obok jeziora o tej samej nazwie (Weeskenitt-See) ustalono jako Jez. Wiskie (chociaż częściej używana nazwa to Jez. Zimnochy), co lepiej, ale wciąż niedokładnie oddaje brzmienie oryginału. Obie te nazwy należy ujednolicić jako Wisknity, co w pełni oddaje pruski charakter nazwy pierwotnej. Obok osady znajduje się też drugie jezioro, zwane Okonie (niem. Hinterer See) - może lepiej byłoby nazywać je Jeziorem Tylnym (taki wariant też zresztą się spotyka).
Błotnica Gronowo Elbląskie 2 Schlammsack niemieckie --
Dworki Gronowo Elbląskie 2 Dreihöfe niemieckie --
Fiszewo Gronowo Elbląskie 1 Fischau niemieckie --
Gajewiec Gronowo Elbląskie 3 Kerbshorst niemieckie -- Oboczne warianty potoczne: Gajowiec, Gajewice.
Gronowo Elbląskie Gronowo Elbląskie 1* Grunau niemieckie (Gronowo)
  • Do 2005 oficjalnie: Gronowo (chociaż dookreślenie "Elbląskie" było de facto używane dużo wcześniej).
  • O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako Grunau in der Niederung (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie Grunau Höhe), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się Gronowo Dolne (w przeciwieństwie do "Górnego") lub Gronowo Żuławskie.
Jasionno Gronowo Elbląskie 2 Eschenhorst niemieckie --
  • W obiegu funkcjonują przynajmniej cztery warianty tej nazwy - Jasionna, Jasionno, Jesionna i Jesionno. Brak jednoznacznej zgody co do nazwy tej miejscowości nawet wśród mieszkańców. Przy czym, wariantem oficjalnym jest forma Jasionno i w takiej formie nazwę tę zatwierdziła KUNM. Nagłosowe Ja- w tej formie jest najpewniej próbą brzmieniowej archaizacji - nawiązaniem do stpol. jasion, jasień (jesion). Zabieg ten prawdopodobnie był niezrozumiały dla osadników, co poskutkowało wyrównaniem do ap. jesion (co jest zresztą poprawnym tłumaczeniem niem. Esche, zawartego w nazwie oryginalnej). Ponieważ jednak za żadną z form nie stoi żadna tradycja, spór o nazwę trzeba uznać za czysto arbitralny. Dlatego też nie zajmuję stanowiska w tej sprawie.
  • W źródłach powojennych spotykana też nazwa Jeżewo - prawdopodobnie przejściowa.
Jegłownik Gronowo Elbląskie 6 Fichthorst niemieckie Nowa Cerkiew Obecna wieś Jegłownik powstała z powojennego połączenia trzech wsi o nazwach Fichthorst, Neukirch in der Niederung i Friedrichsberg. Ta druga posiadała przed wojną polską nazwę Nowa Cerkiew (zob. też Pogrodzie, niem. Neukirch Höhe - jest to jeden z wielu takich dubletów nazewniczych na Żuławie i Wysoczyźnie - por. też Gronowo Górne i Elbląskie, Wilkowo i Wierciny) i chyba warto byłoby ją przywrócić na mapę. Dzisiaj granica pomiędzy trzema dawnymi wsiami jest już kompletnie zatarta.
Karczowiska Górne Gronowo Elbląskie 2 Oberkerbswalde niemieckie --
  • W potocznym użyciu człon "Górne" często pomijany (ze względu na brak miejscowości Karczowiska Dolne, o czym więcej przy omawianiu nazwy Raczki Elbląskie).
  • Zob. też: Raczki Elbląskie (gm. Elbląg).
Kopanka Gronowo Elbląskie 3 Hoppenau niemieckie --
  • Obecnie dwie miejscowości: Kopanka Pierwsza i Kopanka Druga.
  • Potocznie także: Kopanów, Kopanowo (co można na upartego uznać za przekształcenie n. niem.).
Mechnica Gronowo Elbląskie 2 Moosbruch niemieckie --
Mojkowo Gronowo Elbląskie 3 Möskenberg niemieckie -- Potocznie także: Majkowo.
Nogat Gronowo Elbląskie 5~2 Nogathau hydronimiczne Nogatowo W użyciu także forma Nogatowo, która w moim odczuciu lepiej oddaje formę niemiecką. Zwłaszcza, że sufiks -au może mieć pochodzenie słowiańskie (-owo lub -ów) bądź pruskie (-aws), dlatego wydaje mi się, że warto by ten przyrostek zachować i używać nieoficjalnej formy Nogatowo.
Nowy Dwór Elbląski Gronowo Elbląskie 1* Neuhof niemieckie (Nowy Dwór)
Oleśno Gronowo Elbląskie 6 Preußisch Königsdorf niemieckie Pruska Królewska Wieś W dokumentach polskich - 1565 Pruski Kinisdorph, 1661 Pruska Królewska Wieś. Nazwa wsi była najwyraźniej związana z nazwą położonej nieopodal wsi Königsdorf, dawn. pol. Królewska Wieś (ob. Królewo, gm. Stare Pole). Po wojnie zerwano ten związek, chyba głównie przez niewygodny dla ówczesnej władzy człon Pruski. Teoretycznie możliwy jest też wariant Królewo Pruskie - ze współczesnym spolszczeniem nazwy Königsdorf (nie jest on jednak zgodny z przekazami historycznymi).
Rozgart Gronowo Elbląskie 4 Preußisch Rosengart niemieckie Rozengart Pruski Przed wojną n. tej wsi i sąsiednich Różan spolszczano jako Rozengart (Pruski, Stary). KUNM postanowiła nadać im różne nazwy, chociaż w przypadku wsi Rozgart zachowano jej odniemiecki charakter, usuwając jedynie morfem -en- (dość dziwne posunięcie KUNM, być może chodziło o nawiązanie do gwarowego ap. rozgart "ogrodzone pastwisko").
Różany Gronowo Elbląskie 4 Alt Rosengart niemieckie Rozengart Stary Do 2008 oficjalnie Rożany.
Szopy Gronowo Elbląskie 3 Aschbuden niemieckie -- Czy Budy (Budé) Ceynowy to ta miejscowość?
Wikrowo Gronowo Elbląskie 1 Wickerau pruskie --
  • Przed wojną dwie osobne miejscowości - Klein Wickerau i Groß Wickerau, połączone po wojnie.
  • W czasach PRL ze wsi wydzielono PGR Wiktorowo.
Balewo Markusy 1 Baalau pruskie --
Brudzędy Markusy 1 Brodsende olęderskie? --
  • W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane Brudzendy.
  • Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie. Człon "Wielkie" zniesiono oficjalnie w nazwie wsi w roku 2002.
Nowe Dolno Markusy 3 Neu Dollstädt niemieckie --
Stare Dolno Markusy 3 Alt Dollstädt niemieckie
Dzierzgonka Markusy 2 Sorgenort hybryda (prus. + niem.) --
Jezioro Markusy 1? Thiensdorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Polska nazwa Jezioro pochodzi z dzieła Maxa Bära Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen(...), gdzie nazwa "Jezioro" podana jest jako starszy odpowiednik Thiensdorfsee. Nie wiadomo jednak, na ile poważnie można traktować ten przekaz - nie są znane żadne dokumenty potwierdzające tę informację, może wynika z jakiejś nadinterpretacji?
  • W niemieckiej nazwie Thiensdorf kryje się pruski hydronim Thiene (Tyna - popularnie acz niepoprawnie "Tina"), dlatego też do rozpatrzenia byłaby nazwa pochodząca od tej rzeki, np. Tyńsko. Sama zaś Tyna nosiła w przeszłości oboczną (odcinkową?), słowiańską nazwę Świerzepa (1355 Swerepa).
Jurandowo Markusy 3 Rosenort niemieckie -- Może zamiast nacechowanego ideologicznie nowotworu Jurandowo (odwołanie do Juranda ze Spychowa) lepsza byłaby jakaś nazwa związana z "różą", obecną w n. niem. (np. Różnowo)?
Kępniewo Markusy 1 Kampenau pruskie lub olęderskie --
Nowe Kępniewo Markusy 1 Neu Kampenau pruskie lub olęderskie --
Krzewsk Markusy 6 Hohenwalde niemieckie Hochwałd U Ceynowy Hochwałd. Nawet jeżeli to sztuczna forma, to wydaje się bardziej wartościowa niż "Krzewsk".
Markusy Markusy 1 Markushof niemieckie -- Dawniej też: Markusowo, Markuszew.
Rachowo Markusy 6 Kronsnest niemieckie Kronest Przed wojną nazwa spolszczona jako Kronest (rzadziej Krosnest, Krosnet). Nazwa przyjęta po wojnie raczej bez uzasadnienia.
Stalewo Markusy 1 Stalle pruskie? --
  • Dawniej też: Stal, Stala, Sztala (w XVII-XVIII w.).
  • Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką (od niem. Stall "stajnia, obora" lub śrdniem. stale "nasyp, zawada"), chociaż Gerullis próbuje doszukać się w niej pruskiego początku (niby od hydronimu, od tego samego rdzenia, co nadruwiańskie Stołupiany - Stalupė).
Stankowo Markusy 5 Stühmswalde hybryda (prus. + niem.) Sztumkowo 1623 Stuhmischwalde. Nazwa nawiązująca do miasta Sztum. Chyba warto by ten źródłosłów uszanować, zwłaszcza że nazwa Sztumu pochodzi z języka staropruskiego. Rozsądnym wydaje się być więc wariant Sztumkowo, podawany przez Leydinga. Na pewno jest on lepszy od ahistorycznej n. Stankowo (pseudodzierżawczej), wprowadzonej przez KUNM.
Topolno Małe Markusy 3 Klein Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Wielkie (gm. Rychliki).
Tynowo Markusy 1 Thienhof hybryda (prus. hydronim + niem.) --
  • W dokumentach z XVI w. pojawia się inna polska nazwa tej wsi - Wybowy Dwór. Jest to niezwykle ciekawa nazwa, nie do końca dla mnie jasna, być może powiązana z dawną niemiecką nazwą wsi Węgle - Wieben (p. niżej). Z kolei formę Tynowo, jako spolszczenie niem. Thienhof (co pochodzi od prus. hydronimu Tyna - Thiene) notuje SGKP. Prawdopodobnie nie jest to forma ludowa, ale również przedwojenna i zachowująca pruski źródłosłów oryginału.
Węgle Markusy 1 Wengeln olęderskie? --
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Żukowo (p. niżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Dawniej niem. Wieben.
Żukowo Markusy 6 Reichhorst niemieckie Rychorst
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Węgle (p. wyżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Miejscowość ta określana jest siedemnastowiecznych dokumentach pod spolszczoną nazwą Rychorst (istniały również słabiej spolszczone warianty, jak "Reychorst" czy "Reychorszt"), którą chyba warto przywrócić w miejsce ahistorycznej, powojennej nazwy "Żukowo". Można by również rozważyć pominięcie tego członu i obecną złączoną miejscowość nazywać po prostu Węgle, o ile wieś ta rzeczywiście stanowi dziś spójną całość i granice między jej dawnymi częściami całkowicie zatarły się w umyśle mieszkańców.
Wiśniewo Markusy 6 Augustwalde niemieckie (odimienne) Augustowo U Ceynowy Augustowo.
Złotnica Markusy 2 Güldenfelde olęderskie --
Zwierzno Markusy 4 Thiergart niemieckie Tyrgart Choć nazwa Zwierzno oddaje znaczenie nazwy pierwotnej, to wieś ta nosiła już spolszczoną nazwę przed wojną (Tyrgart).
Zwierzeńskie Pole Markusy 4 Thiergartsfelde niemieckie Tyrgardzkie Pole
  • Dawniej też: Tyrgart-Wschód.
  • Patrz wyżej: Zwierzno.
Żółwiniec Markusy 6 Wengelwalde prawdop. olęderskie Węgle-Południe
  • Wcześniejsza n. niem. Wiebenwald.
  • Przed wojną nazwę miejscowości spolszczano jako Węgle, czyli tak samo jak miejscowość Wengeln. Rozróżniano je dodając określenia północ, południe.
Żurawiec Markusy 3 Schwansdorf niemieckie -- Nie jest jasne, dlaczego zastąpiono łabędzia (Schwan) żurawiem. Nie wynika to z żadnej tradycji, więc można się jedynie dziwować...
Huta Żuławska Milejewo 1* Hütte niemieckie (Huta)
  • Dawna oboczna n. niem. Schönbuche.
  • Tradycyjna n. pol. Huta rozszerzona po wojnie o dookreślenie Żuławska, które jest o tyle nie na miejscu, że wieś ta nie leży na terenie Żuław, lecz Wysoczyzny Elbląskiej (poprawniej byłoby więc "Huta Elbląska", o ile w ogóle zachodzi tutaj potrzeba dookreślenia).
Jagodnik Milejewo 3 Behrendshagen niemieckie -- Obocznie w PRNG: Jagodowo.
Kamiennik Wielki Milejewo 5 Groß Stoboi pruskie Stobajny Wielkie
  • Patrz też niżej: Stoboje.
  • Nazwa Stoboi jest pochodzenia pruskiego (1320 Stabayen, Stobayn - z prus. stabs - kamień). Po wojnie nazwę przełożono na "Kamiennik" (Mały i Wielki), co odpowiada znaczeniowo nazwie pierwotnej, ale łamie zasadę, aby pruskich toponimów nie tłumaczyć dosłownie, tylko stosować transfonetyzację. Oprócz tego, w 1998 r. zmieniono nazwę sąsiedniej wsi Kamiennik Mały na Stoboje (przywracając pruski źródłosłów) - wartoby ujednolicić nazwy tych wsi.
  • Osada Romanowo wydzielona z Kamiennika Wielkiego. Jej nazwa to przejściowa po wojnie nazwa samego Kamiennika.
Majewo Milejewo 2 Maibaum niemieckie --
Milejewo Milejewo 5 Trunz pruskie Truńce Nazwa "Milejewo" dla tej wsi jest powojennym chrztem nazewniczym, nie mającym żadnego historycznego uzasadnienia. Chrzest ten zastąpił oryginalny toponim Trunz, niewątpliwie pruskiego pochodzenia (1320 Truntczen), który zgodnie z zasadą zachowywania nazw pochodzenia staropruskiego powinien był być spolszczony fonetycznie, a nie odrzucony. Jedyną przedwojenną (a właściwie wojenną) próbą spolszczenia oryginalnej nazwy tej wsi jest Tranc u Kohutka (oprócz tego pisze on o Trąckich lub Trunckich Górach, co implikuje formy *Trąc, *Trunc), jednak wobec nieudolności i sztuczności tych form, decyduję się zastosować autorskie spolszczenie Truńce, chyba milsze dla ucha.
Ogrodniki Milejewo 4 Baumgart niemieckie Bągart
Piastowo Milejewo 5 Königshagen odosobowe Kunikowo Nazwa "Piastowo" jest nazwą sztuczną, nacechowaną ideologicznie (odwołanie do polskiej dynastii Piastów). W moim odczuciu, takie nazwy szkodzą historii regionu. Nazwa oryginalna Königshagen wbrew pozorom nie pochodzi od niemieckiego słowa König (król), o czym świadczy pierwotny zapis jako Kunekehayn, tylko od nazwiska Kuneke, Kuncke, któremu przypisuje się staropruskie pochodzenie. Na tej podstawie, autor proponuje nowe spolszczenie Kunikowo.
Pomorska Wieś Milejewo 1 Pomehrendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Pomorze.
  • Nazwę Pomehrendorf uważa się za pochodzącą od pruskiego imienia Pomer. Stare, tradycyjne spolszczenie Pomorska Wieś (obocznie Pomorze) jest oparte na adideacji.
  • Przez wieś przepływa rzeczka zwana potocznie Bierutówką, co jest pamiątką przejściowej powojennej nazwy tej wsi - Bierutowo (nadanej oczywiście na cześć B. Bieruta, pierwszego przywódcy PRL). Poprawną nazwą tej rzeki jest Rogowa (niem. Rogau-Fließ, 1326 Rogow), o staropruskim pochodzeniu, i jedynie takiej nazwy powinno się używać.
Rychnowy Milejewo 1 Rückenau niemieckie -- Pierwotnie niem. Reichenau (1300 Reichenaw), stąd notowana od XVI w. forma spolszczona.
Stoboje Milejewo 2 Klein Stoboi pruskie Stobajny Małe
  • Patrz wyżej: Kamiennik Wielki
  • Do 1998 r. wieś nazywała się oficjalnie "Kamiennik Mały", nazwa została słusznie zmieniona na wniosek mieszkańców (dzięki czemu przywrócono pruski źródłosłów nazwy). Niemniej, SGKP (tom II s. 338) cytuje tę nazwę w formie Stobajny i taka forma byłaby najpoprawniejsza etymologicznie (jest tu taki sam pruski przyrostek -ain jak w licznych innych toponimach na -ajny) i jako taka zdaje się właściwsza od obowiązującej, powojennej formy Stoboje (a także od używanej przez Ceynowę formy Stobój). Oprócz tego, warto przywrócić wsi dookreślenie "Małe" z powodów historycznych (również z powodu proponowanej zmiany nazwy Kamiennik Wielki na Stobajny Wielkie).
Stodolniki Milejewo 3 Teckenort niemieckie --
Wilkowo Milejewo 1 Wolfsdorf Höhe niemieckie --
Zajączkowo Milejewo 6 Haselau niemieckie Hazelewo Przedwojenne spolszczenie brzmi Haslewo lub Hazelewo. Przyjęta po wojnie nazwa Zajączkowo, nie dość że zrywa z tradycją, to jeszcze jest niepoprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, która najprawdopodobniej odnosi się nie do "zająca" (Hase), lecz "leszczyny" (Hasel).
Zalesie Milejewo 3 Schönmoor niemieckie --
Błudowo Młynary 1 Bludau pruskie --
  • 1298, 1310 Bludow. Wieś staropruska, założona na polu osadniczym o nazwie Klopatyten (1310).
  • Dawniej też: Bludawa (Chojnacki).
Bronikowo Młynary 2 Brünneckshof niemieckie --
Broniszewo Młynary 3 Monbrunsdorf niemieckie -- Obeczna nazwa niem. Brunsdorf.
Gardyny Młynary 2 Gardienen pruskie --
Janiki Pasłęckie Młynary 5 Jonikam pruskie Janikajmy 1344 Jonekaym. Nazwa pruska. Chociaż nazwa przyjęta przez KUNM oddaje rdzeń oryginału, to jednak zaciera jego pruskie pochodzenie, usuwając pruską końcówkę. Lepsza byłaby więc forma Janikajmy, w pełni oddająca pruskie pochodzenie oryginało. Ponadto, forma ta ma tę przewagę, że jest unikatowa, a więc nie wymaga dookreślenia "Pasłęckie".
Karszewo Młynary 1 Karschau pruskie --
  • Dawniej też: Karczewo, Karszawa.
  • 1301 Karschaw, 1317 Carsow. Nazwa pruska, początkowo współistniała z n. niem. Langendorf (1301), która szybko zanikła.
Kobyliny Młynary 1~2 Kobiling słowiańskie? -- U Chojnackiego jako Kobylin. Trudno mi jednak ocenić wartość tego przekazu (brak innej tradycji). Przydałyby się informacje etym.
Krasinek Młynary 3 Schönfeld niemieckie --
Kraskowo Młynary 3 Schönfließ niemieckie -- Nazwa niem. pochodzi od dawnej, obocznej nazwy rzeczki Dony (niem. Donne, dawniej też Schönfließ). Obecnie funkcjonuje dla niej wtórna nazwa "Dzikówka", którą należy zwalczać.
Kurowo Braniewskie Młynary 1* Kurau pruskie (Kurowo)
  • 1297 Curow, 1303 Kurwin, 1310 Kurwen. Nazwa pruska. Przejściowo (XVI w.) istniała oboczna n. Schwengel (1533), być może też pruska.
Kwietnik Młynary 5 Adlig Blumenau niemieckie Trynty Znana jest pierwotna pruska nazwa tej miejscowości - Thrinten (1299). Po wojnie przeoczono ten fakt i zamiast ustalić polską nazwę jako Trynty, przełożono najniepotrzebniej nazwę niemiecką.
Mikołajki Młynary 1 Nikolaiken pruskie (spolonizowane) --
  • Oboczna n. niem. (notowana w 1820 r.): Kläken.
  • 1305 Lekelauken, 1383 Leklawken, wtórnie Nicklauken (1543). Jest to więc pierwotna nazwa pruska, zadideowana w języku polskim do postaci Nikołajki, Mikołajki i w tej formie funkcjonująca w tradycji polskiej. Czternastowieczne zapisy w starej literaturze błędnie odnoszono do osady Schodehnen (w obecnej gm. Miłakowo), stąd jej współczesna nazwa Lekławki (p. tam).
Młynarska Wola Młynary 5 Herrndorf niemieckie Pańska Wieś U Leydinga: Pańska Wieś (obocznie do nazwy obecnej), dokładne tłumaczenie n. niem.
Myśliniec Młynary 5 Jägeritten pruskie Jekryty
  • 1297 Gekeriten
  • Oboczna nazwa niem. Kurausche Mühle ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości Kurowo Braniewskie [p. wyżej]).
  • Nazwa Jägeritten jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako Jekryty (notowana też forma Jegryty), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma Myśliniec (także spotykana jako Myśliwiec), motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. Jäger "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
Nowe Monasterzysko Młynary 2 Neu Münsterberg niemieckie --
Stare Monasterzysko Młynary 2 Alt Münsterberg niemieckie --
Nowe Sadłuki Młynary 1 Neu Sadlucken pruskie --
  • Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym Patauris (1311).
  • W PRNG także wariant: Dolne Sadłuki. Trzymałbym się jednak formy urzędowej, jako wierniejszej historycznie.
Ojcowa Wola Młynary 2 Vaterswille niemieckie --
Olszówka Młynary 2 Erlau niemieckie --
Płonne Młynary 3 Lohberg niemieckie -- Powojenna n. pol. Płonne (a także notowany przez Leydinga wariant Żarowo) zdają się nawiązywać do znaczenia niem. loh "palący się jasno, płonący". Autorzy NMP jednak wywodzą nazwę niem. od ap. Loh (śrdniem. ) "lasek, zagajnik, zarośla, polana".
Podgórze Młynary 3 Greulsberg niemieckie --
Rucianka Młynary 3 Moorbruch niemieckie -- Obecna nazwa wsi nawiązuje do wcześniejszych polskich nazw sąsiedniego Wierzna - Ruciany, Rucianka (p. Wierzno Wielkie w gm. Frombork).
Sąpy Młynary 1 Sumpf niemieckie? --
  • Pierwotnie niem. Frauendorf (1328 Vrowendorrf), stąd Leyding proponuje (obocznie do n. obecnej) pol. Babia Wieś.
  • Jeżeli zapis Zumpiten (1411/19) odnosi się tutaj, to można wysunąć hipotezę, że n. niem. Sumpf (dosł. bagno) jest adideacją pierwotnej nazwy pruskiej. Forma niem. jednak zaświadczona wcześniej (1328 Zomp). Nazwa spolonizowana jako Sąpy już przed wojną (zapewne per analogiam do Sąp w powiecie iławskim.
  • Gerullis odnosi tu zapis Panyen (1267). Nazwa ta byłaby wówczas znaczeniowa równa n. niem. (prus. pannin = bagno). Przybytek jednak uważa tę interpretację za błędną i odnosi tę nazwę do wsi Spędy (p.) w obecnej gm. Wilczęta. Taką samą wersję przyjmuje Leyding.
Sokolnik Młynary 2 Falkhorst niemieckie --
Sucha Młynary 1 Suche polskie? -- Potrzebne informacje co do pochodzenia nazwy. Co prawda, polska forma Sucha pojawia się u Chojnackiego, nie wiadomo jednak, czy jest to tylko spolszczenie n. niem., czy faktyczny źródłosłów nazwy.
Warszewo Młynary 5 Judendorf niemieckie Żydowo
  • Nazwa w latach 1936-45: Hermannswalde.
  • U Leydinga Żydowo.
Włóczyska Młynary 5 Vierzighuben niemieckie Wierzguby U Leydinga Wierzguby, co jest naturalnym spolszczeniem fonetycznem n. niemieckiej.
Zastawno Młynary 2? Schönberg niemieckie --
  • Stary wariant n. niemieckiej: Verpfändetdorf (dosł. "zastawiona wieś"), podawany przez Leydinga.
  • W 1455 roku wieś ta została przekazana pod zastaw miastu Elbląg przez Jana Bażyńskiego, w zamian za pożyczkę na wydatki wojenne. Powojenna nazwa polska (a także wariantywna n. niem., podawana przez Leydinga - o ile faktycznie jest to nazwa własna, a nie opisowa) nawiązuje do tego faktu historycznego.
Zaścianki Młynary 5? Schwangen pruskie? Szwągi (?) Nie posiadam odpowiednich materiałów, co do pochodzenia tej nazwy. Kierując się tylko i wyłącznie brzmieniem, snuję domysł, że może być to nazwa pochodzenia pruskiego (Gerullis jej jednak nie notuje), por. podobną nazwę Schwengen (ob. Swajnie w pow. lidzbarskim) o udokumentowanym pruskim pochodzeniu (~1360 Swaynien). Potrzebne jednak źródła.
Anglity Pasłęk 2 Angnitten pruskie -- 1335 Angliten, ok. 1550 Ankelitten.
Aniołowo Pasłęk 5 Rapendorf hybryda (prus. + niem.) Rapoty Zapis Rapotendorf z 1316 wskazuje na pierwotne prus. *Rapōtai (z niem. dostawką -dorf), dlatego też spolszczenie należałoby ustalić jako Rapoty. Tymczasem, zamiast tego ustalono po wojnie nazwę Aniołowo, która nawiązuje do znaczenia nazwy pruskiej (Rapy to duchy opiekuńcze w religii Prusów, porównywane często do judeochrześcijańskich aniołów), ale łamie zasadę, że staropruskich nazw nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie.
Awajki Pasłęk 2 Awecken pruskie -- 1333 Awayken, 1404 Aweyken.
Bądy Pasłęk 2 Bunden pruskie --
Borzynowo Pasłęk 2 Briensdorf niem. odosobowe -- Pierwotny zapis: Borynsdorf (1335). U podstawy tej nazwy leży nazwisko pierwotnego właściciela wsi - Hermana Boryna (słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa Borzynowo dobrze spolszcza tę starą nazwę (choć może teoretycznie poprawniejsze byłoby Borynowo, tak jak u Leydinga?).
Brzeziny Pasłęk 5 Emilienhorst niemieckie Emilin U Leydinga: Emilin (co stanowi nawiązuje do n. niem.).
Buczyniec Pasłęk 2 Buchwalde niemieckie --
Cierpkie Pasłęk 3 Friedheim niemieckie --
Nowy Cieszyn Pasłęk 2 Neu Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Stary Cieszyn (gm. Godkowo).
Czarna Góra Pasłęk 5 Juden niemieckie Żydy
  • Nazwa w latach 1936-45: Buchental.
  • U Leydinga Żydy.
Dargowo Pasłęk 2 Dargau pruskie -- 1374 Dargaw, 1411-19 Dergaw.
Dawidy Pasłęk 2 Davids niemieckie (imienne) -- Niem. także Davidskrug.
Drulity Pasłęk 2 Draulitten pruskie -- 1435 Drulyten, 1543 Traulitten.
Gibity Pasłęk 2 Giebitten pruskie --
Gołąbki Pasłęk 3 Spittels niemieckie --
Gryżyna Pasłęk 2 Greißings pruskie? --
  • Autorzy NMP chyba pochopnie zakwalifikowali tę nazwę jako niemiecką, nie zauważając zapisu Greissingkein z 1543 r., z wyraźnym prus. sufiksem -kaims. Kwestię jednak przydałoby się dokładniej zbadać.
  • Wariant potoczny: Grażyna. Jest to dowolne zniekształcenie nazwy urzędowej i nie powinno być używane.
Gulbity Pasłęk 2 Golbitten pruskie --
  • 1285 Gulbitten, Gulbiten.
  • Wariant: Golbity. Postać ta zapewne powstała pod wpływem formy niemieckiej, dlatego też lepiej używać formy urzędowej jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
Kajmy Pasłęk 2 Kaymen pruskie -- 1448 Kayn, 1531 Kaym.
Kawki Pasłęk 2 Kocken pruskie -- Przypuszczalnie niem. Kocken z wcześniejszego prus. *Kauk-, co pochodzi od Kauks (diabeł, demon) - stąd powojenna polska forma (tylko pozornie związana z "kawką" - ptakiem).
Kąty Pasłęk 2 Kanthen pruskie --
Kielminek Pasłęk 2 Köllming pruskie -- 1328 Kellmenike, Kolmenig, Kelmenick.
Kopina Pasłęk 5 Koppeln pruskie Kopiel
  • Nazwa Koppeln jest nie do końca jasnego, ale prawdopodobnie staropruskiego pochodzenia (być może od prus. kaps - mogiła). Przyjęta przez KUNM forma Kopina nie oddaje dokładnie brzmienia oryginału. Trafniejsza wydaje się być używana przez Leydinga forma Kopielewo, jednak należałoby z niej wyrzucić nieuprawnioną końcówkę -ewo. Forma Kopiel (Gen. do Kopieli) wydaje się być rozsądnym spolszczeniem oryginału.
  • Obocznie (XV w.) - Codeck (1402-08). Również staropruska, jej prawdopodobnym źródłosłowem jest prus. kaddegs (jałowiec), por. północnopolskie słowo kadyk (t.s.).
Krasin Pasłęk 3 Schönfeld niemieckie -- Nazwa położonej obok wsi pochylni Oleśnica nawiązuje zapewne do jakiejś przejściowej n. pol. tej wsi, używanej krótko po wojnie przez nowych osadników.
Kronin Pasłęk 2 Krönau pruskie -- Najstarsze zapisy: 1319 Crenyn, 1411/19 Cronyn. Słusznie więc sufiks -in.
Krosienko Pasłęk 2 Krossenfeld hybryda (prus. + niem.) --
Krosno Pasłęk 1 Krossen pruskie --
  • 1279 Crusien, 1308 Crossyn. Nazwa pruska, przejęta w pol. (już przed wojną) jako Krosno.
  • Obocznie na początku XIV w. istniała też nazwa Paslok (1308), przejęta od nazwy Pasłęka, skąd pochodził odbiorca nadania.
Kudyny Pasłęk 2~5? Komthurhof niemieckie (zepsute z prus.) (Kojtyny?) Pierwotnie n. pruska: Cotin, Cotyn (1319), Koythen (1327), Cotyn (1427), wtórnie Ko(y)tenhöfen, Kuntenhof (XVI-XVIII w.), co ostatecznie adideowano do postaci Komthurhof (niby "dwór komtura"). Zapisy pierwotne dla wsi wskazują na formę prus. *Kait-in- (co poprawniej byłoby spolszczyć jako *Kojtyny), ale nazwa pobliskiego lasu (od którego prawdopodobnie ta wieś oraz pobliski Kudyński Bór wzięły nazwę) widnieje w starych zapiskach jako Kudyn (1329), Cudynn (1351). Jeżeli uznać, że nazwy te były tożsame, to można by uznać współczesną formę Kudyny za poprawną.
Kudyński Bór Pasłęk 2~5 Komthurwald niemieckie (zepsute z prus.) (Kojtyński Bór?) Patrz wyżej: Kudyny.
Kupin Pasłęk 2 Kopiehnen pruskie --
  • 1281 Cupien, Cupieyn.
  • Wieś miała oboczną n. pruską, zapisaną jako Stanxil (1448).
Nowe Kusy Pasłęk 2 Neu Kußfeld niemieckie -- Nazwa pochylni Całuny, położonej nieopodal, utrwala przejściową polską nazwę tej wsi, używaną krótko po wojnie. Wariant ten opiera się na skojarzeniu z niem. küßen - całować.
Stare Kusy Pasłęk 2 Alt Kußfeld niemieckie -- W pobliżu wsi Stare i Nowe Kusy płynie rzeczka zwana Miłą lub Kusą (niem. Kußfelderfließ). Jednak jej pierwotna, staropruska nazwa to Dumina (1266 Dumine) i taką nazwę należałoby przywrócić (ma ona też polską tradycję - używa jej SGKP).
Kwitajny Pasłęk 1 Quittainen pruskie -- 1281, 1350 Quitteyn; 1411-19 Quittin.
Leszczyna Pasłęk 2 Hasselbusch niemieckie --
Leżnica Pasłęk 5 Lägs pruskie Łajsno
  • Do 2013 oficjalnie Leżnice.
  • 1277 Laysyen, Leicznicz; 1285, 1385 Leyssen. Nazwa pochodzenia pruskiego (rekonst. *Laisij- od laisā, glinka). Powojenna forma Leżnica lub Leżnice opiera się na jednostkowym zapisie z 1277, który wyraźnie stoi w sprzeczności z innymi zapisami. Z tego samego rdzenia wywodzą się prus. toponimy Łajs czy Łajsy (zresztą, nazwę pobliskiej doliny, zwanej po niem. Lägsergrund zrekonstruowano po wojnie właśnie jako Łajs), stąd proponuję formę konsekwentną z tymi nazwami. Nie ma uzasadnienia dla członu Leż- w pruskiej nazwie.
  • W 1780 zanotowana (jako historyczna) oboczna nazwa Maazen, również pruskiego pochodzenia.
Łączna Pasłęk 2 Wiesenhof niemieckie --
Łukszty Pasłęk 2 Luxethen pruskie -- 1295, 1385 Laucosede; 1411-19 Lawxetin.
Maciejowizna Pasłęk 2 Matzweißen hybryda? -- Nazwa o niejasnym pochodzeniu. Pierwotne zapisy: 1527 Matzweis, 1543 Maczweisen, 1590 Maczwoyse. Słownik etymologiczny Rymuta sugeruje, że mogą one oddawać polską formę Wieś Macieja (Macieja Wieś), ale to dość życzeniowa etymologia. Pierwszy człon zdecydowanie ma związek z imieniem Maciej (niem. zdrobnienie Matz od Matthias). W członie drugim może należy doszukiwać się pochodzenia pruskiego? W każdym razie, powojenne spolszczenie Maciejowizna z grubsza oddaje fonetykę nazwy.
Majki Pasłęk 2 (4?) Mäken odosobowe (Maki?) Nazwa wsi prawdopodobnie pochodzi od nazwiska Hansa Meckena, ale samogłoska w tej nazwie była w historii bardzo chwiejna (por. zapisy 1531 Maucken, 1577 Mecken, 1600 Mocken itp.), co czyni spolszczenie Majki mocno arbitralnym. U Chojnackiego pojawia się spolszczenie Maki, ale trudno powiedzieć, na ile jest ono autentyczne.
Malinowo Pasłęk 2 Amalienhof niemieckie -- Spolszczenie Amalienhof jako Malinowo zostało zaczerpnięte od wioski o tej samej nazwie w gminie Działdowo.
Marianka Pasłęk 2 Marienfelde niemieckie --
Marzewo Pasłęk 2 Mahrau pruskie --
  • 1386 Maraw, 1387 Mynauwten, Minautendorf. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
  • Do 2004 r. Morzewo. Taką postać ustaliła KUNM, jednak forma używana obecnie zdaje się być bliższa pruskiemu oryginałowi.
Nowa Wieś Pasłęk 1 Neuendorf niemieckie --
Nowiny Pasłęk 2 Neufelde niemieckie --
Owczarnia Pasłęk 2 Schäferei niemieckie --
Piergozy Pasłęk 2 Pergusen pruskie --
  • Potocznie także: Perkozy.
  • 1411/19 Pergosen. Nazwa pruska.
Piniewo Pasłęk 2 Pinnau pruskie --
Pólko Pasłęk 3 Freifelde niemieckie --
Robity Pasłęk 1 Robitten pruskie -- 1318 Rubiten. Wieś założona na polu Pastalwe (1318). Obie nazwy pruskie.
Rogajny Pasłęk 2 Rogehnen pruskie -- 1329, 1330 Rogayn.
Rogowo Pasłęk 1 Rogau pruskie -- 1356 Rogow, 1361 Rogaw. Nazwa pruska, ponowiona od n. rzeczki Rogowa (potocznie zwana "Bierutówką", od przejściowej nazwy Pomorskiej Wsi [zob. tam], co należy koniecznie wyrugować).
Rydzówka Pasłęk 3 Kalthof niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do znajdującego się w pobliżu wsi pagórka Reitzken Berg (95 m), którego polską nazwę KUNM ustaliła w formie Rydzówka. Potrzebne dalsze badania, co do etymologii nazwy tej górki (chociaż jest to wyraźnie nazwa nieniemiecka, zapewne staropruska) i na ile bliska potencjalnemu oryginałowi jest forma obecna (sądząc po formie niemieckiej, może poprawniejszym spolszczeniem byłoby Rydzki lub Rydzek?).
Rzeczna Pasłęk 5 Weeskenhof hybryda (prus. hydronim + niem.) Wąski Dwór
  • W latach 1946-1993 wieś nosiła nazwę Kalsk. Powód zmiany nazwy na Rzeczna nie jest mi znany.
  • Oryginalna nazwa Weeskenhof pochodziła od rzeki Wąski (Weeske). Źródłosłów ten, z racji jego staropruskości, należałoby w tym toponimie przywrócić (patrz też: Węzina, gm. Elbląg).
Rzędy Pasłęk 5? Rahnau pruskie? Raniewo (?) Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. oraz zapisy źródłowe. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą pruską.
Sakówko Pasłęk 3 Charlottenhof niemieckie (odimienne) --
Sałkowice Pasłęk 5 Zallenfelde niemieckie Sała
  • Nazwa wsi pochodzi od rzeczki Sały (niem. Zalle), której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Powojenna forma Sałkowice, choć oddaje ten źródłosłów, razi swoją sztucznością i niepoprawnością słowotwórczą (sufiks -(ow)ice tworzy nazwy rodowe - dodawanie go do nazwy rzeki jest co najmniej dziwne).
  • Oprócz tego, istniała w XIV-XVI w. tutaj pruska osada o nazwie tożsamej z nazwą rzeki (1390 Junge Salle, 1402/08 Salle). Niewykluczone, że jest to starsza nazwa tej miejscowości (taką możliwość dopuszcza NMP). Moim zdaniem to wystarczający przyczynek do tego, by uchwalić nazwę tej wsi w formie Sała, bez uprawiania dziwnego słowotwórstwa.
Skolimowo Pasłęk 5 Skollmen pruskie Skolimy 1350 Skolmen, 1448 Scolim. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją oddać wierniej (bez niepotrzebnego sufiksu -owo). Pierwotnie wieś nosiła inną nazwę, również pruską, zapisaną jako Wurgeln (1330); Wargalin, Worgalin (1385). Leyding używa formy Worgalin jako spolszczonej (obocznie do "Skolimowa"), aczkolwiek moim zdaniem najlepiej byłoby oddać oryginał jako Skolimy (ewentualnie Skolim - do Skolimia, w Skolimiu.
Sokółka Pasłęk 3 Sangershausen niemieckie --
Stegny Pasłęk 2 Steegen pruskie -- 1328, 1335 Stegen; 1411-19 Steegin. Nazwa pruska, prawdopodobnie bez związku ze Stegną (woj. pomorskie, pow. nowodworski), której nazwa uchodzi za słowiańską.
Surowe Pasłęk 6 Schönau niemieckie Szonów Kohutek spolszczył n. niem. jako Szonów (być może zaczerpnął tej formy z map lub oparł się na spolszczeniach nazw znanych ze Śląska, skąd pochodził). Chyba lepsze to od nazwy obecnej, ahistorycznej. Formant -ów jest w polskiej toponimii Prus bardzo rzadki, ale czasem się trafia (zwłaszcza w okolicach, gdzie brak przedwojennej ludowej tradycji - por. miejscowości Janów, Lisów koło Elbląga).
Talpity Pasłęk 2 Talpitten pruskie --
  • Obocznie funkcjonuje też forma Tolpity.
  • 1388 Talpotiten, Talptiten.
Tulno Pasłęk 2 Taulen pruskie --
Tumpity Pasłęk 2 Tompitten pruskie -- Potocznie także: Sokoły. Należy tępić tę formę.
Wakarowo Pasłęk 5 Wackelsdorf niemieckie (hybryda?) Kaukieny Najstarsze zapisy: 1349 Kauken, Kaukeyne; poł. XV w. Kaukeyne, Kaukone; 1427 Kaukonen vel Waycesdorff. Pierwotna nazwa tej miejscowości była więc pruska, prawdopodobnie od rdzenia kauk- "bies, zły duch w religii Prusów". Późniejsza nazwa Wackelsdorf zdaje się być hybrydą, pochodzącą od pruskiej nazwy osobowej Wayke, Waikel (tak według R. Przybytek) i chyba do tej etymologii próbuje nawiązać współczesne spolszczenie Wakarowo, chociaż moim zdaniem niedokładnie. Już bliższy prawdzie zdaje się podawany przez Leydinga wariant Waklewo, ale moim zdaniem najlepiej byłoby chyba nawiązać do nazwy pierwotnej - być może w formie Kaukieny (por. podobną n. m. litewską Kaukėnai [spolszczone Kaukieny], obecne "Jasnoje" na północnym skraju obw. królewieckiego).
Wikrowo Pasłęk 1 Wickerau pruskie -- Pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie: Gemmyten (1327), Gemiten (1335, 39) oraz Wickeraw (1339), Wickarow (1354). Ostatecznie przetrwała ta druga, później spolszczona jako Wikrowo.
Wójtowizna Pasłęk 2 Vogtshof niemieckie --
Zielno Pasłęk 4 Solainen pruskie Solajny
  • 1507 Sellen, 1543 Salewnen.
