Użytkownik:Dynozaur/Nazwy miejscowe w Prusiech: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(→‎Powiat braniewski: Po zastanowieniu, uważam że "Sztambuty" to złe spolszczenie. Poprawniej i bardziej staroprusko brzmią "Stębuty".)
 
(Nie pokazano 61 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 93: Linia 93:
 
|
 
|
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').  
+
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').
 +
*Nazwa wariantowa (notowana w PRNG): ''Czarnolesie''. Jest to jeden z wariantów, utrwalonych w mowie ludności napływowej krótko po wojnie.  
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Modrzewina'''
 
|'''Modrzewina'''
Linia 137: Linia 138:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Stagnity'''
 
|'''Stagnity'''
|Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako ''Stagnity'' (MPol Nr A-134, s. 1065). Co więcej, precedens dla polskiej formy ''Stagnity'' dają dziewiętnastowieczne kaszubskie zapiski F. Ceynowy, podające formę ''Stagnjté'' (w jego ortografii). Obecnie używana forma ''Stagniewo'' jest wynikiem jakiegoś późniejszego przeinaczenia i chyba warto by powrócić do postaci starszej, w pełni oddającej pruskie pochodzenie tej nazwy.
+
|
 +
*Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako ''Stagnity'' (MPol Nr A-134, s. 1065), co ma tradycję użycia przedwojennego (SGKP tom II, s. 855, także w wersji kaszubskiej u Ceynowy). Obecnie używana forma ''Stagniewo'' (co ciekawe, w urzędowych spisach wciąż widnieją ''Stagnity'' - jednak nikt praktycznie tej formy dziś nie używa) jest wynikiem powojennego przeinaczenia i należałoby ją znów naprostować na tradycyjne ''Stagnity'', aby w pełni oddać pruskie pochodzenie tej nazwy.
 +
*1300 ''Stangenita'', ''Stangnite''; 1307 ''Stangenite''; 1316 ''Stangnite''. Nazwa pruska, okresowo z niem. sufiksami -''hof'', -''gut'' (1457 ''Stangnetenhof'', 1568 ''Stangnetengut'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stawnik'''
 
|'''Stawnik'''
Linia 155: Linia 158:
 
|
 
|
 
*Według ustaleń KUNM: ''Warszawskie'' (bez II członu).
 
*Według ustaleń KUNM: ''Warszawskie'' (bez II członu).
*Pierwotna, pruska nazwa majątku ''Spittelhof'' (a późniejszej części Elbląga) brzmiała ''Surweyte'' (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (dlaczego tak? może jest to odwołanie do osiadłych po wojnie w Elblągu warszawiaków?). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie ''Surwajty''.
+
*Pierwotna, pruska nazwa majątku ''Spittelhof'' (a późniejszej części Elbląga) brzmiała ''Surweyte'' (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (co jest podwójnym nawiązaniem - odwołuje się zarówno do geograficznego położenia dzielnicy [jest to ta część Elbląga, do której się wjeżdża od strony Warszawy], a także do licznie osiadłych po II Wojnie Światowej w Elblągu warszawiaków). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie ''Surwajty''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Winnica'''
 
|'''Winnica'''
Linia 328: Linia 331:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Wognap'''
 
|'''Wognap'''
|Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno'' (też ''Jagodna'') nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
+
|
 +
*Do 1999 r. urzędowo ''Jagodna'' (tak ustaliła KUNM - dawniej dwie miejscowości ''Jagodna Wielka'' i ''Mała''). Forma ta bywa używana do dziś.
 +
*Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno''/''Jagodna'' nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Janowo'''
 
|'''Janowo'''
Linia 368: Linia 373:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Olszyna III)
 
|(Olszyna III)
|Patrz wyżej: ''Adamowo''.
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Kazimierzewo'' (taką postać ustaliła KUNM), chociaż formy obecnej używano potocznie dużo wcześniej.
 +
*Patrz wyżej: ''Adamowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kępa Rybacka'''
 
|'''Kępa Rybacka'''
Linia 515: Linia 522:
 
|
 
|
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
+
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' (w SGKP czasem ''Sierpień'') i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Sierpinek''. Forma ta używana była od okresu powojennego (zaproponowała ją lokalna administracja) i wynika ze skojarzenia nazwy wsi z nazwiskiem XVI-wiecznego dowódcy floty królewskiej Zygmunta Augusta, Mateusza Sierpinka (Matthiasa Scharpinga). Wariant ten słusznie odrzuciła KUNMowska standardyzacja, jednak fakt że odnotowano go w PRNG świadczy, że musiał pokutować w potocznym użyciu jeszcze do niedawna (a może nawet do dziś).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tropy Elbląskie'''
 
|'''Tropy Elbląskie'''
Linia 537: Linia 545:
 
|1
 
|1
 
|''Wöklitz''
 
|''Wöklitz''
|odosobowe (pruskie?)
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Dawna nazwa oboczna: 1287 ''Pomenen'', 1419 ''Pomen'' (pruskiego pochodzenia).
+
|1294 ''Wekelicz''; 1320 ''Weklitze''; 1361 ''Wekeletz'', ''Wekelitzce''. Nazwa pruska, zapewne o odosobowym charakterze. Obocznie do niej istniała też inna: 1287 ''Pomenen'', 1349 ''Pomen'', również pruskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Węzina'''
 
|'''Węzina'''
Linia 798: Linia 806:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Swalmy'''
 
|'''Swalmy'''
|ok. 1440 ''Swalmen''. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość ''Schwollmen'' (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako ''Swalmy''. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
+
|
 +
*ok. 1440 ''Swalmen''. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość ''Schwollmen'' (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako ''Swalmy''. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
 +
*Być może tutaj odnoszą się także zapisy źródłowe ''Swylmekaym'' (1386), ''Swylmedorff'' (1402-08).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szymbory'''
 
|'''Szymbory'''
Linia 866: Linia 876:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczne warianty potoczne: ''Gajowiec'', ''Gajewice''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
Linia 874: Linia 884:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Gronowo)
 
|(Gronowo)
|O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
+
|
 +
*Do 2005 oficjalnie: ''Gronowo'' (chociaż dookreślenie "Elbląskie" było ''de facto'' używane dużo wcześniej).
 +
*O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jasionno'''
 
|'''Jasionno'''
Linia 900: Linia 912:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
+
|
 +
*W potocznym użyciu człon "Górne" często pomijany (ze względu na brak miejscowości ''Karczowiska Dolne'', o czym więcej przy omawianiu nazwy ''Raczki Elbląskie'').
 +
*Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kopanka'''
 
|'''Kopanka'''
Linia 1002: Linia 1016:
 
|
 
|
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie.
+
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie. Człon "Wielkie" zniesiono oficjalnie w nazwie wsi w roku 2002.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Dolno'''
 
|'''Nowe Dolno'''
Linia 1092: Linia 1106:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Stal''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Stal'', ''Stala'', ''Sztala'' (w XVII-XVIII w.).
 +
*Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką (od niem. ''Stall'' "stajnia, obora" lub śrdniem. ''stale'' "nasyp, zawada"), chociaż Gerullis próbuje doszukać się w niej pruskiego początku (niby od hydronimu, od tego samego rdzenia, co nadruwiańskie ''Stołupiany'' - ''Stalupė'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stankowo'''
 
|'''Stankowo'''
Linia 1123: Linia 1139:
 
|1
 
|1
 
|''Wengeln''
 
|''Wengeln''
|olęderskie?
+
|polskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią ''Żukowo'' (p. niżej), w jeden twór administracyjny ''Węgle-Żukowo''.
 
*Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią ''Żukowo'' (p. niżej), w jeden twór administracyjny ''Węgle-Żukowo''.
*Dawniej niem. ''Wieben''.
+
*Dawniej obocznie niem. ''Wieben''.
 +
*Dawniej też: ''Węgiel'' (1675 ''na Węglu'', ''między Węglem''). Najstarsze znane mi zapisy wskazują na nazwę polską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żukowo'''
 
|'''Żukowo'''
Linia 1170: Linia 1187:
 
|'''Tyrgardzkie Pole'''
 
|'''Tyrgardzkie Pole'''
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Tyrgart-Wschód''.
+
*Przed wojną też: ''Tyrgart-Wschód''.
 
*Patrz wyżej: ''Zwierzno''.
 
*Patrz wyżej: ''Zwierzno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 1207: Linia 1224:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie w PRNG: ''Jagodowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamiennik Wielki'''
 
|'''Kamiennik Wielki'''
Linia 1433: Linia 1450:
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'', motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
+
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'' (także spotykana jako ''Myśliwiec''), motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
Linia 1457: Linia 1474:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
+
|
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
 +
*W PRNG także wariant: ''Dolne Sadłuki''. Trzymałbym się jednak formy urzędowej, jako wierniejszej historycznie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ojcowa Wola'''
 
|'''Ojcowa Wola'''
Linia 1556: Linia 1575:
 
|'''Zaścianki'''
 
|'''Zaścianki'''
 
|Młynary
 
|Młynary
|5?
+
|3
 
|''Schwangen''
 
|''Schwangen''
|pruskie?
+
|niemieckie?
|'''Szwągi''' (?)
+
| --
|Nie posiadam odpowiednich materiałów, co do pochodzenia tej nazwy. Kierując się tylko i wyłącznie brzmieniem, snuję domysł, że może być to nazwa pochodzenia pruskiego (Gerullis jej jednak nie notuje), por. podobną nazwę ''Schwengen'' (ob. ''Swajnie'' w pow. lidzbarskim) o udokumentowanym pruskim pochodzeniu (~1360 ''Swaynien''). Potrzebne jednak źródła.
+
|Według kartoteki NMP, nazwa pierwotnie niemiecka od niem. ''Schwand'', ''Schwang'' w znaczeniu "nieurodzajny skrawek ziemi, przerzedzenie w lesie". Chociaż kusi podobieństwo brzmienia do n. wsi ''Swajnie'' (niem. ''Schwengen'') w pow. lidzbarskim o udokumentowanym pruskim pochodzeniu, to jednak brak starych zapisów dla tej nazwy wskazywałby na niemieckie pochodzenie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Anglity'''
 
|'''Anglity'''
Linia 1688: Linia 1707:
 
|2
 
|2
 
|''Greißings''
 
|''Greißings''
|niemieckie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Autorzy NMP chyba pochopnie zakwalifikowali tę nazwę jako niemiecką, nie zauważając zapisu ''Greissingkein'' z 1543 r., z wyraźnym prus. sufiksem -''kaims''. Kwestię jednak przydałoby się dokładniej zbadać.
 +
*Wariant potoczny: ''Grażyna''. Jest to dowolne zniekształcenie nazwy urzędowej i nie powinno być używane.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gulbity'''
 
|'''Gulbity'''
Linia 1698: Linia 1719:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
+
|
 +
*1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
 +
*Wariant: ''Golbity''. Postać ta zapewne powstała pod wpływem formy niemieckiej, dlatego też lepiej używać formy urzędowej jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kajmy'''
 
|'''Kajmy'''
Linia 1901: Linia 1924:
 
|
 
|
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
*Do niedawna oficjalnie ''Morzewo'' (postać zniekształcona).
+
*Do 2004 r. ''Morzewo''. Taką postać ustaliła KUNM, jednak forma używana obecnie zdaje się być bliższa pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowa Wieś'''
 
|'''Nowa Wieś'''
Linia 2061: Linia 2084:
 
|
 
|
 
*Obocznie funkcjonuje też forma ''Tolpity''.
 
*Obocznie funkcjonuje też forma ''Tolpity''.
*1388 ''Talpotiten'', ''Talptiten''.
+
*1386 ''Talpotiten'', 1388 ''Talpititen''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tulno'''
 
|'''Tulno'''
Linia 2067: Linia 2090:
 
|2
 
|2
 
|''Taulen''
 
|''Taulen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 2077: Linia 2100:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Potocznie także: ''Sokoły''. Należy tępić tę formę.
+
|
 +
*1348 ''Tumpit'', ''Tumpiten''; 1386 ''Tumpite''.
 +
*Potocznie także: ''Sokoły''. Należy tępić tę formę.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wakarowo'''
 
|'''Wakarowo'''
Linia 2110: Linia 2135:
 
|'''Solajny'''
 
|'''Solajny'''
 
|
 
|
*1507 ''Sellen'', 1543 ''Salewnen''.
+
*1507 ''Sellen'', 1543 ''Salewnen''. Według Germershausena do tej wsi odnoszą się też zapisy ''Saloniten'' (1386, 1402-08), ''Salunen'' (1402-08).
 
*Powojenne spolszczenie ''Zielno'' zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako ''Solajny'' i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
 
*Powojenne spolszczenie ''Zielno'' zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako ''Solajny'' i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 2305: Linia 2330:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Kiekszty'''
 
|'''Kiekszty'''
|1303 ''Keexten'', 1313 ''Kextin''. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. ''Sójki'' jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. ''kekštė'' - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi ''bukkawarni''). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
+
|
 +
*Obocznie niem. ''Kögsten'', ''Kägsten'' (końcówka XVIII w.).
 +
*1303 ''Keexten'', 1313 ''Kextin'', 1437 ''Kexten'', 1441 ''Kixsteyn''. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. ''Sójki'' jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. ''kekštė'' - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi ''bukkawarni''). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śliwica'''
 
|'''Śliwica'''
Linia 2527: Linia 2554:
 
*Dawniej też: ''Brunsberga'', ''Brunsberk''.
 
*Dawniej też: ''Brunsberga'', ''Brunsberk''.
 
*Polska forma ''Braniewo'' (< *''Bruniewo''? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant ''Broniewo'' - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia ''Brunsberga'', pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy ''Brunsberga'' i ''Braniewo'' były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant ''Braniewo'', gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
 
*Polska forma ''Braniewo'' (< *''Bruniewo''? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant ''Broniewo'' - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia ''Brunsberga'', pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy ''Brunsberga'' i ''Braniewo'' były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant ''Braniewo'', gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
*Nazwa niemiecka ''Braunsberg'' (dawniej też ''Brunsberg'', w 1249 ''Brusebergue''), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
+
*Nazwa niemiecka ''Braunsberg'' (dawniej też ''Brunsberg'', w miejscowej gwarze: ''Brûnsbarg'', w 1249 ''Brusebergue''), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Frombork'''
 
|'''Frombork'''
Linia 2537: Linia 2564:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Narzyce'' (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego ''na rzyce'' "na rzece" lub od nazwy rzeki ''Narusy'' [niem. ''Nartz'', por. też zapis ''Naritz'' z 1629], płynącej nieopodal grodu).
 