  • Powojenne spolszczenie Zielno zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako Solajny i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
Zielonka Pasłęcka Pasłęk 4 Grünhagen niemieckie Gronajny Przed wojną spolszczenie fonetyczne.
Zielony Grąd Pasłęk 3 Schönwiese niemieckie --
Barzyna Rychliki 5 Wiese niemieckie Wizna
  • Zapis pierwotny: 1310 Vysen
  • Istnieje sugestia, że może być to nazwa pruska, związana z pruskim ap. weisīs (łąka - znaczeniowo dokładnie to samo, co niem. Wiese) lub wēisis (owoc). Być może to życzeniowa etymologia, ale daje pretekst do wyzbycia się sztucznie nadanej, niehistorycznej (ergo, mało wartościowej) nazwy Barzyna. Leyding (1946) podaje powojenną spolszczoną formę Wizna. Wydaje mi się ona akceptowalna (porównaj też wieś Wizna w woj. podlaskim [w przeszłości ważny gród], której nazwa jest również posądzana o staropruskie pochodzenie).
Budki Rychliki 2 Bodeck niemieckie --
Buczyniec Rychliki 2 Buchwalde niemieckie --
Dymnik Rychliki 5 Stein niemieckie (zepsute z prus.?) Dymsztyn
  • Pierwotna nazwa - 1280 Dymsteines, 1280 Dymsteyne, 1400 Dynsteyn.
  • Nazwa pierwotna niewątpliwie pruskiego pochodzenia (rekonst. *Dimst-ein-), powojenna polska nazwa wyraźnie do niej nawiązuje, jednak w moim odczuciu niedokładnie. Należałoby zmienić tak, aby lepiej oddawała niepolski, staropruski charakter tej nazwy (sufiks -nik jest tu nie na miejscu). Leyding (1946) używał formy Dymicin, aczkolwiek bardziej systematycznym spolszczeniem byłoby *Dymsztyn (końcówka -sztyn daje poczucie niemieckości, jednak niejednokrotnie pojawia się również w nazwach pruskiego pochodzenia - por. Knoksztyn, Kalksztyn, Dźwiersztyny).
Dziśnity Rychliki 2 Dosnitten pruskie -- Pierwotnie *Disenītai (por. Dziśnity, gm. Małdyty).
Gołutowo Rychliki 5 Güntersdorf niemieckie Gołtowity Pierwotna nazwa pruska: 1364 Goltawit, Gultewite, Goltwyten. Obecne spolszczenie oddaje ją w sposób zniekształcony.
Grądowy Młyn Rychliki 2 Grundmühle niemieckie --
Jankowo Rychliki 1 Jankendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jelonki Rychliki 2 Hirschfeld niemieckie -- Koło wsi znajduje się pochylnia Jelenie. Nazwa pochylni utrwala używany krótko po wojnie wariant polskiej nazwy tej wsi.
Kiersity Rychliki 2 Kerschitten pruskie -- 1303 Kersiten, Kirsiten
Krupin Rychliki 2 Krapen pruskie -- 1321 Craupeyne; 1323 Craupin, Craupeyn
Kwietniewo Rychliki 2 Königlich Blumenau niemieckie -- Nazwa w latach 1931-45: Königsblumenau
Lepno Rychliki 5? Löpen pruskie Lepkajmy
  • Chociaż forma "Lepno" spolszcza niem. Löpen, chyba bardziej rozsądnym wyjściem byłoby odwołanie się do starszej, niezepsutej pruskiej formy tej nazwy - Lepekaym (zapisane ok. 1400), co można by było spolszczyć jako Lepkajmy (a może Lipkajmy - wg Gerullisa nazwa wywodzi się od prus. Leipa; Līpa - lipa).
  • Wieś nosiła pierwotnie inną, oboczną nazwę pruską, zapisaną jako Waitegarben, Waitigarb (1364). Niektórzy jednak odnoszą te zapisy do (nieistniejącej dziś) wsi Wójtowa Góra (niem. Petersdorf), położonej w tej samej gminie, kilka kilometrów na zachód od Lepna. Sądząc po nazwie tej zanikłej dziś wsi (będącej tłumaczeniem tej n. prus. na polski), KUNM raczej przyjęła taką identyfikację.
Liszki Rychliki 5 Leisten pruskie Delisty 1427 Delisten, 1448 Dalisten, 1539 Leiste. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna forma Liszki oddaje ją bardzo niedokładnie (trochę bliższa, acz wciąż niedokładna jest Leydingowa forma Listwy). Chyba najlepiej byłoby wprowadzić formę nawiązującą do najpierwotniejszych zapisów, nieskażonych niemieckim wpływem.
Marwica Rychliki 1? Marwitz słowiańskie? --
  • Dawniej dwie wsie: Marwica Wielka i Mała
  • 1303 Marewicz, 1427 Marwitcz. Nazwa słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia (pierwszy właściciel wsi nazywał się Albert Starepiwo, co wskazuje na słowiańską proweniencję wsi). Przyjętą po wojnie formę Marwica można więc uznać za rekonstrukcję pierwotnego kształtu nazwy.
Mokajny Rychliki 2 Storchnest niemieckie (Mokajmy)
  • Do 2005 oficjalnie: Mokajmy.
  • Pierwotnie nazwa pruska: Mokaym (1355). Poprawniejsza etymologicznie wydaje się więc urzędowa forma Mokajmy, ostatecznie zniekształcona do postaci Mokajny (czy warto jednak cofać tak drobną zmianę? Człony -kajmy i -kajny nierzadko mieszały się).
Powodowo Rychliki 5 Powunden pruskie Powądy 1285 Powunden, 1299 Powiden. Nazwa pruska, po wojnie spolszczona niedokładnie, z adideacją i nieetymologicznym dodatkiem przedrostka -owo. Forma taka byłaby do przyjęcia, gdyby wynikała z tradycji. Jednak w obliczu braku przedwojennej polskiej tradycji dla tej miejscowości, ten staropruski toponim należało spolszczyć w możliwie najbliższy oryginałowi sposób - jako Powądy lub Powundy.
Protowo Rychliki 2 Prothen pruskie -- 1287 Porotowe, 1437 Protheyn. Nazwa pruska, w zapisach widać wahania między sufiksem -aw-, a -ain-. Przyjęta po wojnie forma polska Protowo nawiązuje do najstarszego zapisu nazwy. Gdyby oprzeć się na postaci nowszej, można by spolszczyć tę nazwę jako Protajny (por. wieś Protajny pod Dzierzgonią).
Rejsyty Rychliki 2 Rossitten pruskie -- 1329 Reysitein, 1347 Reisethin
Rychliki Rychliki 2 Reichenbach niemieckie -- Nazwa powojenna nawiązuję do takich spolszczeń jak Rychnowo dla Reichenau, gdzie niemiecki rdzeń Reich- adideowany jest do polskiego przymiotnika rychły.
Sójki Rychliki 5 Köxten pruskie Kiekszty
  • Obocznie niem. Kögsten, Kägsten (końcówka XVIII w.).
  • 1303 Keexten, 1313 Kextin, 1437 Kexten, 1441 Kixsteyn. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. Sójki jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. kekštė - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi bukkawarni). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
Śliwica Rychliki 5 Nahmgeist pruskie Namieść
  • Do 2005 oficjalnie Śliwice. Taka forma bywa używana do dziś.
  • Nazwa Nahmgeist uchodzi za pruską. Chyba z powodu nieprzejrzystej etymologii i niejasnego znaczenia odstąpiono po wojnie od jej spolszczenia i ochrzczono wieś ahistoryczną, przypadkową nazwą Śliwice. Wydaje mi się jednak, że oryginał można by spolszczyć w formie Namieść. Może to i wydumana forma, ale przynajmniej w jakiś sposób nawiązuje brzmieniowo do pruskiego oryginału.
Święty Gaj Rychliki 2 Heiligenwalde niemieckie --
  • Nazwa miejscowości odwołuje się do istniejącego nieopodal świętego gaju - miejsca kultu Prusów, uważanego za przypuszczalne miejsce śmierci Św. Wojciecha.
  • Na mapie H. Bertrama Das Weichseldelta um das Jahr 1300, będącej próbą rekonstrukcji geografii delty Wisły w XIII-XIV w., wieś ta jest podpisana jako Crinichen. Jest to z pewnością nazwa pruska (nazwa owego świętego gaju?), jednak nie udało mi się ustalić źródła tego zapisu. Potrzebne są dalsze badania, co do tej nazwy.
Świdy Rychliki 2 Schweide pruskie -- 1287 Swyden, 1419 Sweyden.
Topolno Wielkie Rychliki 3 Groß Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Małe (gm. Markusy).
Wopity Rychliki 2 Opitten pruskie -- 1350 Wopitigen, 1375 Wopitten.
Wysoka Rychliki 2 Hohendorf niemieckie --
Bogdaniec Tolkmicko 5 Hohenhaff niemieckie Wysoka Według powojennych ustaleń KUNM, miejscowość miała nazywać się Wysoka (co jest tłumaczeniem pierwszego członu nazwy niem.), jednak "zwyciężyła" używana potocznie przez osadników nazwa "Bogdaniec" (pierwotnie odnosiła się ona do położonego nieopodal Suchacza). Nazwa ta jest tworem o zabarwieniu "patriotycznym" (odwołanie do Zbyszka z Bogdańca - bohatera Krzyżaków). Tego typu zideologizowanych nazw należałoby unikać.
Brzezina Tolkmicko 2 Birkau niemieckie -- Wieś założona w lesie o nazwie Dinau. Czy jest to nazwa pochodzenia pruskiego?
Chojnowo Tolkmicko 6 Konradswalde niemieckie Koniecwałd
Janówek Tolkmicko 2 Hansdorf niemieckie --
Kadyny Tolkmicko 1 Cadinen pruskie -- 1255 Terra Kadinensi, 1324 Kudyn, 1354 Kudien. Nazwa pruska.
Kamionek Wielki Tolkmicko 4 Groß Steinort niemieckie Sztynort
  • W przedwojennych dokumentach polską nazwę wsi podaje się jako Sztynort (Wielki) lub Stejnort (Wielki), czasem bez dookreślenia. Jako, że wieś Kamionek Mały (Klein Steinort) dawno już nie istnieje, dookreślenie można pominąć (ryzyko pomyłki ze Sztynortem w powiecie węgoborskim chyba nie istnieje).
  • Osada Kamienica Elbląska wydzielona z Kamionka Wielkiego. W obrębie tego nowego tworu administracyjnego znalazł się dawny folwark Witowo (niem. Hopehill), którego nietypowa, angielska nazwa została nadana przez osiadłego tutaj angielskiego kupca. Nazwa ta pokutowała jeszcze długo po wojnie jako "Wzgórze Nadziei" lub "Góra Nadziei" (a także pod swoją oryginalną nazwą) wśród miejscowych, nadana urzędowo nazwa "Witowo" nigdy się nie przyjęła.
Kikoły Tolkmicko 2 Kickelhof niemieckie --
  • Nazwa często błędnie cytowana jako "Kikoty" (m.in. na Wikipedii i Mapach Google).
  • W użyciu również nazwa Lipnik, nawiązująca do pewnego obszaru wsi, zwanego dawniej po niemiecku Die Fünf Linden (Pięć Lip). Dawniej znajdowała się w tym miejscu kapliczka św. Jakuba, otoczona pięcioma wielkimi lipami.
Łęcze Tolkmicko 1 Lenzen pruskie -- 1268 Landesen, 1298 Lentzen, 1312 Landesan. Nazwa pochodzenia pruskiego. Jest to jedna z najstarszych miejscowości w regionie. Wieś ta, a także obszar wokół niej, jest znana w historiografii pod zlatynizowaną nazwą Lanzania.
Nadbrzeże-Połoniny Tolkmicko 3 Reimannsfelde niemieckie (Nadbrzeże) Po wojnie majątek Reimannsfelde sztucznie podzielono na dwie części (nazwane Nadbrzeże i Połoniny). Chyba przydałoby się przywrócić jedność tej miejscowości i usunąć z mapy kłopotliwą nazwę "Połoniny" (zapewne "przywiezioną" tu przez powojennych osadników), która godzi w miejscową toponimię - odnosi się bowiem do gwarowego, południowopolskiego słowa "połonina", które jest zapożyczeniem wschodniosłowiańskim i na tych terenach nie miało prawa być znane.
Nowinka Tolkmicko 4 Neuendorf-Kämmereidorf niemieckie Nowa Wieś Max Bär w swoim dziele Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen... podaje dawną nazwę Bandejen dla wsi Neuendorf Höhe (ob. Nowina w gm. Elbląg, p.). Możliwe jednak, że w rzeczywistości chodziło mu o tę wieś, gdyż znajduje się ona w pobliżu dawnej pruskiej osady, zaświadczonej jako Bandeynen (1351), Bandayn (1418) - z opisów historycznych wynika, że wieś znajdowała się pomiędzy Tolkmickiem a Pogrodziem, co mniej więcej odpowiada położeniu dzisiejszej Nowinki (przed wojną Nowa Wieś). Niemniej, bezpośrednia identyfikacja tych zapisów z obecnie istniejącą wsią jest co najmniej wątpliwa.
Ostrogóra Tolkmicko 2 Scharffenberg niemieckie -- Nieoficjalnie Ostrobrzeg.
Pagórki Tolkmicko 6 Rehberg niemieckie Rebark Zapis Rhebarg (1682) najprawdopodobnie oddaje formę spolszczoną Rebark - taką interpretację przyjmują B. Czopek-Kopciuch i autorzy NMP. Warto więc chyba przywrócić tę autentyczną siedemnastowieczną ludową formę.
Pęklewo Tolkmicko 2 Panklau pruskie -- W XV w. Banklauke. Pierwotnie więc nazwa pruska z członem -lauks. Na tej podstawie można było tę nazwę spolszczyć jako Pękławki, niemniej człon prus. szybko uległ zniekształceniu do postaci -lau, toteż forma Pęklewo (wg autorów NMP u podstaw nazwy leży spruszczona pol. n. niem. Pęk, Pąk - niezbyt przekonuje mnie jednak ta interpretacja) również jest do przyjęcia.
Pogrodzie Tolkmicko 4~5 Neukirch niemieckie Pogardzice lub Pogardyty Część przedwojennych źródeł (począwszy od Ceynowy) podaje przedwojenną polską nazwę tej wsi jako Nowa Cerkiew. Niemniej, jest to raczej forma sztuczna, stworzona per analogiam do innych tak spolszczonych wsi o tej nazwie (np. Nowej Cerkwi w pow. nowodworskim), a nie rzeczywiście używane spolszczenie. Tymczasem, ta stara wieś posiadała starszą, pruską nazwę, zapisaną jako Pogardichen (1305). Ustalona przez KUNM forma Pogrodzie wyraźnie próbuje nawiązać do tej formy, jest to jednak nawiązanie bardzo luźne, zacierające pruski źródłosłów nazwy, a nie poprawne spolszczenie. Bliższe prawdy byłoby ustalenie formy typu Pogardyty lub Pogardzice (istnieje nawet sugestia [p. "Nazwy Miejscowe Polski" pod red. Rymuta], że nazwa ta, interpretowana jako Pogrodzice~Pogardzice jest słowiańską nazwą rodową od po- + gród. Etymologia raczej życzeniowa, ale samą formę Pogardzice można wziąć pod uwagę jako rozsądną polonizację formy pruskiej). Oprócz tego, SGKP (tom II s. 338) cytuje dawną nazwę wsi, pół-spolszczając ją jako Pogardisze, co można by "sprostować" na Pogardzice.
Przybyłowo Tolkmicko 3 Dünhofen (dolno)niemieckie --
Suchacz Tolkmicko 4~5 Succase pruskie Zukasy Nazwa Succase jest niewątpliwie pochodzenia pruskiego (od zuks - ryba, co do przyrostka por. Wilkasy). Powojenna nazwa "Suchacz" odzwierciedla tę nazwę, jednak dość niedokładnie, do tego z wyraźną adideacją. Myślę, że można byłoby ten toponim oddać wierniej, w formie która w pełni odzwierciedlałaby jego pruskie pochodzenie, np. Zukasy. Dodatkowo, w dziewiętnastowiecznych zapiskach Ceynowy pojawia się skaszubszczona forma Zôkazé (jakby "Zakazy"), prawdopodobnie stworzona przez niego. Proponowaną tutaj formę Zukasy można uznać za korektę tej formy.
Święty Kamień Tolkmicko 3 Wieck niemieckie -- Powojenna nazwa Święty Kamień jest chrztem nazewniczym, pochodzącym od położonego nieopodal osady świętego kamienia Prusów - wielkiego głazu narzutowego, uważanego za wyznacznik granicy między Warmią a Pogezanią.
Wodynia Tolkmicko 5 Klakendorf prawdop. niemieckie Kławki Nazwa wywodzi się od imienia Klauke, które jest zdrobnieniem imienia Klaus, ale równie dobrze może też być imieniem pruskim. Wydawałoby się rozsądne spolszczenie nazwy jako Kławki (por. wieś Kławki, gm. Stare Pole), zwłaszcza że przyjęta przez KUNM forma "Wodynia" razi sztucznością.

Powiat braniewski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Braniewo Braniewo (miasto) 1 Braunsberg niemieckie? --
  • Dawniej też: Brunsberga, Brunsberk.
  • Polska forma Braniewo (< *Bruniewo? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant Broniewo - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia Brunsberga, pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy Brunsberga i Braniewo były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant Braniewo, gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
  • Nazwa niemiecka Braunsberg (dawniej też Brunsberg, w miejscowej gwarze: Brûnsbarg, w 1249 Brusebergue), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
Frombork Frombork 1 Frauenburg niemieckie --
  • Dawniej też: Narzyce (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego na rzyce "na rzece" lub od nazwy rzeki Narusy [niem. Nartz, por. też zapis Naritz z 1629], płynącej nieopodal grodu).
  • W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem Civitas Varmiensis ("miasto warmijskie") lub Varmia (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
Pieniężno Pieniężno 6 Mehlsack pruskie Melzak
  • 1282 Melzak, 1312 Malcekuke. Nazwa niewątpliwie pruskiego pochodzenia (nowoprus. Malsakuks), chociaż z czasem adideowana do niem. Mehlsack "wór z mąką", co dało początek wielu fantazyjnym legendom o powstaniu miasta. Ta ludowa etymologia jest też upamiętniona w herbie miasta.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej i istnienia autentycznego, starego spolszczenia Melzak, powojenna Komisja Ustalania Nazw Miejscowości zarządziła postanowiła zastąpić ją sztucznym nowotworem Pieniężno. Jest to nazwa pamiątkowa, upamiętniająca postać Seweryna Pieniężnego (1890-1940) - polskiego działacza na Warmii, wydawcy przewojennej "Gazety Olsztyńskiej".
  • Z Melzakiem (lub jego okolicami) również wiążę się inną nazwę pruską: 1288 Wewa, 1292 Wewe. Był to gród Prusów, który prawdopodobnie stał na miejscu obecnego miasta.
  • Krótko po wojnie proponowano dla miasta następujące nazwy: Mąkowory (nawiązanie do ludowej etymologii nazwy niemieckiej, utrwalonej w herbie miasta) oraz Wewno (neologizm nawiązujący do wyżej wspomnianej nazwy Wewa). Ostatecznie jednak zdecydowano się na chrzest "Pieniężno" (jest to chyba najpóźniej uchwalony z tego typu chrztów).
Bemowizna Braniewo 3 Böhmenhöfen niemieckie --
Bobrowiec Braniewo 5 Kleine Amtsmühle niemieckie Biebrzański Młyn Istniała oboczna n. niem. Bewermühl, której pierwszy człon odwołuje się do nazwy rzeki Biebrzy (niem. Behwer, nie mylić z Biebrzą - dopływem Narwi), nad którą leży osada. Nazwa ta ma pochodzenie staropruskie i należałoby odzwierciedlić w nazwie polskiej ten źródłosłów - obecna nazwa Bobrowiec czyni to niedokładnie.
Brzeszczyny Braniewo 5 Schwillgarben pruskie Świgarby
  • 1579 Schwirgayn. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej, po wojnie nadano tej miejscowości zupełnie nową nazwę Brzeszczyny, upamiętniającą Jana Brzeszczyńskiego (1873-1946), polskiego działacza oświatowego na Warmii. Zamiast tej sztucznej pamiątkowej nazwy, proponuję adaptację nazwy oryginalnej jako Świgarby, opierając się na propozycji Leydinga.
Cielętnik Braniewo 2 Kälberhaus niemieckie --
Dąbrowa Braniewo 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Działy Braniewo 3 Albertshof niemieckie --
Elżbiecin Braniewo 2 Lisettenhof niemieckie --
Garbina Braniewo 5 Willenberg niemieckie Wielbórz Chociaż nie ma przedwojennej tradycji dla tej miejscowości, pierwsi powojenni osadnicy nazywali tę wieś mianem Wielbórz (naturalne przyswojenie nazwy niemieckiej) i nazwa ta była w nieoficjalnym użyciu co najmniej do późnych lat 60 XX wieku. Już przez samo to należałoby tę nazwę uszanować i uznać jej wyższość nad urzędowym nowotworem Garbina.
Glinka Braniewo 3 Hermannshof niemieckie --
Goleszewo Braniewo 5 Wilhelmshof niemieckie Wilamowo U Leydinga: Wilamowo. Forma ta jest nawiązaniem do nazwy pierwotnej, a ponadto pozwala na pozbycie się pseudosłowiańskiego chrztu "Goleszewo".
Grodzie Braniewo 3 Bahnhof Vogelsang niemieckie -- Wcześniej osada przystacyjna, należąca do Zakrzewca (Vogelsang), stąd nazwa niemiecka.
Gronowo Braniewo 1 Grunau niemieckie --
Gronówko Braniewo 2 Grunenfeld niemieckie --
Grzechotki Braniewo 3 Rehfeld niemieckie --
  • Do wsi należy też kolonia Sarniki, której nazwa nawiązuje do przedwojennej nazwy Grzechotek (Rehfeld od niem. Reh - sarna). Nie jest mi wiadome, czy osada ta miała przed wojną jakąś własną nazwę (na mapach widnieje jako część Rehfeld).
  • Teren obecnego przejścia granicznego w Grzechotkach znajduje się na terenie dawnej wsi Bilshöfen (powojenna n. pol. Bielsk).
Grzędowo Braniewo 3 Rödersdorf niemieckie --
Jarocin Braniewo 3 Herzogswalde niemieckie --
Józefowo Braniewo 2 Josephsau niemieckie --
Kalina Braniewo 2 Kayling pruskie? --
Kalinówek Braniewo 5 Einigkeit niemieckie Jedność U Leydinga dosłowne tłumaczenie n. niem.
Kiersy Braniewo 5 Kirschdorf niemieckie Wargławki Powojenna polska nazwa Kiersy jest adaptacją fonetyczną pierwszego członu nazwy niemieckiej. Może próbowano doszukać się w nim jakiegoś pruskiego początku (jakoby od kirsnas - czarny?), nie widzę jednak podstaw do takiej interpretacji. Wiadomo jednak, że teren, na którym założono tę miejscowość nosił pruską nazwę Wargelauken (1385) i chyba tę nazwę wypadałoby zaadaptować.
Klejnowo Braniewo 2 Klenau pruskie -- 1280 Cleynou, 1284 Cleynow, 1328 Clenovia
Klejnówko Braniewo 2 Gut Klenau pruskie -- Patrz wyżej: Klejnowo.
Krasnolipie Braniewo 2 Schönlinde niemieckie --
Krzewno Braniewo 3 Hohenwalde niemieckie --
Lipowina Braniewo 4 Lindenau niemieckie Lindenowo Przed wojną adaptacja fonetyczna.
Maciejewo Braniewo 3 Maternhöfen niemieckie --
Marcinkowo Braniewo 1 Mertensdorf niemieckie -- W czasach PRL (kiedy dokładnie?) osada wchłonęła sąsiednią miejscowość Antyki (niem. Anticken), której nazwa ma staropruskie pochodzenie.
Mikołajewo Braniewo 3 Blumberg niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do imienia odbiorcy nadania tej wsi w 1348 r.
Młoteczno Braniewo 2 Hammersdorf niemieckie --
Nowa Pasłęka Braniewo 4 Neu Passarge pruskie Nowa Pasaria Patrz niżej.
Stara Pasłęka Braniewo 4 Alt Passarge pruskie Stara Pasaria Obowiązująca forma nazwy rzeki Pasłęki jest sztuczna, książkowa. Powołał ją do istnienia któryś dziewiętnastowieczny badacz onomastyki (być może Zarański?), jednak jest ona kompletnie niezgodna z pruskim oryginałem (por. zapisy: 1251 Passaria, 1252 Passerie, 1374 Posary, Posarye, znane też są formy bez nagłosowego Pa-: 1251 Seria, 1289 Sery), a także z ludową tradycją polskich Warmiaków (ci nazywali ją Pasarią - gw. Pasaryi̯o, Leyding zaświadcza też "Posarga"). Niewykluczone, że forma ta powstała z błędnej identyfikacji zapisów źródłowych typu flumen Passaluc (1243), które w rzeczywistości odnoszą się do przepływającej przez Pasłęk rzeki Wąski. Formy Pasłęka nie da się więc obronić - jest to twór wyrosły na czyjejś fantazji lub nieporozumieniu. Dlatego też lepiej będzie, zarówno dla pamięci o pruskiej etymologii (rekonst. Paserrija, Serrija), jak i polskiej tradycji (tej ludowej, nie "książkowej") zmienić nazwę zarówno rzeki, jak i pochodzących od niej osad na Pasaria.
Pęciszewo Braniewo 3 Waltersdorf niemieckie --
Podgórze Braniewo 4 Huntenberg niemieckie Huntembark Co prawda, forma Podgórze jest poprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, ale w dokumentach siedemnastowiecznych znana jest forma spolszczona Huntembark.
Podleśne Braniewo 2 Vorderwalde niemieckie --
Prątnik Braniewo 3 Marienfelde niemieckie --
Prętki Braniewo 3 Marienhöhe niemieckie --
Rodowo Braniewo 2 Radau pruskie --
  • 1372, 1409 Rodow; 1419 Roddaw
  • W pobliżu tej wsi źródło ma rzeka o nazwie Gołuba - nie znalazłem jednak uzasadnienia historycznego dla takiej nazwy tej rzeki (jej przedwojenna nazwa niem. to Schwitze - zapewne pruska). Nie jestem do końca pewien genezy tej nazwy (nie wprowadziła jej KUNM - ta nigdy nie wydała odpowiedniego rozporządzenia dot. tej rzeki), zgaduję iż może być ona przejęciem jakiejś sztucznej rosyjskiej nazwy typu "Голубая". Nie udało mi się jednak ustalić, jak rzeka ta nazywa się po rosyjskiej stronie. Tak czy inaczej, jej właściwszą nazwą jest Świca (taką formę zresztą notuje Leyding) i takiej nazwy należałoby używać.
Rogity Braniewo 1~2 Regitten pruskie --
  • 1291 Rogiten, 1348 Rogitten, 1374 Rogite.
  • Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie Regity (taka forma widnieje też w PRNG jako wariant), ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopi kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
Różaniec Braniewo 2 Rosenort niemieckie --
Rudłowo Braniewo 2 Rodelshöfen niemieckie -- Pierwotnie niem. Rudolfshof (1374 Rudolfishove).
Rusy Braniewo 1~2 Rossen pruskie --
  • 1251 Russe; 1280, 1284 Russin, 1285 Russen.
  • Podobnie jak w przypadku wsi Rogity (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę Rosy. Niemniej, forma Rusy jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
  • Nazwa wariantywna wg PRNG: Rosiny. Raczej unikałbym tej formy.
Siedlisko Braniewo 3 Einsiedel niemieckie -- Pierwszy zapis zlatynizowany: 1341 Heremite. Na tej podstawie można było ustalić n. pol. jako "Pustelnia", niemniej brak takiej tradycji.
Stępień Braniewo 5 Stangendorf niemieckie Stęgnowo U Leydinga Stęgnowo, co jest spolszczeniem n. niem. Taki wariant wydaje się być lepszy od nieuzasadnionej nazwy obecnej.
Strubiny Braniewo 2 Strauben pruskie? -- Potrzebne informacje hist. i etym., co do pochodzenia nazwy wsi. Czy mamy do czynienia z nazwą pruską?
Szyleny Braniewo 2 Schillgehnen pruskie -- 1279 Syrien, 1282 Syryene, 1298 Schilien, 1305 Schyligen.
Świętochowo Braniewo 5 Sonnenstuhl niemieckie (tłum. z prus.) Sąkrześle Niemiecka nazwa miejscowości Sonnenstuhl jest dosłowną kalką pierwotnej nazwy pruskiej, zaświadczonej jako Sawliskresil (1423), rekonst. *Saulis-Krēslan, dosł. "krzesło Słońca". Nazwa ta wskazuje dość wyraźne na święte miejsce Prusów, związane z ich kultem solarnym. Ustalona po wojnie forma Świętochowo, choć oddaje "święty" charakter miejsca, jednak nijak nie odpowiada nazwie pruskiej i zaciera jej źródłosłów, ahistorycznie ją zesłowiańszczając. Autor proponuje własne spolszczenie fonetyczne nazwy oryginalnej (być może nieco wydumane, ale oddające pruski charakter nazwy).
Ujście Braniewo 3 Pfahlbude niemieckie --
Ułowo Braniewo 3 Auhof niemieckie -- Miejscowość powstała w okolicy o nazwie Aue (pol. powoj. Błonie), od której wzięła swą oryginalną nazwę. Raczej niemieckie.
Wielewo Braniewo 2 Fehlau pruskie -- 1260, 1266 Veylow; 1288 Velowe.
Wikielec Braniewo 2 Wecklitzmühle niemieckie (nazwiskowe?) --
Wilki Braniewo 1 Birkenau niemieckie -- Nazwę polską Wilki dla tej miejscowości podaje już SGKP. Skąd to? Może jakaś starsza nazwa pruska (prus. wilks = wilk)? Potrzebna dokumentacja.
Wola Lipowska Braniewo 3 Breitlinde niemieckie -- Powojenna nazwa Wola Lipowska zdaje się pochodzić od pobliskiej Lipowiny (p. wyżej), której historyczna nazwa to Lindenowo. Brak jednak tradycji dla formy "Wola Lindenowska". U Leydinga pojawia się bardziej "neutralna" nazwa Podlipie.
Zakrzewiec Braniewo 3 Vogelsang niemieckie --
Zawierz Braniewo 2 Zagern pruskie --
  • 1288 Zawer, Czawern; 1311 Sawers, 1361 Sawr, 1371 Zawir. Nazwa pochodzenia pruskiego. W formie zniemczonej nieregularne w > g. Przyjęta po wojnie forma polska opiera się na pruskim oryginale.
  • Pierwsza wzmianka na temat wsi jest anonimowa (1280 bona Dominorum Canonicorum), wspomina jedynie o "dobrach kanoników".
Zgoda Braniewo 3 Gerlachsdorf niemieckie --
Żelazna Góra Braniewo 2 Eisenberg niemieckie --
Baranówka Frombork 5 Schafsberg niemieckie (tłum. z prus.?) Owin Obok nazwy oficjalnej pojawia się w XIV w. wariant Ouwe (1366), Owen (1387). Prawdopodobnie jest to nazwa pochodzenia pruskiego (prus. awwins - baran), być może stanowiąca podstawę nazwy niemieckiej. Chyba warto byłoby adaptować tę nazwę fonetycznie, nawet jeżeli nazwa Baranówka w miarę oddaje jej znaczenie.
Biedkowo Frombork 2~3 Betkendorf niemieckie (imienne) --
Bogdany Frombork 3 Sonnenberg niemieckie --
  • Powojenna nazwa Bogdany, nadana przez KUNM, nawiązuje do nazwiska rodziny Bogdańskich - Polaków, zamieszkujących wieś Sonnenberg w XVII w. (p. W. Kętrzyński "O ludności polskiej..." s. 564, 581). Przy czym, Kętrzyński nie precyzuje położenia tej miejscowości, więc nie można z pewnością stwierdzić, czy chodzi akurat o ten Sonnenberg (jest to jednak prawdopodobne, gdyż chodzi o miejscowość na Warmii).
  • Czy nazwa niem. ("słoneczna góra") wskazuje na jakieś miejsce kultu solarnego Prusów?
Drewnowo Frombork 2 Drewsdorf niemieckie -- Powojenna nazwa polska nawiązuje do niemieckiej jedynie fonetycznie. Drewes jest bowiem niemieckim zdrobnieniem od Andrzeja (zresztą, wieś pierwotnie nazywała się Andresdorf [1304], co jest poświadczone).
Jędrychowo Frombork 2 Heinrichsdorf niemieckie --
Krzyżewo Frombork 2 Kreuzdorf niemieckie -- Pierwotnie Krebsdorf, od XIX w. zmienione w Kreuzdorf. Nazwa obecna jest kalką nazwy późniejszej.
Krzywiec Frombork 5 Dittersdorf niemieckie Woziny Pierwotna n. pruska: Woysien (1297), Wosgein (1298), pochodzi od prus. wuzē "koza". Jest ona ponowiona od pobliskiego lasu (dziś zwanego Kozi Borek), którego nowożytna niemiecka nazwa to Koßwald (hybryda od pol. koza + niem. Wald "las"), co sugeruje, że tej starożytnej nazwie pruskiej odpowiadała niegdyś jakaś n. polska z rdzeniem Koz-, niestety niezachowana w źródłach. KUNM nie wziąwszy pod uwagę tych faktów, nadała wsi nową nazwę Krzywiec, nawiązującą do przepływającej przez wieś rzeki Krzywianki (niem. Krumm Bach). Należało jednak nawiązać do pruskiego oryginału, co czynię.
Narusa Frombork 1 Narz pruskie (hydronimiczne) -- W SGKP jako: Narty (w treści hasła także Narusz), jednak samą rzekę (od której miejscowość wzięła swą nazwę) ten sam słownik nazywa Narusą, zgodnie z polskojęzyczną tradycją (por. też dok. 1251 Nerusse, 1287 Narossa, 1318 Narussa) i taka postać wydaje się być poprawniejsza.
Nowiny Frombork 2~5 Neufeld niemieckie -- Większość dzisiejszej wsi Nowiny to w rzeczywistości dawna wieś Kilie (niem. Kilienhof, 1304 Kilien, Leyding notuje też wariant Kibiten) o staropruskich korzeniach. Szkoda, że miejscowości połączono pod wspólną nazwą Nowiny, usuwając tym samym z mapy nazwę o pruskim pochodzenia. Może warto by przywrócić wsi Kilie jednostkowość i odróżniać ją od Nowin?
Ronin Frombork 2 Rahnenfeld niemieckie --
  • Do 2006 roku oficjalnie Ronina.
  • 1310 Ronenveld. Według autorów NMP nazwa niemiecka (od Run(n), Ron(n) "nacięcie, karb, przekop, parów"). Nazwa powojenna w jakiś sposób luźno oddaje brzmienie oryginału.
Wierzno Wielkie Frombork 6 Groß Rautenberg niemieckie Ruciany Wielkie
  • U Sieniawskiego: Ruciany Wielkie, podobnie też u Leydinga - Rucianka Wielka. Mamy tu więc do czynienia z historycznym (choć chyba niekoniecznie ludowym?) spolszczeniem. Nazwa obecna nie ma uzasadnienia. Nazwę Rucianka ostatecznie przeniesiono na sąsiednią wieś, położoną w obecnej gm. Młynary (p. wyżej).
  • Teoretycznie można pominąć człon Wielkie, jako że wieś Wierzno Małe (niem. Klein Rautenberg) obecnie nie istnieje.
Bartki Lelkowo 1 Bartken polskie? --
Bieńkowo Lelkowo 2 Bönkenwalde niemieckie --
Dębowiec Lelkowo 2 Eichholz niemieckie --
Giedawy Lelkowo 2 Gehdau pruskie --
  • Dawniej dwie wsi: Königlich Gehdau (królewskie) i Köllmisch Gehdau (chełmińskie, tj. wieś lokowana na prawie chełmińskim).
  • 1258 Geydowe, 1288, 1299 Geydaw.
Głębock Lelkowo 2 Tiefensee niemieckie --
Grabowiec Lelkowo 3 Schönwalde niemieckie --
Jachowo Lelkowo 3 Hanswalde niemieckie --
Jarzeń Lelkowo 2 Arnstein niemieckie -- Powojenna n. polska zdaje się luźno opierać na brzmieniu n. niem.
Jarzeński Młyn Lelkowo 2 Arnsteiner Mühle niemieckie --
Kildajny Lelkowo 2 Kildehnen pruskie -- U Kohutka: Kildeny. Forma raczej "mechanicznie" spolszczona, oparta na niemieckim. Raczej nie na tyle wartościowa, żeby zmieniać nazwę obecną.
Krzekotki Lelkowo 5 Klein Hasselberg niemieckie Haslewko U Leydinga: Haslewko (obocznie do n. obecnej), spolszczenie fonetyczne n. niem.
Krzekoty Lelkowo 5 Groß Hasselberg niemieckie Haslewo Co prawda, Leyding nie podaje nazwy Haslewo dla tej wsi, jednak istnienie nazwy Haslewko dla sąsiedniej wsi Klein Hasselberg niejako predestynuje istnienie takiej nazwy.
Kwiatkowo Lelkowo 2 Blumstein niemieckie --
Lelkowo Lelkowo 3 Lichtenfeld niemieckie --
Lutkowo Lelkowo 2 Lüdtkenfürst niemieckie --
Mędrzyki Lelkowo 5 Lauterbach hybryda? Ławta
  • Niemiecka nazwa osady pochodzi od rzeki Lauterbach, zwaną po polsku Ławtą (nazwa uchwalona przez KUNM). Pochodzenie nazwy tej rzeki nie jest dla mnie zbyt jasne - na pierwszy rzut oka wydaje się być ona nazwą niemiecką, oznaczającą tyle co "głośny potok" lub "czysty potok". Znane są jednak również pruskie toponimy i hydronimy z rdzeniem Laut- (p. Gerullis s. 85 - Lautekaym, Lauwete, Lawte). Fakt, że KUNM uchwaliła tę nazwę w formie Ławta może (choć nie musi) oznaczać, że doszukano się w niej pruskiego początku. Niezależnie jednak od pochodzenia nazwy rzeki, chyba wypadałoby, aby nazwana od niej wieś nazywała się tak samo, zwłaszcza że historycznie nazwa rzeczki i wsi były jednakowe. Twór Mędrzyki nie ma uzasadnienia.
  • Korzystając z okazji, należałoby też sprostować pewną błędną informację, którą podaje Wikipedia, a za nią liczne inne źródła. Ławta (niem. Lauterbach) nie jest tym samym, co Jarft (niem. Jarft) - są to dwie różne rzeki, przy czym Ławta jest południowym dopływem Jarftu (sam Jarft nie przekracza granicy obw. królewieckiego w żadnym miejscu). Powodem nieporozumienia jest prawdopodobnie rosyjskie nazewnictwo, które nadało obu rzekom wspólną, sztuczną nazwę Vituška (Витушка).
Miłaki Lelkowo 5 Müngen pruskie Minie Nazwa podejrzewana o pruskie pochodzenie. Chyba należy przyznać rację postulowanej przez Leydinga formie Minie, która z grubsza oddaje fonetykę oryginału i jest zdecydowanie lepsza od nowej, nieuzasadnionej nazwy Miłaki.
Młyniec Lelkowo 2 Mühlenfeld niemieckie -- PRNG notuje jako wariantową nazwę Mingin, która zdaje się nawiązywać do historycznej nazwy sąsiedniej wsi Miłaki (p. wyżej).
Młynowo Lelkowo 2 Mühlenhof niemieckie --
Nałaby Lelkowo 2 Nallaben pruskie --
  • 1290, 1336 Nalaben. Wieś założona na pruskich polach Arobiten i Keysonis (1290).
  • W PRNG wariant: Giedoły. Nazwa zapewne ponowiona od pobliskich Giedaw (o ile w ogóle odniesienie jej tutaj nie jest błędem po stronie autorów PRNG).
Perwilty Lelkowo 2 Perwilten pruskie -- 1282 Perwilten; 1326, 1333 Prewylten.
Piele Lelkowo 2 Pellen pruskie -- 1374 Pellin, Pelyn.
Przebędowo Lelkowo 1~2 Perbanden pruskie -- Normalnie uznałbym takie spolszczenie za zbyt zniekształcone względem oryginału, ale fakt, że pochodząca stąd rodzina von Perbandtów zwała się po polsku Przebędowscy daje usprawiedliwienie tej formie.
Słup Lelkowo 3? Schlepstein niemieckie --
  • Według autorów NMP, oryginalna n. wsi jest niemiecka (już w 1493 notowana jako Schlepstein), od śrdniem. slipstên (współcz. niem. Schleifstein) "osełka, kamień szlifierski". Co prawda, niemiecki portal bildarchiv-ostpreussen.de, który swoje informacje o miejscowościach i ich nazwach opiera podobno na pracy D. Langego "Geographisches Ortsregister Ostpreußen" (2005, nie dysponuję tym tytułem), przytacza dla tej wsi zapis Schlepstienen z 1785 roku. Zapis ten, o ile jest autentyczny, mógłby wskazywać na pruskie pochodzenie tego toponimu (końcówka -ienen jest typowa dla zniemczonych nazw pruskich). Jednak wobec niepewnej wiarygodności źródła (nie natknąłem się na taki zapis nigdzie indziej - nie zna go NMP, za to notuje w podobnym okresie zapis idetyczny z nowożytną niem. nazwą wsi), wolę wstrzymać się od pochopnych wniosków i pozostawić nazwę tej miejscowości "w spokoju" (chyba że ujawnią się jakieś dodatkowe fakty, mogące zdyskredytować niemiecki wywód autorów NMP).