*Dawniej też: ''Narzyce'' (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego ''na rzyce'' "na rzece" lub od nazwy rzeki ''Narusy'' [niem. ''Nartz'', por. też zapis ''Naritz'' z 1629], płynącej nieopodal grodu).
*W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem ''Civitas Varmiensis'' ("miasto warmińskie") lub ''Varmia'' (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
+
*W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem ''Civitas Varmiensis'' ("miasto warmijskie") lub ''Varmia'' (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pieniężno'''
 
|'''Pieniężno'''
Linia 2861: Linia 2888:
 
|
 
|
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'', ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopii kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
+
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'' (taka forma widnieje też w PRNG jako wariant), ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopi kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różaniec'''
 
|'''Różaniec'''
Linia 2888: Linia 2915:
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 +
*Nazwa wariantywna wg PRNG: ''Rosiny''. Raczej unikałbym tej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Siedlisko'''
 
|'''Siedlisko'''
Linia 2943: Linia 2971:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Miejscowość powstała w okolicy o nazwie ''Aue'' (pol. powoj. ''Błonie''), od której wzięła swą oryginalną nazwę. Raczej niemieckie.
+
|1374 ''Owe'', 1399 ''Owenhofe''. Miejscowość powstała w okolicy o nazwie ''Aue'' (pol. powoj. ''Błonie''), od której wzięła swą oryginalną nazwę. Raczej niemieckie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielewo'''
 
|'''Wielewo'''
Linia 3251: Linia 3279:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|PRNG notuje jako wariantową nazwę ''Mingin'', która zdaje się nawiązywać do historycznej nazwy sąsiedniej wsi Miłaki (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynowo'''
 
|'''Młynowo'''
Linia 3267: Linia 3295:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
+
|
 +
*1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
 +
*W PRNG wariant: ''Giedoły''. Nazwa zapewne ponowiona od pobliskich Giedaw (o ile w ogóle odniesienie jej tutaj nie jest błędem po stronie autorów PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perwilty'''
 
|'''Perwilty'''
Linia 3347: Linia 3377:
 
|2
 
|2
 
|''Wohlau''
 
|''Wohlau''
|pruskie lub słowiańskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne źródła. Gerullis tej nazwy nie notuje. Być może jest pruska, ale może być nawet słowiańska (por. ''Wohlau'' - Wołów na Śląsku. Może przeniesione?).
+
|1347 ''Waldowe'' (tu?). Według kartoteki NMP, nazwa pruska, chociaż ostateczna niemiecka postać ''Wohlau'' mogła powstać pod wpływem polskim.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyszkowo'''
 
|'''Wyszkowo'''
Linia 3413: Linia 3443:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szkudyty'''
 
|'''Szkudyty'''
|Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Cieszęty'' (tak ustaliła KUNM).
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gajle'''
 
|'''Gajle'''
Linia 3439: Linia 3471:
 
|1324 ''Glandin''
 
|1324 ''Glandin''
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Glebisko'''
+
|'''Glebiska'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
 
|2
 
|2
Linia 3445: Linia 3477:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Glebisko''.
 +
*Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jesionowo'''
 
|'''Jesionowo'''
Linia 3495: Linia 3529:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
+
|
 +
*1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
 +
*Nieurzędowo także: ''Kierszyn'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale'''
 
|'''Kowale'''
Linia 3551: Linia 3587:
 
|'''Pajtuny'''
 
|'''Pajtuny'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
|2
+
|2~4
 
|''Peythunen''
 
|''Peythunen''
 
|pruskie
 
|pruskie
| --
+
|(Pejtuny)
|1282 ''Poytun'', 1304 ''Peytune''. Wieś powstała na pruskich polach ''Marim'' (1282) i ''Speriti'' (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
+
|
 +
*1282 ''Poytun'', 1304 ''Peytune''. Wieś powstała na pruskich polach ''Marim'' (1282) i ''Speriti'' (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
 +
*Na niektórych przedwojennych mapach - ''Pejtuny''. Jest to jednak raczej "mechaniczne" spolszczenie formy niem., nic wartego korekty.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pakosze'''
 
|'''Pakosze'''
Linia 3591: Linia 3629:
 
|'''Pluty'''
 
|'''Pluty'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
|2
+
|1
 
|''Plauten''
 
|''Plauten''
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1325 ''Pluth''. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 ''Plut'' - dawne jezioro, dziś bagno zwane ''Plut'' ''Wałsz'').
+
|1325 ''Pluth''. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 ''Plut'' - dawne jezioro, dziś bagno zwane ''Plut'' lub ''Wałsz'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Posady'''
 
|'''Posady'''
Linia 3725: Linia 3763:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Jastrzębiec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubnowo'''
 
|'''Lubnowo'''
Linia 3787: Linia 3825:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant: ''Zaporowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Płoskinia'''
 
|'''Płoskinia'''
Linia 3821: Linia 3859:
 
|2
 
|2
 
|''Straubendorf''
 
|''Straubendorf''
|niemieckie (hybryda?)
+
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|Jakie jest pochodzenie pierwszego członu n. niem.? Skoro po 1945 skalkowano ją jako ''Strubno'', być może uznano go za pruski. Czy ta nazwa stoi w związku z pruskimi toponimami typu ''Strobjehnen'' koło Rybak (niem. ''Fischhausen'', obecnie "Primorsk" w obw. królewieckim).
+
|1322 ''Strubendorf'', 1374 ''Strube'', 1376 ''Struben''. Prawdopodobnie nazwa hybrydalna prusko-niemiecka, znane również zapisy "czystopruskie", bez sufiksu -''dorf''. Niemniej, przydałyby się dokładniejsze informacje etymologiczne dla bardziej jednoznacznego osądu.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stygajny'''
 
|'''Stygajny'''
Linia 3882: Linia 3920:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stołgity'''
 
|'''Stołgity'''
|Pierwotnie: ''Stolgiten'' (1317). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako ''Stołgity''. Co ciekawe, Leyding konsekwentnie używa tej nazwy również w drugim tomie swojego pracy (dotyczącym nazw fizjograficznych), mimo że został on wydany dopiero w 1959, długo po oficjalnym ustaleniu nazw w regionu (i wspominane tam nazwy miejscowe są na ogół zgodne z ustaleniami). Mogłoby to sugerować, że nazwa ta była jeszcze wtedy w potocznym użyciu.
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Stolgiten'' (1310). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako ''Stołgity''. Co ciekawe, Leyding konsekwentnie używa tej nazwy również w drugim tomie swojego pracy (dotyczącym nazw fizjograficznych), mimo że został on wydany dopiero w 1959, długo po oficjalnym ustaleniu nazw w regionu (i wspominane tam nazwy miejscowe są na ogół zgodne z ustaleniami). Mogłoby to sugerować, że nazwa ta była jeszcze wtedy w potocznym użyciu.
 +
*Nazwa niemiecka praktycznie od początku współistnieje z pruską (por. pierwotny zapis zlatynizowany ''Alta Villa'' z 1312). KUNM zdecydowała się ostatecznie na tłumaczenie n. niem., chociaż lepiej było podążyć za Leydingiem i ocalić nazwę pruską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bardyny'''
 
|'''Bardyny'''
Linia 3904: Linia 3944:
 
|2
 
|2
 
|''Hopfenbruch''
 
|''Hopfenbruch''
|niemieckie
 
| --
 
|
 
|- align=center
 
|'''Dębień'''
 
|Wilczęta
 
|3
 
|''Louisenwalde''
 
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
Linia 3963: Linia 3995:
 
|''Muttersegen''
 
|''Muttersegen''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 +
| --
 +
|Potocznie też: ''Macierz'' (w PRNG i na mapach).
 +
|- align=center
 +
|'''Karwiny'''
 +
|Wilczęta
 +
|2
 +
|''Karwinden''
 +
|pruskie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*1333 ''Kurwingen'', 1349 ''Karwingen''. Nazwa pruska, przejęta od n. lasu (1344 ''Carwingyne'').
 +
*Pobliska osada ''Dębień'' (zwana także ''Józefowem''), tworząca z Karwinami jedno sołectwo jest miejscowością nową, wydzieloną z Karwin. Osada przejęła nazwę po nieistniejącym dziś folwarku ''Dębień'' (niem. ''Louisenwalde''), położonym na wschód od Karwin. Z kolei wariantywna nazwa ''Józefowo'' to przejściowa, używana krótko po wojnie przez nowych osiedleńców nazwa Karwin.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Księżno'''
 
|'''Księżno'''
Linia 4018: Linia 4060:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1402-08 ''Sapoten'', 1413 ''Sopoythen''
+
|1402-08 ''Sapoten'', 1413 ''Sopoythen'', 1422 ''Soppothen''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sośnica'''
 
|'''Sośnica'''
Linia 4036: Linia 4078:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie: 1267 ''Panyen'', 1339 ''Panyn''. Nazwa pruska, równa ap. ''pannin'' = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi ''Sąpy'' (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
 
*Pierwotnie: 1267 ''Panyen'', 1339 ''Panyn''. Nazwa pruska, równa ap. ''pannin'' = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi ''Sąpy'' (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
*Nazwa ''Spanden'' późniejsza (notowana od połowy XVIII w.), również pruska.
+
*Nazwa ''Spanden'' późniejsza (notowana od połowy XVI w. - 1552 ''Spandenn''), również pruska.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Siedlisko'''
 
|'''Stare Siedlisko'''
Linia 4044: Linia 4086:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Wieprza'''
 
|'''Wieprza'''
|Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
+
|
 +
*U Leydinga i w PRNG jako wariant: ''Dzikowo''.
 +
*Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tatarki'''
 
|'''Tatarki'''
Linia 4061: Linia 4105:
 
|'''Niemce'''
 
|'''Niemce'''
 
|
 
|
*Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie ''Niemce''. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmińskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy ''Wilczęta''.
+
*1319 ''Villa Theutonica''
 +
*Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie ''Niemce''. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmijskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy ''Wilczęta''.
 
*Z kolei podawany przez Kohutka wariant "''Podstolice''" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.
 
*Z kolei podawany przez Kohutka wariant "''Podstolice''" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.
 
|}
 
|}
Linia 4149: Linia 4194:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Zełwałd''
 
*Dawniej też: ''Zełwałd''
*Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana jako ''Zełwałd'', następnie ''Zalewo''.
+
*Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana przez miejscowych jako ''Zełwałd'', wtórnie ''Zalewo''.
 
*Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie ''Ewingi'' (niem. ''Ewing-See''). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
 
*Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie ''Ewingi'' (niem. ''Ewing-See''). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
 +
*Gwarowo: ''Zelvalt'', ''do Zelvaldu''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borek'''
 
|'''Borek'''
Linia 4222: Linia 4268:
 
|
 
|
 
*Miejscowość była majątkiem, przynależącym do sąsiedniej wsi ''Freudenthal'' (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), z którą dzieliła nazwę.
 
*Miejscowość była majątkiem, przynależącym do sąsiedniej wsi ''Freudenthal'' (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), z którą dzieliła nazwę.
*Początkowo po wojnie ''Freudenthal'' i ''Freudenthal-Gut'' nazywano po polsku ''Wesołowo'' i ''Wesołówko'', tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Ostatecznie przyjęto jednak nazwę "Franciszkowo" Górne i Dolne (dookreślenie "Górne" z czasem przestało funkcjonować), która nie ma żadnego uzasadnienia.
+
*Początkowo po wojnie ''Freudenthal'' i ''Freudenthal-Gut'' nazywano po polsku ''Wesołowo'' i ''Wesołówko'', tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Takie rozwiązanie znajduje się w początkowych ustaleniach KUNM, jednak ostatecznie dla ''Freudenthal-Gut'' przyjęto funkcjonującą wówczas już w terenie, ale powojenną i nieuzasadnioną nazwę ''Franciszkowo'' (podczas gdy sąsiednie Franciszkowo Dolne wciąż było jeszcze oficjalnie "Wesołowem"). Na niektórych starych mapach i dokumentach można spotkać formę "Franciszkowo Górne", ale ten drugi człon z czasem zanikł.
 
*Ponieważ obecne Franciszkowo i Franciszkowo Dolne przed wojną dzieliły tę samą nazwę, której odpowiada przedwojenne ''Nowe Wybudowanie'' (p. niżej), wydaje się zasadne, aby przywrócić tę nazwę również w przypadku tej osady. Ponieważ miejscowość była określana przed wojną jako "dwór" (''Gut''/''Hof''), wydaje się, że można by dookreślić tę nazwę jako ''Nowe Wybudowanie-Dwór''. Taka nazwa może budzić zdziwienie, ale i tak wydaje się najbardziej rozsądnym rozwiązaniem i pozwala usunąć z mapy nieuprawnione "Franciszkowo". Ewentualnie można by przywrócić powojenne ludowe ''Wesołówko'' (jako nawiązanie do n. niem.), ale taka nazwa nie oddaje związku między miejscowościami.
 
*Ponieważ obecne Franciszkowo i Franciszkowo Dolne przed wojną dzieliły tę samą nazwę, której odpowiada przedwojenne ''Nowe Wybudowanie'' (p. niżej), wydaje się zasadne, aby przywrócić tę nazwę również w przypadku tej osady. Ponieważ miejscowość była określana przed wojną jako "dwór" (''Gut''/''Hof''), wydaje się, że można by dookreślić tę nazwę jako ''Nowe Wybudowanie-Dwór''. Taka nazwa może budzić zdziwienie, ale i tak wydaje się najbardziej rozsądnym rozwiązaniem i pozwala usunąć z mapy nieuprawnione "Franciszkowo". Ewentualnie można by przywrócić powojenne ludowe ''Wesołówko'' (jako nawiązanie do n. niem.), ale taka nazwa nie oddaje związku między miejscowościami.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 4232: Linia 4278:
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|
 
|
*Krótko po wojnie i potocznie: ''Wesołowo''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Wesołowo''. Nazwa ta bywa czasem używana do dziś.
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
+
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka - z niem. ''Abbau''). Po wojnie jednak zamiast tego oficjalnie wprowadzono nazwę "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a nieoficjalnie używano nowej nazwy "Franciszkowo (Górne i Dolne)", co z czasem przedostało się do urzędowego użycia. Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma jednak żadnego historycznego uzasadnienia i jest niezgodna z przedwojenną tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Frednowy'''
 
|'''Frednowy'''
Linia 4335: Linia 4381:
 
|
 
|
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki''. Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
+
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki'' (w takiej postaci również miejscowość ta widnieje w oficjalnych spisach od 2005 r.). Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałduny'''
 
|'''Kałduny'''
Linia 4380: Linia 4426:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
+
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' (od 2005 r. oficjalna) - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Katarzynki'''
 
|'''Katarzynki'''
Linia 4646: Linia 4692:
 
|4
 
|4
 
|''Stenkendorf''
 
|''Stenkendorf''
|niemieckie
+
|hybryda (słow./prus. + niem.)
 
|'''Stańkowo'''
 
|'''Stańkowo'''
|Przed wojną: ''Stańkowo'' (tak u Chojnackiego i Leydinga - zapisy terenowe z drugiego tomu dowodzą ludowości tej nazwy). Choć nie dotarłem do odpowiedniego rozporządzenia, wydaje mi się, że taką formę uchwalono po wojnie (prawdopodobnie z dookreśleniem jako ''Stańkowo Iławskie''). Obecna forma jest więc wynikiem jakiegoś przeinaczenia.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Stańkowo'' (tak u Chojnackiego i Leydinga - zapisy terenowe z drugiego tomu dowodzą ludowości tej nazwy). Choć nie dotarłem do odpowiedniego rozporządzenia, wydaje mi się, że taką formę uchwalono po wojnie (prawdopodobnie z dookreśleniem jako ''Stańkowo Iławskie''). Obecna forma jest więc wynikiem jakiegoś przeinaczenia.
 +
*Pierwotnie: ''Stankendorf'' (1418), ''Stanekendorff'' (1476). Nazwa pochodzi od imienia osobowego, które można interpretować jako słowiańskie (''Stanek'', ''Staniek'' = Stanisław) lub pruskie (''Stanike'', ''Stancko''). Tym bardziej więc poprawna wydaje się starsza postać ''Stańkowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Starzykowo'''
 