  • Ten sam portal przytacza tu też parę innych, starszych zapisków, m.in. Swilgiten (1411/19), Swulgiten (1423), co jest nazwą niewątpliwie pruską, którą Gerullis umieszcza w komornictwie Cynty (co może odpowiadać położeniu tej wsi). Jednak, z powodu niepewnej wiarygodności portalu w kwestiach nazewniczych i faktu, że nigdy nie spotkałem się z takim utożsamieniem tej nazwy w żadnej innej literaturze, to również i tę rewelację wolę potraktować z pewną dozą dystansu.
Sówki Lelkowo 3 Schönfeld niemieckie --
Szarki Lelkowo 5 Sargen pruskie Sargi 1349 Sarien 1349 Sarginwalde. Nazwa pruska, chyba wypadałoby ją oddać dokładniej - bez adideacji.
Wilknicki Młyn Lelkowo 2 Wilknitter Mühle hybryda (prus. + niem.) --
Wilknity Lelkowo 2 Wilknitt pruskie -- 1304 Wilkini, 1309 Wilkenlauken, 1336 Wylkeniten. Początkowo wahanie prus. sufiksów.
Wola Wilknicka Lelkowo 3 Rosenwalde niemieckie -- Wieś powstała w pruskim polu osadniczym Wylkenithen (1336), które dało początek sąsiedniej wsi Wilknity (p. wyżej). Powojenna nazwa polska wyraźnie nawiązuje do tego faktu. Pierwszym właścicielem wsi (której pierwotna n. niem. to Wunnental - 1336) był Prus o imieniu Prestitunin.
Wołowo Lelkowo 2 Wohlau pruskie lub słowiańskie -- Potrzebne źródła. Gerullis tej nazwy nie notuje. Być może jest pruska, ale może być nawet słowiańska (por. Wohlau - Wołów na Śląsku. Może przeniesione?).
Wyszkowo Lelkowo 3 Hohenfürst niemieckie --
Zagaje Lelkowo 3 Hasselpusch niemieckie --
Zdrój Lelkowo 3 Schönborn niemieckie --
Białczyn Pieniężno 3 Lilienthal niemieckie --
Bornity Pieniężno 2 Bornitt pruskie -- 1304 Bornyten, Burnite
Borowiec Pieniężno 3 Borwalde niemieckie --
Brzostki Pieniężno 5 Freihagen niemieckie Fryhajny U Leydinga Fryhajny - fonetyczne spolszczenie n. niem. Końcówka -ajny zdaje się nawiązywać do nazw pruskich, niemniej taka cząstka zdarzała się również w spolszczeniach nazw niemieckich z członem -hain, -hagen (por. Grünhagen = Gronajny).
Cieszęta Pieniężno 5 Sonnenfeld niemieckie Szkudyty
  • Do 1996 oficjalnie: Cieszęty (tak ustaliła KUNM).
  • Miejscowość założona na pruskim polu Scudithen (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa Cieszęta jest zupełnie ahistoryczna.
Gajle Pieniężno 2 Gayl pruskie --
Gaudyny Pieniężno 2 Gauden pruskie -- 1324 Gaudyn
Glądy Pieniężno 1 Glanden pruskie -- 1324 Glandin
Glebiska Pieniężno 2 Kleefeld niemieckie --
  • Do 1996 oficjalnie: Glebisko.
  • Pierwotnie: Glewiske, Glebisken (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
Jesionowo Pieniężno 1 Eschenau niemieckie --
Jeziorko Pieniężno 2 Seefeld niemieckie -- Wieś leży w pobliżu niewielkiego jeziorka o staropruskiej nazwie Perkun (1374 Perkune), pochodzenia teonimicznego (świadczącej o istnieniu tu miejsca kultu boga Perkuna). Niemiecka nazwa tego jeziora to Seefelder See, pochodząca od nazwy tej wsi.
Kajnity Pieniężno 5~2 Heistern niemieckie Kajmity
  • Do 1999 oficjalnie: Kajmity
  • Pierwotnie: 1309 Kaymitten (nazwa od samego początku współistniała z niem. Heistern). Po wojnie wprowadzono nazwę Kajmity, dokładnie odzwierciedlającą oryginał, jednak ostatecznie forma ta uległa przekształceniu do postaci Kajnity. Powód zmiany nazwy nie jest mi znany, prawdopodobnie miejscowi używali formy z -n-, niemniej warto byłoby przywrócić postać etymologicznie poprawniejszą (nawet Leyding uważa Kajnity za błąd i poprawia tę formę na Kajmity w erracie).
Kierpajny Małe Pieniężno 2 Klein Körpen pruskie -- Patrz niżej.
Kierpajny Wielkie Pieniężno 2 Groß Körpen pruskie -- 1280 Kirpayn; 1308, 1309 Kirpein.
Kiersiny Pieniężno 2 Kierschienen pruskie --
  • 1284 Kirsin, 1287 Cirsini. Wieś powstała na pruskim polu Possede (1284), podobnie jak wieś Posady (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
  • Nieurzędowo także: Kierszyn (taki wariant podaje PRNG).
Kowale Pieniężno 3 Schönsee niemieckie --
Lechowo Pieniężno 6 Lichtenau niemieckie Lichnowy
  • W źródłach przedwojennych jako Lichnowy, postać Lechowo jest sztuczna, powojenna, nawiązuje do polskiego imienia Lech.
  • Pierwotnie: Peliken (1326) - nazwa pola, na którym powstała wieś (stąd Leydingowa forma Pełki). Z okolicami tej wsi łączy się również pruską n. terenową Colkstitien (1326).
Lubianka Pieniężno 2 Liebenthal niemieckie --
Łajsy Pieniężno 1~2 Layß pruskie --
  • 1304 Laysen, Leyse, Layse.
  • U Chojnackiego co prawda jako Lajzy, ale to chyba jego spolszczenie, a nie coś faktycznie używanego. Do formy obecnej nie można mieć zastrzeżeń.
Łoźnik Pieniężno 5 Lotterfeld niemieckie Pełty Miejscowość założona na pruskim polu Pelten (1325). Po wojnie nazwę Pełty otrzymała raczej niesłusznie miejscowość Steinbotten (patrz niżej Pełty), której nazwa sama w sobie jest pruska (wbrew pozorom, jakie stwarza człon Stein-), podczas gdy pierwotne "Pełty" dostały całkowicie nieuzasadnioną nazwę Łoźnik. Należałoby to sprostować.
Niedbałki Pieniężno 3 Lotterbach niemieckie --
Pajtuny Pieniężno 2~4 Peythunen pruskie -- (Pejtuny)
  • 1282 Poytun, 1304 Peytune. Wieś powstała na pruskich polach Marim (1282) i Speriti (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
  • Na niektórych przedwojennych mapach - Pejtuny. Jest to jednak raczej "mechaniczne" spolszczenie formy niem., nic wartego korekty.
Pakosze Pieniężno 5? Packhausen niemieckie? Pokusy (?) 1308 Pokusen, 1312 Puchusen. Nazwa uważana za niemiecką (co zgadzałoby się z faktami historycznymi - była to wieś niemiecka, nie pruska), jednak te zapisy historyczne mogą wskazywać na pierwotną formę pruską (za staropruską nazwę tę uważa Sieniawski - jednak jest to bardzo stare opracowanie, w dodatku jego wywody etymologicznie nierzadko bywają nietrafione). Jednak biorąc uwagę brzmienie tych zapisów, może można by się pokusić o dokładniejsze spolszczenie? KUNMowska forma Pakosze to już próba "slawizacji" nazwy - upodobnienia do słow. imienia Pakosz (Pakosław).
Pawły Pieniężno 2 Paulen pruskie -- 1374 Powils, Pewils. Nazwa pruska, być może utworzona od tamtejszej formy imienia Paweł.
Pełty Pieniężno 5 Steinbotten pruskie Stębuty Obecna nazwa nawiązuje do pobliskiego pruskiego pola osadniczego Pelten, które dało początek wsi Łoźnik (p. wyżej) i to właśnie tej wsi należałaby się ta nazwa (choć też nierzadko jedno pole dawało początek kilku wsiom). Za to nazwę Steinbotten (1335 Steinebutten, 1390 Steynbuth), jako staropruską, należałoby zaadaptować do języka polskiego. Wbrew pozorom, nie jest to nazwa niemieckiego, Gerullis przytacza pruską nazwę osobową Steynebuth, gdzie drugi człon zdaje się odwoływać do prus. buttan - dom.
Piotrowiec Pieniężno 4 Peterswalde niemieckie Pietrzwałd W przedwojennych źródłach jako Pietrzwałd, Pietrzywałd.
Pluty Pieniężno 1 Plauten pruskie -- 1325 Pluth. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 Plut - dawne jezioro, dziś bagno zwane Plut lub Wałsz).
Posady Pieniężno 2 Palten pruskie -- Chociaż nazwa wsi Palten jest pochodzenia pruskiego, po wojnie nadano wsi n. Posady, będącej spolszczeniem równie starej nazwy pola Possede (1288), na którym powstała ta wieś. Może to i słuszny ruch, biorąc pod uwagę, że nieopodal znajduje się wieś o bardzo podobnej nazwie Pełty, co zapewne skutkowałoby pomyłkami.
Radziejewo Pieniężno 3 Sonnwalde niemieckie --
Różaniec Pieniężno 2 Rosengarth niemieckie --
Sawity Pieniężno 2~5 Engelswalde niemieckie (Salwity?) Wieś powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie: 1326 Salwiten, Sawyten, Salwylten; 1404 Salwyten. Po wojnie oddano tę nazwę jako Sawity, ale większość zapisów wskazuje jednak na prus. *Salw-it, a więc zapewne słuszniejsza byłaby forma Salwity.
Wojnity Pieniężno 1 Woynitt pruskie -- 1288, 1289 Woyniten.
Wopy Pieniężno 2 Woppen pruskie -- 1325 Wuppe, Wuppen. Nazwa pruska. Przejściowo (XIV w.) oboczna n. niemiecka Hermannsdorf.
Wyrębiska Pieniężno 3 Lichtwalde niemieckie --
Żugienie Pieniężno 5 Sugnienen pruskie Sugniny
  • 1311, 1312, 1315, 1329 Sugenyn.
  • Nie znajduję uzasadnienia dla inicjalnego Ż- (dźwięk ten był ogólnie obcy językowi pruskiemu). Dlatego też postuluję wprowadzenie używanej przez Leydinga formy Sugniny.
Bliżewo Płoskinia 2 Blieshöfen niemieckie --
Chruściel Płoskinia 5 Tiedmannsdorf niemieckie Blizin Leyding podaje oboczną n. niem. Blissings, co spolszcza jako Blizin. Nazwa ta jest prawdopodobnie tożsama z nazwą łąki Plessinges, pojawiającej w dokumencie z 1284. Mamy więc tu do czynienia z prastarą pruską nazwą terenową (objaśnienie niem. z NMP nie ma podstaw). Zastosuję się więc do spolszczenia Leydinga, chociaż być może nagłosowe P- byłoby poprawniejsze.
Czosnowo Płoskinia 2 Knobloch niemieckie --
Dąbrowa Płoskinia 1 Schöndamerau niemieckie (2. człon z pol.) -- Leyding odnosi tu prus. nazwę Raystopelk (1284).
Demity Płoskinia 2 Demuth pruskie -- 1300 Demyta, 1301 Demita, 1346 Demyten
Długobór Płoskinia 2 Langwalde niemieckie -- Wieś znajduje się w pobliżu lasu o staropruskiej nazwie Worajny (1308 Worayne), zwanego po niem. Langwalder Wald.
Giedyle Płoskinia 2 Gedilgen pruskie --
Jarzębiec Płoskinia 3 Schönau niemieckie -- Potocznie też: Jastrzębiec.
Lubnowo Płoskinia 2 Liebenau niemieckie --
Łojewo Płoskinia 5 Lauenhof hybryda (prus. + niem.) Łunowo Pierwotnie Lunow (1323, 1337). Nazwa pochodzenia pruskiego (por. też nieistniejącą dziś już wieś Łunowo [w SGKP Lunawa] w pow. braniewskim), zachowana w pierwszym członie nowszej n. niemieckiej. Powojenna nazwa Łojewo jej nie oddaje.
Łozy Płoskinia 3 Klingenberg niemieckie --
  • Polska nazwa Łozy jest wynikiem (według autorów NMP błędnej) identyfikacji nazwy źródłowej Loysis z tą wsią (dokonanej przez Sieniawskiego). Według autorów NMP nazwa ta w rzeczywistości odnosi się do wsi Łajsy (gm. Pieniężno). Niemniej, z braku innej tradycji, niech tak już zostanie.
  • Wieś nosiła w historii trzy różne nazwy: Klingenberg, Wonnenberg i Lemkenhowe (= -hof), wszystkie pochodzenia niemieckiego.
Pielgrzymowo Płoskinia 1 Pilgramsdorf niemieckie --
  • Oboczna n. niem. Pelmsdorf (XVIII w.), forma skrócona.
  • Wieś powstała na pruskim polu Monetiten (1301). Leyding spolszcza tę pruską nazwę jako Montyty. Z drugiej strony, spolszczenie n. niem. jako Pielgrzymowo znane już przed wojną.
Pierławki Płoskinia 2 Parlack pruskie -- 1320 Pirlauke, Perlauke; 1328 Sperlauken, Perlauken.
Pierzchały Płoskinia 6 Pettelkau pruskie Putylków
  • 1296 Pokilkow, 1297 Pötlickow, 1311 Pottelkow, 1361 Puttilkow.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy i istnienia spolszczonej wersji Putylków (tak u Chojnackiego i na niektórych mapach), po wojnie nadano nową nazwę Pierzchały. Zbrodnia przeciwko pruskiemu nazewnictwu.
Piórkowo Płoskinia 2 Födersdorf niemieckie -- Potoczny wariant: Zaporowo.
Płoskinia Płoskinia 6 Plaßwich niemieckie Plaswik
  • 1301 Plastewiken, Plastwyten; 1232 Plastwyke. Nazwa pochodzenia pruskiego. Mimo istnienia przedwojennego spolszczenia Plaswik (Chojnacki), KUNM nadała miejscowości nową nazwę Płoskinia, może i bliską fonetycznie, ale kompletnie zacierającą pruskie pochodzenie oryginału.
  • Wieś założona na pruskim polu Scolyten (1305).
Podlechy Płoskinia 1 Podlechen pruskie --
  • 1311 Padeluchin, 1367 Padeluchen. Prawdopodobnie nazwa pruska.
  • Wieś powstała na pruskich polach Borwite i Penevelt (1315).
Robuzy Płoskinia 2 Rawusen pruskie -- 1304 Raus, Rabusen; 1314 Rawos. Przybytek rekonstruuje jako prus. *Rabusai lub *Rabuzai, toteż przyjęte przez KUNM spolszczenie (mimo dużych wahań fonetycznych oryginału), wydaje się być etymologicznie poprawne.
Strubno Płoskinia 2 Straubendorf niemieckie (hybryda?) -- Jakie jest pochodzenie pierwszego członu n. niem.? Skoro po 1945 skalkowano ją jako Strubno, być może uznano go za pruski. Czy ta nazwa stoi w związku z pruskimi toponimami typu Strobjehnen koło Rybak (niem. Fischhausen, obecnie "Primorsk" w obw. królewieckim).
Stygajny Płoskinia 2 Stigehnen pruskie -- 1290 Stigein, 1308 Scyen, 1344 Stigeynen.
Szalmia Płoskinia 1 Schalmey pruskie --
  • Dawniej też: Salmia.
  • 1287 Salmien, 1289 Schalmia.
Tolkowiec Płoskinia 5 Tolksdorf hybryda (prus. + niem.) Tulity
  • Pierwotnie: 1300 Tuliten. Nowo lokowana wieś miała dwie nazwy niemieckie: Bernhardsdorf (pocz. XIV w.) i Tolksdorf, przy czym ta druga to nazwa hybrydalna (od prus. *Tolk-, *Tulk-, por. Tolkmicko). Ostatecznie przetrwała ta druga.
  • Utworzona po wojnie forma Tolkowiec, chociaż odwołuje się do przedwojennej nazwy hybrydalnej, zachowując jej pruski rdzeń, sama w sobie jest tworem sztucznawym - razi w niej zderzenie pruskiego rdzenia z nadanym arbitralnie słow. sufiksem -owiec. Lepiej chyba byłoby spolszczyć nazwę starszą, jednoznacznie pruską, tak jak czyni to Leyding.
Trąbki Płoskinia 1~2 Klein Tromp pruskie --
  • Dawniej (XIII-XVII w.) Preuschtromp (Trąby Pruskie).
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Baldingis (1284).
  • Co do zapisów dot. nazwy obecnej, patrz niżej Trąby.
Trąby Płoskinia 1~2 Groß Tromp pruskie --
  • Dawniej Deutschtromp (Trąby Niemieckie). Dopiero później dookreślenia Groß, Klein w miejsce starszych Deutsch-, Preusch-.
  • Chojnacki podaje Klein Tromp i Groß Tromp jako Trąby Małe i Wielkie. Niemniej, formy obecne też są "do przyjęcia".
  • 1284 Trumpe, 1355 Trumpa. Nazwa pruska, w pol. przejęta jako Trąby.
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Worelauke (1297).
Wysoka Braniewska Płoskinia 5 Hogendorf niemieckie Stołgity Pierwotnie: Stolgiten (1317). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako Stołgity. Co ciekawe, Leyding konsekwentnie używa tej nazwy również w drugim tomie swojego pracy (dotyczącym nazw fizjograficznych), mimo że został on wydany dopiero w 1959, długo po oficjalnym ustaleniu nazw w regionu (i wspominane tam nazwy miejscowe są na ogół zgodne z ustaleniami). Mogłoby to sugerować, że nazwa ta była jeszcze wtedy w potocznym użyciu.
Bardyny Wilczęta 2 Baarden pruskie -- 1282 Bardin, 1323 Bardyn
Bronki Wilczęta 2 Breunken niemieckie -- Wieś powstała na pruskim polu o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal osada Tatarki (p. niżej). Ponieważ przyjęta przez KUNM nazwa Bronki dobrze naśladuje n. niem. (Breunken od niemieckiej n. os. Breunig), uważam że tej drugiej miejscowości (o ahistorycznej nazwie Tatarki) bardziej należy się zmiana nazwy.
Chmielówka Wilczęta 2 Hopfenbruch niemieckie --
Dębiny Wilczęta 5 Borchertsdorf niemieckie Burkarty
  • Leyding (1946) podaje powojenne spolszczenie n. niem. jako Burkarty - chyba warte wprowadzenia, zamiast obecnej, nieuzasadnionej formy.
  • Rymut (NMP vol. 2) podaje tu też nazwę Krungsten, niewątpliwie pruskiego pochodzenia, padającą w dokumentach. Obarcza ją jednak wykrzyknikiem (jako błąd?), ale w żaden sposób jej nie wyjaśnia.
Gładysze Wilczęta 5 Schlodien pruskie Skłodyny 1267 Schloydien. Nazwa pruskiego pochodzenia. Po wojnie nadano wsi ahistoryczną nazwę Gładysze, którą należałoby zastąpić spolszczeniem oryginału.
Górski Las Wilczęta 2 Guhrenwalde hybryda (prus. + niem.) -- Człon Górski w nazwie nie pochodzi od polskiego ap. góra, tylko od nazwy wsi Góry (pruskiego pochodzenia), p. niżej.
Góry Wilczęta 1 Guhren pruskie -- 1339 Girreyn, Gureyn; 1373 Guren. Nazwa pruska, w pol. adideowana (tak już u Chojnackiego).
Jankówko Wilczęta 3 Hensels niemieckie --
Karpówek Wilczęta 3 Muttersegen niemieckie -- Potocznie też: Macierz (w PRNG i na mapach).
Karwiny Wilczęta 2 Karwinden pruskie --
  • 1333 Kurwingen, 1349 Karwingen. Nazwa pruska, przejęta od n. lasu (1344 Carwingyne).
  • Pobliska osada Dębień (zwana także Józefowem), tworząca z Karwinami jedno sołectwo jest miejscowością nową, wydzieloną z Karwin. Osada przejęła nazwę po nieistniejącym dziś folwarku Dębień (niem. Louisenwalde), położonym na wschód od Karwin. Z kolei wariantywna nazwa Józefowo to przejściowa, używana krótko po wojnie przez nowych osiedleńców nazwa Karwin.
Księżno Wilczęta 2 Fürstenau niemieckie --
Lipowa Wilczęta 5 Lipprode niemieckie (hybryda?) Lipród
  • Czy pierwszy człon n. niem. jest pruski? (por. różne inne pruskie toponimy z członem Lip-)
  • U Leydinga fonetyczne spolszczenie Lipród.
Ławki Wilczęta 2 Lauck pruskie -- 1366 Lauke, 1376 Lawken. Nazwa pruska, równa ap. lauks "pole".
  • SGKP podaje nazwę polską jako Łąk, ale obarcza ją znakiem zapytania - forma to raczej zmyślona, zresztą niepoprawna językowo. Forma Ławki, zgodna z licznymi spolszczeniami nazw pruskich, które asymilują prus. -lauks jako -ławki, jest formą jedynie poprawną.
Nowica Wilczęta 4 Neumark niemieckie Nowy Targ Przed wojną dosłowne spolszczenie. Obecna forma jest sztuczna.
Słobity Wilczęta 2~4 Schlobitten pruskie (Żłobice?)
  • 1344 Slobit, Slabite; 1349 Slowiten, Slowittin.
  • Przed wojną funkcjonuje (zwłaszcza na mapach) spolszczenie nazwy jako Żłobice (u Chojnackiego Żłobity - z restytucją prus. sufiksu). Nazwa ta w dość luźny sposób oddaje pruski oryginał i trudno mi powiedzieć, na ile jest wartościowa. Mało prawdopodobne, by nazwa ta wywodziła się z jakiejś ludowej tradycji, prędzej to wymysł kartografów. Forma Słobity, ustalona po wojnie przez KUNM, o wiele lepiej oddaje staropruskie pochodzenie nazwy. Generalnie staram się trzymać form przedwojennych, ale w tym wypadku chyba lepiej odstąpić od dość naciąganej i raczej sztucznawej "tradycji".
  • Inną formą, używaną zaraz po wojnie (jako nazwa stacji kolejowej) był Słowicin, chyba oparta na zapisie z 1349 r. albo sztucznie "zesłowiańszczona".
Sopoty Wilczęta 2 Seepothen pruskie -- 1402-08 Sapoten, 1413 Sopoythen, 1422 Soppothen.
Sośnica Wilczęta 3 Friedrichshof niemieckie --
Spędy Wilczęta 2 Spanden pruskie --
  • Pierwotnie: 1267 Panyen, 1339 Panyn. Nazwa pruska, równa ap. pannin = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi Sąpy (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
  • Nazwa Spanden późniejsza (notowana od połowy XVI w. - 1552 Spandenn), również pruska.
Stare Siedlisko Wilczęta 5 Ebersbach niemieckie Wieprza
  • U Leydinga i w PRNG jako wariant: Dzikowo.
  • Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia Ebersbach (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie Wieprza. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
Tatarki Wilczęta 5 Spitzen niemieckie Skułtyny Osada powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal wieś Bronki (p. wyżej). Ponieważ nazwa pierwotna jest pruskiego pochodzenia, a nazwa obecna (nadana przez KUNM) nie ma uzasadnienia historycznego, postanawiam spolszczyć pruski oryinał w formie Skułtyny (por. wieś Skułty koło Miłomłyna [dziś nieistniejąca]).
Wilczęta Wilczęta 6 Deutschendorf niemieckie Niemce
  • Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie Niemce. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmijskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy Wilczęta.
  • Z kolei podawany przez Kohutka wariant "Podstolice" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.

Powiat iławski (d. suski)

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu nowomiejskiego, które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Iława Iława (miasto) 1 Deutsch Eylau pruskie --
  • Nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. Īlawa). Człon Deutsch ("niemiecka"), obecny w niemieckiej postaci nazwy, odróżnia tę miejscowość od Iławki al. Pruskiej Iławy (niem. Preußisch Eylau), położonej w obecnym obw. królewieckim (pod sztuczną rosyjską nazwą "Bagrationovsk"), tuż za sztuczną granicą polsko-rosyjską.
  • Od 1999 (i wcześniej w latach 1959-75) siedziba powiatu. Przed 1959 i w okresie przedwojennym stolicą odpowiadającego powiatu był Susz.
Gródek Iława (miasto) 6 Klein Werder niemieckie Ostrówek Z tego, co udało mi się ustalić, powojenna nazwa tej części Iławy to "Gródek". Nazwa ta, nieumotywowana historycznie, dzisiaj już chyba nie znajduje użycia. W opracowaniach przedwojennych spotykamy polską nazwę Ostrówek, którą chyba warto przypomnieć.
Wesołówka Iława (miasto) 3 Freundshof niemieckie -- Nazwa urzędowa. Dzisiaj obszar tej dawnej miejscowości jest raczej określany jako "Osiedle Ostródzkie" (tylko czy ta nazwa jest równoznaczna z dawną "Wesołówką"?).
Wielka Żuława Iława (miasto) 4 Groß Werder niemieckie Ostrów Źródła przedwojenne notują nazwę Ostrów. Używana obecnie nazwa Wielka Żuława jest wtórnym, dosłownym tłumaczeniem n. niem.
Kisielice Kisielice 1 Freistadt niemieckie --
  • Dawniej też: Kisielec (w starej literaturze).
  • Nazwa Kisielice oryginalnie polska (słowiańska). Istnieje od przynajmniej XV w., obocznie do n. niemieckiej (zaświadczonej wiek wcześniej).
Witowo Kisielice (cz. miasta) 1 Vitowo polskie -- Nazwa południowego przedmieścia Kisielic. Została oficjalnie zniesiona w 2003 roku, zapewne nie funkcjonowała w powszechnym obiegu (brak potrzeby dzielenia tak niewielkiego miasta na dzielnice).
Susz Susz 1 Rosenberg niemieckie --
  • Nazwa Susz istnieje przynajmniej od XV w., obocznie do n. niemieckiej. Przypisuje się jej staropruskie pochodzenie (rekonst. Susē), prawdopodobnie od jakiejś stprus. nazwy osobowej.
  • Od XIX w. do 1958 stolica powiatu. Mimo to, siedziba reaktywowanego powiatu została ahistorycznie umieszczona w Iławie.
Zalewo Zalewo 1 Saalfeld niemieckie --
  • Dawniej też: Zełwałd
  • Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana jako Zełwałd, następnie Zalewo.
  • Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie Ewingi (niem. Ewing-See). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
Borek Iława 1 Borreck polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hochfelde.
Dąbrowa Iława 1 Damerau polskie -- Dawniej też: Damry (Kętrzyński).
Dół Iława 1 Daulen pruskie lub słowiańskie --
  • NMP (t. II, s. 414) uważa tę nazwę za polską, chociaż nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia.
  • Położone obok wsi Jez. Iławskie, zwane było też Jeziorem Dolskim (niem. Eylenz-See albo Daulen-See).
Drwęca Iława 6 Forsthaus Stenkendorf niemieckie Stańkowo Leśne Przed wojną leśniczówka nosiła nazwę tożsamą z nazwą Stanowa (p. niżej). Ponieważ Stanowo nosiło przed wojną nazwę Stańkowo, uważam że powinno się tę nazwę tu przywrócić (z dookreśleniem Leśne, jak zwykło się odróżniać leśniczówki od tak samo nazwanych wsi). Powojenna nazwa Drwęca, pochodząca od rzeki, jest ahistoryczna.
Dziarnówko Iława 1 Klein Seehren pruskie --
  • 1317 Sernauken, 1333 Sernauken. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Dawniej też: *Dziarnówki Małe (?), p. niżej Dziarny.
Dziarny Iława 1 Groß Seehren pruskie --
  • 1338 Sernawischen, 1436 Sernau. Nazwa staropruska.
  • Dawniej też: *Dziarnowo (?), Dziarnówki Wielkie (1667-72 Zarnowki Wielkie, odczytywane też jako "Żarnówki").
Emilianowo Iława 2 Emilienhof niemieckie --
Franciszkowo Iława 5~6 Freudenthal-Gut niemieckie Nowe Wybudowanie-Dwór (?)
  • Miejscowość była majątkiem, przynależącym do sąsiedniej wsi Freudenthal (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), z którą dzieliła nazwę.
  • Początkowo po wojnie Freudenthal i Freudenthal-Gut nazywano po polsku Wesołowo i Wesołówko, tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Ostatecznie przyjęto jednak nazwę "Franciszkowo" Górne i Dolne (dookreślenie "Górne" z czasem przestało funkcjonować), która nie ma żadnego uzasadnienia.
  • Ponieważ obecne Franciszkowo i Franciszkowo Dolne przed wojną dzieliły tę samą nazwę, której odpowiada przedwojenne Nowe Wybudowanie (p. niżej), wydaje się zasadne, aby przywrócić tę nazwę również w przypadku tej osady. Ponieważ miejscowość była określana przed wojną jako "dwór" (Gut/Hof), wydaje się, że można by dookreślić tę nazwę jako Nowe Wybudowanie-Dwór. Taka nazwa może budzić zdziwienie, ale i tak wydaje się najbardziej rozsądnym rozwiązaniem i pozwala usunąć z mapy nieuprawnione "Franciszkowo". Ewentualnie można by przywrócić powojenne ludowe Wesołówko (jako nawiązanie do n. niem.), ale taka nazwa nie oddaje związku między miejscowościami.
Franciszkowo Dolne Iława 6 Freudenthal niemieckie Nowe Wybudowanie
  • Krótko po wojnie i do dziś potocznie: Wesołowo.
  • Wieś Freudenthal ludność polska określała mianem Nowe Wybudowanie ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa Franciszkowo nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę Nowe Wybudowanie. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
Frednowy Iława 1 Frödenau niemieckie --
Gałdowo Iława 1 Goldau pruskie -- 1355 Goldowe.
Gardzień Iława 1 Garden pruskie al. słowiańskie -- Dawniej też: Gardy, Gardzin (formy raczej wtórne).
Gromoty Iława 1 Gramten pruskie -- 1437 Grammeth.
Gulb Iława 1 Gulbien pruskie --
  • Poprawna odmiana: Gulb - do Gulbi (r. żeński, jak Gołdap).
  • Nazwa pruska od gūlbs - łabędź. Notowana przez Leydinga nazwa Łabędno to zapewne sztuczne tłumaczenie.
Jachimówka Iława 2 Joachimsthal niemieckie --
Jażdżówki Iława 1 Jadziowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Seefriede.
Jezierzyce Iława 1 Geserich pruskie (hydronimiczne) -- Nazwa wsi ponowiona od nazwy jeziora Jeziorak (niem. Geserich-See), zwanego dawniej po polsku także Jezierzyce. Nazwa jest pruskiego pochodzenia, w języku polskim silnie adideowana. Nazwa wsi utrwala starszą polską postać nazwy jeziora.
Jeziorno Iława 3 Schöneck niemieckie -- Do 1999 oficjalnie: Piec (tak również u Leydinga). Do dziś nazwa bywa używana w formie Piec-Jeziorno (często mylnie cytowana jako "Pięć-Jeziorno"). Nie ma jednak uzasadnienia historycznego dla takiej podwójnej nazwy. Oba warianty są tworami powojennymi.
Julin Iława 2 Julienhof niemieckie --
Kaletka Iława 4? Kalittken polskie Kalitka
  • Nazwa w latach 1938-45: Kallitten.
  • Z zapisów i tradycji przedwojennej wynika jednoznacznie forma Kalitka. Taką formę też przyjął po wojnie KUNM, tak więc używana dziś "Kaletka" jest wynikiem jakiegoś przeinaczenia (hiperpoprawność?). Chyba warto to naprostować.
Kałdunki Iława 6 Klein Schönforst niemieckie Szenworst Mały
  • Po więcej wyjaśnień, patrz niżej Kałduny.
  • Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa Rudzienice-Kałdunki (w takiej postaci również miejscowość ta widnieje w oficjalnych spisach od 2005 r.). Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
Kałduny Iława 6 Groß Schönforst niemieckie Szenworst Wielki Nazwa Kałduny (a także sąsiednie Kałdunki), wprowadzona po wojnie, pochodzi od nazwy wodnej Kałdun lub Kałdunek (niem. Groß, Klein Kaldunen-See), którą noszą aż cztery obiekty w pobliżu wsi (trzy jeziora i rzeczka). Jest to staropruska nazwa wodna (pierwotnie 1323 Candyein, 1400 Caldein, 1415 Kandein), która z czasem uległa wpływowi polskiemu. Nie jest to jednak historyczna nazwa tych miejscowości. Przedwojenne ludowe spolszczenie tej n. miejscowej brzmiało Szenworst (spotykane też: Szonforst), co wypadałoby przywrócić.
Kamień Iława 1 Stein niemieckie --
  • Pierwotnie: Łabędź (1335). Nazwa Stein pojawia się niedługo później.
  • Współcześnie miejscowość podzielona na Kamień Duży i Mały, przed wojną była to jedna miejscowość.
Kamionka Iława 1~4 Groß Steinersdorf niemieckie (Kamionki)
  • Wieś powstała na pruskim polu osadniczym Sogar (1294).
  • Przed wojną: Kamionki. Powojenna zmiana rodzaju nazwy niejasna.
  • Wieś wchłonęła sąsiednią miejscowość Klein Steinersdorf, zwaną po polsku Silma. Nazwa ta jest pochodzenia pruskiego, pochodzi od położonego obok wsi jeziora.
Karaś Iława 1 Karasch polskie --
Karłowo Iława 1 Karlau polskie -- Część wsi Rudzienice, często używana nazwa Rudzienice-Karłowo (od 2005 r. oficjalna) - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
Katarzynki Iława 1 Katarschinken polskie -- Późniejsza, urzędowa n. niem: Neukrug (kiedy wprowadzona?).
Kozianka Iława 1 Kosanken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinsehren-Abbau.
  • Dawniej też: Kożanka (-ż- jako hiperpoprawność lub pod wpływem gwarowym).
Kwiry Iława 1 Quirren pruskie --
Laseczno Iława 6 Groß Herzogswalde niemieckie Rycwałd Oboczna (ludowa) n. niem: Retzwalde (stąd przedwojenne spolszczenie). Obecna nazwa jest chrztem KUNM.
Laseczno Małe Iława 6 Klein Herzogswalde niemieckie Rycwałdzik
  • Po więcej wyjaśnień: patrz wyżej.
  • Krótko po wojnie, Leyding odnotowuje polską formę Osiniec - ta się jednak ostatecznie nie przyjęła.
Lowizowo Iława 1 Luisenseegen niemieckie -- Obocznie: Łowizowo. Nie wiem, która nazwa obowiązuje obecnie, obie są spotykane w opracowaniach przedwojennych (Lowizowo częściej).
Ławice Iława 1 Hansdorf niemieckie --
  • Polska nazwa Ławice pojawia się pierwszy raz u Kętrzyńskiego. Niepewnego początku (zapiski terenowe Leydinga poświadczają, że funkcjonowała u ludu w latach 30. XX wieku).
  • Leyding odnotowuje formę Januszkowo, opartą na niemieckiej (por. 1325 Hannusdorf). Nie notowana wcześniej, może jego twór.
Makowo Iława 3 Melchertswalde niemieckie --
Mały Bór Iława 1 Klein Heide niemieckie -- Miejscowość Papiernia wydzielona z Małego Boru.
Mątyki Iława 1 Montig pruskie -- Dawniej też pisane: Montyki.
Mózgowo Iława 1~4 Mosgau słowiańskie (Mozgowo)
  • Przed wojną raczej: Mozgowo (bez "ó").
  • Pierwotnie: 1323 Nosgowicz, 1393 Nosgwicz, Nosowicz - chyba Mozgowice al. Nozgowice.
Nejdyki Iława 1 Neuguth niemieckie --
Nowa Wieś Iława 1 Neudorf niemieckie --
Nowy Ostrów Iława 1 Neu Werder niemieckie --
Owczarnia Iława 1 Schäferei niemieckie -- Cześć wsi Gałdowo, nie wiem na ile jej nazwa funkcjonuje.
Pikus Iława 1 Pikus pruskie? -- Przydałyby się informacje etymologiczne.
Prasneta Iława 1 Hütte niemieckie --
  • Niem. też Alt-Hütte.
  • Nazwa Prasneta pojawia się u Kętrzyńskiego. Pochodzenie tej nazwy jest niejasne, nie figuruje też ona w żadnych starych dokumentach. NMP (t. IX, s. 234) uważa tę nazwę za sztuczną, aczkolwiek być może ma ona jakiś związek z nazwą położonej nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) wsi Praszki (niem. Prassen, patrz niżej).
Praszki Iława 4 Prassen pruskie? Prasy
  • U Chojnackiego i Leydinga Prasy. Dla obowiązującej formy Praszki nie znajduję uzasadnienia.
  • Potrzebne zapisy źródłowe i informacje etymologiczne. Identyczna n. Prassen (ob. Prosna) niedaleko Sępopola uchodzi za pruską.
Przejazd Iława 6 Freydeck niemieckie Frejdyki
Radomek Iława 1 Klein Radem słowiańskie -- 1324 Radem. Nazwa ponowiona od Radomna w obecnej gm. Nowe Miasto Lubawskie.
Rodzone Iława 1 Deutsch Rodzonne polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Rosen.
  • Oboczna nazwa niem. (przed 1938): Rosenkrug, także Rodnen.
  • Dawniej istniała po sąsiedzku również wieś Rodzone Polskie (niem. Polnisch Rodzonne, od 1877 Rosen), która po IWŚ znalazła się po drugiej (polskiej) stronie granicy.
Rudzienice Iława 1 Raudnitz pruskie --
  • Dawniej też: Rudzicz, Rudziąż, Rudzież.
  • 1249 Raydez, 1250 Rudencz. Nazwa pruskiego pochodzenia. Spolszczenie jako Rudzienice znane już w XVI w. W literaturze XIX-XX w. często pojawia się forma Rudzicz (rzadziej Rudziąż), prawdopodobnie sztucznawa. W przedwojennych źródłach można też zrzadka spotkać formę Rudzież (do Rudzieży), której ludowości dowodzi zapisana przez Leydinga nazwa terenowa Rudzieskie Lasy (z 1931 r.). Z kolei współczesny zapis gwarowy chyba należy odczytywać jako *Rudziądz.
  • Gwarowo: Ruʒ́onc.
Sarnówek Iława 6 Lannoch polskie Łanioch
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschwalge.
  • Pierwotnie: Schwalge (1789), Klein Schwalgen. Nazwa ponowiona od pierwotnej nazwy Lasów Siemiańskich (1595 Schwalge - p. niżej Siemiany), która uchodzi za staropruską. Nazwa polska Łanioch (lub może Łanoch?) pojawia się w XIX w. W okresie hitlerowskim wprowadzono nazwę nawiązującą do pierwotnej.
  • Choć historyczną nazwę Łanioch (tak jak wg ustaleń KUNM) wciąż można spotkać w użyciu, to jednak częstsza wydaje się być postać Sarnówek (taka też widnieje w nazwie położonego tam ośrodka wypoczynkowego, należącego do TVP). Jest to jednak nazwa ahistoryczna, będąca powojennym przeinaczeniem. Należy niewątpliwie wrócić do historycznej i oficjalnej polskiej nazwy Łanioch.
Sąpy Iława 1 Sumpf niemieckie --
Segnowy Iława 1 Seegenau niemieckie --
Siemiany Iława 6 Schwalgendorf hybryda (prus. + niem.) Szwałkowo
  • Nazwa pierwotna pochodna od n. lasu Schwalge (1595). Pochodzenie tej nazwy nie jest w pełni jasne, ale prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą staropruską. Dzisiaj las ten nazywa się Lasem Siemiańskim, ale należałoby używać nazwy Szwałk.
  • Spolszczona nazwa Szwałkowo pojawia się na przedwojennych mapach i u Leydinga. Nazwa nadana po wojnie jest typowym pseudoimiennym chrztem KUNM.
  • Miejscowość Różek wydzielona z Siemian.
Skarszewo Iława 4 Scharschau pruskie Szarszewo
  • Nazwa pruska, pochodzi od pobliskiego jeziora, zwanego dziś jez. Karaś (niem. Scharschau-See albo Karrasch-See), od miejscowości Karaś (p. wyżej). Najstarszy zapis nazwy jeziora to: 1324 Sersaw, co Przybytek rekonstruuje jako *Skersaws.
  • Przed wojną: Szarszewo. Taka postać pojawia się już w XIX w. u Ceynowy (jako n. kaszubska) i pracy J. Krzepeli z 1925 roku, dotyczącej pomorskich rodów szlacheckich. Za zgodny chyba trzeba uznać też przekaz Leydinga - Szarzewo (już w 1931 zapisał on taką formę w kontekście jeziora [obocznie do formy Szerzawa]), z uproszczeniem -rsz- > -rz-, zapewne pod wpływem gwarowej (i staropolskiej) "drżącej" wymowy "rz". Przyjęta przez KUNM nazwa Skarszewo, chociaż teoretycznie nienaganna (i bliska rekonstruowanej formie pruskiej, choć brak zapisów hist. jednoznacznie wskazujących na nagłosowe Sk-), to jednak łamię tę przedwojenną tradycję, której zawsze wolę się trzymać w takich sytuacjach.
Smolniki Iława 1 Theerofen niemieckie --
  • Nazwa w latach 1858-1945: Alteiche. Powód zmiany niejasny.
  • Od starszej niem. nazwy tej wsi pochodzi nazwa pobliskiego jeziora Theerofen See, zwanego po polsku Jez. Długim (nazwa genetycznie starsza - 1333 Dlugen, 1595 Langsee). Należy wystrzegać się niepoprawnej nazwy "Jezioro Zielone".