|'''Starzykowo'''
Linia 4672: Linia 4720:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|1325 ''Stradam''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szałkowo'''
 
|'''Szałkowo'''
Linia 4678: Linia 4726:
 
|2
 
|2
 
|''Schalkendorf''
 
|''Schalkendorf''
|niemieckie
+
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|
+
|Nazwa odosobowa - w kartotece NMP I człon nazwy porównywany jest z litewskimi n.os. z rdzeniem ''Šauk'' (np. ''Šaukolas'', ''Šaukalas'' [dosł. "krzykacz"], ''Šauk-inas'', ''Šauk-evičius'') i polskimi ''Szalka'', ''Szalko''. Mamy więc prawdopodobnie do czynienia z nazwą niemiecką utworzoną na bazie bałtyckiej n. osobowej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szczepkowo'''
 
|'''Szczepkowo'''
Linia 4688: Linia 4736:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa polska ''Szczepkowo'' jest pierwotną nazwą tej wsi. Zniemczona postać tej nazwy to ''Szepkau'', nie obowiązująca oficjalnie.
+
|1438 ''Schepken'', ''Szepkau''. Nazwa polska ''Szczepkowo'' pierwotna, z czasem zastąpiona przez n. niem. ''Louisenhof'', chociaż jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. funkcjonowała obocznie w zniemczonej formie ''Schöpkau''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szeplerzyzna'''
 
|'''Szeplerzyzna'''
Linia 4731: Linia 4779:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Do 2005 (?) roku oficjalnie: ''Spędziny''.
+
|Do 2005 roku oficjalnie: ''Spędziny''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tynwałd'''
 
|'''Tynwałd'''
Linia 4739: Linia 4787:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Tïnvou̯t'', -''vou̯da''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urwisko'''
 
|'''Urwisko'''
Linia 4763: Linia 4811:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Pierwotnie niem. ''Herzog(en)winkel'' (1317 ''Hertzogenwinkel'', 1324 ''Hertzigwienkel'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilczany'''
 
|'''Wilczany'''
Linia 4789: Linia 4837:
 
|
 
|
 
*Niem. też ''Kaspendorf'' (bez członu relacyjnego).
 
*Niem. też ''Kaspendorf'' (bez członu relacyjnego).
*Pierwotnie: ''Woyatenig'' (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w XVI w. pojawia się zapis ''Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst''. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę ''Wola Kamieńska'', która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
+
*Pierwotnie: ''Woyacnik'' (1335), ''Woyatenig'' (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w 1350 r. pojawia się zapis ''Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst''. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę ''Wola Kamieńska'', która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Ząbrowo'''
+
|'''Zazdrość'''
 
|Iława
 
|Iława
 
|1
 
|1
|''Sommerau''
+
|''Zazdrosz''
|niemieckie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|Nazwa w latach 1865-1945: ''Bonin''. Dość ciekawa zmiana nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Zazdrość'''
+
|'''Ząbrowo'''
 
|Iława
 
|Iława
 
|1
 
|1
|''Zazdrosz''
+
|''Sommerau''
|polskie
+
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1865-1945: ''Bonin''. Dość ciekawa zmiana nazwy.
+
|1324 ''Someraw''. Nazwa prawdopodobnie niemiecka, spolonizowana przez miejscową ludność jako ''Ząbrowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Biskupiczki'''
 
|'''Biskupiczki'''
Linia 4904: Linia 4952:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej dwie miejscowości: ''Łodygowo Małe'' i ''Wielkie'' (''Klein'', ''Gross Ludwigsdorf'')
+
*Dawniej dwie miejscowości: ''Łodygowo Małe'' i ''Wielkie'' (''Klein'', ''Groß Ludwigsdorf'')
 
*Pierwotnie: ''Scharnot'' (1285), ''Scharnothen'' (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. ''Szaroty'', ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
 
*Pierwotnie: ''Scharnot'' (1285), ''Scharnothen'' (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. ''Szaroty'', ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 4937: Linia 4985:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1913-45: ''Eigenwill''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1913-45: ''Eigenwill''.
 +
*1518 ''Swafela''. O ile zapis ten nie jest zniekształcony, oznaczałoby to, że wieś pierwotnie nosiła nazwę ''Swawola''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Trupel'''
 
|'''Trupel'''
Linia 4945: Linia 4995:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1280 ''Tropil'', 1371 ''Trupil''.
+
|1280 ''Tropil'', 1326 ''Trupil''. Nazwa pruska, przejęta od nazwy jeziora ''Trupel'' (niem. ''Traupeler See'', 1326 ''Trupil''). Historycznie wieś dzieliła się na Trupel Górny i Dolny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wałdowo'''
 
|'''Wałdowo'''
Linia 4951: Linia 5001:
 
|1
 
|1
 
|''Waldau''
 
|''Waldau''
|niemieckie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|
+
|1289 ''Waldowe''. Nazwa dwuznaczna - możliwa niemiecka lub pruska etymologia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wola'''
 
|'''Wola'''
Linia 5224: Linia 5274:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.  
+
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
 +
*W potocznym powojennym użyciu ahistoryczna nazwa ''Lipowo''. Unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Michałowo'''
 
|'''Michałowo'''
Linia 5240: Linia 5291:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
+
|
 +
*1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
 +
*Nazwa wariantywna w PRNG: ''Lipiny''. Brak dla niej uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olbrachtowo'''
 
|'''Olbrachtowo'''
Linia 5288: Linia 5341:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
+
|
 +
*Od 2016 r. oficjalnie: ''Emilianowo-Róża''. Osobiście jestem przeciwnikiem takiego prefiksowania miejscowości nadrzędnych. To jakieś urzędnicze konwencje, nie służące lokalnej toponimii ani tożsamości.
 +
*U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różanki'''
 
|'''Różanki'''
Linia 5321: Linia 5376:
 
|'''Merynos'''
 
|'''Merynos'''
 
|
 
|
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora.
+
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora. Tym bardziej, że PRNG rzeczywiście notuję n. ''Merynos'' jako wariantywną nazwę tej osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5331: Linia 5386:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Falewo''.
+
*Dawniej też: ''Falewo'', ''Ulowo''.
 
*1321 ''Wulowe'' - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako ''Ulnowo'' lub ''Falewo''.
 
*1321 ''Wulowe'' - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako ''Ulnowo'' lub ''Falewo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5340: Linia 5395:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant: ''Frydrychowo'' (może warte wprowadzenia, jako odzwierciedlenie n. niemieckiej). U Leydinga jeszcze inaczej - ''Pchlarki''. Brak przedwojennej polskiej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wiśniówek'''
 
|'''Wiśniówek'''
Linia 5372: Linia 5427:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
| Potrzebna informacja, co do genezy członu ''Schaken''- (może być pruski, aczkolwiek prawdopodobnie to nazwisko). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się wariant ''Szakowice''.
+
|I człon nazwy niem. imienny, prawdopodobnie niemiecki (chociaż nie wykluczałbym w pełni bałtyckiej etymologii). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się bliższy formie niemieckiej wariant ''Szakowice''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bajdy'''
 
|'''Bajdy'''
Linia 5527: Linia 5582:
 
|''Haack''
 
|''Haack''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Hak'''
+
|'''Pokutyty''' al. '''Hak'''
|U Leydinga i w potocznym (obocznym) użyciu: ''Hak''. Jako, że forma ta jest bezpośrednim i dość naturalnym przejęciem n. niem., warto ją wprowadzić w miejsce KUNMowskiego nowotworka.
+
|
 +
*Blažiene odnosi tutaj pierwotną nazwę pruską, zapisaną jako ''Pokotiten'', ''Pakutiten'' (1286); ''Bacutitien'' (1365); ''Bakatythen'', ''Bakutiten'' (1400). W zapiskach widać spore wahanie fonetyczne (przede wszystkim pod względem dźwięczności nagłosowej spółgłoski), więc ustalenie jej poprawnej rekonstrukcji nie jest proste. Wydaje mi się jednak, że nawet najbardziej arbitralne i niepewne spolszczenie nazwy pruskiej jest lepsze niż urzędowy nowotworek "Jezierce", który nie ma absolutnie żadnego uzasadnienia historycznego.
 +
*U Leydinga i w potocznym (obocznym) użyciu: ''Hak''. Forma ta jest bezpośrednim i dość naturalnym przejęciem n. niem., więc wydaje się o wiele bardziej wartościowa od KUNMowskiego nowotworka "Jezierce", jednak aby "przebić" omawianą wyżej nazwę pruską, musiałyby się znaleźć jakieś dowody na przedwojenność tej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karpowo'''
 
|'''Karpowo'''
Linia 5565: Linia 5622:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|Do 2011 r. oficjalnie ''Kupinin''. Forma ta musiała się ustalić po wojnie wbrew ustaleniom KUNM (ta ustaliła ''Kupin''). W 2011 r. powrócono jednak do postaci wprowadzanej przez Komisję.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Likszany'''
 
|'''Likszany'''
Linia 5630: Linia 5687:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 +
*Potocznie także: ''Chmielówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piekło'''
 
|'''Piekło'''
Linia 5655: Linia 5713:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
+
|
 +
*Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
 +
*Wariant w PRNG: ''Pamiątki''. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pozorty'''
 
|'''Pozorty'''
Linia 5727: Linia 5787:
 
|pruskie (spolonizowane)
 
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
|1338 ''Slewen'', ''Slebo''.
+
|1338 ''Slewen'', ''Slebo''; 1400 ''Sleben''; 1419 ''Sleuen''. Nazwa pruska, na gruncie polskim adideowana do ap. ''śliwa'', a następnie przejęta przez język niemiecki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tarpno'''
 
|'''Tarpno'''
Linia 5733: Linia 5793:
 
|2
 
|2
 
|''Terpen''
 
|''Terpen''
|pruskie?
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etymologiczne i zapisy źródłowe. Może nazwa ma coś wspólnego z obecną dzielnicą Grudziądza o tej samej nazwie?
+
|Nazwa pruska, najwcześniejszy zapis ''Derpen'' (1543, 1579). Prawdopodobnie do tej wsi (lub jej obszaru) odnosi się też starsza pruska nazwa ''Regen'' al. ''Rengen'' (ok. 1400).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urowo'''
 
|'''Urowo'''
Linia 5743: Linia 5803:
 
|pruskie (zniemczone)
 
|pruskie (zniemczone)
 
| --
 
| --
|1346 ''Uraw''.
+
|1346 ''Urow'', 1352 ''Aure''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielowieś'''
 
|'''Wielowieś'''
Linia 5751: Linia 5811:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga ''Dylewo'' - czy ma to jakieś uzasadnienie?
+
|Pierwotnie: ''Ditterichsdorf'' (1317). U Leydinga ciekawa forma ''Dylewo'' jednak bez żadnego potwierdzenia w jakimkolwiek innym źródle.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wieprz'''
 
|'''Wieprz'''
Linia 5759: Linia 5819:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|ok. 1400 ''Weppren''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witoszewo'''
 
|'''Witoszewo'''
Linia 5786: Linia 5846:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Pierwotnie: ''Satheken'' (ok. 1400). Późniejsza nazwa ''Kattern'' niejasna - być może pruska, tożsama z nazwą wsi ''Kojtryny'' (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia ''Katarzyna''.
+
*Pierwotnie: ''Satheken'' (ok. 1400). Późniejsza nazwa ''Kattern'' (znana od połowy XVI w.) niejasna - prawdopodobnie pruska, tożsama lub etymologicznie pokrewna nazwie wsi ''Kojtryny'' (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia ''Katarzyna''.
 
*Przyjęta po wojnie nazwa ''Zatyki'' nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym ''Z''- (poprawniej byłoby ''Satyki'', ale niech już zostanie).
 
*Przyjęta po wojnie nazwa ''Zatyki'' nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym ''Z''- (poprawniej byłoby ''Satyki'', ale niech już zostanie).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5966: Linia 6026:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Mohring''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartki'''
 
|'''Bartki'''
Linia 5994: Linia 6054:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
*Również jako ''Dąbrowo''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie: ''Dąbrowo''. Historycznie spotykane obie formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówno'''
 
|'''Dąbrówno'''
Linia 6064: Linia 6124:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Kalborno)
 
|(Kalborno)
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
+
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' (wprowadzona urzędowo w 2000 r.) jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Leszcz'''
 
|'''Leszcz'''
Linia 6171: Linia 6231:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Stare Ńasto'', ''Stare Mńasto''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tułodziad'''
 
|'''Tułodziad'''
Linia 6180: Linia 6240:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1328 ''Tulenseitz'', 1399 ''Tawelsehe''. Nazwa pruskiego pochodzenia, polska wersja przejęta bezpośrednio z pruskiego.
+
*1328 ''Tulenseitz'', 1399 ''Tawelsehe''. Nazwa pruskiego pochodzenia, polska wersja przejęta bezpośrednio z pruskiego, mocno adideowana.
 
*Gwarowo: ''Tuu̯oǯ́at'' (Loc. ''Tuu̯oǯ́eǯ́e'').
 
*Gwarowo: ''Tuu̯oǯ́at'' (Loc. ''Tuu̯oǯ́eǯ́e'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 6187: Linia 6247:
 
|1
 
|1
 
|''Wansen''
 
|''Wansen''
|słowiańskie (przeniesione)
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za przeniesioną z Ziemi Brodnickiej (wieś Wądzyn w obecnej gm. Bobrowo).
+
|
 +
*Dawniej tez: ''Wązin''.
 +
*1338 ''Baysin'', ''Wansen''. Nazwa pruska, być może etymologicznie pokrewna nazwie wsi ''Bażyny'' w gm. Orneta (zob.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierzbica'''
 
|'''Wierzbica'''
Linia 6350: Linia 6412:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Gajek'' (wariant notowany jedynie w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubian'''
 
|'''Lubian'''
Linia 6376: Linia 6438:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Frycki'''
 
|'''Frycki'''
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
+
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo'', zaś w PRNG (jako wariant oboczny): ''Fryckowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Łodwigowo'''
 
|'''Łodwigowo'''
Linia 6482: Linia 6544:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1360 ''Thimaw'', 1450 ''Tymaw'', 1585 ''Tieme''. Nazwa przeniesiona z okolic Iławy.
+
|
 +
*1360 ''Thimaw'', 1450 ''Tymaw'', 1585 ''Tieme''. Nazwa przeniesiona z okolic Iławy.
 +
*Gwarowo: ''Tïmava''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ulnowo'''
 
|'''Ulnowo'''
Linia 6492: Linia 6556:
 
|
 
|
 
*1328 ''Vulen'', ''Vaulinbruche'' (''Faulenbruch'').
 