Solniki Iława 4? Zollnick słowiańskie? Celnik (?) U Kohutka i Leydinga zgodnie: Celnik. Może więc postać ta faktycznie była używana przed wojną? Z drugiego tomu słownika Leydinga wiadomo, że materiał z powiatu suskiego zebrał on już w latach 30. XX w., ale nie wiadomo, czy ta konkretna nazwa pochodzi od ludu (pierwszy tom [nazwy miejscowe] jest prostym skorowidzem, nie określa polskich nazw w żaden sposób). Jeżeli tak, wynika ona z hybrydalnej (znaczeniowo-fonetycznej) adaptacji formy niem. Potrzebne informacje etymologiczne - sądząc po sufiksie, mamy tu do czynienia raczej z nazwą słowiańską, więc może postać ustalona przez KUNM byłaby wartościowsza (zwłaszcza w obliczu braku dowodów na ludowość formy Celnik).
Stanowo Iława 4 Stenkendorf hybryda (słow./prus. + niem.) Stańkowo
  • Przed wojną: Stańkowo (tak u Chojnackiego i Leydinga - zapisy terenowe z drugiego tomu dowodzą ludowości tej nazwy). Choć nie dotarłem do odpowiedniego rozporządzenia, wydaje mi się, że taką formę uchwalono po wojnie (prawdopodobnie z dookreśleniem jako Stańkowo Iławskie). Obecna forma jest więc wynikiem jakiegoś przeinaczenia.
  • Pierwotnie: Stankendorf (1418), Stanekendorff (1476). Nazwa pochodzi od imienia osobowego, które można interpretować jako słowiańskie (Stanek, Staniek = Stanisław) lub pruskie (Stanike, Stancko). Tym bardziej więc poprawna wydaje się starsza postać Stańkowo.
Starzykowo Iława 2~3 Groß Stärkenau niemieckie -- Osada Strakowo wydzielona ze Starzykowa. Jej nazwa jest chyba obocznym, nieoficjalnym powojennym spolszczeniem niemieckiej nazwy tej wsi.
Stęgwica Iława 1? Stengwitz pruskie? -- Nazwa wsi pochodna od n. jeziora (która ma pruskie pochodzenie - 1302 Schinewiten). Sądząc po brzmieniu formy niemieckiej, nazwa pruska mogła zostać spolonizowana. Brak w literaturze przedwojennej, ale Leyding zapisał nazwę terenową Stęgwickie Jezioro (a także Stęgwicki Mechacz) już w 1931 roku, co sugerowałoby ludowość nazwy Stęgwica. Przydałaby się jednak dokładniejsza dokumentacja.
Stradomno Iława 1 Stradem pruskie --
Szałkowo Iława 2 Schalkendorf niemieckie --
Szczepkowo Iława 1 Louisenhof niemieckie -- Nazwa polska Szczepkowo jest pierwotną nazwą tej wsi. Zniemczona postać tej nazwy to Szepkau, nie obowiązująca oficjalnie.
Szeplerzyzna Iława 1 Schönerswalde niemieckie -- Nazwa polska jest przedwojenna. Nie do końca jasna, zapewne twór od nazwiska.
Szwalewo Iława 5 Alt Schwalge pruskie Stary Szwałk
  • Do 2005 (?) roku: Stare Swale. Taką nazwę ustaliła KUNM. Forma obecna, chociaż bliska fonetycznie, wynika już ze zmiany powojennej.
  • Pierwotna nazwa miejscowości pochodzi od lasu Schwalge, dziś znanego jako Lasy Siemiańskie (p. wyżej Siemiany). Nazwa lasu jest prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, więc uważam, że należy przywrócić tej miejscowości nazwę bliższą oryginałowi. Co prawda, oficjalna forma Stare Swale mogłaby się nadać, jednak preferuję używaną przez Leydinga formę Stary Szwałk, ponieważ jest ona bardziej konsekwentna z nazwą Szwałkowo - historyczną polską nazwą Siemian. Sam las również powinien nosić nazwę Szwałk.
  • Miejscowość leży nad jeziorem Urowiec (niem. Urowiecz-See, zmienione w czasach hitlerowskich na Schwalger-See). Należy bezwzględnie tępić wtórną, niepoprawną nazwę "Jezioro Siemiańskie".
Szymbark Iława 1 Schönberg niemieckie -- Dawniej też: Szenburk.
Tchórzanka Iława 1 Languth niemieckie -- Nazwa polska stara, istniała obocznie do niemieckiej. Być może pierwotna.
Tłokowisko Iława 3 Brunstplatz niemieckie -- Do 2005 roku oficjalnie: Spędziny.
Tynwałd Iława 1 Tillwalde niemieckie --
Urwisko Iława 2 Urwiese niemieckie -- U Leydinga: Urwis. Forma ta, podobnie jak obecna, jest adideacją n. niem.
Wiewiórka Iława 1 Susannenthal niemieckie -- Nazwa polska jest stara (również nieofic. niem. Wiewiorken), być może pierwotna.
Wikielec Iława 1 Winkelsdorf niemieckie --
Wilczany Iława 1~4 Wolfsdorf niemieckie (Wilczan) W opracowaniach przedwojennych raczej Wilczan (w liczbie poj.). Pluralizacja powojenna, ale być może ludowa.
Windyki Iława 1 Windeck niemieckie? --
Wola Kamieńska Iława 5 Stein-Kaspendorf niemieckie Wodonity
  • Niem. też Kaspendorf (bez członu relacyjnego).
  • Pierwotnie: Woyatenig (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w XVI w. pojawia się zapis Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę Wola Kamieńska, która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
Ząbrowo Iława 1 Sommerau niemieckie? --
Zazdrość Iława 1 Zazdrosz polskie -- Nazwa w latach 1865-1945: Bonin. Dość ciekawa zmiana nazwy.
Biskupiczki Kisielice 1 Bischdorf niemieckie --
Butowo Kisielice 1 Bauthen pruskie -- 1285 Buthowe, 1326 Buthow.
Nowy Folwark Kisielice 1 Neu Vorwerk niemieckie --
Stary Folwark Kisielice 1 Alt Vorwerk niemieckie --
Galinowo Kisielice 1 Gallnau pruskie -- Pierwotnie: Czemayn (1302). Również nazwa pruska.
Goryń Kisielice 1 Guhringen pruskie -- 1293 Goryn, 1314 Gorin.
Jędrychowo Kisielice 1 Heinrichau niemieckie -- Dawniej też: Henrykowo.
Kantowo Kisielice 2?? Kantershof (?) niemieckie (?) -- Na niemieckich przedwojennych mapach miejscowość jest bezimienna (najprawdopodobniej kolonia Gorynia). Nazwa Kantershof pochodzi ze źródeł internetowych, a więc jest niepewna.
Klimy Kisielice 6 Harnau niemieckie Harnowo
  • Pierwotnie niem. Hermenau.
  • Pol. przedwojenne: Harnowo, Hermanowo. Nazwa powojenna Klimy bez uzasadnienia.
Limża Kisielice 1 Limbsee pruskie -- 1326, 1329 Lynsen.
Łęgowo Kisielice 1 Langenau niemieckie -- Dawniej też: Łęgnowo, Lęgowo.
Łodygowo Kisielice 1 Ludwigsdorf niemieckie --
  • Dawniej dwie miejscowości: Łodygowo Małe i Wielkie (Klein, Groß Ludwigsdorf)
  • Pierwotnie: Scharnot (1285), Scharnothen (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. Szaroty, ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
Ogrodzieniec Kisielice 6 Neudeck niemieckie Nejdak Przedwojenną nazwę wsi utrwala leśniczówka o nazwie Nojdek (chociaż lepszą nazwą byłoby Łęgowo-Leśnictwo - przed wojną była to część Łęgowa). Przedwojenne spolszczenie brzmiało Nejdak, co KUNM zastąpiła sztucznym chrztem "Ogrodzieniec".
Pławty Małe Kisielice 1 Klein Plauth pruskie --
Pławty Wielkie Kisielice 1 Groß Plauth pruskie --
Sobiewola Kisielice 1 Sobiewolla polskie --
  • Nazwa w latach 1913-45: Eigenwill.
  • 1518 Swafela. O ile zapis ten nie jest zniekształcony, oznaczałoby to, że wieś pierwotnie nosiła nazwę Swawola.
Trupel Kisielice 1 Traupel pruskie -- 1280 Tropil, 1371 Trupil.
Wałdowo Kisielice 1 Waldau niemieckie --
Wola Kisielice 1 Wolla polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Willenfeld.
Adamowo Susz 3 Adolfshof niemieckie --
Babięty Małe Susz 1 Klein Babenz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Babieniec Mały.
Babięty Wielkie Susz 1 Groß Babenz pruskie lub słowiańskie --
  • Dawniej też: Babieniec Wielki.
  • 1367 Bobenicz, 1373 Bobencz.
Bałoszyce Susz 1 Groß Bellschwitz prawdop. słowiańskie --
  • 1316 Belzicz, 1484 Belczytz. Postać Bałoszyce jest z pewnością wtórna, postać pierwotna jest jednak trudna do odtworzenia ze względu na zgermanizowane zapisy.
  • U Leydinga: Białoszyce, Bielszowice - są to chyba sztuczne próby odtworzenia postaci najstarszej.
  • Ceynowa z kolei podaje postać Belszwice, utworzoną na podstawie formy niemieckiej.
Bałoszyce Małe Susz 1* Klein Bellschwitz prawdop. słowiańskie (Bałoszyczki)
  • Więcej informacji: patrz wyżej.
  • W źródłach przedwojnnych raczej Bałoszyczki. Taka postać zdaje się być sensowniejsza, ze względu na to, że nazwę sąsiedniej wsi ustalono jako Bałoszyce, a nie Bałoszyce Wielkie.
Boleszów Susz 5 Wilhelmswalde niemieckie Wilamówka U Leydinga Wilamówka, co jest nawiązaniem do n. niemieckiej. Taka nazwa zdaje się lepsza od obowiązującego pseudoimiennego chrztu.
Bornice Susz 1 Bornitz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Borznice.
Bronowo Susz 1 Groß Brunau polskie? -- Dawniej też: Brunowo.
Brusiny Susz 2* Groß Brausen niemieckie? (Brusiny Wielkie) 1321 Brusen, 1338 Brusin. Przyjęta po wojnie polska nazwa zdaje się nawiązywać do zapisu z 1338, ale może jednak poprawniejszą etymologicznie formą byłyby Brusy? Tradycyjnej formy brak, chociaż niewykluczone, że używana przez Leydinga forma Brudzewo (i odpowiednio Brudzewko dla Brusin Małych) jest ludowa i przedwojenna (to dlatego, że materiał nazewniczy z tego obszaru Leyding zebrał już na początku lat 30. XX w., poza tym wspomina o nazwie "Brudzewo" jeszcze w drugim tomie swojego słownika [wydanym już długo po ustaleniach KUNM - nazwy różne od urzędowych trafiają się tam już tylko sporadycznie, podane w nawiasach i głównie tam gdzie faktycznie istnieje przedwojenna polska tradycja]).
Brusiny Małe Susz 2 Klein Brausen niemieckie? -- Zob. wyżej Brusiny.
Chełmżyca Susz 5 Kölmsee hybryda (prus. + niem.) Kołmin
  • 1336 Colmin, 1401 Colmen, Kaelmen.
  • Przyjęta po wojnie forma Chełmżyca, to potworek językowy, niesłusznie nawiązujący do n. Chełmża (niem. Kulmsee). W rzeczywistości mamy tu do czynienia z nazwą staropruską, ponowioną z nazwy pobliskiego jeziora (zwanego Kołm lub Kolmowo). Nazwę wsi należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora, opierając się na formie pruskiej.
Czerwona Woda Susz 1 Rothwasser niemieckie --
Dąbrówka Susz 3 Muttersegen niemieckie --
Dolina Susz 6? Vogtenthal niemieckie Wójtowizna U Leydinga: Wójtowizna. Nazwa ta pojawia się nie tylko w pierwszym tomie jego słownika, ale jest również wspominana w drugim - "łąki (...) na półn-zach. od osady leśn. Doliny (Wójtowizny)". Jedynie nazwy ludowe, o przedwojennej tradycji są w taki sposób przez niego zaznaczane.
Emilianowo Susz 2 Emilienhof niemieckie --
Fabianki Susz 2 Fabianshof niemieckie --
Falknowo Susz 1 Groß Falkenau niemieckie -- 1448 Wyelhnyow - odczytywane Wielniów. Zapewne wcześniejsza adaptacja n. niemieckiej.
Falknowo Małe Susz 1* Klein Falkenau niemieckie (Falknówko) Przed wojną raczej Falknówko. Taka forma miałaby więcej sensu, ze względu na brak dookreślenia Wielkie w nazwie Falknowa.
Grabowiec Susz 4? Buchfelde niemieckie Grabowo
  • Chojnacki podaje nazwę polską: Grabowo. Jako, że nazwa ta nie pojawia się w żadnym wcześniejszym źródle, być może jest to sztuczność. Niemniej jednak, postać przyjęta przez KUNM jest bez wątpienia modyfikacją przekazu Chojnackiego, więc może warto przywrócić postać wcześniejszą, przedwojenną?
  • Oprócz tego, warto nadmienić, że Leyding notuje bardziej dosłowne tłumaczenie n. niem.: Bukowiec.
Huta Susz 1 Hütte niemieckie --
Jakubowo Kisielickie Susz 1* Jakobau polskie (Jakubowo)
Janowo Susz 6 Baadeln niemieckie? Watlewo Nazwa Baadeln tajemnicza - przez Czopek-Kopciuch i autorów NMP uważana za niemiecką (i zestawiana z niem. nazwami os. Badel, Battel), chociaż nie wykluczałbym też pochodzenia pruskiego, od zaświadczonej prus. n. os. Beydil (por. zapis 1400 Beydelsche See - jezioro k. Watlewa/Janowa, obecnie bagno). Ludność polska spolonizowała tę nazwę jako Watlewo (Kętrzyński podaje też wariant niem. Wadlau, ale nie znajduję go nigdzie indziej), mimo to po wojnie ustalono ahistoryczną nazwę "Janowo". Należy to zmienić, zwłaszcza że nazwa Watlewo funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze długo po wojnie.
Januszewo Susz 1 Januschau polskie -- Pierwotnie: *Jeniszowo (1312 Jenischau). Forma ta wykazuje cechy gwarowe.
Jawty Małe Susz 1 Klein Jauth pruskie --
Jawty Wielkie Susz 1 Groß Jauth pruskie -- 1287 Jautin.
Kamieniec Susz 1 Finckenstein niemieckie --
  • Pierwotnie: Halbendorf alias Media Villa (1321). Być może pol. *Półwieś.
  • Polska forma Kamieniec spotykana od XIX w., zapewne połowiczne tłumaczenie n. niem.
Karolewo Susz 2 Karlswalde niemieckie --
Krzywiec Susz 3 Freiwalde niemieckie --
Lisiec Susz 2 Fuchsmühle niemieckie --
Lubnowy Małe Susz 1 Klein Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) -- Dawniej też: Lignowy, Lignowo Małe.
Lubnowy Wielkie Susz 1 Groß Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) --
  • Dawniej też: Lignowy, Lignowo Wielkie.
  • Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. Liwy (niem. Liebe). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
  • W potocznym powojennym użyciu ahistoryczna nazwa Lipowo. Unikać.
Michałowo Susz 1 Michelau polskie --
Nipkowie Susz 1 Groß Nipkau słowiańskie --
  • 1361 Nypekaw. NMP wywodzi od słow. n. os. Nipek, Nipko.
  • Nazwa wariantywna w PRNG: Lipiny. Brak dla niej uzasadnienia historycznego.
Olbrachtowo Susz 1 Groß Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtowo, Albrechtowo.
Olbrachtówko Susz 1 Klein Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtówko, Albrechtówko.
Piaski Susz 2 Sandberg niemieckie --
Piotrkowo Susz 1 Peterkau polskie --
Redaki Susz 6 Charlottenwerder niemieckie Szarłatowo U Ceynowy pojawia się forma Szarłatowo. Jest to jedyny przykład przedwojennej polskiej (czy dokładniej kaszubskiej) tradycji dla tej wsi. Przyjęta po wojnie nazwa Redaki, choć brzmi dość intrygująco i nietypowo (jak na chrzest KUNM), nie wydaje się mieć uzasadnienia.
Róża Susz 2 Rosenhain niemieckie --
  • Od 2016 r. oficjalnie: Emilianowo-Róża. Osobiście jestem przeciwnikiem takiego prefiksowania miejscowości nadrzędnych. To jakieś urzędnicze konwencje, nie służące lokalnej toponimii ani tożsamości.
  • U Leydinga Różajny, co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
Różanki Susz 3 (2?) Rasenfeld niemieckie -- Powojenna n. polska wynika zapewne z błędnego odczytania nazwy Rasenfeld jako Rosenfeld (aczkolwiek może taka interpretacja ma jakieś uzasadnienie? Nie dysponuję dokumentacją).
Różnowo Susz 1 Rosenau niemieckie -- Osada Rumunki wydzielona z Różnowa lub powstała po wojnie. Brak jej na przedwojennych mapach.
Rudniki Susz 5 Liebenbruch niemieckie (hydronimiczne) Liwskie Bagno Wieś leży nad rzeką Liwą (Liebe), której nazwa ma starożytne, pruskie pochodzenie. Wypadałoby ten źródłosłów zachować.
Stawiec Susz 5 Merinoß niemieckie (internacjonalizm) Merynos
  • Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem Merynos (niem. Merinoß-See), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora. Tym bardziej, że PRNG rzeczywiście notuję n. Merynos jako wariantywną nazwę tej osady.
  • Jezioro Merynos nosiło również nazwę Olszan lub Olszewo (niem. Olszan See, 1386 Olschau), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
Ulnowo Susz 1 Faulen niemieckie --
  • Dawniej też: Falewo.
  • 1321 Wulowe - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako Ulnowo lub Falewo.
Wądoły Susz 3 Friedrichsburg niemieckie -- W PRNG wariant: Frydrychowo (może warte wprowadzenia, jako odzwierciedlenie n. niemieckiej). U Leydinga jeszcze inaczej - Pchlarki. Brak przedwojennej polskiej tradycji.
Wiśniówek Susz 3 Weizenfelde niemieckie --
Zieleń Susz 4 Grünhof niemieckie Zielony Dwór U Ceynowy: Zielony Dwór.
Zofiówka Susz 2 Sophienwalde niemieckie --
Żakowice Susz 2 Schakenbruch niemieckie -- Potrzebna informacja, co do genezy członu Schaken- (może być pruski, aczkolwiek prawdopodobnie to nazwisko). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się wariant Szakowice.
Bajdy Zalewo 2 Boyden pruskie --
Barty Zalewo 1 Barten pruskie --
Bądki Zalewo 2 Bündtken pruskie -- 1543 Bundicken.
Bednarzówka Zalewo 2 Böttchershof niemieckie --
Boreczno Zalewo 6 Schnellwalde niemieckie Szniewałd Przed wojną: Szniewałd. Leyding notuje co prawda Śniegwałd, ale wolę trzymać się formy o przedwojennej tradycji.
Brzeziniak Zalewo 2 Birkenthal niemieckie --
Bukowiec Zalewo 1 Bukowitz polskie -- Oboczna n. niem. Mottitscher Winkel (od miejs. Matyty - p.).
Dajny Zalewo 2 Deunen pruskie --
Dobrzyki Zalewo 3 Weinsdorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Wigandesdorf (zlatynizowane Wygando villa [1304]).
Duba Zalewo 3 Leißnersberg niemieckie --
  • Miejscowość leży nad jeziorem Dauby (niem. Duben-See), którego nazwa ma staropruskie pochodzenie. Nadana po wojnie nazwa Duba nawiązuje do tego faktu, nie jest to jednak historyczna nazwa tej wsi (ta od początku nazywała się Leißnersberg). Nazwę można było ustalić konsekwentnie z nazwą jeziora.
  • Z drugiej strony, można mieć zastrzeżenia, co do polskiej formy nazwy jeziora - ustalono ją jako Dauby, co razi od razu nietypowym dla języka polskiego dyftongiem -au- (ten w przyswojeniach pruskich nazw był często zastępowany przez -u-). Co prawda, nazwa w takiej formie nie jest niemożliwa, ale fakt, że w języku niemieckim nazwa Dauben-See wyewoluowała do Duben-See może sugerować wpływ języka polskiego (Niemcy zwykle zachowują dyftong -au). Oznaczałoby to, że okoliczna ludność nazywała to jezioro Duby (lub podobnie), co nie zostało jednak utrwalone w dokumentach. Wówczas nazwa wsi mogłaby zostać bez zmiany.
Gajdy Zalewo 2 Goyden pruskie --
Girgajny Zalewo 2 Gergehnen pruskie -- 1315 Girgeine.
Gubławki Zalewo 1~2 Gablauken pruskie --
  • ok. 1400 Gubelawken.
  • Chojnacki co prawda podaje Gabławki (opierając się na formie niemieckiej), jednak nie jest to chyba forma oparta na ludowym użyciu. Ostateczna forma Gubławki, nadana przez KUNM, nawiązuje do pierwotnej, pruskiej postaci nazwy (rekonst. *Gubelauks), a więc nie można jej uznać za złą.
Huta Wielka Zalewo 2? Albrechtswalde niemieckie -- Leyding notuje oboczną n. niem. Groß Hütte. To uzasadniałoby nazwę obecną.
Janiki Małe Zalewo 2 Klein Hanswalde niemieckie -- Patrz niżej.
Janiki Wielkie Zalewo 2 Groß Hanswalde niemieckie -- W XIV w. odnotowana forma Joniken (1375), którą należy uznać za pruską. Stąd powojenna n. polska.
Jaśkowo Zalewo 1 Jäskendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jerzwałd Zalewo 1 Gerswalde niemieckie -- Z okolicami Jerzwałdu utożsamia się staropruską nazwę Keysen (1272).
Jezierce Zalewo 5 Haack niemieckie Pokutyty al. Hak
  • Blažiene odnosi tutaj pierwotną nazwę pruską, zapisaną jako Pokotiten, Pakutiten (1286); Bacutitien (1365); Bakatythen, Bakutiten (1400). W zapiskach widać spore wahanie fonetyczne (przede wszystkim pod względem dźwięczności nagłosowej spółgłoski), więc ustalenie jej poprawnej rekonstrukcji nie jest proste. Wydaje mi się jednak, że nawet najbardziej arbitralne i niepewne spolszczenie nazwy pruskiej jest lepsze niż urzędowy nowotworek "Jezierce", który nie ma absolutnie żadnego uzasadnienia historycznego.
  • U Leydinga i w potocznym (obocznym) użyciu: Hak. Forma ta jest bezpośrednim i dość naturalnym przejęciem n. niem., więc wydaje się o wiele bardziej wartościowa od KUNMowskiego nowotworka "Jezierce", jednak aby "przebić" omawianą wyżej nazwę pruską, musiałyby się znaleźć jakieś dowody na przedwojenność tej formy.
Karpowo Zalewo 2 Kerpen pruskie -- 1286 Kerpow.
Kiemiany Zalewo 4 Kämmen pruskie Kamy
  • 1333 Kemen, obocznie Reynconis (1343). Obie nazwy pruskie.
  • Historyczne, przedwojenne spolszczenie to Kamy, co znajduje potwierdzenie w dokumencie z 1820 i u Leydinga. Po wojnie najwyraźniej przeoczono ten fakt, ustalając nowe spolszczenie Kiemiany.
  • Główna część dawnej wsi dziś nie istnieje. Pozostały jedynie zabudowania kolonii, dziś chyba należące do Dobrzyk.
Koziny Zalewo 5 Köszen pruskie Kiesy
  • 1437 Kesen.
  • Nadana przez KUNM nazwa Koziny raczej nie oddaje w poprawny sposób brzmienia pruskiego oryginału, jest to co najwyżej luźne nawiązanie. Uważam, że trzeba tę nazwę naprostować.
Kupin Zalewo 2 Kuppen pruskie -- Do 2011 r. oficjalnie Kupinin. Forma ta musiała się ustalić po wojnie wbrew ustaleniom KUNM (ta ustaliła Kupin). W 2011 r. powrócono jednak do postaci wprowadzanej przez Komisję.
Likszany Zalewo 1 Lixainen pruskie --
  • Pierwotnie: 1343 Juxeyne. Obie nazwy (pierwotna i współczesna) oczywiście o pruskim pochodzeniu.
  • U Leydinga: Liksajny (co bliższe pruskiemu oryginałowi, ale niekoniecznie zgodne z przedwojenną tradycją) - zob. też wieś Liksajny w gm. Miłomłyn (pow. ostródzki).
Matyty Zalewo 2 Motitten pruskie -- 1343 Matiten, Mathitin.
Mazanki Zalewo 5 Mosenz pruskie Mazańce
  • 1326 Mosancz, 1326 Masanz, ok. 1400 Mosencze.
  • Nie można uznać formy Mazanki za poprawne spolszczenie tej pruskiej nazwy, ze względu na nieetymologiczny sufiks -ki (w dokumentach konsekwentnie -nz, -ncze itp., nigdy nie było w tej nazwie -k-), stąd moja propozycja, by "naprostować" tę nazwę do postaci Mazańce (por. zwłaszcza do zapisu z 1400). Leydingowa propozycja Mosiądz wydaje mi się zbyt daleko adideowana.
Międzychód Zalewo 5 Mitteldorf niemieckie Luswity Za pierwotną nazwę tej wsi (a dokładniej terenu, na którym powstała) uważa się pruską nazwę Lusewithe (1358), 1419 Loysewiten. Ustalając powojenną nazwę przeoczono ten fakt albo nie skojarzono tej nazwy z tą konkretną wsią.
Mozgowo Zalewo 4 Nosewitz słowiańskie Nozgowice
  • Pierwotne zapisy: 1346 Nosgowicz, 1349 Nosgewicz. Nazwa słowiańska. Warta odnotowana jest też zapisana w 1437 forma Nosgowithen, z pewnością spruszczona.
  • Pierwotną słowiańską nazwę rekonstruuje się jako Nozgowice lub Noskowice (pierwsza forma bardziej wynika z zapisków [ale jest trudniejsza do objaśnienia], druga to tradycyjna rekonstrukcja Kętrzyńskiego [która jednak nastręcza problemów fonetycznych]). Z kolei nazwa Mozgowo, utrwalona po wojnie przez KUNM, ale przebąkująca w niektórych przedwojennych opracowaniach wydaje się być wynikiem pomyłki ze wsią Mózgowo w gminie Iława (p. wyżej). Nie jest to więc historyczna nazwa wsi, a utrwalony stary błąd (lub wtórne, sztucznawe spolszczenie n. niem.). Wydaje mi się więc, że warto by powrócić do rekonstrukcji nazwy pierwotnej.
Murawki Zalewo 3 Wilhelmswalde niemieckie --
Nowe Chmielówko Zalewo 1*~4 Chmelowken polskie Chmielówko
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Auer.
  • Nie widzę uzasadnienia dla członu Nowe w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
  • Potocznie także: Chmielówka.
Piekło Zalewo 1 Pieklo polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschnellwalde.
  • Wieś leży nad jeziorem Wajgart (niem. Frauen-See - pierwotnie Waygarth [1470], nazwa pruska). Należy tępić ahistoryczną nazwę "jezioro Piekło".
Polajny Zalewo 1 Paulehnen pruskie -- Pierwotna nazwa pruska: Utrainen, Utreyn (1264-69), Vutraynen (ok. 1270). Dopiero później: Paulin (ok. 1400), Paulein (1543, 79). Nazwa późniejsza prawdopodobnie pochodzi od imienia Paweł, ale jest tworem pruskim (co pokazuje sufiks). Spolszczoną formę Polajny potwierdza spis z 1820 roku.
Pomielin Zalewo 2 Pomehlen pruskie --
  • Pierwotnie: 1396 Pomenelauken, 1437 Pomelauken. Człon -lauks z czasem wypadł.
  • Wariant w PRNG: Pamiątki. Unikać tej ahistorycznej formy.
Pozorty Zalewo 1 Posorten pruskie --
Półwieś Zalewo 2 Halbendorf niemieckie -- Nazwa w latach 1850-1945: Ebenau. Powód zmiany niejasny.
Rąbity Zalewo 2 Rombitten pruskie -- 1499 Rumbithen, Rompyten, Rombiten.
Rucewo Zalewo 2 Rotzung pruskie -- Nazwa ponowiona od n. jeziora (Rucewo Duże i Małe, niem. Groß Rotzung-See i Klein Rotzung-See): 1343 Rutczow, 1375 Ruczowe, Rotczing. Powojenne spolszczenie opiera się na najstarszej pruskiej postaci nazwy, chociaż po wojnie nazwę jeziora notowano też jako Rocąg.
Rudnia Zalewo 5 Rohden pruskie Rodowo 1388 Rudow, 1437 Rodow. Nazwa pruska (por. inne miejscowości o nazwie Rodowo), należało ją oddać wierniej. Przychylam się do w pełni regularnego spolszczenia Rodowo, używanego przez Leydinga.
Sadławki Zalewo 2 Sadlauken pruskie -- 1383 Seyduken, 1437 Seduken. Forma z suf. -lauken, -lucken (wskazującym na prus. *lauks) pojawia się w dokumentach od XVIII w., ale musiała istnieć wcześniej.s
Skitławki Zalewo 2 Skittlauken pruskie -- 1379 Sketelauken, 1419 Schetchelaucken.
Surbajny Zalewo 2 Sorbehnen pruskie -- ok. 1400 Surbayn.
Śliwa Zalewo 1 Schliewe pruskie (spolonizowane) -- 1338 Slewen, Slebo.
Tarpno Zalewo 2 Terpen pruskie? -- Potrzebne informacje etymologiczne i zapisy źródłowe. Może nazwa ma coś wspólnego z obecną dzielnicą Grudziądza o tej samej nazwie?
Urowo Zalewo 2 Auer pruskie (zniemczone) -- 1346 Uraw.
Wielowieś Zalewo 3 Dittersdorf niemieckie -- U Leydinga Dylewo - czy ma to jakieś uzasadnienie?
Wieprz Zalewo 1 Weepers pruskie --
Witoszewo Zalewo 6 Kunzendorf niemieckie Kończewo
  • Przed wojną spolszczano nazwę wsi jako Kończewo. Obecna nazwa Witoszewo nie ma uzasadnienia, jest chrztem KUNM.
  • Oprócz nazwy wsi, należy też naprawić nazwę pobliskiego jeziora, które przed wojną nosiło pruską nazwę Klostock-See (hist. Klockstock, co ma związek z prus. klākis - niedźwiedź). Dzisiaj jezioro to nazywa się ahistorycznie "Jeziorem Witoszewskim". Należy koniecznie przywrócić jego prawowitą nazwę w spolszczonej postaci Kłosztok.
Woryty Zalewskie Zalewo 2* Woritten pruskie (Woryty) Człon Zalewskie odróżniający w stosunku do wsi Woryty Morąskie (w gm. Morąg, p. tam).
Zatyki Zalewo 2 Kattern pruskie lub niemieckie --
  • Pierwotnie: Satheken (ok. 1400). Późniejsza nazwa Kattern niejasna - być może pruska, tożsama z nazwą wsi Kojtryny (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia Katarzyna.
  • Przyjęta po wojnie nazwa Zatyki nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym Z- (poprawniej byłoby Satyki, ale niech już zostanie).
Biskupiec Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Bischofswerder niemieckie --
  • Od 1331 do 1946 miasto. Po II Wojnie Światowej miejscowość straciła prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskała.
  • Dawniej też: Biskupice.
  • Nieoficjalnie funkcjonuje też nazwa z dookreśleniem: Biskupiec Pomorski (dla odróżnienia od Biskupca w pow. olsztyńskim), taką nazwę nosi też stacja kolejowa.
Piotrowice Biskupiec (pow. nowomiejski) 1* Groß Peterwitz polskie (Piotrowice Wielkie)
  • Dawniej też: Piotrowiec Wielki.
  • W użyciu też forma: Piotrowice Duże, w przedwojennej tradycji raczej "Wielkie". Brak dookreślenia jest niekonsekwentny z nazwą wsi Piotrowice Małe (a nie *Piotrowiczki).
Piotrowice Małe Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Klein Peterwitz polskie -- Dawniej też: Piotrowiec Mały.
Podlasek Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Konradswalde niemieckie Konradzwałd W użyciu także: Podlasek Duży. Nazwa jest chrztem KUNM, oryginalne spolszczenie to Konradzwałd.
Podlasek Mały Biskupiec (pow. nowomiejski) 5 Louisenthal niemieckie Dłużki Relacyjna nazwa Podlasek Mały jest chrztem KUNM (podobnie jak sama nazwa "Podlasek", do której się odwołuje). Mimo braku przedwojennej tradycji dla tej wsi, nazwa "Podlasek Mały" jest niemożliwa do utrzymania z powodu zmiany nazwy Podlasek na Konradzwałd (p. wyżej), a nazwanie tej miejscowości "Mały Konradzwałd" byłoby ahistoryczne. Z tego powodu zasięgam do notowanej przez Leydinga formy Dłużki, która co prawda nie ma przedwojennej tradycji użycia, ale przynajmniej ma pokrycie w terenie - została utworzona od nazwy jeziora Dłużek (niem. Langer-See albo Dluzik-See).
Słupnica Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Stangenwalde niemieckie Stęgwałd Przed wojną: Stęgwałd, Stynwałd. Obecna nazwa jest chrztem KUNM.

Powiat ostródzki

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Ostróda Ostróda (miasto) 1~4 Osterode niemieckie (Ostród)
  • Przed wojną raczej: Ostród (rzad. też Ostródz). Taka forma zdaje się być najpoprawniejsza i zgodna z ludową tradycją. Forma żeńska jest z pewnością wtórna, ale również nie jest obca źródłom przedwojennym, dlatego też jestem sceptyczny, co do zmieniania tej nazwy. Może nie warto kopii kruszyć o jedną literkę (która i tak zdaje się bardzo arbitralna), aczkolwiek forma męska wydaje się zwyczajnie poprawniejsza.
  • Formy Ostrów, Ostrowo, spotykane nierzadko w starej literaturze są raczej życzeniowymi próbami objaśnienia nazwy jako słowiańskiej. Nazwa jest w rzeczywistości niemiecka, prawdopodobnie przeniesiona.
Cierzpięty Ostróda (miasto) 1 Czerpienten polskie --
  • Nazwa w latach 1902-45: Treuwalde.
  • Dawniej też: Cierpięty.
  • Wymowa gwarowa: Ćyř̥pi̯entï, do Ćyř̥pi̯ent.
  • Dzielnica położona nad jeziorem Smordy (niem. Schmording See), unikać wtórnej nazwy "Jezioro Jakuba"!
  • Znajdująca się w tej okolicy leśniczówka Przylądek jest prawdopodobnie obiektem nowym, brak takiego miejsca na przedwojennych mapach. Nie odpowiada ona położeniem przedwojennej leśniczówce Schießwald.
Zajezierze Ostróda (miasto) 5 Collishof niemieckie Kolisowizna
  • U Leydinga nazwa Kolisowizna, oddająca źródłosłów oryginału (od nazwiska Collis). Nazwa współczesna jest tworem KUNM.
  • Nie wiem, na ile nazwa tej dzielnicy funkcjonuje w powszechnym użyciu, ale chyba warto ją przypomnieć.
Miłakowo Miłakowo 4~6 Liebstadt niemieckie Libsztat
  • Przed wojną spolszczenie Libsztat. Nazwę tę można interpretować dwojako - jako pochodzącą od hydronimu Liebe (obecnie pol. Miłakówka), przepływającej przez miasteczko rzeki, której nazwa miałaby się wywodzić z pruskiej bazy hydronimicznej liw- (por. n. miasta Miłomłyn) i brzmieć "Liwa" lub "Liwna". Ta interpretacja nastręcza jednak pewnych problemów - pierwotne zapisy dla tej rzeki to Mildie (1296), Mildio, Mildyge (1314), Milde (1398) (może więc lepszą nazwą spolszczoną byłaby Milda?), a nazwę Liebe spotykamy (w znanych mi zapisach) dopiero w XX w. Całkiem możliwe więc, że to właśnie wtórna n. rzeki wywodzi się od miasta. Zamek i podgrodzie założył tu Konrad von Liebenzell - i to z jego nazwiskiem próbują związać nazwę miasta autorzy NMP. Po wojnie przyjęto sztuczną nazwę Miłakowo (nawiązującą do znaczenia niem. Liebe), krótko po wojnie rozważano też Lubieniewo lub Lubomino (od "lubić, luby").
  • Oprócz tego, Kohutek (prawdopodobnie z niezadowolenia z naznaczonej niemieckością formy "Libsztat"), uklecił dla miasteczka polską formę Miłomieść (zapewne per analogiam do Miłomłyna), będącą kalką znaczeniową n. niemieckiej. Wspominam jako ciekawostkę, chociaż niewykluczone, że forma ta stała się podstawą dla nazwy obecnej, stworzonej przez KUNM.
Miłomłyn Miłomłyn 1 Liebemühl niemieckie (hydronimiczne) --
  • Dawniej też: Miłomłynek, Liwski Młyn, Liwno, Jominek.
  • Nazwa niemiecka pochodzi od rzeki Liwy (niem. Liebe), nad którą leży miasteczko. Nazwa rzeki jest pruskiego pochodzenia. Ludność mazurska, z powodu adideacji nazwy do niem. Liebe ("miłość"), spolszczyli ją już w XV w. jako Miłomłyn (1462 Milimlin). W gwarze funkcjonuje również zdrobniała forma Miłomłynek (takie zdrobnienia nie są rzadkością - por. Pasym i Pasymek), która dała początek ciekawej, zniekształconej formie Jominek, która obowiązywała krótko po wojnie jako nazwa stacji kolejowej.
  • Z powodu adideacyjnego charakteru ludowego spolszczenia, wielu autorów przed wojną postulowało dla miasta nazwę Liwski Młyn, zachowującą oryginalny, pruski źródłosłów. Jest to jednak sztuczna, "uczoną" poprawka oryginalnego spolszczenia, a nie autentyczna nazwa. Podobnie sztuczna jest forma Liwno, używana w przedwojennych pracach Srokowskiego. Chociaż po wojnie poważnie rozważano wprowadzenie nazwy Liwski Młyn jako oficjalnej, ostatecznie zdecydowano się (moim zdaniem słusznie) na formę oryginalną, ludową.
  • Zapisy gwarowe: Mńiu̯omu̯inek, Mu̯inou̯inek.
Iląg Miłomłyn (cz. miasta) 2 Eylingshöh hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej niem. Eylingswalde (XIV-XVIII w.), Eylingsee (XVIII-XIX w.).
  • Nazwa tej kolonii (dziś stanowiącej część m. Miłomłyna) pochodzi od nazwy jeziora Ilińsk (niem. Eyling-See), o staropruskim pochodzeniu. Rzuca się w oczy pewna niekonsekwencja w oficjalnym nazewnictwie - w nazwie miejscowej n. jez. spolonizowano jako Iląg, a dla jeziora zastosowano nazwę Ilińsk (pot. też Jelonek). W zasadzie, forma Iląg jest poprawniejsza strukturalnie (posiada regularny refleks prus. sufiksu -ings jako -ąg, por. Bartąg, Morąg, Skiertąg itp.), ale postać Ilińsk pojawia się już w opracowaniu Srokowskiego z 1930 roku. Mimo to, forma ta razi sztucznością (może stworzył ją sam Srokowski?) i nie przypomina w żadnym calu poprawnych spolszczeń nazw pruskich (zwłaszcza ten sufiks -sk zdaje się być nie na miejscu). Przychylam się więc do postaci Iląg, którą można by rozszerzyć także na jezioro.
Ludwisin Miłomłyn (cz. miasta) 4 Ludwigsberg niemieckie Ludwichowo Forma Ludwichowo pojawia się w Tece Toruńskiej. Forma obecna jest powojenna - nie wiem, na ile dziś funkcjonuje. Ta część Miłomłyna jest dość wyraźnie odcięta od części miasta.
Przejazd Miłomłyn (cz. miasta) 5 Sonnenhof hybryda (prus. + niem.) Sunie
  • Pierwotnie: Sunne (1335-39, 1314), Sonne (1371, 1437). Nazwa ta uchodzi za pruską (por. też pruską nazwę wodną Sunia), dopiero później została rozszerzona o niem. sufiks -hof i skojarzona z niem. Sonne "słońce". KUNM, ustalając nazwę Przejazd nie wziął tego faktu pod uwagę.
  • Nie wiem, na ile nazwa tej części Miłomłyna (dawniej osobnej wsi) dziś funkcjonuje (czy istnieje potrzeba dzielenia tak niewielkiego miasta?), jednak utrwala ją położona tam ulica Przejazdowa.
Wydmuch Miłomłyn (cz. miasta) 5 Karlshof niemieckie Karolewo U Leydinga Karolowo (co poprawiam na -ewo, co jest bardziej zgodne z lokalną polską toponimią), wydaje się to lepsze od obowiązującego (tylko czy faktycznie używanego?) nowotworka. Ponadto, w powojennym potocznym użyciu zanotowany wariant Karolinek.
Zacisze Miłomłyn (cz. miasta) 6 Liebrode niemieckie Liproda Przed wojną nazwę tej wsi (obecnie części Miłomłyna) spolszczano jako Libroda, Liproda.
Zatoka Miłomłyn (cz. miasta) 3 Emilienthal niemieckie --
Morąg Morąg 1 Mohrungen pruskie -- W miejscowej gwarze niemieckiej: Mohring.
Bartki Dąbrówno 1 Bardtken polskie -- Pierwotnie: 1365 Weisbuthen, nazwa pruska.