*1328 ''Vulen'', ''Vaulinbruche'' (''Faulenbruch'').
*Nazwa uważana za przeniesioną z Ulnowa pod Suszem (p. tam).
+
*Nazwa uważana za przeniesioną z Ulnowa pod Suszem (p. tam). Polska forma ''Ulnowo'' zaświadczona od XVII w.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wróble'''
 
|'''Wróble'''
Linia 6518: Linia 6582:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Sieboldsdorf'' (również bez członu -''dorf'': 1336 ''Seyboldth'', 1414 ''Zybold''), stąd nazwa polska.
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Sieboldsdorf'' (również bez członu -''dorf'': 1336 ''Seyboldth'', 1414 ''Zybold''), stąd nazwa polska.
 +
*Gwarowo: ''Žibuu̯tovo'' / ''Ž́ibutovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Białka'''
 
|'''Białka'''
Linia 6666: Linia 6732:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Barenwynkiel'''
 
|'''Barenwynkiel'''
|Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
+
|
 +
*Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Sarni Dół''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowaczyzna'''
 
|'''Nowaczyzna'''
Linia 6682: Linia 6750:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Orłowa Buda'''
 
|'''Orłowa Buda'''
|W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje ciekawą formę oboczną: ''Perkunicha''. Nazwa ta zdaje się mieć związek z bałtyckim bóstwem Perkunem, jednak jej dokładna geneza jest mi nieznana (brak informacji w dostępnej mi literaturze). Być może radosna twórczość jakiegoś leśniczego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pelnik'''
 
|'''Pelnik'''
Linia 6736: Linia 6806:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Isąg Mały'''
 
|'''Isąg Mały'''
|Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
+
|
 +
*Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
 +
*W PRNG wariant ''Żelazowice''. Nazwa powojenna, zapewne wynikająca z błędnym skojarzeniem formy niemieckiej z ''Eisen'' = żelazo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobno'''
 
|'''Sobno'''
 
|Łukta
 
|Łukta
|4
+
|1
 
|''Sooben''
 
|''Sooben''
 
|pruskie
 
|pruskie
|'''Coby'''
+
| --
|Nazwa ustalona po wojnie oczywiście odzwierciedla pruską n. oryginalną, ale w źródłach przedwojennych (Barczewski, Giersz) pojawia się ludowa forma ''Coby''.
+
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Zoben'' (tak brzmiała w ustach lokalnych Niemców).
 +
*Dawniej też: ''Coby''.
 +
*1352 ''Soben'', 1402-08 ''Sobin''. Nazwa pochodzenia pruskiego.
 +
*Zdaje się, że przed wojną częstsza w ludowym użyciu Mazurów była naznaczona niemieckością forma ''Coby'' (notują ją Giersz i Barczewski), niemniej postać ''Sobno'' pojawia się w urzędowym spisie Walda z 1820 r., więc i ona ma pochodzenie przedwojenne (a do tego odzwierciedla pierwotną pruską postać o wiele lepiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Spórka'''
 
|'''Spórka'''
Linia 6752: Linia 6828:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|(Spórki)
 
|(Spórki)
|Przed wojną raczej w l. mnogiej: ''Spórki'', ''Sporki''.
+
|
 +
*Obocznie niem. ''Spurken'' (m.in. w Tece Toruńskiej i spisie z 1820 r.)
 +
*1411-19 ''Sporkaym'', 1427 ''Spurkeym''. Nazwa pruska, pierwotnie z członem -''kaims'' ("wieś").
 +
*Przed wojną raczej w l. mnogiej: ''Spórki'', ''Sporki'' (w Tece Toruńskiej nawet w grafii ''Spurki'', co ma odzwierciedlenie również we wspomnianej wyżej formie niemieckiej). Forma pluralna zdaje się o tyle poprawniejsza, że w brzmieniu pierwotnej był tu pruski suf. -''kaim'', który w formach spolszczonych niejednokrotnie upraszczał się do -''ki'' (por. ''Pistki'' < ''Pisdekaym'', ''Pupki'' < ''Pupkeim''). Forma ''Spórka'' musiała więc powstać wtórnie, niewykluczone jednak, że stało się to jeszcze przed wojną (wahania liczby i rodzaju to nic nadzwyczajnego w mazurskiej toponimii).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Strzałkowo'''
 
|'''Strzałkowo'''
Linia 6804: Linia 6883:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1342 ''Worlyne''.
+
|1342 ''Worlyne'', 1354 ''Warnlin'', 1427 ''Warnelyn''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wynki'''
 
|'''Wynki'''
Linia 6813: Linia 6892:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1540 ''Wenycken''
+
*1427 ''Weyneken'', 1448 ''Wenekengut'', 1540 ''Wenycken''. Początkowo także oboczna n. ''Tautwodyn'' (1427). Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
*Dawniej też: ''Winki'' (tak w Tece Toruńskiej).
+
*Dawniej też: ''Winki'' - tak w Tece Toruńskiej i na taką formę wskazywałyby też zapisy gwarowe.
 +
*Gwarowo: ''Ž́inki'' (do ''Ž́ink''), ''Vi̯inkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zajączkowo'''
 
|'''Zajączkowo'''
Linia 6822: Linia 6902:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Zajączki'''
 
|'''Zajączki'''
|Oboczna n. niem. ''Hasenberg'', stąd przedwojenne spolszczenie ''Zajączki''. Po wojnie zmodyfikowano ją do postaci ''Zajączkowo'', zapewne w celu odróżnienia od wsi ''Zajączki'' w gm. Ostróda (p. tam). Nie jest to wciąż jednak forma mająca przedwojenne korzenie. Może więc zamiast tego można by wykorzystać dookreślenie? U Leydinga są to ''Zajączki Łukciańskie''.
+
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Hasenberg'', stąd przedwojenne spolszczenie ''Zajączki''. Po wojnie zmodyfikowano ją do postaci ''Zajączkowo'', zapewne w celu odróżnienia od wsi ''Zajączki'' w gm. Ostróda (p. tam). Nie jest to wciąż jednak forma mająca przedwojenne korzenie, ponadto jest ona sprzeczna z danymi ludowymi. Może więc zamiast tego można by wykorzystać dookreślenie? U Leydinga są to ''Zajączki Łukciańskie''.
 +
*Gwarowo: ''Zajenčkˊi'' (do ''Zajenčk'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bagnity'''
 
|'''Bagnity'''
Linia 6874: Linia 6956:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W pobliżu wsi znajduje się góra (wysokości 131 m) o nazwie ''Święta Góra'' (niem. ''Swente Gora''). Nazwa ta miała wyraźnie polskie brzmienie już w przedwojennym nazewnictwie niemieckim, co jest rzadkością na tym terenie. Góra najprawdopodobniej była miejscem kultu pruskiego plemienia Pogezanów. Nazwa góry miała odzwierciedlenie w używanej krótko po wojnie nazwie tej wsi oraz stacji kolejowej - ''Świętogóry'', która jednak została ostatecznie odrzucona na rzecz nazwy obecnej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Drynki'''
 
|'''Drynki'''
Linia 6890: Linia 6972:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
+
|
 +
*1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Dożniewo''. Jest to wczesny powojenny twór ludności napływowej, pokutujący w potocznym użyciu. Należy go bezwzględnie unikać, a używać jedynie oficjalnej nazwy pruskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Fiugajki'''
 
|'''Fiugajki'''
Linia 6962: Linia 7046:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Do 2010 oficjalnie ''Kęty''.
+
|Do 2009 r. oficjalnie ''Kęty''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karczemka'''
 
|'''Karczemka'''
Linia 7176: Linia 7260:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Przydała by się dokumentacja i informacje etymologiczne (Leyding podaje jedynie formę źródłową ''Symenaw'', bez daty [jak ma w zwyczaju]). Może jest to jakaś adideowana nazwa pruska? Niemniej, forma ''Szymonowo'' zdaje się być dość naturalnym spolszczeniem formy niemieckiej.
+
|1324 ''Symenow''. Prawdopodobnie nazwa pruska (adideowana do im. ''Szymon'', ''Simon''), chociaż potrzebne dokładniejsze informacje etym.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szymonówko'''
 
|'''Szymonówko'''
Linia 7192: Linia 7276:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Ankry'''
 
|'''Ankry'''
|Nazwa pruskiego pochodzenia, zniweczona po wojnie. Leyding podaje spolszczoną formę ''Ankry'', całkowicie intuicyjną.
+
|1358 ''Ankren'', ok. 1400 ''Anckreyn''. Nazwa pruskiego pochodzenia, zniweczona po wojnie. Leyding podaje spolszczoną formę ''Ankry'', całkowicie intuicyjną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilamowo'''
 