Brzeźno Mazurskie Dąbrówno 1* Bergling pruskie (Brzeźno)
  • Nazwa pochodzi od jeziora Brzeźno (niem. Bergling-See, 1354 Birkeling), którego nazwa jest pochodzenia pruskiego, adideowaną do niem. Birke, co dało początek nazwie polskiej. Formy pol. i niem. współistnieją od bardzo dawna (por. 1397 Brysin, 1419 Brisen).
  • Forma gwarowa: Bžeźno / Bʳˊežno.
Dąbrowa Dąbrówno 1 Dombrowa polskie --
  • Nazwa w latach 1881-1945: Reinshof.
  • Do 2002 r. oficjalnie: Dąbrowo. Historycznie spotykane obie formy.
Dąbrówno Dąbrówno 1 Gilgenburg hybryda (prus. + niem.) --
  • Do 1946 miasto, obecnie wieś gminna.
  • Nazwa niem. jest hybrydą, której pierwszy człon pochodzi od prus. ilgs "długi" (1316 Ilieburg, 1325 Ilgenburgk), stąd też nazwa pobliskiego Elgnowa (p. niżej). Niezwiązana nazwa polska, znana już od XIV w. (1343 Dameraw, 1410 Dambrowno), pochodzi od pobliskich jezior Dąbrowa Mała i Wielka.
Elgnowo Dąbrówno 1 Elgenau pruskie (hybryda?) -- Pierwotnie: 1350 Ilgelauken, 1350 Ylgelauken. Z czasem prus. sufiks -lauks został zastąpiony (niemieckim?) -au.
Fiugajki Dąbrówno 1 Fiugaiken pruskie -- Dawniej też: Figajki.
Gardyny Dąbrówno 1 Gardienen pruskie --
  • Również niem. Groß Gardienen. Przysiółek Klein Gardienen (pol. powoj. Gardynki, aczkolwiek nazwa używana ludowo to Niziny) dziś nie istnieje jako samodzielny byt.
  • Forma gwarowa: Gardinï Duž́e.
Jabłonowo Dąbrówno 1 Jablonowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Dreililien.
Jagodziny Dąbrówno 6 Ketzwalde niemieckie (osobowe) Kiecwałd
  • Przed wojną (i w gwarze): Kiecwałd (Kecwałd) lub Klecwałd (od pierwotnej formy niem. Kletzenwalde). Nazwa ta pochodzi od n. os. Klec, słowiańskiego pochodzenia (ale była znana również prusom). Powojenna n. Jagodziny jest sztuczna, nieuzasadniona.
  • Forma gwarowa: Kecfau̯t, -da.
Jakubowo Dąbrówno 1 Jacubowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wellhausen.
Kalbornia Dąbrówno 1~4 Kahlborn niemieckie (Kalborno) Przed wojną: Kalborno, taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma Kalbornia (wprowadzona urzędowo w 2000 r.) jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. Kalborńa). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
Leszcz Dąbrówno 1 Heeselicht niemieckie --
  • Nazwa wsi (zarówno niem. jak i pol.) przeniesiona od miejscowości Leszcz pod Toruniem.
  • Forma gwarowa: Lėš́č́ / Lïš́č́.
Lewałd Wielki Dąbrówno 1 Groß Lehwalde niemieckie (hybryda?) --
  • 1414 Lebenwald - prawdopodobnie nazwa niemiecka, chociaż Biolik opowiada się za prus. pochodzeniem członu pierwszego.
  • Forma gwarowa: Levau̯t, -da.
  • Zob. też: Okrągłe (dawn. Lewałd Mały).
Łogdowo Dąbrówno 1 Logdau pruskie --
  • Dawniej też: Łobdowo.
  • Pierwotne zapisy: 1407, 1411 Lobdow.
Marwałd Dąbrówno 1 Marwalde niemieckie -- 1407 Marienwald.
Odmy Dąbrówno 1 Odmy polskie --
Okrągłe Dąbrówno 4~6 Klein Lehwalde niemieckie (hybryda?) Lewałd Mały Przed wojną: Lewałd Mały. Formę Okrągłe (pochodzącą od pobliskiego jeziora zwanego Okrąg lub Okrągłe), a także niem. formę Okrongeln podaje co prawda Leyding, ale nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia przedwojennego. Lepiej wrócić do tradycyjnej formy Lewałd Mały, zwłaszcza że istnieje też Lewałd Wielki (p. wyżej).
Osiekowo Dąbrówno 1 Oschekau polskie --
Ostrowite Dąbrówno 1 Ostrowitt polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Osterwitt.
Pląchawy Dąbrówno 1 Plonchau słowiańskie (przeniesione) -- 1368 Plengau, Plenigau. Nazwa uważana za przeniesioną przez osadników z Ziemi Chełmińskiej.
Samin Dąbrówno 1 Seemen pruskie --
  • 1365, 1416 Semen. Nazwa pruska, wg autorów NMP ponowiona od hydronimu (strumyk Saminiec, 1321 Samnicz).
  • Gwarowo: Saḿńin, Sańin.
Saminek Dąbrówno 6 Schönwäldchen niemieckie Szuwałdek
  • Nazwa niemiecka, spolszczona jako Szuwałdek (rzadziej: Szynwałdzik). Nazwa obecna, nawiązująca do sąsiedniej wsi Samin (prus. pochodzenia) jest tworem sztucznym, wprowadzonym przez KUNM.
  • Gwarowo: Šuvau̯dek (do Šuvau̯tka).
Stare Miasto Dąbrówno 1 Altstadt niemieckie -- Gwarowo: Stare Ńasto, Stare Mńasto.
Tułodziad Dąbrówno 1 Taulensee pruskie --
  • 1328 Tulenseitz, 1399 Tawelsehe. Nazwa pruskiego pochodzenia, polska wersja przejęta bezpośrednio z pruskiego.
  • Gwarowo: Tuu̯oǯ́at (Loc. Tuu̯oǯ́eǯ́e).
Wądzyn Dąbrówno 1 Wansen słowiańskie (przeniesione) -- Nazwa uważana za przeniesioną z Ziemi Brodnickiej (wieś Wądzyn w obecnej gm. Bobrowo).
Wierzbica Dąbrówno 6 Vierzighufen niemieckie Wierzgub Przed wojną: Wierzgub, Wierzkup. Dzisiejsza forma bez uzasadnienia.
Dąbrowo Grunwald 1 Dombrowo polskie --
  • Nazwa w latach 1877-45: Heinrichswalde.
  • Dawniej też: Dąbrowa (r. nijaki wtórny)
Domkowo Grunwald 1 Domkau polskie -- Pierwotnie: Dąbkowo (1335 Dombkau).
Dylewko Grunwald 6 Elisenhof niemieckie Elizowo
  • W Tece Toruńskiej jako Elizowewo (sic), co jest prawdopodobnie błędem lub kontaminacją równoległych form *Elizowo i *Elizewo. Jest to jedyny znany mi przypadek przedwojennej polskiej tradycji dla tej miejscowości. Nazwa Dylewko, nawiązująca do pobliskiego Dylewa (p. niżej) jest tworem KUNM. Nie znajduję też żadnego wcześniejszego potwierdzenia dla Leydingowej formy Dylewski Folwark.
  • Co ciekawe, w Tece Toruńskiej pojawia się również miejscowość o polskiej nazwie Dylewko. Jej niemiecka nazwa to Geiershau. Dziś ta miejscowość nie istnieje, nie udało mi się nawet zlokalizować jej dokładnego położenia (brak na przedwojennych niemieckich mapach). Prawdopodobnie jest to jednak tylko czysty zbieg okoliczności.
Dylewo Grunwald 1 Döhlau niemieckie -- Pierwotnie: 1328 Sickerin, 1334 Sickerinen, 1335 Sickerinenwangen. Jest to nazwa prus. pola osadniczego, na którym powstało Dylewo i sąsiednie Szczepankowo (p. niżej).
Frygnowo Grunwald 1 Frögenau niemieckie -- Pierwotnie: Freudenau (1335).
Gierzwałd Grunwald 1 Geierswalde niemieckie --
  • Siedziba gminy Grunwald (która swoją nazwę zawdzięcza chyba tylko historycznemu znaczeniu Grunwaldu).
  • Forma gwarowa: Geřvau̯t, -du.
Glądy Grunwald 1 Glanden pruskie -- Forma gwarowa: Glondï / Glundï, -duf.
Góry Lubiańskie Grunwald 1* Gurry polskie (Góry) Nazwa w latach 1877-1945: Weißberg.
Grabiczki Grunwald 1 Grabitzken pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Geierseck.
  • Nazwa pochodzi od pobliskiej rzeczki Grabiczka (niem. Grabitscheck, w czasach hitl. Schildecker Bach), której nazwa jest prawdopodobnie spolonizowaną nazwą pruską (1325 Grebiske).
  • Forma gwarowa: Grabïček, -čka.
Grunwald Grunwald 1 Grünfelde niemieckie --
  • Dawniej też: Grunwałd, Grywałd, Zielone Pole.
  • Taką, a nie inną formę tej nazwy zawdzięczamy historykom, którzy używali jej w kontekście Bitwy pod Grunwaldem. Po wojnie KUNM uszanował tę tradycję, uważając nazwę Grunwald (która w każdym innym przypadku byłaby pewnie uznana za nieakceptowalną) za pomnik bitwy. Dlatego też, mimo istnienia bardziej spolszczonych wariantów (Grywałd - nazwa używana gwarowo, Zielone Pole - dosłowne tłumaczenie, używane przez miejscowych Mazurów w XV w., utrwalone w dokumencie z 1410 r.), wybrano właśnie tę formę.
  • W niem. zachodziło wahanie między Grünfelde i Grünwalde, co sprawia że nazwę tę można interpretować dwojako ("Zielone Pole" lub "Zielony Las"). Ostatecznie w jęz. niemieckim ustaliło się to pierwsze znaczenie, ale w polskiej świadomości funkcjonuje raczej to drugie. Na tłumaczeniu "zielony las" opiera się również sztuczna litewska nazwa Žalgiris, stworzona przez litewskich historyków.
  • Forma gwarowa: Grïvau̯t / Grïvou̯t, -da.
Jędrychowo Grunwald 2 Heinrichau niemieckie --
Kalwa Grunwald 1 Kalwa pruskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kleintal.
Kiersztanowo Grunwald 1 Groß Kirsteinsdorf niemieckie --
  • Spolszczenie znane już w XVI w. (1520 Kiersthanow).
  • Forma gwarowa: Kirštanovo / Keṛ̌tånovo.
Kiersztanówko Grunwald 1 Klein Kirsteinsdorf niemieckie -- Patrz wyżej.
Kitnowo Grunwald 1 Kittnau pruskie -- 1335 Kientenaw. Nazwa genetycznie pruska, przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś Kitnowo w gm. Gruta) przez założyciela wsi, Piotra Kitnowskiego (von Kientenau).
Korsztyn Grunwald 1 Korstein niemieckie (tłum z prus.) --
  • Pierwotnie: 1370 Trumbstab (prus. Trumpstabs = "krótki kamień"), nazwa przetłumaczona na niemiecki jako Kurzstein (dolnoniem. Kortstein), ostatecznie Korstein. Forma polska przejęta z niem.
  • Forma gwarowa: Kåřtïn.
Lipowa Góra Grunwald 1 Lindenberg niemieckie -- Dawniej też: Gajek (wariant notowany jedynie w Tece Toruńskiej).
Lubian Grunwald 1 Groß Lauben pruskie --
  • 1414 Lawban. Nazwa pruska.
  • Forma gwarowa: U̯ubźan / U̯ubi̯an.
Lubianek Grunwald 1 Klein Lauben pruskie -- Patrz wyżej.
Łącko Grunwald 6 Fritzchen niemieckie Frycki U Chojnackiego Frycki, u Leydinga Fryczkowo, zaś w PRNG (jako wariant oboczny): Fryckowo. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
Łodwigowo Grunwald 1 Ludwigsdorf niemieckie -- Forma gwarowa: U̯oʒ́igovo.
Marcinkowo Grunwald 1 Mertensdorf niemieckie --
Mielno Grunwald 1 Mühlen pruskie (zniemczone) --
  • Nazwa ponowiona od nazwy jeziora Mielno (1321 Milen, 1328 Melyn), pruskiego pochodzenia.
  • Forma gwarowa: Ńelno.
Omin Grunwald 4 Ohmen pruskie Uminy
  • Nazwa miejscowa ponowiona z nazwy dwu pobliskich jeziór Omin Wielki i Mały (niem. Groß, Klein Ohmen See), pruskiego pochodzenia.
  • Ustalona przez KUNM forma Omin, chociaż spolszcza nazwę oryginalną, kłóci się z przedwojenną polską tradycją. W Tece Toruńskiej pojawia się forma Uniny (gdzie -ni- to z pewnością gwarowy refleks -mi-), ponadto w SGKP pojawia się forma Omen (w kontekście jeziora).
Pacółtowo Grunwald 1 Groß Pötzdorf niemieckie -- Pierwotnie Petzoldsdorf, stąd spolszczenie (znane już w XVI w.).
Pacółtówko Grunwald 1 Klein Pötzdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Małe Pacółtowo, Krzyżówki.
  • Patrz też wyżej.
Rychnowo Grunwald 1 Reichenau niemieckie -- Gwarowo: Rixnovo.
Rychnowska Wola Grunwald 1 Sophienthal niemieckie --
  • Dawniej też: Zofia.
  • W polskiej tradycji ludowej nazwa relacyjna, niezwiązana z n. niemiecką (obocznie istniała jednak adaptacja n. niem. w postaci Zofia, zarejestrowana w spisie z 1820 r.).
Rzepki Grunwald 1 Rzepken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Geierskreutz.
Stębark Grunwald 1 Tannenberg niemieckie (Stembark)
  • Przed wojną raczej w grafii Stembark (nagłosowe S- jest wynikiem absorpcji przyimka "z"). Istniała też forma Sztymbark (zapewne bliższa wymowie gwarowej). Oprócz tego, Zarański (a za nim Leyding) podaje również formę Ruda, której pochodzenia jednak (ani autentyczności) nie udało mi się ustalić.
  • W niemieckiej oraz zachodnioeuropejskiej historiografii, Bitwa pod Grunwaldem z 1410 r. znana jest jako Bitwa pod Tannenbergiem (Stębarkiem). W rzeczywistości odbyła się ona na polach pomiędzy tymi dwiema miejscowościami. Błędne jest więc stwierdzenie, że Grunwald i Tannenberg to ta sama miejscowość.
Szczepankowo Grunwald 1 Steffenswalde niemieckie -- Wieś powstała na pruskim polu Sickerin (1328), podobnie jak pobliskie Dylewo (p. wyżej).
Tymawa Grunwald 1 Thymau pruskie -- 1360 Thimaw, 1450 Tymaw, 1585 Tieme. Nazwa przeniesiona z okolic Iławy.
Ulnowo Grunwald 1 Faulen niemieckie (przeniesione) --
  • 1328 Vulen, Vaulinbruche (Faulenbruch).
  • Nazwa uważana za przeniesioną z Ulnowa pod Suszem (p. tam).
Wróble Grunwald 1 Wrobbeln polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Geiershof.
Zapieka Grunwald 1 Kaulbruch niemieckie --
  • Dawniej też: Kolbrych, Sapieha (?)
  • Nazwa pol. Zapieka jest nazwą starszą, oryginalną. W spisie z 1820 pojawia się jako Sapieha - może to błąd?
Zybułtowo Grunwald 1 Seewalde niemieckie -- Pierwotnie: Sieboldsdorf (również bez członu -dorf: 1336 Seyboldth, 1414 Zybold), stąd nazwa polska.
Białka Łukta 5 Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) Gil Nazwa pochodzi od pobliskiego jeziora Gil (niem. Gehl See, 1331 Geile). Ustalona po wojnie nazwa Białka, motywowana przez prus. gaīls - "biały" (czy słusznie?), łamie zasadę, że nazw pruskich się nie tłumaczy (chyba, że istnieje taka tradycja), a ponadto jest niekonsekwentna z nazwą jeziora. Motywem ustalenia takiej nazwy mogła być chęć odróżnienia od wsi Gil Wielki i Mały w gm. Miłomłyn (p. niżej). Priorytetem powinno być jednak zachowywanie nazw o pruskim pochodzeniu.
Dąg Łukta 1 Dungen pruskie -- Forma gwarowa: Duŋk, -ga.
Dragolice Łukta 1 Draglitz pruskie --
  • Pierwotnie: Oppyn (1349). Później: Dragildorf (1397), Dragelis (1554).
  • Dawniej też: Dragule.
Florczaki Łukta 5 Eckersdorf niemieckie Ekartowo
  • U Leydinga (w erracie) i w potocznym użyciu krótko po wojnie: Ekartowo. Taka nazwa wydaje się być sensowniejsza, niż obowiązująca forma Florczaki, która jest nieuzasadnionym "potworkiem językowym".
  • W pobliżu wsi znajdowała się pruska osada o nazwie Cockstadt (1448), Kuxethen (1578). Trudno tę nazwę jednak utożsamiać bezpośrednio z tą wsią.
Ględy Łukta 1 Gallinden pruskie --
  • 1345 Galindien.
  • Dawniej też: Galindy. Nazwa nawiązuje do pruskiego plemienia Galindów.
Kojdy Łukta 1 Koiden pruskie -- 1376 Koyde.
Komorowo Łukta 4 Kämmersdorf niemieckie Kamajzy
  • Wieś pierwotnie nosiła kilka nazw: 1354 Kemmen alias Cimmerdorf, 1402-08 Clausennendorf, 1543 Plaudenick, Polbenick, Clausennen. Nazwy Clausennen(dorf) i Plaudenick/Polbenick są pruskiego pochodzenia.
  • Chociaż powojenna nazwa Komorowo oddaje znaczenie n. niem., to Barczewski podaje ludową n. pol. jako Kamajzy i tę przedwojenną tradycję należałoby uszanować.
Kotkowo Łukta 2 Katzendorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Hannolsdorf (1402-08).
Kozia Góra Łukta 1 Ziegenberg niemieckie --
  • Nazwa w latach 1926-45: Schönhausen.
  • Potoczny wariant niem. (przed 1926): Koseberg (hybryda pol. + niem.).
Lusajny Łukta 4 Luzeinen pruskie Lucejny
  • Niem. też Groß Luzeinen (dla odróżnienia od Klein Luzeinen - ob. Lusajny Małe w gm. Morąg [p. niżej])
  • 1433 Luzeinen, 1448 Lucyn, 1493 Lucien.
  • Ustalona forma Lusajny jest niezgodna z przedwojenną polską tradycją. Teka Toruńska podaje Lucejny, co jest również częściowo zgodne z przekazem Leydinga (który podaje niekonsekwentnie Locajny, ale Lucejny Małe).
Łukta Łukta 1 Locken pruskie --
  • Pierwotnie: Lucten (1348, 1352, 1384). Ludowa forma spolszczona przejęta bezpośrednio z pruskiego.
  • Gwarowo: U̯ukta, Ukta.
Markuszewo Łukta 1 Markuschöwen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Markushöfen.
  • Dawniej też: Markuszewskie (?)
Maronie Łukta 5 Magergut niemieckie Wojsiny
  • Wieś nosiła w historii wiele nazw: Magergut alias Dietrichswalde (1347), Woysyn (1359), Woyssin (1359), Grasy (1472), Grassie (1448). Cztery ostatnie zapisy (dwie nazwy) są pochodzenia pruskiego.
  • Nadana po wojnie nazwa Maronie (u Leydinga i w potocznym użyciu: Maroń) zdaje się być nawiązaniem do nazwy jeziora Marąg (pruskiego pochodzenia), nad którym leży wieś. Nie jest to jednak nazwa umotywowana historycznie. Należałoby więc nawiązać do jednej z historycznych form pruskich.
  • W powojennym użyciu istniała też forma Chudy Dwór (dosłowne tłumaczenie n. niem., aczkolwiek oparte na adideacji - Mager to w tym wypadku nazwisko). Dzisiaj tym mianem określa się nieoficjalny przysiółek, wydzielony z tej wsi.
Molza Łukta 1 Moldsen pruskie -- 1361 Mulsen, Mulsin. Nazwa pruska, obocznie (w XIV-XV w.) funkcjonowała n. Sandirs (1349), Sandirsdorf (1402/08), pochodząca od pruskiej n. os.
Mostkowo Łukta 1 Brückendorf niemieckie -- Popegeerowska osada Gucin sztucznie wydzielona z Mostkowa.
Niedźwiady Łukta 4 Bärenwinkel niemieckie Barenwynkiel
  • Teka Toruńska notuję formę Barenwynkiel (-kla), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
  • Oboczna nazwa w PRNG: Sarni Dół.
Nowaczyzna Łukta 2 Neumannsruh niemieckie --
Orlik Łukta 4 Adlersbude niemieckie Orłowa Buda
  • W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
  • Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje ciekawą formę oboczną: Perkunicha. Nazwa ta zdaje się mieć związek z bałtyckim bóstwem Perkunem, jednak jej dokładna geneza jest mi nieznana (brak informacji w dostępnej mi literaturze). Być może radosna twórczość jakiegoś leśniczego.
Pelnik Łukta 1 Pulfnick pruskie --
  • 1450 Pylwenig, 1577 Belwenick.
  • Dawniej też: Pielownik (nazwa podawana w Tece Toruńskiej jako starsza, ponadto jest bliższa pruskiemu oryginałowi).
Plichta Łukta 1 Plichten polskie (osobowe) --
Pupki Łukta 1 Pupken pruskie -- Co prawda osada oficjalnie nosi nazwę Pupki, jednak leśniczówka (jedyny obiekt osady) funkcjonuje dziś pod całkowicie ahistoryczną nazwą Śmieszny Kąt, czyniąc urzędową (i historyczną) nazwę w zasadzie martwą. Zalecałbym używanie nazwy Leśnictwo Pupki. Nazwy leśniczówek są niemniej wartościowe niż nazwy wsi, zwłaszcza w takim przypadku jak ten, gdzie mamy do czynienia z nazwą staropruskiego pochodzenia (zapewne ponowioną od nazwy terenowej lasu).
Ramoty Łukta 1 Ramten pruskie --
  • 1374 Ramothen.
  • Dawniej też: (Stare) Ramty. Po niem. również jako Alt Ramten.
Nowe Ramoty Łukta 1 Neu Ramten pruskie --
  • Oboczna n. niem. Braxeinswalde. Pierwszym właścicielem wsi był Fabian von Braxein.
  • Dawniej też: Nowe Ramty (p. wyżej ramoty).
Skwary Łukta 6 Klein Eisings pruskie Isąg Mały
  • Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
  • W PRNG wariant Żelazowice. Nazwa powojenna, zapewne wynikająca z błędnym skojarzeniem formy niemieckiej z Eisen = żelazo.
Sobno Łukta 1 Sooben pruskie --
  • Oboczna n. niem. Zoben (tak brzmiała w ustach lokalnych Niemców).
  • Dawniej też: Coby.
  • 1352 Soben, 1402-08 Sobin. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Zdaje się, że przed wojną częstsza w ludowym użyciu Mazurów była naznaczona niemieckością forma Coby (notują ją Giersz i Barczewski), niemniej postać Sobno pojawia się w urzędowym spisie Walda z 1820 r., więc i ona ma pochodzenie przedwojenne (a do tego odzwierciedla pierwotną pruską postać o wiele lepiej).
Spórka Łukta 1~4 Sporken pruskie (Spórki)
  • Obocznie niem. Spurken (m.in. w Tece Toruńskiej i spisie z 1820 r.)
  • 1411-19 Sporkaym, 1427 Spurkeym. Nazwa pruska, pierwotnie z członem -kaims ("wieś").
  • Przed wojną raczej w l. mnogiej: Spórki, Sporki (w Tece Toruńskiej nawet w grafii Spurki, co ma odzwierciedlenie również we wspomnianej wyżej formie niemieckiej). Forma pluralna zdaje się o tyle poprawniejsza, że w brzmieniu pierwotnej był tu pruski suf. -kaim, który w formach spolszczonych niejednokrotnie upraszczał się do -ki (por. Pistki < Pisdekaym, Pupki < Pupkeim). Forma Spórka musiała więc powstać wtórnie, niewykluczone jednak, że stało się to jeszcze przed wojną (wahania liczby i rodzaju to nic nadzwyczajnego w mazurskiej toponimii).
Strzałkowo Łukta 6 Hinzbruch niemieckie Hyncbruch Forma spolszczona z Teki Toruńskiej.
Swojki Łukta 2 Schwoiken pruskie? -- Pierwotnie: Sclodien (1422)?
Szeląg Łukta 2 (1?) Eckschilling hybryda (niem. + prus.) -- Nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Szeląg (niem. Schilling-See), pruskiego pochodzenia. Pierwotnie była tożsama z nazwą wodną (1700 Schiling), potem pojawił się przedrostek Eck-.
Tabórz Łukta 1 Taberbrück hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Taborek.
  • Nazwa wsi pochodzi od n. jeziora Tabórz (niem. Taber See), pruskiego pochodzenia (1331 Tobar, 1349 Tabar). Nazwa ta powinna być traktowana jako rodzaj żeński, o czym świadczy odmiana Tabórz - Taborzy, używana w Tece Toruńskiej.
Trokajny Łukta 4? Trukeinen pruskie Trukajny (?)
  • 1402-08 Traykoyne.
  • W polskiej tradycji przedwojennej raczej Trukajny. Może warto by to naprostować?
Worliny Łukta 1 Worleinen pruskie -- 1342 Worlyne.
Wynki Łukta 1 Wönicken pruskie --
  • 1540 Wenycken
  • Dawniej też: Winki (tak w Tece Toruńskiej).
Zajączkowo Łukta 4 Falkenstein niemieckie Zajączki Oboczna n. niem. Hasenberg, stąd przedwojenne spolszczenie Zajączki. Po wojnie zmodyfikowano ją do postaci Zajączkowo, zapewne w celu odróżnienia od wsi Zajączki w gm. Ostróda (p. tam). Nie jest to wciąż jednak forma mająca przedwojenne korzenie. Może więc zamiast tego można by wykorzystać dookreślenie? U Leydinga są to Zajączki Łukciańskie.
Bagnity Małdyty 2 Bagnitten pruskie -- 1353 Begonithen
Bartno Małdyty 2 Reichbarten hybryda (niem. + prus.) --
  • 1401 Barthen, 1404 Bartin. Nazwa prawdopodobnie pruska (chociaż nie dysponuję informacjami etym.), od XVI w. rozszerzona o niem. człon Reich-. Obecna nazwa polska spolszcza formę pierwotną (chociaż może wierniejsza zapiskom byłaby forma Barcin).
  • Ponadto, z miejscowością tą utożsamia się obecnie prus. nazwę Surkapurn (1315). Nazwę tę dawniej błędnie odnoszono do wsi Słonecznik w obecnej gm. Morąg (stąd u Leydinga i krótko po wojnie wieś owa nosi nazwę Sorkobór, co jest dość nieudolnym spolszczeniem formy Surkapurn). Prawdopodobnie więc mamy do czynienia ze starą wsią, o dwóch różnych nazwach pruskich.
Budwity Małdyty 2 Bauditten pruskie --
  • 1302-06 Buditien, Budithen. Jeśli 1354 Baudewiten należy tutaj (tak jak podaje Leyding), to uzasadniałoby -w- w powojennym spolszczeniu.
  • Kohutek w swoim słowniku (powstałym podczas wojny) zapisał polską nazwę tej wsi jako Baudzie, ale to raczej sztuczna forma, w dodatku przecząca starym zapiskom.
Budyty Małdyty 2 Boditten pruskie --
Czulpa Małdyty 1? Zölp pruskie -- Leyding przytacza zapis Czulpa jako źródłowy.
Dobrocin Małdyty 3 Groß Bestendorf niemieckie -- W pobliżu wsi znajduje się góra (wysokości 131 m) o nazwie Święta Góra (niem. Swente Gora). Nazwa ta miała wyraźnie polskie brzmienie już w przedwojennym nazewnictwie niemieckim, co jest rzadkością na tym terenie. Góra najprawdopodobniej była miejscem kultu pruskiego plemienia Pogezanów. Nazwa góry miała odzwierciedlenie w używanej krótko po wojnie nazwie tej wsi oraz stacji kolejowej - Świętogóry, która jednak została ostatecznie odrzucona na rzecz nazwy obecnej.
Drynki Małdyty 2 Drenken pruskie -- 1304 Drinken.
Dziśnity Małdyty 2 Dosnitten pruskie --
  • 1367 Desynithen, 1369 Disnyten.
  • Nazwa wariantowa w PRNG: Dożniewo. Jest to wczesny powojenny twór ludności napływowej, pokutujący w potocznym użyciu. Należy go bezwzględnie unikać, a używać jedynie oficjalnej nazwy pruskiego pochodzenia.
Fiugajki Małdyty 1 Figaiken pruskie --
Gizajny Małdyty 2 Gischainen pruskie -- 1376 Gysyein, Geysyein.
Ględy Małdyty 2~5 Gallinden pruskie Galindy (?) Nazwa pruskiego pochodzenia, nawiązująca do n. plemiennej Galindów. Po wojnie spolszczona jako Ględy, per analogiam do wsi koło Łukty. Jednak, wobec braku jednoznacznej polskiej tradycji, może można było się pokusić o bardziej dokładne spolszczenie, lepiej oddające źródłosłów oryginału (Chojnacki podaje Galindia, ale to raczej sztuczność)?
Gumniska Małe Małdyty 3 Klein Rüppertswalde niemieckie --
Gumniska Wielkie Małdyty 3 Groß Rüppertswalde niemieckie --
Jarnołtowo Małdyty 2 Groß Arnsdorf niemieckie -- Pierwotnie: Arnoldisdorf (ok. 1308).
Jarnołtówko Małdyty 2 Klein Arnsdorf niemieckie -- Patrz wyżej.
Kadzie Małdyty 1 Kadzie polskie -- Nazwa w latach 1868-1945: Eichhorst.
Kanty Małdyty 2 Groß Kanten pruskie -- Do 2009 r. oficjalnie Kęty.
Karczemka Małdyty 3 Hoffnungsmühle niemieckie --
Kiełkuty Małdyty 5 Kelken pruskie Kiełkuły
  • Dawniej dwie wsi: Stare i Nowe Kiełkuty (niem. Alt, Neu Kelken).
  • 1359 Kellekullen, 1427 Kellekolle
  • Obowiązująca forma Kiełkuty jest wynikiem jakiegoś fatalnego błędu lub przeinaczenia (prawdopodobnie zasugerowano się Kiejkutami pod Szczytnem) - daje ona mylne wrażenie, jakoby nazwa ta należała do nazw bałtyckich z sufiksem -utai (-uty), co w tym wypadku nie jest prawdą. Poprawną etymologicznie formę Kiełkuły notuje Leyding i uważam, że należałoby do niej powrócić. Ponadto, istnieje zapis Kellikuli z 1411-19, jakby ze spolszczoną końcówką. Może więc faktycznie istniała kiedyś spolszczona wersja *Kiełkuły lub *Kielikuły?
Klonowy Dwór Małdyty 3 Höfen niemieckie -- Biorąc pod uwagę n. niem., nie prościej byłoby Dwory (lub Dwórzno)? Po co tak komplikować nazwy?
Koszajny Małdyty 2 Koschainen pruskie --
  • 1271-76 Kusieyns, 1386 Kusieyn. Oboczna n. pruska: Pallawiten (1271-76) - przejęta od pobliskiej osady Połowite.
Kozia Wólka Małdyty 1? Klein Bestendorf niemieckie -- Oboczna nazwa (podawana w spisie z 1820): Kosse Wolle. Z pewnością jest to pol. Kozia Wólka lub Kozia Wola - trudno dziś chyba tego dociec.
Kreki Małdyty 2 Kröken pruskie -- 1315 Crekin, 1321 Kreken.
Leszczynka Mała Małdyty 5 Gut Linkenau pruskie Linkówko
  • Niem. też Klein Linkenau (tak u Leydinga, może to błąd?).
  • Po więcej wyjaśnień patrz niżej: Linki. Mimo zmiany "Leszczynka" na "Linki", nazwa "Leszczynka Mała" pozostała.
Leśnica Małdyty 4 Freiwalde niemieckie Frywałd
Linki Małdyty 5 Linkenau pruskie Linkowo
  • Niem. też Groß Linkenau (tak u Leydinga, może to błąd?).
  • Nazwa niem. Linkenau (1417 Linkenaw, Lynkenaw) uchodzi za staropruską. Po wojnie zastąpiono ją ahistoryczną formą Leszczynka, co następnie (kiedy?) uległo zmianie na Linki (choć można gdzieniegdzie spotkać się z informacją, jakoby Leszczynka i Linki były dwiema różnymi miejscowościami - albo jest to błąd, albo wieś była przez pewien czas podzielona). Forma Linki, chociaż zachowuje rdzeń oryginału, niedokładnie oddaje strukturę nazwy pruskiej. Uważam, że najlepiej byłoby nazwę "Linki" zmienić na Linkowo, a nazwę sąsiedniej wsi "Leszczynka Mała" (która, w przeciwieństwie do większej bliźniaczki, nie zmieniła nazwy) na Linkówko, tworząc przy tym prosty dublet nazewniczy (podobnie jest u Leydinga: Lęgowo i Lęgówko, co jednak wydaje mi się zbytnim spolszczeniem fonetycznym).
Małdyty Małdyty 2 Maldeuthen pruskie -- 1350 Maudithen, 1543 Maldeyten.
Naswity Małdyty 2 Naasewitt pruskie -- Również spotykana forma: Naświty (nieurzędowa, ale zapewne używana w mowie).
Niedźwiada Małdyty 5 Glocken pruskie Kłoki 1334 Cloken. Nazwa pochodzenia staropruskiego, od klākis - "niedźwiedź". Tak więc, nazwa powojenna oddaje znaczenie n. oryginalnej, ale łamie zasadę, aby nazw pruskich nie tłumaczyć. Należało ją spolszczyć fonetycznie.
Pleśno Małdyty 1 Plößen pruskie -- 1374 Plesen; ok. 1400 Pelesen, Pellesin.
Plękity Małdyty 2 Plenkitten pruskie --
Połowite Małdyty 2 Pollwitten pruskie --
  • ok. 1400 Palwyten, Pollewiten, 1419 Polowiten.
  • Systematyczniejsze byłoby spolszczenie Połowity, ale wobec braku tradycji niech już będzie, jak jest.
Rybaki Małdyty 2 Fischerbuden pruskie --
Sambród Małdyty 4 Samrodt pruskie Zamroty
  • 1297 Zambre, 1319 Sambrad, 133 Sambrade.
  • Chociaż powojenna forma Sambród dobrze spolszcza oryginalną pruską nazwę, to jednak autentycznym spolszczeniem, używanym w ludowej twórczości (m.in. u Kolberga) są Zamroty. Zawsze w takich przypadkach trzymam się zasady, że ludowa tradycja powinna być na pierwszym miejscu.
Sambród Mały Małdyty 4 Klein Samrodt pruskie Zamroty Małe Patrz wyżej.
Sarna Małdyty 2 Rehberg niemieckie --
Sasiny Małdyty 2 Sassen pruskie --
  • 1315 Sasne, 1350 Zossin, ok. 1400 Sassenen, Sasnen.
  • W pobliżu wsi znajduje się jezioro zwane Sasiny lub Tolin (niem. Sassener See, 1315 Tolim, 1334 Tullynen). Nazwa Tolin pierwotniejsza i to jej lepiej używać (nazwa Sasiny, chociaż również pruska, jest już wtórnym ponowieniem n. miejscowej).
Smolno Małdyty 5 Schmolehnen pruskie Smolajny ok. 1399 Smaleyn, 1419 Smoleyn. Nazwa pruska, formy obecnej nie można uznać za jej poprawne spolszczenie.
Sople Małdyty 2 Zöpel pruskie -- ok. 1400 Sopelyn, Soplyn; 1419 Sopelen.
Surzyki Małe Małdyty 2 Klein Sauerken pruskie --
Surzyki Wielkie Małdyty 2 Groß Sauerken pruskie -- 1304 Suriken, 1348 Surcken.
Szymonowo Małdyty 2 Groß Simnau pruskie? -- Przydała by się dokumentacja i informacje etymologiczne (Leyding podaje jedynie formę źródłową Symenaw, bez daty [jak ma w zwyczaju]). Może jest to jakaś adideowana nazwa pruska? Niemniej, forma Szymonowo zdaje się być dość naturalnym spolszczeniem formy niemieckiej.
Szymonówko Małdyty 2 Klein Simnau pruskie? -- Patrz wyżej.
Wielki Dwór Małdyty 5 Ankern pruskie Ankry Nazwa pruskiego pochodzenia, zniweczona po wojnie. Leyding podaje spolszczoną formę Ankry, całkowicie intuicyjną.
Wilamowo Małdyty 1 Groß Wilmsdorf niemieckie --
Wilamówko Małdyty 1 Klein Wilmsdorf niemieckie --
Wodziany Małdyty 2 Wodigehnen pruskie -- 1350 Wodieyn.
Zalesie Małdyty 3 Pfalsdorf niemieckie --
Zajezierze Małdyty 3 Seegertswalde niemieckie --
Zduny Małdyty 3 Bürgerhöfen niemieckie -- U Leydinga obocznie jako Miejska Wola - warte wprowadzenia? Dokładniejszym tłumaczeniem byłby "Miejski Dwór".
Bieniasze Miłakowo 5 Banners niemieckie Benery 1346, 1352 Benern. Według Biolik nazwa pruskiego pochodzenia. Można by było więc pokusić się o jej spolszczenie.
Biernatki Miłakowo 1 Bornädtken polskie? --
Boguchwały Miłakowo 5 Reichau niemieckie Rychowo U Leydinga intuicyjne, naturalnie brzmiące spolszczenie Rychowo (może nawet o jakiejś przedwojennej tradycji?). Lepsze to od nieuzasadnionej nazwy "Boguchwały".
Gilginia Miłakowo 5 Gillgehnen pruskie Ilgajny
  • Do 1966 oficjalnie Gilginie.
  • 1236 Ylien, Illigen, 1402-08 Ilgayn, Ilgeyn. Te zapisy pokazują dobitnie, że inicjalne G- jest w tej nazwie wtórne, toteż prononuję bardziej dokładne i systematyczne spolszczenie Ilgajny (Leydingowa forma "Ilin" jest zbyt zdegenerowana fonetycznie). Żeby było ciekawiej, formy Gilginie używa już Kohutek (tylko w odniesieniu do innej wsi - dzisiejszego Markowa w gm. Morąg [p.]), ale raczej nie uważałbym ją za ludową.
Głodówko Miłakowo 5 Karneyen pruskie Karnajny Pierwotnie: 1296 Tuseine, 1336 Thusieyn, 1350 Tussien, Tusieyn (...) ok. 1780 Tusseinen alias Karneyen. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, po wojnie zniweczone.
Gudniki Miłakowo 1 Gudnick pruskie --
Henrykowo Miłakowo 2? Heinrichsegen (?) niemieckie --
  • Nazwę niemiecką Heinrichsegen udało mi się ustalić wyłącznie na podstawie nienaukowych źródeł internetowych. Miejscowość nie widnieje na przedwojenych mapach niemieckich. Według (mało naukowych) opisów historycznych, miejscowość powstała w latach 30 XX w. jako osada robotnicza przy nowopowstałej fabryce włókienniczej.
  • Niektóre źródła internetowe podają Henrykowo jako ekwiwalent niem. Gnuschkenhof, co jest błędem. Miejscowość Gnuschkenhof (po wojnie Gnuszyn), dzisiaj jest zatarta w granicach Miłakowa.
Janowo Miłakowo 1 Schillings niemieckie -- Polska nazwa Janowo znana już przed wojną, współistniała z niemiecką (istniał również zniemczony wariant Janowen, wymieniany w spisie z 1820).
Kantalice Miłakowo 1 Blumen niemieckie --
  • Pierwotnie: 1409 Kantels, 1411-19 Cantils. Nazwa pruska, przechowana w mowie ludności mazurskiej w spolszczonej formie Kantalice (1780 Cantelitzen).
  • Dziś wieś ahistorycznie połączona z Pitynami, bez wyodrębnionej nazwy. Chyba przez wzgląd na historię, warto by ponownie wydzielić Kantalice, zwłaszcza że te historyczne miejscowości są wciąż od siebie dość wyraźnie oddzielone.
Klugajny Miłakowo 2 Klogehnen pruskie -- 1411-19 Claugeyn, 1427 Claugene.
Kłodzin Miłakowo 5 Sackstein pruskie Saksztyn 1352 Saxtin, 1448 Sextin. Pruska nazwa, zniweczona po wojnie - należało ją spolszczyć.
Książnik Miłakowo 2 Herzogswalde niemieckie --
Lekławki Miłakowo 5 Schodehnen pruskie Skodajny
  • 1427 Scodeyne, 1448 Schodene.
  • Powojenna nazwa Lekławki wynika z pokutującego w starej literaturze, ale obecnie uważanego za błędne, utożsamienia zapisów Lekelauke, Leklawken (1305) z tą miejscowością. Współcześnie uważa się, że zapisy te odnoszą się do wsi Mikołajki w gm. Młynary. Ponieważ nazwa Schodehnen również ma pruskie pochodzenie, należało ją spolszczyć.
  • Osada włączona do Warkałek, stąd trudno mi stwierdzić, czy jej nazwa wciąż funkcjonuje. Według Wikipedii osada jest opustoszała, jednak na obrazach satelitarnych wciąż widać jej zabudowania.
Miejski Dwór Miłakowo 3 Henriettenhof niemieckie --
Mysłaki Miłakowo 5 Prägsden pruskie Praksy
  • Niem. także Groß Prägsden.
  • Nazwa pierwotna pruska, jednak trudna do zrekonstruowania, ze względu na niejednocznaczne zapisy hist.: 1411-19 Preywasyn, 1427 Prebesyn, 1448 (Gross)prebissen, 1579 (Kleinn) Preussen. Jednak na podstawie używanych w XVIII-XIX w. form Prächsen, Prägsen, można moim zdaniem utworzyć intuicyjne spolszczenie "Praksy" (podobnie u Leydinga - Praksewo, jednak z nieetymologicznym -ewo).
  • Do tej wsi (lub okolic) odnosi się prawdopodobnie prus. nazwa Koytebrickyte (1305).
Mysłaki Małe Miłakowo 5 Klein Prägsden pruskie Praksy Małe Patrz wyżej.
Naryjski Młyn Miłakowo 2 Narienmühle hybryda (prus. + niem.) -- Nazwa miejsc. pochodzi od jeziora Narie (niem Narien-See, 1337 Narge).
Niegławki Miłakowo 2 Näglack pruskie -- 1305 Naydelauken, 1339 Naydelauks.
Nowe Mieczysławy Miłakowo 1 Neu Menzels osobowe (słowiańskie) -- Sąsiednia wieś Stare Mieczysławy dziś nie istnieje.
Pawełki Miłakowo 2? Paulken niemieckie? -- Potrzebne informacje dot. nazwy niemieckiej - czy nie jest to przypadkiem jakaś zniemczona nazwa pruska lub słowiańska? Leyding spolszcza jako Pólko.
Pityny Miłakowo 2 Pittehnen pruskie -- 1419 Pyttenen, 1543 Pitteynen.
Pojezierce Miłakowo 5 Bobanden pruskie Pobądy
  • Pierwotnie: Trundele (1349), Trundel al. Papanden (1448), Pobanden (1539). Obie nazwy pruskiego pochodzenia, wcześniejsza pochodzi od niewielkiego jeziora Trądla (niem. Trundel-See), w pobliżu którego leży miejscowość.
  • Po wojnie zniweczono pruską nazwę tej miejscowości, nadając ahistoryczną n. "Pojezierce". U Leydinga pojawia się spolszczenie Pobądki, co poprawiam na Pobądy (brak uzasadnienia dla sufiksu -ki).
Polkajny Miłakowo 2 Polkehnen pruskie -- 1402-08 Pulkaym, 1411-19 Polkayn.
Ponary Miłakowo 1 Ponarien pruskie --
  • 1337 Ponargen; 1371 Panarigen, Panarien; 1427 Panargen.
  • Nazwa pochodzi od jez. Narie (p. też Naryjski Młyn, wyżej). Spolszczenie Ponary przedwojenne (może powstało przez podobieństwo do wileńskich Ponar).
Raciszewo Miłakowo 5 Reichenthal niemieckie (Bogaczewo?) Ze względu na pseudodzierżawczy charakter n. powojennej (sztuczny twór od słowiańskiego imienia Racisz), można by zastanowić się nad przywróceniem Leydingowego spolszczenia Bogaczewo (być może w formie zdrobniałej Bogaczewko, celem odróżnienia od Bogaczewa k. Morąga?). Tak czy inaczej, brak polskiej tradycji dla tej wsi.
Roje Miłakowo 1 Royen pruskie -- 1325 Rogin, 1388 Rogen, 1473 Roygen. Nazwa pruska, spolonizowana jako Roje jeszcze przed wojną (n. znana w SGKP).
Różnowo Miłakowo 2? Rosenau niemieckie (Roznowo?) Gwarowo: Roznovo (w NMP). Trudno mi stwierdzić, na ile jest to przedwojenna forma. Raczej brak starego polskiego osadnictwa w okolicy.
Rycerzewo Miłakowo 2 Ritters niemieckie --
Sąglewo Miłakowo 2 Sanglau pruskie -- Nazwa o dwóch starych pruskich nazwach: 1354 Remunendorf, 1427 Remonykame, 1448 Remekaym (jak widać, forma z prus. suf. -kaims współistniała z formą na niem. -dorf) oraz Sangelis (1531), Sangelauck (1543), Sengelau (1570). Ostatecznie to ta druga nazwa (dawniej z wahaniami w sufiksie) stała się podstawą nazwy znanej obecnie.
Stare Bolity Miłakowo 2 (Alt) Bolitten pruskie (Bolity) Człon Stare można teoretycznie pominąć. Miejscowość Nowe Bolity obecnie nie istnieje, a ponadto już przed wojną często pomijano w tej nazwie człon "Alt".
Stolno Miłakowo 2 Stollen pruskie -- U Chojnackiego Stoły, ale chyba nie jest to autentycznie używana forma.
Trokajny Miłakowo 2 Groß Trukainen pruskie --
Warkałki Miłakowo 5 Hartwich niemieckie Boldajny Pierwotnie: Baldeyn (1337). Pierwotna nazwa wsi była więc tożsama z nazwą jeziora Boldajny (niem. Boldehnen-See, unikać niepoprawnej nazwy "Jezioro Warkalskie"!), w pobliżu którego znajduje się miejscowość. Nazwa ta jest oczywiście pruskiego pochodzenia i warto ją przywrócić, w miejsce nadanej przez KUNM nazwy "Warkałki" (która nawiązuje do pobliskiej wsi Warkały [p. niżej], również o pruskiej nazwie. Jednak ta nowa n. relacyjna jest kompletnie ahistoryczna).
Warkały Miłakowo 2 Workallen niemieckie -- 1379 Warekallen, 1398 Warkallen.
Warny Miłakowo 2 Warnenhof hybryda (prus. + niem.) --
Wojciechy Miłakowo 5 Gartenpungel pruskie Gartelpąg 1323 Gartilpunge. Nazwa pruskiego pochodzenia. Trudna do spolszczenia, jednak lepsze najbardziej nieudolne spolszczenie n. pruskiej od chrztu nazewniczego.
Bagieńsko Miłomłyn 4 Baginsken polskie Bagińskie
  • Nazwa w latach 1938-45: Bürgersee
  • Pierwotną formą zdaje się być Bagińskie, od nazw. Bagiński. W takiej formie również w tradycji przedwojennej (istniał też wariant Bagieńskie). Dzisiejsza forma jest już jakimś powojennym przeinaczeniem.
Boguszewo Miłomłyn 1 Bogunschöwen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Ilgenhöh.
  • Dawniej też: Szur, Szczur (gw. Šur), Piker. Nazwa Sz(cz)ur polska lub niemiecka (od dolnoniem. schur "miejsce wolne, przykryte"), notowana od XVII w. Wariant Piker, poświadczony w Tece Toruńskiej niejasny (pruskie?).
Bynowo Miłomłyn 1 Bienau niemieckie? --
  • Dawniej też: Binowo (tak do dziś w gwarze).
  • Pierwotnie niem. Hayn (1324), dosł. "gaj".
  • Gwarowo: Bˊinovo.
Dębinka Miłomłyn 2 Schönaich niemieckie --
Faltyjanki Miłomłyn 1 Faltianken polskie -- Zapis gw. Faltïjankˊi. Faltyjan to prawdopodobnie mazurska wariacja imienia Walenty.
Gil Mały Miłomłyn 1 Klein Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) -- Patrz niżej.
Gil Wielki Miłomłyn 1 Groß Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) -- 1344 Geylenvelde. Nazwa pochodzi od n. jeziora Gil Wielki (niem. Groß Gehl-See; 1311-15 Gailen, Geile), pruskiego pochodzenia.
Glimy Miłomłyn 4 Skapenwald hybryda (prus. + niem.) Glinki albo Skap
  • Oboczna n. niem. Glimmen.
  • Przed 1996 r. osada ta nosiła nazwę Gliny, mimo że KUNM ustaliła postać Glimy. Urzędowa zmiana z 1996 r. jest więc de facto wprowadzeniem w życia ustalenia KUNM.
  • Obecna n. Glimy zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy Glimmen, która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć Glinki (1875 Glinken). Zaś równoległa n. niem. Skapenwald jest tożsama z nazwą lasu Skapenwald (1595 Scappen), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to Skop (urz.) lub Skap (lud.).
Kamieńczyk Miłomłyn 3 Holstein niemieckie -- Według Biolik n. Kamieńczyk jest przeniesiona przez osadników z Mazowsza. Chodzi tu chyba o osadników powojennych, gdyż nie znajduję żadnego przedwojennego potwierdzenia tej nazwy.
Karnitki Miłomłyn 2 Klein Karnitten pruskie (Karnity Małe) Osobiście uważam, że tego typu nazw pruskich nie powinno się zdrabniać, brzmi to dość nienaturalnie. Poprawniejsza więc byłaby forma Karnity Małe. Jednak, wobec braku tradycji, może niech zostanie jak jest.
Karnity Miłomłyn 2 Groß Karnitten pruskie -- 1347 Motho al. Carnithen. Wieś miała więc pierwotnie dwie oboczne n. pruskie.
Kukła Miłomłyn 1 Althütte niemieckie --
  • Ludowa polska nazwa Kukła (poprawniej może Kukla? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej Althütte.
  • Wariant oboczny w PRNG: Budziska. Unikać tej nazwy jako ahistorycznej.
Ligi Miłomłyn 1 Liegen pruskie -- 1400 Lygen.
Liksajny Miłomłyn 1 Nickelshagen niemieckie -- Polska forma Liksajny (pruskiego pochodzenia) pojawia się w niemieckim spisie z 1820 r. (w grafii Lixayni). Forma ta bez wątpienia ma związek z położoną nieopodal wsią Likszany (p.) w obecnej gm. Zalewo. Trudno stwierdzić, czy mamy tu do czynienia z pomyłką, czy rzeczywistym przeniesieniem nazwy. Brak jakiejkolwiek innej polskiej tradycji nie pozwala zweryfikować tego dylematu, więc niech zostanie jak jest, chociaż rozróżnienie pomiędzy formami Likszany i Liksajny wydaje się sztuczne (są to bez wątpienia warianty tej samej nazwy). Leyding stosuje dookreślenie Liksajny Jeziorne (dla odróżnienia od Likszan, które nazywa też Liksajnami).
Liwa Miłomłyn 1 Bieberswalde niemieckie -- Nazwa polska, istniejąca obocznie do niemieckiej (przynajmniej od XVIII w.), pochodzi od nazwy rzeki Liwa (staropruskiego pochodzenia).
Lubień Miłomłyn 5 Grünort niemieckie Liwno
  • Oboczna n. niem. Lieben. Stąd nazwa powojenna. Jednakże, z powodu pochodzenia tej nazwy od prus. hydronimu Liwa, należałoby ją oddać wierniej, zachowując źródłosłów.
  • Nazwa śluzy Zielona, położonej na obszarze tej wsi, utrwala przejściowe spolszczenie nazwy niem. Grünort, używane krótko po wojnie.
Majdany Małe Miłomłyn 1 Klein Altenhagen niemieckie --
  • Dawniej też: Małdajny, Majdajny Małe, Majdanki. Przez pierwszych kilka lat po wojnie obowiązywała oficjalnie forma Majdajny Małe.
  • Po więcej wyjaśnień: patrz niżej.
Majdany Wielkie Miłomłyn 1 Groß Altenhagen niemieckie --
  • Dawniej też: Małdajny, Majdajny.
  • Ludność mazurska zachowała genetycznie starszą, pruską nazwę tych dwóch wsi (co ciekawe, zaświadczoną dopiero od XIX w., jedynie w polskim kontekście. Dla porównania, forma niemiecka znana jest już od XIV w.), początkowo jako Małdajny, co następnie uległo ewolucji do postaci Majdany (zapewne pod wpływem rzeczownika pospolitego majdan). Forma Majdajny (używana przez Kętrzyńskiego, a następnie wprowadzona oficjalnie przez KUNM) jest albo formą przejściową, albo sztuczną restytucją prus. sufiksu -ajny. Taka forma obowiązywała oficjalnie przez parę pierwszych lat po wojnie, aż została wyparta przez ludową formę Majdany (Wielkie, Małe).
  • Zapis gwarowy: Mau̯doi̯nï. Autorzy NMP odnoszą tę formę do Małdyt, ale to chyba błąd.
Malinnik Miłomłyn 3 Amalienruh niemieckie --
Ostrów Wielki Miłomłyn 1* Groß Werder niemieckie (Ostrów) W spisie z 1820 r. po prostu Ostrów. Miejscowość Klein Werder nie istnieje (nie istniała już przed wojną), toteż dookreślenie wydaje się być lekko zbyteczne.
Piławki Miłomłyn 4 Pillauken pruskie Piluk
  • 1341 Pelukin, 1363 Pylawkin.
  • Forma Piławki, wprowadzona przez KUNM, jest oczywiście systematycznym przyjęciem oryginalnej n. pruskiej (z regularnym sufiksem -ławki), jest ona jednak niezgodna z przedwojenną ludową tradycja. Przedwojenne źródła dość zgodnie nazywają tę miejscowość Piluk (dane Leydinga [z tomu I i II] wskazują też na formę Piłuk).
Rogowo Miłomłyn 4 Hornsberg niemieckie Oręcbark W Tece Toruńskiej: Ornsberk, u Leydinga: Oręcbark. Forma Leydinga jest prawdopodobnie dalszą ewolucją. Należałoby przywrócić tę ludową formę, w miejsce obecnej (oddającej częściowo znaczenie n. niem., ale powojennej).
Skarpa Miłomłyn 4? Skerpen pruskie Szkarpy (?) 1348 Skerpyn, 1392 Skorpin, 1400 Scarpen. Nazwa pochodzenia pruskiego. Leyding i zapisy gwarowe potwierdzają formę ludową Szkarpy (u Chojnackiego sing. Szkarpa). Wydaje mi się więc, że przyjęta po wojnie przez KUNM forma Skarpa przeczy ludowej tradycji (jest wyrównana do ap. skarpa) i warto by tę nazwę naprostować.
  • Gwarowo: Škarpy.
Tarda Miłomłyn 1 Tharden pruskie --
  • Niem. oboczne Thardenkrug.
  • Nazwa pruska, ponowiona od nazwy jeziora Tarda (1595 Tharn See).
Wielimowo Miłomłyn 6 Wilmsdorf niemieckie Stromżyk
  • Oboczna n. niem. Sturmsee. W XV-XVII w. Halbe Hube (dosł. "pół włóki")
  • Historyczna n. polska, jak i wariantywna niemiecka, pochodzą od pobliskiego jeziorka Sturm-See (pol. Stromżyk). Jest to prawdopodobnie adideowana nazwa pruska. Po wojnie niestety zignorowano fakt istnienia ludowej polskiej nazwy wsi i uchwalono nową, ahistoryczną Wielimowo. Również jezioro nosi dziś nazwę Wielimowskie (wg ustaleń KUNM Strumyk, co chyba też jest sztucznością lub przeinaczeniem). Należy w trybie pilnym, zarówno wsi jak i jezioru przywrócić prawowitą, ludową polską nazwę Stromżyk.
Winiec Miłomłyn 5 Winkenhagen hybryda (prus. + niem.) Winki Pierwszy człon n. niem. uchodzi za pruski (być może tożsamy z nazwą wsi Wynki w gm. Łukta). Uważam, że można było ten źródłosłów oddać wierniej. Obecna forma Winiec, podobnie jak Leydingowy Wikowiec czyni to niedokładnie.
Wólka Majdańska Miłomłyn 3 Charlottenhof niemieckie -- W potocznym powojennym użyciu forma Karolewo (w pewien sposób oddająca znaczenie n. niem., pochodzącej od im. Charlotte = Karolina). Chyba jednak nie jest to nic wartego wprowadzenia.
Zalewo Miłomłyn 1 Sallewen pruskie (spolonizowane) --
Zatoka Leśna Miłomłyn 3 Thorchen niemieckie? --
  • Do 1996 oficjalnie Zatoka. Taką postać ustaliła również KUNM. Niewykluczone, że dookreślenie "Leśna" zostało dodane dla odróżnienia od osady Zatoka, stanowiącej dziś część Miłomłyna (p. wyżej).
  • U Leydinga: Bramka. Jeśli n. niem. pochodziłaby od Tor "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
Ziemaki Miłomłyn 3 Goldsberg niemieckie --
Anin Morąg 2 Annenhof niemieckie --
Antoniewo Morąg 2 Antonienhof niemieckie --
Bartężek Morąg 5 Bärting pruskie Bartąg Nazwa pochodzi od n. jeziora Bartężek (niem. Bärting-See, 1340 Berting). Obecna, zdrobniona forma Bartężek chyba służy odróżnieniu od nazwy jeziora (a także wsi) Bartąg na Warmii. Jednak sama w sobie nie ma uzasadnienia historycznego - poprawna forma nazwy powinna brzmieć Bartąg.
Bogaczewo Morąg 3 Güldenboden niemieckie --
Borzymowo Morąg 5 Abrahamsheide niemieckie Abramówka Nazwa wariantowa (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): Abramówka. Ta potocznie używana forma stanowi tłumaczenie oryginalnej nazwy niemieckiej i wydaje się warta wprowadzenia w miejsce ahistorycznego, pseudosłowiańskiego chrztu KUNM "Borzymowo".
Bożęcin Morąg 2 Groß Gottswalde niemieckie --
Bramka Morąg 2 Himmelforth niemieckie --
Chojnik Morąg 6 Hagenau niemieckie Hajnowo
Dobrocinek Morąg 3 Neu Bestendorf niemieckie --
Dury Morąg 2 Döhringshof niemieckie -- Potocznie też: Darynowo (taki wariant podaje PRNG).
Dworek Morąg 2 Inrücken niemieckie -- Oboczna n. niemiecka: Gütchen. Stąd powojenna n. polska.
Gubity Morąg 2 Gubitten pruskie --
Gulbity Morąg 2 Golbitten pruskie --
Jędrychówko Morąg 2 Heinrichshof niemieckie -- Nazwa nawiązuje do stpol. Jędr(z)ych = Henryk. Zdrobnienie chyba służy odróżnieniu od licznych w regionie miejscowości o nazwie Jędrychowo.
Jurecki Młyn Morąg 2 Georgenthalermühle niemieckie --
Jurki Morąg 2 Georgenthal niemieckie --
Kadzianka Morąg 3 Vogelgesang niemieckie --
Kalnik Morąg 5 Kahlau pruskie Kalewo 1400 Kalow, 1402-08 Calaw. Nazwa pruskiego pochodzenia, obecna forma pol. jej nie oddaje. Lepszy jest podawany przez Leydinga wariant Kalewo. Z kolei widniejąca na mapie z 1945 roku (której nazewnictwo opracowywali Rospond i Olszewicz) forma Kaliany jest chyba mało wartościowa.
Kamionka Morąg 2 Steinsdorf niemieckie --
Kępa Kalnicka Morąg 3~5 Wilhelmsthal niemieckie Kępa Kalewska Zmiana drugiego członu jest konsekwencją zmiany Kalnik na Kalewo, nie wynika ona z historii.
Kretowiny Morąg 5 Kranthau pruskie Krętowo 1448 Kranthaw al. Pelisten, 1540 Kranthaw. Nazwa pruska (oboczna również). Obecna forma jest jej bastardyzacją (Leydingowa forma Krańcowo jest również niedokładna). Najrozsądniejszym spolszczeniem byłoby Krętowo, taka forma zresztą pojawia się w okresie zaraz po wojnie.
Królewo Morąg 5 Königsdorf niemieckie Molzy Pierwotnie: 1361 Mulsen, Molsen. Nazwa pruska (zapewne etymologicznie tożsama z n. wsi Molza w gm. Łukta), funkcjonowała (obocznie do obecnej) aż do XVIII wieku. Wobec braku polskiej tradycji, należało utrwalić pierwotną nazwę pruską, nie spolszczać niemiecką.
Kruszewnia Morąg 2~3 Krausenhof niemieckie -- Leydingowa postać Kruzówko wydaje się naturalniejsza. Może warte wprowadzenia (może lepiej w formie Kruzowo, nie widzę bowiem tutaj motywacji dla zdrobnienia)?
Kudypy Morąg 2 Kuhdiebs pruskie -- 1540 Kodybis. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, zapewne tożsama z nazwą wsi Kudypy w gm. Gietrzwałd. Z etymologią niemiecką (niby "Krowokrady") się nie zgadzam (podważa ją choćby najstarszy zapis).
Lubin Morąg 5 Louisenthal niemieckie Lowizówka U Leydinga Lowizówka, co wydaje się być naturalną adaptacją n. niem. Na pewno jest to lepsza nazwa od nieuzasadnionej Lubin.
Lusajny Małe Morąg 4 Klein Luzeinen pruskie Lucejny Małe Patrz też: Lusajny (gm. Łukta).
Łączno Morąg 4 Wiese niemieckie Łąka Przed wojną jako Łąka. Dzisiejsza forma, chociaż oczywiście wciąż zachowuje źródłosłów oryginału, jest już tworem powojennym.
Maliniak Morąg 5 Schertingswalde hybryda (prus. + niem.) Skiertąg
  • Oboczna n. niem. Kämmersdorf (stąd oboczny wariant pol. Komorowo, funkcjonujący krótko po wojnie).
  • Nazwa niem. pochodzi od jeziora Skiertąg (Scherting-See), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od Skiertąg brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
  • Powojenna nazwa tej wsi pochodzi od pobliskiego jeziorka Molajny (niem. Molainen-See, 1331 Moleyn), którego pierwotną pruską nazwę powojenni osadnicy przekręcili do postaci "Maliniak". Obecnie w obiegu obie nazwy jeziora funkcjonują wymiennie.
Markowo Morąg 3 Reichertswalde niemieckie -- Ciekawą formę dla tej wsi podaje Kohutek: Gilginie Małe, która jest dość oczywistym nawiązaniem do położonej nieopodal wsi Gilginia (daw. Gilginie, niem. Gillgehnen), dziś w gm. Miłakowo (p. tam), której (żeby było śmieszniej) Kohutek nie notuje wcale. Jest to jedyny znany mi przykład użycia formy "Gilginie" przed ustaleniami KUNM (nawet Leyding tej formy nie używa - ma Ilin dla Gilgini) i trudno mi stwierdzić, na jakiej zasadzie Kohutek odniósł taką nazwę do tej wsi (stare niemieckie źródła co prawda notują folwark o nazwie Klein Gillgehnen, ale ze spisów Goldbecka wynikałoby, że to zupełnie inna miejscowość niż obecne Markowo. Folwark ten w XX w. już nie istniał). Wydaje się więc, że jest to omyłka (których w słowniku Kohutka bynajmniej nie brakuje), ale wyjątkowo ciekawa ze względu na użycie formy nazwy, którą dotychczas uważałem za twór KUNM.
Morzewko Morąg 5 Mahrau pruskie Marzewo (Morąskie) 1402-08 Maraw. Forma obecna jest zdrobniona celem odróżnienia od Morzewo (ob. Marzewo w gm. Pasłęk). I tę formę również konsekwentnie należałoby naprostować na Marzewo. O ile zastosowanie zdrobnienia jest tutaj dość zrozumiałe (ryzyko pomyłki z podpasłęckim Marzewem), to jednak wolałbym go tu nie stosować, aby nie zaburzać morfologii tej pruskiej nazwy. Ponieważ przed wojną stosowano czasami dookreślenie Mahrau bei Mohrungen, można by nazwać tę wieś Marzewem Morąskim.
Niebrzydowo Małe Morąg 5~6 Klein Hermenau osobowe (niemieckie?) Hermenowo Małe Patrz niżej.
Niebrzydowo Wielkie Morąg 5~6 Groß Hermenau osobowe (niemieckie?) Hermenowo Wielkie Istnieje przypuszczenie (podawane przez autorów NMP), że nazwa pierwotna jest tworem polskim i pierwotnie brzmiała Hermenowo (byłaby to wówczas polska nazwa utworzona na bazie germańskiego imienia). Świadczyć mogłoby o tym dość "nieniemieckie" użycie sufiksu -au. Jest to oczywiście tylko przypuszczenie, jednak moim zdaniem wystarczająco dobre, aby pozbyć się ahistorycznego "chrztu" Niebrzydowo.
Nowy Dwór Morąg 2 Neuhof niemieckie --
Obuchowo Morąg 1 Obuchshöfchen hybryda (pol. + niem.) --
Piłąg Morąg 2 Pfeilings pruskie --
Plebania Wólka Morąg 2 Pfarrsfeldchen niemieckie --
Prętki Morąg 3 Friedrichsfelde niemieckie --
Prośno Morąg 5 Pörschken pruskie Pierzki Pierwotna nazwa wsi pochodzi od pobliskiego jeziora, zwanego Prośno (n. urz.) lub Pieszkowo (niem. Pörschken-See). Leyding Pierzkowem (obecnie używana pisownia przez -sz- jest nieetymologiczna) nazywa również tę wieś. Uważam, że nazwę tę należałoby poprawić, poprzez usunięcie nieetymologicznego sufiksu -owo (niezgodnego z pruskim oryginałem).
Raj Morąg 2 Paradies niemieckie --
  • U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako Paradyż.
  • Dawniej dwie miejscowości Groß Paradies i Klein Paradies, które przed XIX wiekiem uległy scaleniu.
  • Zastanawiające są zapisy Padis, Padys (1372), Nuwen Padis (1386), Grosepadis, Cleynepadis (1427). Można by się w nich doszukiwać pruskiego początku (co zresztą czyni Powierski w jego monografii Pasłęka, jednak jego wywody etymologicznie ogólnie trącą fantastyką), chociaż autorzy NMP się do nich w żaden sposób nie odnoszą, najwyraźniej uważając je za zniekształcone.
Rogowo Morąg 2 Eckfeld niemieckie --
Rolnowo Morąg 2 Rollnau pruskie -- 1402-08 Rulnaw.
Ruś Morąg 1 Reußen niemieckie? --
  • Dawniej też: Ruski (u Chojnackiego).
  • 1334 Rusche Gotswald. Nazwa trudna do objaśnienia.
Silin Morąg 2 (5?) Sillehnen pruskie (Silajny?) Sądząc po formie niem., systematyczniejszym spolszczeniem byłoby Silajny, ale potrzebna jest dokumentacja.
Słonecznik Morąg 2 Sonnenborn niemieckie -- Przez długi czas niesłusznie identyfikowano z tą wsią prus. zapis Surkapurn (1315), stąd funkcjonująca wkrótce po wojnie spolszczona forma Sorkobór. Błąd ten pokutuje do dziś - powielają go np. autorzy NMP. Niemniej, nowsze badania uważają, że zapis ten odnosi się do okolic wsi Bartno w gm. Małdyty (p. wyżej).
Stabuniki Morąg 5 Stobnitt niemieckie Stabunity 1448 Stabonithen, 1531 Stibenithen. Jak widać, ta pruska nazwa od samego początku miała sufiks -īt. Przyjęta przez KUNM forma Stabuniki z suf. -ik jest więc zwyczajnie niepoprawna etymologicznie. Być może wynika z niewłaściwego odniesienia do tej wsi zapisów typu Stabuniken, Staboniken, które odnosiły się do wsi Stabunity w gm. Lidzbark Warmiński (zob. tam). Niewykluczone nawet, że dokonano pomyłki przy przyporządkowywaniu nazw polskich do niemieckich odpowiedników i nazwę Stabuniki miała otrzymać wieś pod Licbarkiem. Tak czy inaczej, warto to naprostować.
Strużyna Morąg 3 Silberbach niemieckie --
Szczuplinki Morąg 3 Hechtwinkel niemieckie --
Szymanowo Morąg 2 Simonetti nazwiskowe? -- Potrzebna dokumentacja i informacje etymologiczne.
Tątławki Morąg 5 Tomlack pruskie Tomławki Nie znajduję uzasadnienia historycznego dla osnowy Tąt-, toteż postuluję powrót do używanej przez Leydinga formy Tomławki.
Wenecja Morąg 1 Venedien pruskie -- Nazwa uważana za oryginalnie pruską. W pol. i niem. skojarzona z nazwą Wenecji (niem. też Venedig - forma zaświadczona już od XV w.).
Wilnowo Morąg 1 Willnau pruskie --
Wola Kudypska Morąg 1* Wolla pruskie (Wola)
  • Oboczna n. niem: Christalken (potrzebna etymologia).
  • Drugi człon obowiązującej nazwy jest dookreśleniem, dodanym po wojnie. Nie jest on oryginalną częścią nazwy (tak jak np. w przypadku nazwy wsi Rychnowska Wola).
Worytki Morąg 2~5 Klein Woritten pruskie (Woryty Małe) Tego typu nazw pruskich lepiej nie zdrabniać. Z drugiej strony, brak tradycji.
Woryty Morąskie Morąg 2* Woritten pruskie (Woryty)
Zawroty Morąg 5 Schwenkendorf hybryda (prus. + niem.)? Swonkowo
  • Krótko po wojnie i u Leydinga: Swonkowo.
  • Otrębski uważa osnowę Schwenken- za staropruską (porównuje do n. m. Świękity i n. os. Swencke). Oznaczałoby to, że nazwanie przez KUNM tej wsi Zawrotami (niby od niem. schwenken - obracać, zawracać) było błędem. Postuluję więc powrót do formy Swonkowo jako autentycznie zaistniałej i dość naturalnie derywowanej od n. niemieckiej, chociaż wobec pruskiego pochodzenia nazwy (o ile Otrębski ma rację), można byłoby się pokusić o dokładniejsze spolszczenie rdzenia.
Zbożne Morąg 3 Gottesgabe niemieckie --
Złotna Morąg 2 Goldbach niemieckie --
Żabi Róg Morąg 5 Horn niemieckie Złoty Róg
  • Pierwotnie niem. Güldenhorn, Goldenhorn (1340). Z czasem pierwszy człon odpadł.
  • Początkowo po wojnie używana była spolszczona forma Złoty Róg, zgodna z najstarszą n. niemiecką. Jeżeli wierzyć przesiedleńczym legendom, to nazwa ta została zmieniona na "Żabi Róg", gdyż wywoływała "burżuazyjne" skojarzenia. Formę Żabi Róg miałyby motywować żaby, licznie zamieszkujące pobliskie jezioro (dzisiaj zwane również Żabim, ale poprawniejsza jego nazwa to Róg - niem. Horner See [od tej wsi]). Nie jest to jednak nazwa historycznie poprawna. Biorąc pod uwagę to i jej "cenzorski" charakter, chyba warto wrócić do wierniejszej historycznie formy Złoty Róg, trzymając się przy tym tradycji pierwszych powojennych osadników.
Bałcyny Ostróda 1 Balzen pruskie --
  • 1340 Baltzan, 1347 Balczan.
  • Zapis gwarowy: Bou̯cini, do Bau̯cin.
Bednarki Ostróda 1 Bednarken polskie --
  • Dawniej też: Bednarkowo, Bednarka (gw. Bednorka, do Bednorki).
  • Pierwotnie: Salken (1352). Nazwa genetycznie pruska, przejęta od jeziora Sałk (zwanego dziś także Jeziorem Francuskim, z niem. Franzosen-Teich - unikać tej nazwy jako wtórnej). Biolik przytacza też zapis Binaken (1352) - pruskie lub zniekształcone.
Brzydowo Ostróda 1 Seubersdorf niemieckie --
  • Zapis gwarowy: Břẹ́dovo -va.
  • Nazwa pol. spolszcza n. niemiecką, prawdopodobnie wcześniejszą formą było *Zebrzydowo (Zebrzyd to staropolska wersja niem. imienia Zygfryd = Seyfried, Seibert), co uległo skróceniu wskutek fałszywej dekompozycji (Zebrzydowa > ze Brzydowa). Najstarsze zapisy n. niemieckiej - 1332 Syvertisdorf, 1348 Siffridtsdorf.
Buńki Ostróda 1 Bunkenmühle hybryda (prus. + niem.) --
  • 1413 Bonyken, 1477 Punicken Mühle. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
  • Oboczna nazwa w PRNG: Smolarnia. Unikać jako ahistorycznej.
Cibory Ostróda 1? Lehmannsgut niemieckie (Cibora?)
  • Dawniej też Lemanki, Lemany.
  • W przedwojennych polskich źródłach jako Lemanki, Lemany. Niemniej, zapis Ciborra ze spisu z 1820 r., a także niem. nazwa jeziora Cibory (niem. Zibora-See, ludowo zwanego "Morlinek" lub "Ciborowe"), prawdopodobnie przeniesiona od n. miejscowej, dają uzasadnienie nazwie obecnej (choć sądząc z zapisu z 1820, chyba było to pierwotnie femininum?). Prawdopodobnie nazwy istniały obocznie.
Czarny Róg Ostróda 3? Grünortspitze niemieckie -- W powojennym nieoficjalnym użyciu nazwa Szpic, oddająca ostatni człon n. niemieckiej. Nazwa oficjalna jest ahistoryczna, być może nawiązuje do pobliskiego Jeziora Czarnego.
Czerwona Karczma Ostróda 1 Rothekrug niemieckie -- Oboczna nazwa według PRNG: Fiugajny. Została ona przeniesiona od położonej nieopodal, nieistniejącej dziś leśniczówki Fiugajny (niem. Figehnen, 1588 Figeinen), której teren obecnie mieści się w granicach administracyjnych Ostródy. Jest to oczywiście stara nazwa pruskiego pochodzenia, jednak przynależąca innej miejscowości, dlatego nie zalecałbym jej używania w odniesieniu do Czerwonej Karczmy.
Czyżówka Ostróda 5 Katharinenhof niemieckie Katarzynka
  • Według ustaleń KUNM: Zabłocie.
  • Oboczna nazwa, notowana w PRNG i na mapach: Katarynka.
  • Chociaż ustalona przez KUNM nazwa to Zabłocie, to nie wiedzieć czemu w późniejszym okresie przylgnęła do tej osady nazwa Czyżówka, którą wg zamierzeń KUNM miała nosić leśniczówka Schießgarten, położona na północ od Barkfredy (Samborowa) nad Jeziorem Drwęckim. Jest to więc nazwa przynależąca innej miejscowości (która dzisiaj stanowi część nadleśnictwa Drwęca - zob. Drwęca w pow. iławskim). Według innych danych, Zabłocie i Czyżówka (pot. Katarynka) to dwa różne obiekty, położone obok siebie. Taki stan rzeczy jest również ahistoryczny i wynika z jakiegoś niezrozumiałego podziału dawnej osady Katharinenhof. Najlepiej byłoby oba te obiekty ponownie zjednoczyć pod wspólną nazwą Katarzynka (taką formę dla Katharinenhof podaje Leyding - choć przedwojennej polskiej nazwy brak, to wydaje się lepsza od potocznej, wykolejonej znaczeniowo formy "Katarynka"), która dobrze oddaje historyczną nazwę tego miejsca. W ten sposób usuwamy z mapy kolejną nazewniczą pomyłkę.
Durąg Ostróda 1 Döhringen niemieckie --
  • 1328 Duringe, w XIV-XV w. niem. Döhringswalde. Nazwa niem., od nazwiska założyciela.
  • Dawniej też: Duryng.
Dziadyk Ostróda 1 Dziadek pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1877-1945: Greisenau.
  • Dawniej też: Dziadek, Dziadygi (zapis gwarowy: ʒ́adigi).
  • 1430 Zadeke, Szadeck, XV w. Sadeke, Czadeke. Mamy tu więc do czynienia z pierwotną nazwą pruską (rekonst. *Sadiks?), przejętą przez język polski, gdzie nagłosowe S/Z- wyewoluowało w Dź- (rozwój analogiczny jak w Działdowo < prus. Saldawa, niem. Soldau lub Dziarny = niem. Seehren), przez co nazwa została skojarzona z ap. dziadek. Bardzo osobliwy przykład ewolucji nazwy.
  • Z tą wsią (lub jej okolicą) prawdopodobnie łączy się pruska nazwa Joduthen (1328).
Gąski Ostróda 1 Gensken polskie -- W PRNG wariant oboczny: Gąsiory. Unikać tej formy jako ahistorycznej.
Gierłoż Ostróda 1* Preußisch Görlitz pruskie? (Gierłoż Pruska)
  • Dawniej też: Gierłoża.
  • Przed wojną z dookreśleniem: Pruska (obocznie istniała też postać Deutsch Görlitz), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi Gierłoż Polska (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
  • W potocznym użyciu także Gierłoż Niemiecka (taki wariant notuje PRNG). Taki wariant mógł ukształtować się w czasach międzywojennych, kiedy Gierłoż Polska i Gierłoż (Pruska) sąsiadowały zza miedzy - ta pierwsza po stronie polskiej, zaś druga po stronie niemieckiej (wschodniopruskiej). Niemniej, z przyczyn historycznych lepiej powrócić do określenia "Pruska".
  • Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem Gryźlina al. Gizela (1303 Griselanos, 1338 Grisla) - rzeka ta przepływa przez wieś.
  • Zapis gwarowy: Geru̯uš, do Geru̯ožï.
Nowa Gierłoż Ostróda 1* Neu Görlitz pruskie? -- Patrz wyżej.
Giętlewo Ostróda 1~4 Güntlau pruskie --
  • 1398 Gunthyn, 1412 Guntlen. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Zapis gwarowy: Gintu̯ovo, Gintlevo. Forma Gintlewo byłaby więc bardziej zgodna zarówno z mową ludu, jak i z większością źródeł przedwojennych. Z drugiej strony, postać Giętlewo też zdaje się mieć umocowanie historyczne (spis z 1820 przekazuje: Gętlewo).
Glaznoty Ostróda 1 Marienfelde niemieckie -- Pierwotnie: 1332 Glausotin alias Merginvelde. Mamy tu więc dwie nazwy (pruską i niemiecką), istniejące obocznie od zarania dziejów. Nazwa pruska zachowała się w mowie Mazurów w formie Glaznoty.
Górka Ostróda 2 Bergheim niemieckie --
Grabin Ostróda 1 (Groß) Gröben pruskie? --
  • 1325 Grobin. Nazwa o nie do końca jasnym pochodzeniu, prawdopodobnie hydronimiczna pruska.
  • Zapis gwarowy: Grobˊin.
Grabinek Ostróda 1 Klein Gröben pruskie? -- Patrz wyżej.
Gruda Ostróda 3 Annenhorst niemieckie --
Idzbark Ostróda 1 Hirschberg niemieckie -- Dawniej też: Jedzbark, Jelenia Góra (to ostatnie u Leydinga, chyba powojenne).
Idzbarski Młyn Ostróda 1 Hirschberg-Mühle niemieckie -- Przysiółek ten "wchłonął" przykarczemną osadę Morastkrug, zwaną po polsku Oparczyska lub Oparczysta Karczma. Budynek karczmy wciąż istnieje i został odrestaurowany (niestety, bez zachowania jakiejkolwiek wierności historycznej) i dziś z powodzeniem funkcjonuje jako przydrożna (leżąca przy trasie nr 7) restauracja pod nazwą "Młyn pod Mariaszkiem". Nazwa ta jest zdecydowanie niegodna miejsca o tak długiej i ciekawej historii. Nazwa "Oparczysta Karczma" byłaby nie tylko zgodna z historią, ale także (moim zdaniem) atrakcyjniejsza marketingowo - bardziej intrygująca (jako, że pochodzi od gwarowego słowa oparczysko = bagno, trzęsawisko). Zazwyczaj nie postuluję zmian nazw prywatnych nieruchomości (nie jest to celem tego projektu), ale tutaj mamy do czynienia ze szczególnym przypadkiem. Poza tym, nazwa Oparczyska wciąż pozostaje urzędową nazwą tego miejsca (rzecz jasna "martwą", nie funkcjonującą). Ciekawe, czy właściciel przybytku w ogóle zdaje sobie z tego sprawę?
Jankowiec Ostróda 1~4 Jonasdorf niemieckie (Jankowice)
  • Dane przedwojenne wskazują raczej na formę Jankowice, ale być może wariant "Jankowiec" też jest uzasadniony.
  • Miejscowość ta dziś stanowi jedną całość ze wsią Rudno. Trudno mi więc stwierdzić, czy jej nazwa wciąż funkcjonuje.
Janowo Ostróda 1 Johannisberg niemieckie --
Kajkowo Ostróda 6 Buchwalde niemieckie Buchwałd
  • Oryginalna, ludowa adaptacja nazwy tej wsi to Buchwałd. Obecna n. Kajkowo jest tworem sztucznym, upamiętniającą mazurskiego poetę Michała Kajkę. Jest to więc nazwa z gatunku tych, których należy się wyzbyć w pierwszej kolejności.
  • Wieś leży nad jeziorem Sajmino (niem. Großer Zehmen See). Należy wystrzegać się używanej często nazwy "Jezioro Kajkowo" lub "Kajkowskie".
Kątno Ostróda 6 Tafelbude pruskie? Tafalbuda Niemiecka nazwa Tafelbude prawdopodobnie odzwierciedla jakąś zniekształconą n. pruską (1352 Tapilwodum, 1519 Tapelbuth). Wśród ludności mazurskiej funkcjonowało spolszczenie Tafalbuda (al. Tafelbuda), wtórna postać "Tabelka" wyłącznie u Leydinga. Obecna nazwa została sztucznie wprowadzona przez KUNM, bez motywacji.
Klonowo Ostróda 1 Klonau pruskie (spolonizowane)? -- 1349 Cronaw, 1379 Cronow. Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką, jendak nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia. Na gruncie polskim zmodyfikowana do postaci Klonowo, co następnie przejął j. niem. jako Klonau.
Kraplewo Ostróda 1 Kraplau pruskie --
  • Dawniej też: Kroplewo (tak we współczesnych zapisach gwarowych, dane Leydinga [1931 Kroplewka, Kroplewskie Łąki] dowodzą, że taki wariant funkcjonował już przed wojną).
  • 1351 Crapelnaw, 1550 Krappelnau. Nazwa pruska, związana z hydronimem Kraplewka (1396 Crappele). Niewykluczone też, że z tą wsią (lub jej okolicami) wiąże się pruska nazwa Joduttken (1348).
  • Gwarowo: Kroplevo.
Lesiak Ostródzki Ostróda 1* Leschaken pruskie (Lesiak)
  • Nazwa w latach 1938-45: Preußenwall.
  • Dookreślenie Ostródzki dodane po wojnie. Dziś jest tym bardziej zbędne, że osada Lesiak Lipowski (od której miał ją rozróżniać) dziś już nie istnieje. Możliwa też forma Lesiaki.
Lichtajny Ostróda 1 (Adlig) Lichteinen niemieckie --
  • Wieś powstała na pruskim polu Wayseln (1329).
  • Pierwotnie niem. Lichtenhain. Zmiana w Lichtainen może być skutkiem wpływu polskiego (pol. -ajny czasem oddaje niem. -hain, -hagen) lub pruskiego.
  • Forma gwarowa: Lˊixtåi̯nï.
Lipowiec Ostróda 4 Lindenberg niemieckie Lipowa Góra
Lipowo Ostróda 1 Leip pruskie -- 1334 Lypow.
Lubajny Ostróda 1 Lubainen pruskie --
  • 1396 Lubeyne, 1404 Lubeen.
  • Dawniej też: Łubajny (wymowa gw. U̯uboi̯nï).
Marciniaki Ostróda 5 Martenshöh pruskie Symsy
  • Pierwotnie: 1327 Simesgut, 1348 Simßen. Pierwotnie więc miejscowość ta nosiła nazwę tożsamą z pobliskim jeziorem Symsy (niem. Semen-See), pruskiego pochodzenia.
  • Miejscowość nie miała historycznej polskiej nazwy, w Tece Toruńskiej jest określona opisowo jako "od Pana Martinsa z góry". Nazwa powojenna oddaje oczywiście znaczenie n. niem., ale może lepiej byłoby nawiązać do pierwotnej nazwy pruskiej.
  • Miejscowość tę umieszczam w spisie głównie ze względu na ciekawy przypadek nazewniczy (pierwotna pruska nazwa, opisowa nazwa w Tece Toruńskiej). Patrząc jednak na obraz satelitarny tych okolic, nie można oprzeć się wrażeniu, że nic tam już nie ma. Z drugiej strony, miejscowość wciąż figuruje w oficjalnych spisach.
Marynowo Ostróda 2 Marienhof niemieckie -- W PRNG notowany wariant: Mariszewo (Maryszewo?). Forma urzędowa lepsza, bliższa oryginałowi (choć przedwojennej tradycji brak).
Miejska Wola Ostróda 1 Steinfließ niemieckie (kalka z pol.?) --
  • Dawniej też: Sztenflis, Kamionka (?)
  • Do tej wsi prawdopodobnie odnosi się zapis Camiontken (1371). Oznaczałoby to, że wieś nosiła pierwotnie polską nazwę Kamionka (prawdopodobnie hydronimiczną), a Steinfließ jest jej niemiecką kalką. Ostatecznie w lokalnej polszczyźnie upowszechniła się nazwa Miejska Wola, ale Teka Toruńska zna też (jako oboczną) formę Sztenflis, znaną do dziś w gwarze.
  • Co ciekawe, w badaniu terenowym z 1976 roku stwierdzono istnienie potocznej nazwy Kamionka dla tej wsi. Czy jest to echo pradawnej, pierwotnej nazwy, czy może zbieg okoliczności (wtórne przetłumaczenie nazwy niemieckiej) pozostaje tajemnicą. Jeżeli ta nazwa przetrwała tyle wieków, musiała jakoś wymknąć się zapiskom.
  • Gwarowo: Štenflis (gen. -flisu).
Morliny Ostróda 1 Mörlen pruskie --
  • 1332 Oerlyn, 1351 Orleyn. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia. Nagłosowe M- (spotykane od połowy XIV w.) prawdopodobnie z absorpcji niem. przyimka im.
  • Dawniej też: Marliny, Orliny (ta ostatnia nawiązuje do najstarszych zapisów nazwy).
  • Gwarowo: Marlˊinï.
Naprom Ostróda 1 Groß Nappern pruskie --
  • 1334 Napro, 1347 Napron. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Napromek Wielki, Napromki Wielkie.
  • Sąsiednia wieś Napromek (niem. Klein Nappern), obecnie w gm. Lubawa, nie jest ujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP (jest to jedna z tych kilku wsi, które wcielono do Polski w ramach plebiscytu w Prusiech).
Nastajki Ostróda 1 Nasteiken pruskie --
  • 1347 Nestakin, 1503 Anastaigk.
  • Dawniej też: Nastejki (tak w gwarze).
  • Gwarowo: Nastei̯kˊi (do Nastei̯k).
Nowe Siedlisko Ostróda 4 Neugut pruskie Nejgut
  • Ludność mazurska spolszczyła tę nazwę jako Nejgut, o czym świadczy Teka Toruńska. Nazwa obecna, niedokładnie nawiązująca do znaczenia n. niemieckiej, jest nowa.
  • Na terenie miejscowości znajduje się ośrodek wypoczynkowy o nazwie "Parolewo". Z tego powodu sama miejscowość bywa tak nazywana, co jest błędem.
Nowy Folwark Ostróda 1 Louisenthal niemieckie -- Oboczna n. niem. Neu Vorwerk, stąd n. polska (znana przed wojną).
Ornowo Ostróda 1 Arnau pruskie -- 1322 Arnow.
Ostrowin Ostróda 1 Osterwein słowiańskie (hydronimiczne) -- Nazwa pochodna od n. jeziora - Biolik uważa tę za słowiańską, związaną ze słowem ostrów.
Pancerzyn Ostróda 1 Panzerei pruskie -- Nazwa pruska, pochodząca od n. jeziora (1321 Panczer, 1328 Ponzeryn), zwanego współcześnie jez. Durąg lub Durąskim (niem. Döhringer See, pierwotniejsza (a także gwarowa) jego nazwa to Pancerzyn (chyba warta przywrócenia). Formy niem. i pol. opierają się na adideacji do słowa Panzer, pancerz.
Pietrzwałd Ostróda 1 Peterswalde niemieckie -- Dawniej też: Pietrzywałd.
Pobórze Ostróda 1 Poburzen pruskie -- 1305 Pobursin, 1437 Pobors. Nazwa uważana za pruską, w j. polskim adideowana (pisownia przez "u" byłaby zgodniejsza z prus. etymologią, chociaż zapisy z -o- też się zdarzają).
Prusowo Ostróda 2 Preußhof niemieckie --
Reszki Ostróda 1 Röschken słowiańskie -- 1347 Ryczkow, 1437 Ryschaw. Pierwotnie więc była tu chyba końcówka -ów lub -owo. Autorzy NMP rekonstruują pierwotny *Ryczków.
Rudno Ostróda 1 Rauden pruskie lub słowiańskie -- 1480 Ruden. Pochodzenie nazwy niepewne, rdzeń rud- może być zarówno bałtycki, jak i słowiański.
Ruś Mała Ostróda 1 Klein Reußen słowiańskie --
  • 1324 Reuszen. Pierwszymi właścicielami tej wsi byli bracia, określani w dokumentach jako Rusini (Rutenis), stąd nazwa.
  • Gwarowo: Mau̯o Ruš́.
Ryn Ostróda 1 Rhein pruskie --
  • 1548-49; 1577 Reyn.
  • Gwarowo: Rïn.
  • Po litewsku: Rynas.
Ryńskie Ostróda 1 Rheinsgut niemieckie --
  • Pierwotnie: Reinholdsguth (1615).
  • Dawniej też: Ryńsk (Giersz).
Samborowo Ostróda 6 Bergfriede niemieckie Barkfreda
  • Dawniej dwie wsie: Königlich i Adlig Bergfriede (po wojnie: Samborowo i Samborówko).
  • Nazwa przejęta przez ludność mazurską jako Barkfreda, Berkfreda. Nazwa "Samborowo" jest sztucznym tworem KUNM, pseudodzierżawczym.
  • Forma gwarowa: Barkfyda.
Smykowo Ostróda 4 Groß Schmückwalde hybryda (prus. + niem.)? Szmykwałd
  • Przed wojną: Szmykwałd (w Tece Toruńskiej też: Szmikwałd, Snógwałd).
  • Pierwotnie: Smickinwalde (1332), Smyckinwalde (1347). Biolik w tych formach doszukuje się nazwy pruskiej, pochodzącej od pruskiej n. osobowej Smigis z końcówką -in. Niemniej, autorzy NMP rozważają również niemiecką etymologię.
  • Leyding podaje również zapis Smyckow (którego daty ani źródła nie udało mi się ustalić, nie pojawia się on w żadnej innej literaturze), który mógłby dawać usprawiedliwienie obowiązującej formie Smykowo (jako pierwotnej nazwie słowiańskiej lub pruskiej), jednak nie znalazłem dowodów na istnienie takiej nazwy polskiej w tradycji przedwojennej. Autentycznie poświadczona jest za to forma Szmykwałd i do tej ludowej formy postuluję powrót.
  • Gwarowo: Šmygvau̯t (gen. -vau̯da / -vau̯du).
Smykówko Ostróda 4 Klein Schmückwalde hybryda (prus. + niem.)? Szmykwałdzik Przed wojną: Szmykwałdzik (w Tece Toruńskiej wyjątkowo: [Szmik]wałdzka Wola). Po więcej wyjaśnień, zob. wyżej.
Stare Jabłonki Ostróda 1 Alt Jablonken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Altfinken.
  • Obok określeń Stare, Nowe funkcjonowały też odpowiednio Duże, Małe (tak w Tece Toruńskiej).
  • Ponieważ wieś Stare Jabłonki wchłonęła osadę Nowe Jabłonki i parę innych okolicznych osad, teoretycznie możnaby uprościć jej nazwę do Jabłonki, nie jest to jednak zgodne z tradycją.
Staszkowo Ostróda 6 Baarwiese niemieckie Maderwiza
  • Przed wojną: Maderwiza, Barwyza (w Tece Toruńskiej). Pierwsza forma jest częstsza, prawdopodobnie wywodzi się od jakiejś obocznej, niezaświadczonej formy niemieckiej *Ma(r)derwiese. Nazwa "Staszkowo", nadana po wojnie, jest sztucznym wymysłem KUNM bez żadnego uzasadnienia. Leydingowa oboczna "Madrowizna" też wydaje się być sztucznawa, choć zaświadczono ją w potocznym użyciu.
  • Wieś administracyjnie włączona do Starych Jabłonek w 1996 roku, jednak (z tego co udało mi się ustalić) pamięć o niej jest żywa. Warto byłoby przywrócić ją na mapę, oczywiście pod tradycyjną polską nazwą, nie KUNMowskim nowotworkiem.
Szafranki Ostróda 3 (2?) Henriettenhof niemieckie -- Wieś bez tradycyjnej polskiej nazwy, jednak w Tece Toruńskiej jest opisana jako "od Pana Leutnanta (Leutnant Saffron)". Właścicielem wsi w połowie XIX w. musiał więc być porucznik o nazwisku Saffron. Obecna nazwa zdaje się nawiązywać do tego nazwiska, jednak jej dokładna geneza nie jest mi znana. Być może utworzył ją Leyding, znający się dobrze na historii regionu? Nie wykluczałbym nawet opcji, że taka forma istniała już przed wojną w mowie ludu, wydaje mi się to jednak mimo wszystko mało prawdopodobne (brak na to dowodów).
Szklarnia Ostróda 4 Luisenberg niemieckie Huta (Tafalbudzka)
  • Wcześniejsza nazwa niemiecka: Glashütte (znajdowała się tu niegdyś huta szkła).
  • W Tece Toruńskiej miejscowość pojawia się dwukrotnie - jako Huta i Tafelbudzka Huta (co do nazwy Tafalbuda - p. wyżej Kątno). Jest to jedyna znana mi przedwojenna polska tradycja dla tej miejscowości. Co prawda, przyjęta po wojnie nazwa Szklarnia odwołuje się do tego samego znaczenia (słowo "szklarnia" mogło też oznaczać hutę szkła - zwłaszcza w gwarze mazurskiej), jednak nie znajduję dowodów na istnienie takiej nazwy przed wojną. Dlatego też postuluję powrót do dziewiętnastowiecznej ludowej formy Huta (z dookreśleniem Tafalbudzka lub bez - oba warianty są zaświadczone).
Szyldak Ostróda 1 Schildeck pruskie -- Według Biolik nazwa pruska, rekonst. jako *Sildīks. Czopek-Kopciuch wywodzi z niem.
Turznica Ostróda 1 Theuernitz słowiańskie (przeniesione) -- 1270 Thurnitz. Wg Biolik nazwa przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś Turznice w gminie Grudziądz).
Tyrowo Ostróda 1 Thyrau pruskie --
  • 1332 Tyrow, 1507 Tiraw. W XIV w. obocznie do tej nazwy pruskiej istniała inna - Stanken (gut) (1332) - pruskiego lub słowiańskiego początku.
Wałdowo Ostróda 1? Waldau niemieckie -- W Tece Toruńskiej miejscowość opisana jako: "od Pana Martinsa przy Czerwonej Karczmie" (por. też Marciniaki wyżej), bez typowej nazwy polskiej. Co do używanej obecnie formy Wałdowo, nie znalazłem żadnego potwierdzenia przedwojennego, jest jednak ona tak naturalnym spolszczeniem n. niem., że mogła istnieć wśród ludu.
Warlity Wielkie Ostróda 1* Warglitten (bei Osterode) pruskie (Warlity)
  • 1530 Wargelitthen.
  • Człon dookreślający Wielkie dodany po wojnie, dla odróżnienia od wsi o tej samej nazwie w gm. Olsztynek (obecnie Warlity Małe).
  • Gwarowo: Varlïtï, Verglˊïtï.
Wirwajdy Ostróda 1 Warweiden pruskie --
  • 1418 Arwayde, 1539 Worwayden.
  • Gwarowo: Vervoi̯dï.
Worniny Ostróda 1 Warneinen pruskie --
  • 1348 Warnin, Warnein; 1354 Warnelin.
  • Postać Warnowo, notowana w PRNG jako wariant, niepoprawna.
Wólka Klonowska Ostróda 6 Georgenthal niemieckie Jorkowo W Tece Toruńskiej: Jorkowo (jedyny przykład przedwojennej tradycji dla tej miejscowości). Być może zgodniejsza z polskim językiem literackim byłaby forma "Jurkowo", ale taka nie jest zaświadczona. U Leydinga z kolei pojawia się inna nazwa: Klin. Obecna "Wólka Klonowska" to już twór KUNM.
Wólka Lichtajńska Ostróda 6 Freiwalde niemieckie Frywałd
(Wajry?)
W Tece Toruńskiej jako Frywałd. Ponadto, Biolik w pracy pt. Onomastyka Literacka (251) wspomina nazwę Wajry, którą łączy właśnie z tą miejscowością - nie wiem jednak na jakiej zasadzie. Przydałyby się jakiekolwiek informacje, co do tej nazwy (spis z 1820 wymienia folwark Waeyren w pow. ostródzkim, jednak jej umiejscowienie nie odpowiada tej miejscowości. Może utożsamienie dokonane przez Biolik to błąd?). Z pewnością zaś, obecna nazwa jest tworem KUNM.
Wygoda Ostróda 1 Wigodda polskie -- Nazwa w latach 1882-1945: Ruhwalde.
Wysoka Wieś Ostróda 3 Kernsdorf niemieckie --
  • Oboczna n. niem. Kernshof.
  • Wieś bez historycznej polskiej nazwy - Teka Toruńska podaje tylko warianty niem. Kernsdorf i Kernshof. Nazwa obecna, wprowadzona przez KUNM, nawiązuje do położenia wsi w Górach Dylewskich (niem. Kernsdorfer Höhe), najwyżej położonym miejscu Prus Wschodnich. Dodatkowo, mazurski lud nazywa Górę Dylewską "Wysoką Górą", co mogło stanowić dodatkowy motyw dla uchwalenia takiej nazwy polskiej. Oprócz tego, Leyding podaje dla wsi ciekawy wariant przejściowy Znana Wieś - jest to zapewne nazwa o charakterze przezwiskowym, może autochtoniczna?
Wyżnice Ostróda 6 Horst niemieckie Horszt
(Orsz?)
Nazwa obecna sztuczna. Nazwę przed wojną polszczono jako Horszt, chociaż w Tece Toruńskiej pojawia się też bardziej spolszczona wersja Orsz.
Zabłocie Ostróda 5 Katharinenhof niemieckie Katarzynka U Leydinga sensowniejsza historycznie forma Katarzynka.
Zajączki Ostróda 1 Haasenberg niemieckie (kalka z prus.) --
  • Dawniej też: Zajączkowo.
  • Pierwotnie: Sassenpile (1303). Jest to nazwa pruska (dosł. "zajęczy [lub sasiński] gród"), forma niemiecka jest kalką pruskiego oryginału. Wieś była pierwotnie osadą pruskiego plemienia Sasinów. W XIV w. obocznie istniała też forma niem. Hasendamerau ("zajęcza dąbrowa").
Zawady Małe Ostróda 1* Königswiese niemieckie (Zawady)
  • Dawniej też: Kenigswyza (Giersz), Królewska Łąka (Chojnacki).
  • Autentyczność polskiej formy Zawady potwierdza spis z 1820 roku, jednak nie widzę uzasadnienia dla członu "Małe" (zapewne został dodany dla odróżnienia od Zawad koło Olsztynka).
Zwierzewo Ostróda 4 Thierberg niemieckie Terbark Nazwa spolszczona jako Terbark lub Tyrbark. Przyjęta po wojnie postać Zwierzewo, choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest sztuczna.
Żurejny Ostróda 1 Szioreinen pruskie --
  • W latach 1936-45 pisownia: Schioreinen.
  • W Tece Toruńskiej jako Zorajny, Ziorajny. Formę zgodną z obecną podaje Kętrzyński. "Jeziorany" Chojnackiego to jakaś sztuczność.

Powiat niborski (nidzicki)

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu działdowskiego, które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Nidzica Nidzica 4 Neidenburg hybryda (prus. + niem.) Nibork
  • Przed wojną: Nibork, Nidbork, Niedzbórz.
  • Oryginalna nazwa miasta pochodzi od pruskiego hydronimu Nida - nazwy rzeki, nad którym miasto leży. Nadana przez KUNM powojenna nazwa "Nidzica", chociaż nawiązuje do oryginalnego źródłosłowu, jest nazwą sztucznie "zesłowiańszczoną" (zapewne w celu uniknięcia pochodzącej z niemieckiego końcówki -bork), stworzoną po wojnie. Miejscowa ludność mazurska używała spolszczenia Nibork, Nidbork. W starej literaturze można spotkać też formę Niedzbórz (lub Niedzborek) - jest to jednak forma sztuczna, wynikająca z fałszywego wywodu formy oryginalnej od polskich słów: niedzy (=między [gwarowe]) i bór. Należy bez wątpienia powrócić do ludowej nazwy Nibork, odrzucając raz na zawsze obowiązujący nowotworek. Spotykane czasem w źródłach internetowych (m.in. Wikipedii) rewelacje, jakoby forma "Nidzica" istniała (jako oboczna) już przed wojną są błędne. Żaden przedwojenny autor nie zna takiej formy - jest to nazwa stworzona po wojnie i nadana komisyjnie przez KUNM.
Gniadki Janowiec Kościelny 1 Gniadtken słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Grenzhof.
  • Pierwotnie: Gniadkowice (1412 Gnetkowitz).
Grabowo Leśne Janowiec Kościelny 1* Grabowo polskie (Grabowo) Nazwa w latach 1938-45: Hasenheide.
Napierki Janowiec Kościelny 1 Napierken pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Wetzhausen
  • Pierwotnie: Dąbrówki lub Dąbrowskie (1371-1411 Dombroffky, Dameroffski). Nazwa ta współistniała z n. Napierki (1411 Nepirk, 1437 Napyrke), uważanej za staropruską. Ostatecznie wygrała ta druga.
  • Gwarowo: Napśerkˊi.
Powierz Janowiec Kościelny 1 Powiersen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Waldbeek.
  • Na tablicy wjazdowej i drogowskazach niepoprawnie Powierż. Nazwa ta jest zapewne zasugerowana gwarową wymową dźwięku rz, ale w języku pisanym nie ma żadnego uzasadnienia.
  • Gwarowo: Poźirš.
Safronka Janowiec Kościelny 1 Saffronken polskie --
  • Dawniej też: Szafranki, Safronki, Zawronka (to ostatnie tylko u Leydinga).
  • Nazwa najprawdopodobniej genetycznie polska, utworzona od greko-łacińskiego imienia Sopron[iusz], historycznie w różnych wariantach. Prawdopodobnie od wsi wzięła swą nazwę przepływająca przez wieś struga Safronka (1347 Zefronica - pierwotnie więc musiała to być Safronica).
  • Gwarowo: Savrunka, Šafronka.
Wiłunie Janowiec Kościelny 4 Willuhnen pruskie Wielona
  • 1411-14: Welune. Nazwa pruska.
  • Źródła przedwojenne poświadczają formę Wielona lub Filona (u Ley także: Wyłuń), chociaż brak niestety danych ludowych lub gwarowych. Obowiązująca forma Wiłunie oczywiście spolszcza pierwotną nazwę pruską, jednak wydaje się sama w sobie być powojennym tworem KUNM.
Zabłocie Kanigowskie Janowiec Kościelny 1* Sablotschen polskie (Zabłocie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Winrichsrode.
  • Człon "Kanigowskie", dodany po wojnie przez KUNM, odróżnia tę wieś od położonego nieopodal Zabłocia Kozłowskiego.
Grabowo Janowo 1 Groß Grabowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Großeppingen.
Grabówko Janowo 1 Klein Grabowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kleineppingen.
Jagarzewo Janowo 1 Jägersdorf niemieckie --
Komorowo Janowo 1 Kamerau polskie lub niemieckie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großmuckenhausen.
  • Nazwa pierwotna: Mückenhausen (1474). Forma wprowadzona w czasach hitlerowskiej do niej nawiązuje.
  • Gwarowo: Kumorovo.
Łomno Janowo 1 Lomno polskie --
  • Oboczna forma niem. Lomnau.
  • Gwarowo: U̯omna.
Muszaki Janowo 1 Muschaken polskie --
  • Forma gwarowa: Mosakˊi, -kuf (tak też u Leydinga [obocznie do Muszaki]), w Tece Toruńskiej pojawia się też zmazurzona forma "Musaki".
Puchałowo Janowo 1 Puchallowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Windau.
Róg Janowo 1 Roggen polskie -- Gwarowo: Ruk (do Rogu).
Ruskowo Janowo 1 Reuschwerder niemieckie -- Dawniej też: Ruski Grąd? (u Goldbecka [1789] Raski Grona, zapis zniekształcony).
Ulesie Janowo 1 Ulleschen słowiańskie --
Uścianek Janowo 1? Uszannek polskie (Uszczanek?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Trotha.
  • U Kętrzyńskiego (a za nim również w innych przedwojennych opracowaniach): Uszczanek. Przydałaby się dokumentacja i informacje etymologiczne, aby rozstrzygnąć która forma jest poprawniejsza.
Wichrowiec Janowo 1 Wychrowitz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hardichhausen.
Więckowo Janowo 1 Wientzkowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Winsken.
Zachy Janowo 1 Sachen polskie? --
  • Dawniej też: Zachowo.
  • Potrzebne informacje etymologiczne, co do pochodzenia tej nazwy.
Zawady Janowo 1 Sawadden polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Herzogsau.
Zdrojek Janowo 1 Zdrojek polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Künsberg.
Bartki Kozłowo 1 Bartkenguth hybryda (pol. + niem.) --
Borowiec Kozłowo 1 Borrowitz-Mühle polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Dobeneck-Mühle.
  • Nazwa młyna, dziś będącego w ruinie, również stosowana w formie Borówiec.
Browina Kozłowo 1 Browienen słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Froben.
  • Gwarowo: Broźina / Broźini. Nazwa przeniesiona z okolic Chełmży.
Cebulki Kozłowo 2? Pilgramsaue niemieckie --
  • Oboczna/wcześniejsza n. niem. Abbau Cybulski.
  • Brak znanej mi przedwojennej tradycji dla tej miejscowości. W źródle internetowym znalazłem nazwę Abbau Cybulski oraz informację, że gospodarzem wsi był jakiś Cybulski. Zapewne do tego faktu nawiązuje nadana przez KUNM nazwa Cebulki (i Leydingowy wariant Cebulak). Wieś powstała jako wybudowanie Pielgrzymowa (do którego nawiązuje nazwa niemiecka), toteż można byłoby ją równie dobrze nazwać "Pielgrzymówko". Ale wobec braku takiej tradycji chyba nie ma co zmieniać, zwłaszcza że nazwa "Cebulki" nie jest zupełnie przypadkowa (chociaż, czy nie lepiej byłoby "Cybulskie" - w zgodności z nazwiskiem gospodarza?).
Dziurdziewo Kozłowo 1 Dziurdziau polskie -- Nazwa w latach 1877-1945: Thalheim.
Gołębiewo Kozłowo 1 Taubendorf niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Pierwotnie: Gołąbki (być może też: Gołębie) - 1401 Golumbe, 1579 Golumki, Gollumken. Dopiero pod koniec XVIII w. zaczyna funkcjonować niemiecki przekład nazwy Taubendorf (początkowo obocznie z formą Gollombken).
  • Współczesna forma pol. Gołębiewo jest wtórna. Być może powstała przez retranslację nazwy niemieckiej. Niemniej, forma ta istniała długo przed wojną, a jej poświadczenie w Tece Toruńskiej (a także w zapisach gwarowych) potwierdza, że jest ona ludowa.
  • Gwarowo: Gou̯embźevo.
Górowo Kozłowo 1 Gorrau polskie -- W latach 1938-45 pisane: Gorau.
Januszkowo Kozłowo 1 Januschkau polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Osterschau.
  • Dawniej też: Januszki (por. zapis Januszky z 1579 i oboczną formę niem. Janusken).
Kadyki Kozłowo 1 Kadicki prusko-polskie -- Nazwa pochodzi od mazurskiego określenia jałowca - kadyk, które jest zapożyczeniem z pruskiego kaddegs.
Kamionki Kozłowo 1 Adlig Kamiontken polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Steintal.
  • Dawniej też: Kamionka (Szlachecka).
  • Gwarowo: Kami̯onkˊi.
Kownatki Kozłowo 1 Kownatken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kaunen.
  • Gwarowo: Kovnåtkï.
Kozłowo Kozłowo 1 Groß Koslau polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großkosel.
  • Dzisiejsza wieś jest tak naprawdę połączeniem Kozłowa z sąsiednimi wsiami Kozłówko (niem. Klein Koslau, 1938-45: Kleinkosel) i Pólko (Kozłowskie) (niem. Polko, 1938-45: Koselmitte). Obecnie duża wieś Kozłowo tworzy spójną całość - granice między historycznymi miejscowościami zatarły się.
  • U początków istnienia wsi (w XIV-XV w.), obocznie do nazwy Kozłowo funkcjonowała również niemiecka Wildenau. Z czasem zanikła.
Lipowo Kozłowo 1 Lippau polskie (tłum. z niem.) -- Nazwa pierwotnie była niemiecka: Lynde (1437), Linden (1477). Od XVIII w. notowana jest jej polska kalka, przejęta wtórnie przez język niemiecki.
Michałki Kozłowo 1 Michalken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Michelsau.
  • Pierwotnie: Michałowo (por. zapisy: Michelaw, Michelau [1437]).
  • Gwarowo: Ḿixau̯kˊi.
Miłkowiec Kozłowo 1 Milkowitz-Mühle polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Milkwitzmühle.
Niedanowo Kozłowo 1 Niedenau pruskie (spolszczone) --
  • 1383 Neydan. Nazwa uważana za staropruską. Niewykluczone nawet powiązanie z hydronimem Nida, chociaż bardziej prawdopodobne wydaje się jednak odosobowe pochodzenie nazwy.
  • Potocznie też Jadanowo, Jedanowo.
Pielgrzymowo Kozłowo 1 Pilgramsdorf niemieckie --
Rodowo Kozłowo 1 Rodau pruskie lub słowiańskie -- Potrzebne dokładniejsze informacje.
Rogóż Kozłowo 1 Roggenhausen niemieckie --
  • Forma spolszczona znana od XVIII w., adideowana do ap. rogóż, rogoża "sitowie".
  • Gwarowo: Rogus (Gen. -guza).
Rogóżek Kozłowo 1~4? Waltershausen niemieckie --
  • Na mapach także jako Rogóż Dolny.
  • Nazwa Waltershausen funkcjonuje od 1898. Miejscowość wydzielona z Rogoża (jako wybudowanie). Przedwojenne źródła podają dla niej polską nazwę jako Rogóż, to też nie do końca jest jasne, jak autochtoni rozróżniali tę miejscowość od sąsiedniego Rogoża. Nazwę Rogóżek, zatwierdzoną po wojnie podaje Leyding. Dzisiaj miejscowość znów stanowi część Rogoża, aczkolwiek jest wyraźnie oddalona od głównej części wsi. Trudno mi stwierdzić, jaki dokładnie jest uzus w kwestii nazwy.
Sarnowo Kozłowo 1 Scharnau słowiańskie --
  • Dawniej też: Szarnowo, Siarnowo.
  • 1352 Scharnau, 1357 Szernaw, 1387 Sernau. Według autorów NMP to pierwotne *Czarnowo (jako alternatywę podaje też etymologię niemiecką, która w ogóle do mnie nie przemawia). Na początku XIX w. funkcjonuje w zrepolonizowanej wersji Szarnowo (w Tece Toruńskiej [połowa XIX w.] jako Siarnowo, w wyniku szadzenia) , ostatecznie Sarnowo (adideacja do sarny).
Sątop Kozłowo 1 Sontopp pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Santop.
  • 1411-19 Santop, 1419 Czantop. Nazwa pruska, okresowo również z niem. członem -dorf (1484 Santopsdorf).
  • Gwarowo: Sontop (do Sontopśa) - a więc poprawny dopełniacz to Sątopia (a nie "Sątopu" - jak widnieje w oficjalnych spisach). W potocznym użyciu również forma Santop.
Siemianowo Kozłowo 4? Siemienau słowiańskie Siemienowo (?)
  • Do 2002 roku oficjalnie: Siemienowo. Taka forma funckjonuje we wszystkich źródłach przedwojennych, u Leydinga i w zapisie gwarowym (z nieco odmienną fonetyką, jednak odpowiadającą formie Siemienowo, a nie "Siemianowo"). Za formą wprowadzoną w 2002 mogłyby przemawiać zapiski z XVII w. (1667-72 Siemianowo), jednak ludowa tradycja dość jednoznacznie wskazuje na formę Siemienowo, więc wydaje mi się, że warto to z powrotem naprostować.
  • Gwarowo: Šiḿinovo
Sławka Mała Kozłowo 1 Klein Schläfken słowiańskie --
Sławka Wielka Kozłowo 1 Groß Schläfken słowiańskie --
  • 1328 Slaffki, 1358 Schlaffki, 1437 Slauke. Nazwa słowiańska (wg autorów NMP), być może ponowiona od n. strumienia (dzisiaj zwanego Sławską Strugą) - 1328 Schlauke. Najstarsze zapisy wskazują, że pierwotnie brzmiała Sławki. Współczesna forma singularna zaświadczona od XIX wieku.
Szkotowo Kozłowo 1 Skottau pruskie --
  • Nazwa ponowiona od nazwy rzeki, zwanej dziś Szkotówką lub Szkotawą (urz.) (1349 Skuttaw), pruskiego pochodzenia.
  • W Tece Toruńskiej Skotowo (i odpowiednio Skotówka), zapewne forma gwarowa (zmazurzona).
Szkudaj Kozłowo 4? Skudayen pruskie Skudajny (?)
  • 1379 Skudenn, Scudeinen; 1411/19 Schudey.
  • Opracowania przedwojenne podają Skudajny (lub Skudany). Dla formy obecnej nie znajduje żadnego potwierdzenia przedwojennego (najwcześniej podaje ją Leyding), ale istnieje w gwarze, więc być może ma tradycję (o ile nie jest to przejęcie nazwy urzędowej przez miejscowych).
  • Gwarowo: Škudai̯.
Szymany Kozłowo 1 Schiemanen polskie --
Turowo Kozłowo 1 Thurau polskie --
Turówko Kozłowo 1 Thurowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Turauken.
Ważyny Kozłowo 1 Wasienen pruskie --
  • 1356 Beyschin; 1411 Weschin, Wessin.
  • Gwarowo: Vazïnï.
Wierzbowo Kozłowo 1 Wiersbau polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wiesenfeld.
Wola Kozłowo 1 Wolla polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Grenzdamm.
Zabłocie Kozłowskie Kozłowo 1* Sabloczyn polskie (Zabłocie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Sablau.
  • Człon "Kozłowskie", dodany po wojnie przez KUNM, odróżnia tę wieś od położonego nieopodal Zabłocia Kanigowskiego.
Zaborowo Kozłowo 1 Saberau polskie -- W Tece Toruńskiej Zaworowo (i odpowiednio niem. Saverau).
Zakrzewko Kozłowo 1 Klein Sakrau słowiańskie --
Zakrzewo Kozłowo 1 Groß Sakrau słowiańskie --
Zalesie Kozłowo 1 Salleschen polskie --
Bartoszki Nidzica 1 Bartoschken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Bartzdorf.
  • Pierwotnie: Spycimierz (1350 Spiczemir), potem Bartuschdorf (1381, hybryda pol. + niem. -dorf). Ostatecznie przyjęła się w pełni polska forma Bartoszki.
  • Forma gwarowa: Bartuš́kˊi / Bartoskˊi (dop. -usk/-osk).
Bolejny Nidzica 4 Bolleinen słowiańskie (sprutenizowane) Bolemin
  • 1370 Bolemin, Boleinen; 1579 Bolemin.
  • Wszystko wskazuje na to, że mamy tu do czynienia z pierwotnie słowiańską nazwą Bolemin (od słow. n. os. Bolema), która pod wpływem pruskim wyrównała się do pruskich nazw z członem -ein-. Forma Bolemin przechowała się w mowie Mazurów, o czym świadczą zapisy gwarowe i m.in. Teka Toruńska. Formę spolszczoną "Bolejny" powołał do życia chyba Kętrzyński i uważam, że warto przywrócić formę ludową.
  • Formy gwarowe: Bolˊińin, Bolemˊin.
Borowy Młyn Nidzica 1 Heydemühle niemieckie --
Brzeźno Łyńskie Nidzica 1* Persing pruskie (Brzeźno)
  • Nazwa Persing pruskiego pochodzenia (1411 Perszing, 1437 Pirsingk). Polska forma Brzeźno pojawia się w źródłach pisanych dopiero w XIX w., jej związek z pierwotną nazwą pruską jest niejasny (być może żaden). Dookreślenie dodano po wojnie.
  • Forma gwarowa: Bžeźno / Bžezïna.
Bujaki Nidzica 1 Bujacken polskie --
Dobrzyń Nidzica 1 Dobrzienen polskie --
  • Nazwa w latach 1877-1945: Gutfeld.
  • Dawniej: Sokoły, Dobrzyńskie (1355 Sokolo, Doberzintzky).
Frąknowo Nidzica 1 Frankenau niemieckie --
  • Dawniej też: Franknowo, Frączkowo (ostatnia forma oboczna u Leydinga).
  • Forma gwarowa: Fruŋknowo.
Glinki Nidzica 1 Glinken polskie --
Grzegórzki Nidzica 1 Gregersdorf niemieckie --
  • Pierwszy właściciel wsi, wymieniony w akcie nadania z 1359 r., nazywał się Greger Sosnowiten (co można przełożyć jako "Grzegorz Sasinowic"). Był to więc Prus (z plemienia Sasinów) o chrześcijańskim imieniu. Nadanie wspomina też o położeniu wsi na Ziemi Sasinów (1359 in Sossin).
  • Forma gwarowa: Gřeguškˊi (do Gřegušk).
Jabłonka Nidzica 1 Jablonken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Seehag.
  • Gwarowo: Jebu̯ȯnka / Jebu̯unka.
Kamionka Nidzica 1 Kamiontken polskie --
  • Nazwa w latach 1931-45: Steinau.
  • Również niem. Königlich Kamiontken. Pierwotna nazwa mogła być niemiecka (1349 Steyne).
Kanigowo Nidzica 1 Kandien pruskie -- 1371 Canegaw, 1420 Kanegaw, 1496 Candien. Wieś posiadała dwie nazwy pruskie, o wyraźnie tym samym rdzeniu. Forma starsza zachowała się w mowie miejscowych Mazurów, zaś Niemcy używali drugiej formy pruskiej, zaświadczonej później.
Koniuszyn Nidzica 1 Kommusin słowiańskie? --
  • 1372 Conoschin, 1437 Konuschen.
  • Formy gwarowe: Komzïn / Komuźin (wtórne spolszczenia n. niem.?)
Las Miejski Nidzica 4 Stadtwald niemieckie Gaj Tradycja przedwojenna wskazuje na formę Gaj. Taką nazwę również zatwierdziła KUNM. Nazwa "Miejski Las", co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej, musiała upowszechnić się wbrew ustaleniom. Chyba warto wrócić do formy tradycyjnej.
Leśne Pólko Nidzica 4 Terten niemieckie? Pólko Przed wojną: Pólko (u Kętrzyńskiego też obocznie: Tertl). Tak również według ustaleń KUNM. Człon "Leśne" musiał rozpowszechnić się później. Nazwa pol. niezwiązana z niemiecką, której pochodzenia nie udało mi się ustalić.
Likusy Nidzica 1 Lykusen pruskie -- Forma gwarowa: Lˊikuzï (do Lˊikus).
Litwinki Nidzica 1 Littfinken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Neidenburg-Littfinken.
  • Najstarsze zapisy: Littow, Littowa (1384). Może więc pierwotnie pol. Litwa.
Łyna Nidzica 1 Lahna hydronimiczne --
  • Forma niem., a także zapisy piewotne (1387 Lana, 1437 Lanaw) pokazują, że wcześniejsza słowiańska forma nazwy rzeki Łyny brzmiała Łana (z prus. Alnā, por. też n. niem. tej rzeki - Alle) z typową dla języków słowiańskich przestawką.
  • Dawniej dwie odrębne wsie - Łyna (niem. Lahna) i Łyna Mała (niem. Klein Lahna, 1899-1945: Allendorf, u Leydinga Wymiary), w czasach hitlerowskich złączone pod nazwą Allendorf. Dzisiaj granica pomiędzy historycznymi miejscowościami jest zatarta.
Łyński Młyn Nidzica 1 Lahnamühle hybryda (prus. hydronim + niem.) --
Łysakowo Nidzica 4? (1?) Lissaken polskie Lisaki (?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Talhöfen.
  • Forma dwuznaczna - większość przedwojennych źródeł potwierdza formę Lisaki (też Lisakowo?). Z drugiej strony, nie można też wykluczyć pochodzenia nazwy od n. os. Łysak. Nie dysponuję zapisami gwarowymi, które mogłyby to ostatecznie rozstrzygnąć. W Tece toruńskiej niejednoznaczna forma Lysak, którą można różnie interpretować.
Magdaleniec Nidzica 1 Magdalenz polskie -- Forma gwarowa: Magdalence (do Magdalenc).
Moczysko Nidzica 1 Moczisko polskie --
  • Nazwa w latach 1893-1945: Adlershorst.
  • Gwarowo: Mocïsko.
Mogiłowo Nidzica 1~4 Magilowa polskie (Mogiłowa?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Gelbsattel.
  • Według przedwojennej literatury i ustaleń KUNM, nazwa powinna być w rodzaju żeńskim: Mogiłowa (świadczy również o tym forma niem.). Zmiana na "Mogiłowo" musiała zajść po wojnie, ale być może jest to zmiana naturalna (lub forma nijaka istniała wcześniej obocznie).
Módłki Nidzica 1 Modlken słowiańskie? --
  • Nazwa w latach 1938-45: Moddelkau.
  • Dawniej też: Motylki (XVI w.).
  • Pierwotnie: Mottilkau (1436-37), Modilkaw (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu Modlna, Modlnica), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Motkˊi. Gwarowa postać Motki jest również notowana w PRNG jako wariant.
Napiwoda Nidzica 1 Napiwoda pruskie (spolonizowane)? --
  • Nazwa w latach 1890-1945: Grünfließ.
  • Nazwa izolowana na terenie RP, trudna do objaśnienia. NMP dopuszcza możliwość, że jest to pierwotna nazwa bałtycka, chociaż nie można też wykluczyć słowiańskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Napśivoda.
Natać Mała Nidzica 1 Klein Nattatsch pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinseedorf
  • Patrz niżej.
Natać Wielka Nidzica 1 Groß Nattatsch pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großseedorf.
  • Dawniej też: Natacz (Wielki, Mały) - tak w literaturze (np. u Chojnackiego), jednak Teka Toruńska i dane gwarowe potwierdzają formę obecną (żeńską z wygłosowym -ć). Forma męska Natacz chyba powstała ze złej interpretacji wymowy gwarowej. Sama zaś nazwa jest pruskiego pochodzenia (od n. jeziora), jednak zaświadczona późno - dopiero od XVIII w.
  • Gwarowo: Duza Natač́.
Nibork Drugi Nidzica - (zu Neidenburg) -- -- Brak znanej mi przedwojennej nazwy - na przedwojennych mapach kolonia widnieje jako część Niborka (Nidzicy), dopiero po wojnie wydzielono ją jako osobną miejscowość. Jej obecna nazwa jest oczywiście nawiązaniem do przedwojennej, tradycyjnej polskiej nazwy Nidzicy (p. wyżej).
Olszewko Nidzica 1 Klein Olschau polskie -- Część Olszewa - miejscowości złączono już w czasach hitlerowskich. Nie wiem, czy nazwa przysiółka wciąż funkcjonuje, ale musiała funkcjonować jeszcze długo po wojnie, gdyż widnieje na mapach.
Olszewo Nidzica 1 (Groß) Olschau polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Struben.
Orłowo Nidzica 1 Orlau polskie --
Parowa Nidzica 3 Springborn niemieckie -- Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. Parowa nawiązuje do nazwy terenowej Modłecka Parowa (niem. Modlker Thal) - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie. W powojennym użyciu notowana też nazwa Zdrojek.
Pawliki Nidzica 1 Pawlicken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Palicken.
Piątki Nidzica 1 Piontken polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Freidorf.
Piotrowice Nidzica 1 Piotrowitz polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Alt Petersdorf.
Radomin Nidzica 1 Radomin słowiańskie -- Gwarowo: Raduńin.
Rączki Nidzica 1 Rontzken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Hornheim.
  • Gwarowo: Rȯnčkˊi (do Rȯnčk).
Robaczewo Nidzica 2~3 Robertshof niemieckie --
Rozdroże Nidzica 5 Karlshöhe niemieckie Karły U Leydinga: Karły. Nie wiem, czy to przedwojenna nazwa (nie mam dowodów), ale wydaje się naturalniejsza i sensowniejsza od obecnej.
Siemiątki Nidzica 1~4? Schimiontken polskie Siemionki (?)
  • U przedwojennych i Leydinga: Siemionki. Na taką postać wskazywałaby przedwojenna tradycja i zapis gwarowy, więc może warte przywrócenia?
  • 1359 Szementky, Szemencky; 1359 Schemantki, Sementken. Trudno rozstrzygnąć, czy pierwotną formą są Siemiątki czy Siemionki (a -t- jest już wstawką niemiecką, jak w Kamionka > Kamiontken). Ludowa tradycja wskazuje na Siemionki, ale po wojnie ustalono Siemiątki (zapewne uważając taki wariant za bardziej "prasłowiański", od stpol. n. os. Siemięta).
  • W czasach hitlerowskich wieś wcielona do Zagrzewa (Sagsau). Do dziś pozostaje częścią tego sołectwa.
  • Gwaowo: Siemionkˊi.
Szerokopaś Nidzica 1 Sierokopaß polskie -- Nazwa w latach 1933-45: Breitenfelde.
Tatary Nidzica 5 Berghof niemieckie Berkowo U Leydinga: Berkowo, co wydaje się być naturalnym spolszczeniem n. niemieckiej (choć zapewne nie przedwojennym). Nazwa Tatary, będąca chrztem KUNM, nawiązuje do znajdującego się nieopodal obiektu fizjograficznego - Tatarskiego Kamienia (niem. Tartaren Stein).
Trzciano Nidzica 3 Eichwerder niemieckie --
  • Leśniczówka leży nad jeziorem Trzciano (niem. Eich See lub Trzanno See) - jej przedwojenna niemiecka nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
  • Oboczna nazwa w PRNG: Dębowa Kępa. Jest to kalka historycznej n. niemieckiej.
Wały Nidzica 1 Wallendorf niemieckie --
Waszulki Nidzica 1 Waschulken pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Waiselhöhe.
  • 1411-14 Waysils, 1412 Waschilis. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona dodatkowo o sufiks -ki (chociaż Kętrzyński podaje też oboczną formę Waszule), w jęz. niemieckim przyjęta z polskiego.
Wietrzychowo Nidzica 1* Adlig Dietrichsdorf niemieckie (Wietrzychowo Szlacheckie?) U Chojnackiego i Leydinga: Wietrzychowo Szlacheckie. Starsze źródła (np. Kętrzyński, Giersz) nie posiadają rozróżnienia pomiędzy Wietrzychowem Szlacheckim a Chełmińskim - może więc podział wsi jest dość późny. Tego typu dookreślenia wydają się jednak być dość obce ludowemu nazewnictwu (potrzebowała ich przede wszystkim administracja), więc być może formy ustalone przez KUNM są naturalniejsze.
Wietrzychówko Nidzica 1~4? Köllmisch Dietrichsdorf niemieckie (Wietrzychowo Chełmińskie?) U Leydinga: Wietrzychowo Włościańskie, u Chojnackiego - Chełmińskie. Tego typu dookreślenia wydają się jednak dość sztucznawe. Trudno mi ustalić, jak dokładnie nazywali tę wieś Mazurzy (może nie czynili jakiegoś systematycznego rozróżnienia?), jako że starsze źródła ich nie rozróżniają.
Wikno Nidzica 1 Wickno pruskie (spolonizowane)? -- Nazwa w latach 1938-45: Wickenau.
Wilczyce Nidzica 2 Wolfsgarten niemieckie -- Leśniczówka dziś uchodzi za część Koniuszyna - nie wiem, na ile jej nazwa funkcjonuje.
Wolisko Nidzica 1 Wolisko polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Schnepfenberge.
Wólka Orłowska Nidzica 1* Wolka polskie (Wólka) Nazwa w latach 1938-45: Großkarlshof (nawiązanie do sąsiedniej miejsc. Karlshof - pol. Karłowo [Giersz], powojenne Wysokie - dziś miejscowość nieistniejąca).
Zagrzewo Nidzica 1 Sagsau pruskie --
  • 1412 Sagesaw, Sagese, Sagsche; 1420 Sagesow.
  • Pisownia Zagrzewo zdaje się być wprowadzona przez Kętrzyńskiego. Być może poprawniejsza etymologicznie byłaby forma Zagżewo (por. zniemczony zapis Sagsewo z ok. 1780 r.), o ile tak brzmiała ta nazwa w mowie ludu.
Załuski Nidzica 1 Sallusken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kniprode.
Zimna Woda Nidzica 1 Zimnawodda polskie -- Nazwa w latach 1893-1945: Kaltenborn.
Żelazno Nidzica 1 Seelesen słowiańskie --
Gąsiorowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Ganshorn niemieckie -- Gwarowo: Goš́orovo / Guśorovo.
Grzybiny Działdowo (pow. działdowski) 1 Groß Grieben słowiańskie --
  • 1333 Grebin, 1387 Grsibenn. Według NMP pierwotne *Grzybno.
  • Gwarowo: Gřibźini.
Grzybiny Małe Działdowo (pow. działdowski) 1* Klein Grieben słowiańskie (Grzybinki) Dawniej raczej: Grzybinki. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę Grzybinki początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną. Mimo to, ta tradycyjna postać wciąż bywa używana - widnieje jako wariant w PRNG.
Jankowice Działdowo (pow. działdowski) 1 Jankowitz polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Sassendorf.
  • Dawniej też: Jankowiczki (pierwotnie też: Hankowice, Hankowiczki [por. zapisy z 1399 - Henkowitz, Hankowyczki]).
  • Gwarowo: Jankojince / Jankoźice.
Lipówka Działdowo (pow. działdowski) 4 Lindenau niemieckie Lindowo
  • Ustalona przez KUNM forma jest sztuczna - przed wojną stosowano spolszczenia Lindenowo i Lindowo - przy czym ta druga ma poświadczenie gwarowe (również w Tece Toruńskiej).
  • Gwarowo: Lindovo
Mosznica Działdowo (pow. działdowski) 1 Moschnitz słowiańskie --
Ruszkowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Rauschken słowiańskie --
  • Dawniej też: Ruskowo (tak do dziś w gwarze - wynik mazurzenia?
  • 1399 Rawschaw, Ruschau. Według autorów NMP nazwa polska.
  • Gwarowo: Ruskovo.
Sławkowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Frödau niemieckie --
  • Pierwotnie: Freudenau (o ile zapis Vraudenove z 1329 r. odnosi się do tej wsi); 1397, 1452 Fredau. Od XVIII w. obocznie do tej n. niemieckiej pojawia się nazwa pol. Sławkowo. Dość zastanawiający (chociaż niedostudiowany) jest fakt, że zupełnie podobny dualizm nazw miała również wieś Sławkowo (niem. Friedenau, dawn. Fredau) na Ziemi Chełmińskiej, w obecnej gm. Chełmża. Wątek zdecydowanie wart zbadania.
  • Według Białuńskiego, w XVI w. wieś nosiła przejściowo oboczną nazwę Klimsdorf.

Powiat olsztyński

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Olsztyn Olsztyn (miasto) 1 Allenstein hybryda (prus. + niem.) --
  • Nazwa miasta jest pochodzenia hybrydalnego - pierwszy człon pochodzi od nazwy rzeki Łyny (niem. Alle, prus. Alnā). W języku polskim przejęta fonetycznie jako Olsztyn. Świadectwa istnienia takiego spolszczenia pojawiają się już w XV w. (samo miasto powstało wiek wcześniej).
  • Gwarowo: U̯olstïn.
  • Poniżej opisane są nazwy historycznych dzielnic Olsztyna (część z nazw może być dawno zapomniana lub zanikająca). Pomijam zupełnie nazwy nowych osiedli, stworzonych w PRLu (np. Brzeziny, Mazurskie, Kormoran itp.). Jestem ponadto zdania, że należy jak najczęściej nawiązywać do historycznych dzielnic, a administracyjne nowotwory stopniowo rugować. Niestety, tendencje są odwrotne - na mapie współczesnego Olsztyna dominują raczej nowe twory.
Augustówka Olsztyn (miasto) 2 Augustthal niemieckie -- Nazwa zatarta w terenie. Dzisiaj ta dawna dzielnica jest częścią os. Kętrzyńskiego. Może warto przypomnieć nazwę dzielnicy, zamiast komunistycznego tworu?
Dajtki Olsztyn (miasto) 1 Deuthen pruskie -- 1355 Deyten.
Grądek Olsztyn (miasto) 3 Thalberg niemieckie -- Podobnie jak Augustówka (p. wyżej), nazwa dziś nie funkcjonuje. Na miejscu tej dzielnicy znajduje się część os. Kętrzyńskiego.
Gutkowo Olsztyn (miasto) 1 Göttkendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Gietkowo.
  • Pierwotnie: Aucul (1352). Nazwa ponowiona od jez. Ukiel, pruskiego pochodzenia. Nazwa niem. Göttkendorf pochodzi od imienia zasadźcy Godeke, prawdopodobnie Prusa.
  • Gwarowo: Gutkovo / Gétkovo.
  • Część wsi, która nie została włączona do Olsztyna stanowi osobną wieś w gm. Jonkowo.
Jakubowo Olsztyn (miasto) 2 Jakobsberg niemieckie --
Jaroty Olsztyn (miasto) 6 Jomendorf hybryda (prus. + niem.) Jądorf
  • Nazwa niem. pochodzi od imienia Prusa Jome. Warmiacy spolszczyli ją jako Jądorf (pisane też Jondorf), z zachowaniem niem. członu -dorf. Taka nazwa nie znalazła aprobaty KUNM (zapewne ze względu na sufiks) i została zastąpiona pseudosłowiańskim chrztem Jaroty. Staropruska proweniencja tej miejscowości (obecnie dzielnicy Olsztyna) została więc zupełnie zatarta.
  • Gwarowo: Jondorś, f Jondorśi. Nazwa więc została przejęta z miękkim wygłosowym -f (w gwarze wymawianym jako -ś) i odmieniana jak rodzaj żeński - Jądorf, w Jądorfi.
  • Część wsi, która nie została włączona w granice Olsztyna stanowi osobną miejscowość ("resztówkę") w gm. Stawiguda o tej samej nazwie. Zmiana nazwy na Jądorf dotyczy również owej resztówki.
Kortowo Olsztyn (miasto) 1 Kortau pruskie -- Nazwa wsi pochodzi od pruskiej nazwy jeziora Kort (niem. Kort-See, 1348 Curtoyn, 1352 Curtoyen). Lepiej nazywać jezioro to "Kort" (tak jak u Barczewskiego), a nie "Kortowskie", gdyż to nazwa dzielnicy pochodzi od jeziora, a nie odwrotnie.
Likusy Olsztyn (miasto) 1 Likussen pruskie -- Używane też: Likuzy (tak w gwarze oraz u Barczewskiego).
Łupstych Olsztyn (miasto) 1 Abstich pruskie --
  • Dawniej też: Abstych, Upstych. Używane także jako Łupsztych. Nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. *Abistiks) - dość osobliwie przyjęta przez język polski. Pisownia z Ł- jest nieetymologiczna (jest to gwarowa prelabializacja samogłoski, a nie dawne "ł"), ale taka przyjęła się już w przedwojennej literaturze.
  • Gwarowo: U̯upstïx, Upstïx.
  • Część wsi, nie przyłączona do Olsztyna stanowi osobną miejscowość (tzw. "resztówkę"), należącą do gminy Gietrzwałd.
Nagórki Olsztyn (miasto) 2 Bergenthal niemieckie --
Niedźwiedź Olsztyn (miasto) 2 Bärenbruch niemieckie --
Pieczewo Olsztyn (miasto) 3 Stolzenberg niemieckie --
Pieszkowo Olsztyn (miasto) 5 Pörschkau pruskie? Perszkowo Nazwa dzielnicy dziś raczej nie używana. Uwiecznia ją jednak nazwa niewielkiego jeziorka Perszkowo (niem. Pörschken-See), zapewne pruska. Jeżeli ta jednostka administracyjna miałaby wrócić do łask, warto by użyć formy zgodnej z nazwą jeziorka.
Pozorty Olsztyn (miasto) 1 Posorten pruskie --
  • Używane też: Posorty (tak w gwarze).
  • Dzielnica ta nie stanowi dziś osobnej jednostki administracyjnej - stanowi część osiedla Brzeziny (nowy twór administracyjny). Nie powinno tak być - to nazwy historycznych dzielnic zasługują na utrwalenie na mapach, nie nowotwory.
Redykajny Olsztyn (miasto) 1 Redigkainen pruskie --
  • 1363 Raynkaym, 1521 Radecaim, 1564-80 Radicaym.
  • Gwarowo: Redïkai̯nï.
  • Część wsi, nie przyłączona do Olsztyna stanowi osobną miejscowość (tzw. "resztówkę") w gminie Dywity.
Starkowo Olsztyn (miasto) 2 Stärkenthal niemieckie -- Dzielnica zatarta w terenie. Jej nazwa pochodzi od nazwiska pierwszego właściciela - Starck.
Track Olsztyn (miasto) 1 Trautzig słowiańskie? -- Pierwotnie: *Drawsk (1353 Drawsken). Nazwa ponowiona od jeziora, sama w sobie jest zapewne tworem słowiańskim (choć niewykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia), utworzonym od jakiejś pruskiej nazwy wodnej typu *Drawā (dziś nieznanej). Ostatecznie zepsuta do postaci Track.
Zielona Górka Olsztyn (miasto) 2 Grünberg niemieckie --
Barczewo Barczewo 6 Wartenburg niemieckie Wartembork
  • Nazwa niem. (początkowo Wartberg, jakby "strażnicza góra"), spolszczona przez polskich Warmiaków jako Wartembork. Po wojnie KUNM zmienił tę nazwę na sztuczną Barczewo - nadaną na cześć ks. Walentego Barczewskiego - badacza kultury polskojęzycznych Warmiaków i lokalnego działacza. Jakkolwiek nie można odmówić mu zasług, to tego typu sztuczne i "zideologizowane" nazwy nigdy nie powinny były znaleźć się na mapie.
  • Jako ciekawostkę dodam, że krótko po wojnie rozważano, aby przechrzcić Wartembork na "Nowowiejsk" (na cześć urodzonego tu kompozytora Feliksa Nowowiejskiego). Nazwa ta została ostatecznie odrzucona ze względu na sztuczne brzmienie, przywołujące na myśl nazewnictwo sowieckie.
  • W pobliżu miasta znajdował się pruski obszar osadniczy o nazwie *Gunelauks (1311 Genelauken, 1349 Gunlawke), Barczewski spolszcza tę nazwę jako Gunławki.
  • Gwarowo: Våtymbork.
Biskupiec Biskupiec 1 Bischofsburg niemieckie --
  • Ludowo także niem. Bischburg (dolnoniem. Böschborg).
  • Nazwa bywa dookreślana jako Biskupiec Reszelski (zapewne dla odróżnienia od Biskupca w pow. nowomiejskim), taką nazwę nosi stacja kolejowa. Nie lepiej byłoby "Warmijski", jeśli już?
Dobre Miasto Dobre Miasto 1 Guttstadt niemieckie (hybryda?) --
  • Dawniej też: Gutsztat.
  • Według niektórych teorii, pierwszy człon n. niem. pochodzi od prus. guddi - zarośla, krzaki. Niezależnie od tego możliwego znaczenia, polscy Warmiacy przejęli tę nazwę jako "Dobre Miasto".
Jeziorany Jeziorany 1 Seeburg niemieckie --
  • Dawniej też: Zybork.
  • Starsze jest fonetyczne spolszczenie nazwy jako Zybork. Forma Jeziorany pojawia się dopiero w późnym XIX w. i być może jest sztucznawa. Niemniej, zanotowano ją współcześnie w gwarze (jako Jeźorany), o ile to nie wpływ nazwy urzędowej.
  • W miejscowej gwarze niemieckiej: Seebeck.
Olsztynek Olsztynek 1 Hohenstein niemieckie --
  • Nazwa polska Olsztynek istniała obocznie do niemieckiej Hohenstein (pierwotnie nazwa zamku, założonego w XIV w.) już od XV w. (kiedy to pojawia się w dokumentach w zlatynizowanej formie Parvum Olstin). Jej początek nie jest do końca jasny - być może faktycznie jest to nawiązanie do warmijskiego Olsztyna. Niewykluczone jednak, że n. niem. Hohenstein została początkowo przejęta przez ludność polskojęzyczną w formie *Olsztyn (jedynie przypadkiem zbieżną z nazwą warmijskiego Olsztyna), która następnie została rozszerzona o formant zdrabniający, celem odróżnienia od znacznie większego miasta na Warmii.
    • Gwarowo: U̯olstinek.
Barczewko Barczewo 6 Alt Wartenburg niemieckie Stary Wartembork Po wyjaśnienia, patrz wyżej: Barczewo.
Barczewski Dwór Barczewo 6 Klein Wartenburg niemieckie Wartembork Mały
Bark Barczewo 1? Barkheim niemieckie? -- Według Pospiszylowej n. Barkheim niemiecka (choć na upartego można by tu się doszukać pruskiej nazwy na -kaims). Brak w literaturze przedwojennej, ale nazwa Bark pojawia się w zapisach gwarowych.
Bartołty Małe Barczewo 1 Klein Bartelsdorf niemieckie --
  • Pierwotnie: Bartelsdorf Buden ("Bartołckie Budy"), 1755.
  • Dawniej (i gwarowo): Bartółty Małe (p. niżej).
Bartołty Wielkie Barczewo 1 Klein Bartelsdorf niemieckie -- Dawniej też: Bartółty Wielkie (gw. Vˊelkˊe / Duže Bartůu̯tï).
Biedowo Barczewo 1 Neu Maraunen pruskie --
  • Niem. też Klein Maraunen.
  • Dawniej też: Nowe/Małe Maruny, Muchorowo (Barcz.)
  • Wieś powstała jako wybudowanie pobliskich Marun (p. niżej). Polska nazwa Biedowo jest ludowa, o charakterze przezwiskowym.
Bogdany Barczewo 1 Bogdainen słowiańskie --
  • Pierwotnie: Klein Scayboth (XV w.), p. niżej Skajboty.
  • Dawniej też: Bogdajny. Końcówka -ainen (-ajny) w tej nazwie jest zapewne wywołana analogią do nazw pruskich z tym sufiksem (wykluczałbym tu raczej bezpośrednie oddziaływanie jęz. pruskiego, jako że zapisy z -ain pojawiają się dopiero w XVII w.).
  • Gwarowo: Bogdai̯nï.
Czerwony Bór Barczewo 2 (4?) Rothwalde niemieckie (Czerwony Las?) Barczewski używa nazwy Czerwony Las, ale w odniesieniu do lasu (nie leśniczówki). Może zbyt mała zmiana, aby uznać ją za wartą zachodu. Forma "Czerwony Bór" również odzwierciedla nazwę oryginalną. Wśród członków KUNM panowała jakaś dziwna tendencja do unikania słowa "las" i zastępowania go synonimami (bór, gaj itp.).
Dadaj Barczewo 6 Schönfließ niemieckie Sząflis
  • N. niem. Schönfließ ludność warmijska spolonizowała jako Sząflis. Po wojnie KUNM zastąpiła ją nazwą Dadaj, ponowioną od nazwy dużego jeziora Dadaj, nad którym osada się znajdują. Nazwa jeziora jest oczywiście pruskiego pochodzenia, ale nie jest to historycznie poprawna nazwa tej wsi.
  • Leyding przytacza tu też nazwę Kurken (spolszczoną jako Kurkowo), która jednak odnosi się do zaginionej pruskiej osady, położonej nad jez. Dadaj i nie można jej wiązać bezpośrednio z tą wsią.
Dąbrówka Mała Barczewo 1 Klein Damerau słowiańskie --
Dobrąg Barczewo 1 Debrong pruskie --
  • 1364 Dobrin. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia (od n. rzeki i jeziora).
  • Gwarowo: Dobrȯŋk.
Jedzbark Barczewo 1 Hirschberg niemieckie --
  • Dawniej też: Jecbark, Jecpark.
  • Gwarowo: Jeʒbark / Jėčpark / Jecpark (Gen. na -ka lub -ga).
Kaplityny Barczewo 1 Kaplitainen pruskie --
  • 1364 Kaipletyn, 1409 Kaypletin.
  • Gwarowo: Kaplitïnï (Gen. zerowy lub -ów).
Kierzbuń Barczewo 1 Kirschbaum niemieckie -- Gwarowo: Kˊežbuń.
Kierzliny Barczewo 1 Kirschleinen pruskie --
  • 1381 Kirsyn, 1393 Kirsnyn, 1533 Kirsneynen.
  • Dawniej też: Duże Kierzniny (za czasów biskupa Szembeka, wg Barczewskiego).
  • Gwarowo: Keršlˊiny / Kˊežlˊiny.
Klimkowo Barczewo 1 Klimkowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Klimkau.
Klucznik Barczewo 1 Klutznick polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Klausen.
Kołaki Barczewo 1 Kollacken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kallacken.
Koronowo Barczewo 4 Försterei Kronau pruskie Wróblewo Niem. nazwa leśniczówki nawiązuje do pobliskiej wsi Kronowo (p. niżej), pruskiego pochodzenia. Jej polska nazwa brzmiała Wróblewo, o czym świadczy spis z 1820 r. i słownik Leydinga. Taką nazwę przyjęła też KUNM, ale w wyniku jakiegoś przeinaczenia powojennego, rozpowszechniła się forma Koronowo (wyraźnie oparta na n. niem., ale niesłusznie adideowana do słowa korona [niem. Krone]). Chyba należałoby powrócić do starszej n. pol. Wróblewo, chociaż Barczewski pisze o Leśnictwie Kronowo, toteż i taki wariant można by rozpatrzyć.
Kromerowo Barczewo 1 Krämersdorf niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Dawniej też: Kramarowo.
  • 1572 Kromeraw, 1584 Cromerovium. Pierwotna była więc forma polska (n. niem. z członem -dorf zaświadczona od połowy XVIII w.). Nazwa pochodzi od nazwiska biskupa warmijskiego Marcina Kromera.
  • Gwarowo: Kramerovo.
Kronowo Barczewo 1 Groß Kronau pruskie -- Nazwa w latach 1936-45: Cronau. Pruskiego pochodzenia.
Kronówko Barczewo 1 Klein Kronau pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Cronau-Gut.
  • Do 1996 r. oficjalnie: Kronówka. Taka postać musiała się ustalić po wojnie, wbrew ustaleniom KUNM i ludowej tradycji. Słusznie więc ją naprostowano.
Krupoliny Barczewo 1 Kroplainen pruskie --
  • 1364 Kropelyn, 1587 Kropelein. Wieś powstała na pruskim polu osadniczym zwanym Kautyn (1364).
  • Gwarowo: Kroplai̯ny / Krupolïny.
Lamkowo Barczewo 1 Groß Lemkendorf niemieckie --
  • 1350 Villa Lemkoni, 1363 Brunsdorf alias Lemkendorf. Wieś nosiła więc początkowo dwie oboczne n. niemieckie, z czasem ustaliła się jednak nazwa Lemkendorf. Spolszczenie Lamkowo znane już od XVII w.
  • Gwarowo: Lamkovo (Duže).
Lamkówko Barczewo 1 Klein Lemkendorf niemieckie -- Gwarowo: Lamkovo Mau̯e / Lamkůfko / Lamkůvek.
Leszno Barczewo 1 (Groß) Leschno polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Leschnau (taka postać zaświadczona już w 1789).
  • Dawniej też: Leśno (Barczewski).
Leszno Małe Barczewo 1 Klein Leschno polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Leschnau.
  • Dawniej też: Leśnictwo Leśno (Barczewski).
Łapka Barczewo 1 Lapka polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Lapken. Stosowano też określenia Lapkawald lub Lapkaabfindung.
  • Wybudowanie dość nowe. Nazwa ponowiona od n. lasu.
Łęgajny Barczewo 1 Lengainen pruskie --
  • Potocznie też: Lęgajny (tak też u Barczewskiego, gw. Leŋgai̯ny). Taką nazwę nosi też przystanek kolejowy.
  • 1364 Langene; 1388 Langeyn, Langeynen.
Maruny Barczewo 1 Maraunen pruskie --
  • Dawniej też: Maruny Duże (Wielkie), niem. Groß Maraunen.
  • 1349 Merun, 1376 Merune. Nazwa pruska, przejściowo z niem. członem -dorf (1381 Merunendorf).
Mokiny Barczewo 1 Mokainen pruskie --
  • Dawniej też: Mokajny (XVII w.)
  • 1364 Mockin, 1384 Mokyn. Początkowo też pojawia się n. niem. Grünenwald (1364), która nie przyjęła się.
  • Gwarowo: Mokˊiny.
Niedźwiedź Barczewo 4 Bärenbruch niemieckie Niedźwiedziak U Barczewskiego: Niedźwiedziak (GPW, s. 20, 64). Przeoczyli tę formę najwyraźniej Leyding i KUNM, nadając folwarkowi nową n. Niedźwiedź. Współcześnie w gwarze odnotowano jeszcze jedną formę - Niedźwiady (gw. Ńeʒ́v́ady), która chyba raczej powstała po wojnie, pod wpływem KUNMowskiego nazewnictwa. W takich przypadkach wolę zaufać tradycji przedwojennej.
Nikielkowo Barczewo 1 Nickelsdorf niemieckie -- Spotykany również wariant: Nikiełkowo (do 2007 r. oficjalny, ale niezgodny z tradycją i ustaleniami KUNM).
Odryty Barczewo 1 Odritten pruskie --
  • 1381 Waidriten, 1492 Woydriten. Nazwa pruska, wieś powstała na polu Kyrsynen (1381).
  • Dawniej też: Woryty (XVII w.)
  • Gwarowo: Odrïtï.
Orzechówko Barczewo 4 Orzechowo-Mühle polskie Orzechowo
  • Nazwa w latach 1938-45: Alt Wartenburg Abbau.
  • Poprawna nazwa młyna to Orzechowo (por. gwarowe Ožexovo). Forma na -ówko jest powojenna, nie znajduję dla niej uzasadnienia. Jeśli potrzebne jest dookreślenie, można by użyć formy Orzechowo-Młyn.
Próle Barczewo 1 Prohlen pruskie --
  • 1372 Pralesdorf. Z czasem odpada człon niem. -dorf - 1615 Proles.
  • Dawniej też: Prole (częściej u przedwojennych autorów). Postać z "ó" znana jest w gwarze.
  • Gwarowo: Průle (Gen. Průlůf).
Radosty Barczewo 5 Ottendorf niemieckie Stara Wieś (?)
  • Brak historycznej polskiej nazwy - Barczewski używa tylko nazwy "Otendorf". Powojenna nazwa Radosty jest chrztem KUNM - pseudosłowiańskim (od im. Radost), a więc nieakceptowalnym. Leyding podaje jednak niem. wariant Altendorf i na jego podstawie - spolszczenie Stara Wieś. Wariant ten nie pojawia się nigdzie indziej, być może jest on zniekształceniem nazwy Ottendorf. Tak czy inaczej, nazwa "Stara Wieś" wydaje się lepsza od obecnego chrztu. Wieś jest faktycznie dość stara, pierwsza wzmianka pochodzi z 1353.
  • Wieś powstała w pobliżu lasu o pruskiej nazwie Wungerithen (1353). Nie można jednak tej nazwy wiązać bezpośrednio z tą wsią. W tym samym lesie powstała m.in. wieś Studzianka w obecnej gm. Jeziorany (p.)
  • W NMP podany następujący zapis gwarowy (jako dawny): Votendorf (Gen. -dorfa). Raczej nie jest to forma, którą można by wykorzystać, jednak fakt istnienia tu protetycznego v- jest ciekawy i wart odnotowania.
Ramsowo Barczewo 1 Groß Ramsau pruskie --
  • 1379 Rampsow, 1597-98 Ramsaw.
  • Gwarowo: Ramsovo.
Ramsówko Barczewo 1 Klein Ramsau pruskie --
  • Pierwotnie niem. Ramschebuden (1755).
  • Dawniej też: Ramsówka (koniec XVIII w.), a współcześnie potocznie też Ramsówek (co jest chyba przeinaczeniem, chociaż takie wahania rodzaju nie są rzadkością).
Rejczuchy Barczewo 1 Karolinenhof niemieckie -- Nazwa Rejczuchy oryginalnie polska (odnazwiskowa) - istniała już przed wojną, obocznie do niemieckiej. Por. zapis 1855 Abbau Reyczug i formę gw. Rai̯č́uxï. Wobec takiej formy gwarowej, może powinny to być "Rajczuchy"?
Ruszajny Barczewo 1 Reuschhagen niemieckie -- Nazwa uważana za niemiecką (1336 Russchenhain), w języku polskim przejęta analogicznie do nazw pruskich na -ajny (co nie jest rzadkością przy niem. sufiksie -hain, hagen - por. Rozajny, Gronajny).
Rycybałt Barczewo 1 Rittebalde pruskie --
  • 1373 Rythabalt. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Ryczybałdy (Barczewski).
Sapunki Barczewo 4 Klein Sapuhnen pruskie Zapuny Małe
  • Po wyjaśnienia, patrz niżej. Zgodna z przedwojenną tradycją jest forma Zapuny Małe (lub Zupuny Małe), chociaż zapis gwarowy daje też możliwe uzasadnienie formie Zapunki (chociaż takie zdrobnienia pruskich nazw są raczej "odchyłem od normy"). Barczewski rozróżnia Zupuny-Dwór (ob. Sapuny) i Folwark (ob. Sapunki).
  • Gwarowo: Zapunkˊi
Sapuny Barczewo 4 (Groß) Sapuhnen pruskie Zapuny
  • 1367 Sapon, 1394 Supone. Nazwa pruska.
  • W przedwojennej tradycji: Zapuny, Zupuny. Tak samo również w gwarze - Zapunï (-ůf). Forma obecna, Sapuny jest nietradycyjna. Utworzył ją KUNM, celem przybliżenia polskiej formy do pruskiego oryginału (który miał nagłosowe S-. Polskie Z- to wpływ wymowy niemieckiej). Wykładnikiem polskiej nazwy powinna być jednak ludowa tradycja, dlatego też uważam, że należy wrócić do formy Zapunym.
Skajboty Barczewo 1 Skaibotten pruskie --
  • 1362 Scayboth, 1380 Schaybothen.
  • Dawniej też: Skajwoty.
  • Gwarowo: Skai̯botï, Skai̯votï.
Stare Włóki Barczewo 4 Alt Vierzighuben niemieckie Stary Wierckub
  • Przed wojną: Stary Wierzgub, Wierzkub, Wierckub. Ta ostatnia forma zaświadczona w gwarze (gw. Źyrckup, Źyckup - początek XX w. Współcześnie Stare Vu̯ůkˊi), u Barczewskiego (opracowanie najwierniejsze ludowemu językowi) i Leydinga, toteż właśnie ją wybieram spośród możliwych wariantów. Powojenna forma Stare Włóki nawiązuje do ostatniego członu n. niem. (-huben), ale sama w sobie jest tworem sztucznym, nieludowym (powojenne gwarowe Stare Vu̯ůkˊi to już wpływ nazewnictwa urzędowego, ale mieszkaniec wsi to wciąż v́ežkubźåk).
  • Zob. też Nowe Włóki, gm. Dywity.
Studzianek Barczewo 6 Kutzborn niemieckie Kucbory
  • Przed wojną: Kucbory lub Kodborno (rzadziej).
  • Barczewski wspomina także o historycznej nazwie Małe Kierzniny (p. wyżej Kierzliny), która miała obowiązywać w czasach biskupa Szembeka.
  • Gwarowo: Kucbory. Obecnie, pod wpływem nazwy urzędowej także Stuʒ́ankˊi.
Szynowo Barczewo 1 Schönau pruskie? --
  • Pierwszy zapis: Schonow (1395). Pospiszylowa uważa za nazwę pruską (nie przedstawia jednak żadnych mocnych argumentów) i rekonstruuje *Sanaws. W polskim nazwa przejęta fonetycznie z niem.
  • Zapis gwarowy: Š́ïnovo.
Tęguty Barczewo 1 Tengutten pruskie -- 1344, Tungebouth, 1381 Tungebuten. Nazwa pruska dwuzłożona *Tungebutai, wtórnie uproszczona.
Tumiany Barczewo 1 Daumen pruskie --
  • 1364, 1375 Dumen, 1354 Dewmen. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Tumńanï.
Wipsowo Barczewo 4 Wieps pruskie Gipsowo
  • 1347 Wypsowen, 1389 Wypsaw. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Wipsowskiego (1364 Wypsow).
  • Wszystkie opracowania przedwojenne poświadczają formę Gipsowo. Forma ta niewątpliwie jest wynikiem jakiejś adideacji, jednak taka właśnie funkcjonowała wśród ludności warmijskiej. Powojenne "Wipsowo" to już KUNMowska "poprawka", mająca za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału. Wolę trzymać się jednak form ludowych.
Wójtowo Barczewo 1 Fittigsdorf niemieckie -- Pierwotnie: Vogtsdorf (1359), stąd nazwa polska (notowana od XVI w.). Wtórnie (od połowy XVII w.) - Fittigsdorf.
Wrócikowo Barczewo 5 Robertshof niemieckie Robertowo U Leydinga: Robertowo. Nazwa obecna to pseudosłowiański chrzest KUNM.
Zalesie Barczewo 6 Vorwerkswalde niemieckie Folwark
  • Nazwa w latach 1938-45: Waldhausen.
  • Już w 1820 r. zaświadczona polska nazwa Folwark (u Leydinga: Folwark Leśny). Dzisiejsza nazwa jest tworem KUNM.
Żarek Barczewo 5 (6?) Neurode niemieckie Nieród U Leydinga fonetyczne spolszczenie Nieród. Ponadto, w gwarze jako Noi̯rot. Nazwa obecna jest ahistoryczna.
Adamowo Biskupiec 1 Adamshof niemieckie --
  • Niem. także Adamsheide.
  • Dawniej też: Jedamowo (u Barczewskiego, forma gwarowa).
Biesowo Biskupiec 1 Groß Bößau pruskie --
  • 1354 Bezow, 1369 Besow. Nazwa pruska.
  • W gwarze: Bźesovo.
Biesówko Biskupiec 1 Klein Bößau pruskie -- Patrz wyżej.
Boreczek Biskupiec 2 Heide niemieckie (Borek) U Leydinga: Borek, ostatecznie przyjęto jednak formę "Boreczek". Forma Leydinga wydaje mi się bardziej intuicyjna, chociaż wobec braku tradycji, nie ma to większej różnicy. Z drugiej strony, Barczewski wspomina o lesie Borek w pobliżu Ramsowa - może to ten sam las, w którym znajduje się ta leśniczówka?
Borki Wielkie Biskupiec 1 Groß Borken polskie -- Osada Borki Małe straciła jednostkowość i obecnie stanowi część Borek Wielkich. Niemniej, kolonia Borki Małe wciąż znajduje się w pewnym oddaleniu od właściwych Borek Wielkich, więc może jej nazwa jakoś funkcjonuje?
Botowo Biskupiec 1 Bottowen pruskie (spolonizowane) -- Nazwa w latach 1938-45: Bottau.
Bredynki Biskupiec 1 Bredinken pruskie --
  • Dawniej też: Bredynek, Nowa Wieś (niem. Neudorf - tak w XVI w.).
  • 1587 Breding. Nazwa staropruska.
  • Gwarowo: Brei̯dïnkˊi / Brei̯dïnek.
Bukowa Góra Biskupiec 1 Bukowagurra polskie --
  • Nazwa w latach 1927-45: Buchenberg.
  • Nazwa pierwotna: Brandtheide (1585).
  • Gwarowo: Bukovo Gůra.
Chmielówka Biskupiec 1? Chmielowken polskie (Chmielówko?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Neumoithenen.
  • W opracowaniach przedwojennych w rodzaju nijakim: Chmielówko. Nie mam danych, które mogłyby rozstrzygnąć, który rodzaj jest poprawniejszy. Z drugiej strony, w Tece Toruńskiej jest Chmielewka (jednak nie jestem pewien, czy to ta wieś).
Czerwonka Biskupiec 1 Rothfließ niemieckie --
  • Dawniej też: Rótlis, Rotflis.
  • W przedwojennej literaturze istnieje zarówno spolszczenie znaczeniowe (Czerwonka), jak i fonetyczne (Rotflis lub Rótlis). Co prawda, to drugie pojawia się w opracowaniach bliższych ludowemu językowi, ale forma Czerwonka również zdaje się być ugruntowana w tradycji. Współcześnie w gwarze znane obie formy.
  • Gwarowo: Rȯtlis lub Červȯnka.
Dębowo Biskupiec 1 Dembowo polskie -- Nazwa w latach 1930-45: Stockhausen-Försterei.
Droszewo Biskupiec 6 Kunzkeim pruskie Kunckajny 1359 Cunczekaym, 1365 Kunczen, 1567 Kunigkeim. Nazwa pruska. Nawet jeśli w osnowie leży niemiecka n. os. Kunz, to i tak nazwa sama w sobie jest tworem pruskim. Przed wojną istniało ludowe spolszczenie Kunckajny (rzadziej -kajmy). Mimo istnienia tradycyjnego spolszczenia i pruskiego pochodzenia nazwy, KUNM zdecydowała się zbrodniczo przechrzcić tę wieś na sztuczne "Droszewo".
Dworzec Biskupiec 6 Schönbruch niemieckie (zepsute z pol.?) Czembrucha (Trzemcha?)
  • 1587 Neudorf vel Schönbruch, 1588 Tsremcha, 1597 Tstremzucha/Trzemicha.
  • Pierwotnie pol. Trzemcha (co jest staropolską formą słowa "czeremcha" - dzisiejsza postać to rutenizm). Nazwa ta w mowie ludu wyewoluowała do postaci Czembrucha, Sząbrucha (już w 1609 zanotowane Czobrucha), zapewne pod wpływem formy niemieckiej (która sama w sobie może być zepsuciem nazwy polskiej). Szkoda, że mimo słowiańskiego pochodzenia nazwy tej wsi, KUNM zdecydowała się ją zniweczyć na rzecz kompletnie nowej, ahistorycznej nazwy "Dworzec". Niewątpliwie należy tę nazwę zmienić na ludową Czembrucha, chociaż można by też rozważyć powrót do pierwotnej formy Trzemcha.
Dymer Biskupiec 1~4 Dimmern pruskie (Dymry?)
  • 1411 Dimber, Dymmer. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Dymer (dziś spuszczonego).
  • Literatura przedwojenna wskazuje dość jednoznacznie na formę liczby mnogiej - Dymry (Gen. do Dymer). Powojenna zmiana rodzaju może być motywowana chęcią utrwalenia na mapie nazwy nieistniejącego dziś jeziora w formie niezmienionej. Jednak niewykluczone też, że forma syngularna Dymer była już wcześniej w użyciu u ludności mazurskiej. Ponadto, Barczewski w tekście "Geografii Polskiej Warmii" pisze też "...pod wsią Dymrem" (s. 70), co wskazuje na mianownik "Dymer", jednak w spisie nazw pod koniec książki już wymienia "Dymry". Może rodzaj gramatyczny był chwiejny?
Gęsikowo Biskupiec 1 Labuch-Försterei pruskie --
  • Dawniej też: Łabuch
  • Nazwa Gęsikowo (zaświadczona już w 1820 r.) współistniała z nazwą Łabuch, ponowioną od pruskiej nazwy wsi Łabuchy (p. niżej).
Januszewo Biskupiec 2 Johannisberg niemieckie --
  • Potocznie używana też nazwa Biskupiec-Kolonia. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
  • U Leydinga Janowo, w PRNG wariant Janowa Góra. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
Józefowo Biskupiec 1 Josephshof niemieckie --
Kamionka Biskupiec 1 (Groß) Kamionken polskie --
  • Powojenna wieś Kamionka powstała z połączenia trzech wsi: Kamionka Mała (niem. Klein Kamionken, 1938-45: Rogetten), Kamionka Wielka (niem. Groß Kamionken, 1938-45: Groß Steinfelde) i Kamionka (niem. Kamionken lub Steinhof [urz., wprow. w XIX w.]), przy czym ta ostatnia zdaje się być jakimś sztucznawym tworem, wydzielonym z Kamionki Wielkiej.
  • U początków istnienia wsi w XIV-XV w. obok nazwy Kamionka funkcjonowały również niemieckie nazwy Steindamerau, Mönchgut, Nickelsberg, które z czasem zanikły.
Kobułty Biskupiec 1 Kobulten pruskie? --
  • 1388 Koboltaw. Nazwa odosobowa, autorzy NMP uważają ją za twór słowiański, ale osobiście nie wykluczałbym pruskiej etymologii.
  • Gwarowo: Kobutï.
Kojtryny Biskupiec 4 Kattreinen pruskie Katrejny
  • 1359 Köytrin.