|'''Wilamowo'''
Linia 7232: Linia 7316:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|1332 ''Sighardiswalde''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zduny'''
 
|'''Zduny'''
Linia 7544: Linia 7628:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Gartelpąg'''
 
|'''Gartelpąg'''
|1323 ''Gartilpunge''. Nazwa pruskiego pochodzenia. Trudna do spolszczenia, jednak lepsze najbardziej nieudolne spolszczenie n. pruskiej od chrztu nazewniczego.
+
|1300-03 ''Gartelpangel'', 1323 ''Gartilpunge''. Nazwa pruskiego pochodzenia. Trudna do spolszczenia, jednak lepsze najbardziej nieudolne spolszczenie n. pruskiej od chrztu nazewniczego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bagieńsko'''
 
|'''Bagieńsko'''
Linia 7617: Linia 7701:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
*Powojenna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
+
*Przed 1996 r. osada ta nosiła nazwę ''Gliny'', mimo że KUNM ustaliła postać ''Glimy''. Urzędowa zmiana z 1996 r. jest więc ''de facto'' wprowadzeniem w życia ustalenia KUNM.
 +
*Obecna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamieńczyk'''
 
|'''Kamieńczyk'''
Linia 7649: Linia 7734:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
+
|
 +
*Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
 +
*Wariant oboczny w PRNG: ''Budziska''. Unikać tej nazwy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ligi'''
 
|'''Ligi'''
Linia 7768: Linia 7855:
 
*Oboczna n. niem. ''Sturmsee''. W XV-XVII w. ''Halbe Hube'' (dosł. "pół włóki")
 
*Oboczna n. niem. ''Sturmsee''. W XV-XVII w. ''Halbe Hube'' (dosł. "pół włóki")
 
*Historyczna n. polska, jak i wariantywna niemiecka, pochodzą od pobliskiego jeziorka ''Sturm-See'' (pol. ''Stromżyk''). Jest to prawdopodobnie adideowana nazwa pruska. Po wojnie niestety zignorowano fakt istnienia ludowej polskiej nazwy wsi i uchwalono nową, ahistoryczną ''Wielimowo''. Również jezioro nosi dziś nazwę ''Wielimowskie'' (wg ustaleń KUNM ''Strumyk'', co chyba też jest sztucznością lub przeinaczeniem). Należy w trybie pilnym, zarówno wsi jak i jezioru przywrócić prawowitą, ludową polską nazwę ''Stromżyk''.
 
*Historyczna n. polska, jak i wariantywna niemiecka, pochodzą od pobliskiego jeziorka ''Sturm-See'' (pol. ''Stromżyk''). Jest to prawdopodobnie adideowana nazwa pruska. Po wojnie niestety zignorowano fakt istnienia ludowej polskiej nazwy wsi i uchwalono nową, ahistoryczną ''Wielimowo''. Również jezioro nosi dziś nazwę ''Wielimowskie'' (wg ustaleń KUNM ''Strumyk'', co chyba też jest sztucznością lub przeinaczeniem). Należy w trybie pilnym, zarówno wsi jak i jezioru przywrócić prawowitą, ludową polską nazwę ''Stromżyk''.
 +
*Gwarowo: ''Strůmž́ik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Winiec'''
 
|'''Winiec'''
Linia 7791: Linia 7879:
 
|pruskie (spolonizowane)
 
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Zålevo''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zatoka Leśna'''
 
|'''Zatoka Leśna'''
Linia 7799: Linia 7887:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie ''Zatoka''. Taką postać ustaliła również KUNM. Niewykluczone, że dookreślenie "Leśna" zostało dodane dla odróżnienia od osady Zatoka, stanowiącej dziś część Miłomłyna (p. wyżej).
 +
*U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ziemaki'''
 
|'''Ziemaki'''
Linia 7843: Linia 7933:
 
|'''Borzymowo'''
 
|'''Borzymowo'''
 
|Morąg
 
|Morąg
|3
+
|5
 
|''Abrahamsheide''
 
|''Abrahamsheide''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Abramówka'''
|
+
|Nazwa wariantowa (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Abramówka''. Ta potocznie używana forma stanowi tłumaczenie oryginalnej nazwy niemieckiej i wydaje się warta wprowadzenia w miejsce ahistorycznego, pseudosłowiańskiego chrztu KUNM "Borzymowo".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bożęcin'''
 
|'''Bożęcin'''
Linia 7887: Linia 7977:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Darynowo'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dworek'''
 
|'''Dworek'''
Linia 8034: Linia 8124:
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 +
*Powojenna nazwa tej wsi pochodzi od pobliskiego jeziorka ''Molajny'' (niem. ''Molainen-See'', 1331 ''Moleyn''), którego pierwotną pruską nazwę powojenni osadnicy przekręcili do postaci "Maliniak". Obecnie w obiegu obie nazwy jeziora funkcjonują wymiennie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Markowo'''
 
|'''Markowo'''
Linia 8121: Linia 8212:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako ''Paradyż''.
+
|
 +
*U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako ''Paradyż''.
 +
*Dawniej dwie miejscowości ''Groß Paradies'' i ''Klein Paradies'', które przed XIX wiekiem uległy scaleniu''.
 +
*Zastanawiające są zapisy ''Padis'', ''Padys'' (1372), ''Nuwen Padis'' (1386), ''Grosepadis'', ''Cleynepadis'' (1427). Można by się w nich doszukiwać pruskiego początku (co zresztą czyni Powierski w jego monografii Pasłęka, jednak jego wywody etymologicznie ogólnie trącą fantastyką), chociaż autorzy NMP się do nich w żaden sposób nie odnoszą, najwyraźniej uważając je za zniekształcone.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rogowo'''
 
|'''Rogowo'''
Linia 8170: Linia 8264:
 
|''Stobnitt''
 
|''Stobnitt''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Stobnity'''
+
|'''Stabunity'''
|Zapisy historyczne dla tej wsi zaczynają się dopiero od XVIII w. (ok. 1780 ''Stobnitt'', ''Skobnitten''; ok. 1790 ''Stobnitten''). Żaden z tych zapisów nie daje uzasadnienia dla formy przyjętej przez KUNM, toteż poprawiam ją na ''Stobnity''.
+
|1448 ''Stabonithen'', 1531 ''Stibenithen''. Jak widać, ta pruska nazwa od samego początku miała sufiks -''īt''. Przyjęta przez KUNM forma ''Stabuniki'' z suf. -''ik'' jest więc zwyczajnie niepoprawna etymologicznie. Być może wynika z niewłaściwego odniesienia do tej wsi zapisów typu ''Stabuniken'', ''Staboniken'', które odnosiły się do wsi Stabunity w gm. Lidzbark Warmiński (zob. tam). Niewykluczone nawet, że dokonano pomyłki przy przyporządkowywaniu nazw polskich do niemieckich odpowiedników i nazwę ''Stabuniki'' miała otrzymać wieś pod Licbarkiem. Tak czy inaczej, warto to naprostować.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Strużyna'''
 
|'''Strużyna'''
Linia 8193: Linia 8287:
 
|2
 
|2
 
|''Simonetti''
 
|''Simonetti''
|nazwiskowe?
+
|osobowe
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja i informacje etymologiczne.
+
|Nietypowa nazwa niem. upamiętnia właściciela majątku, Ernsta Simonettiego (zm. 1829).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tątławki'''
 
|'''Tątławki'''
Linia 8203: Linia 8297:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Tomławki'''
 
|'''Tomławki'''
|Nie znajduję uzasadnienia historycznego dla osnowy ''Tąt''-, toteż postuluję powrót do używanej przez Leydinga formy ''Tomławki''.
+
|1600 ''Domlaucken''. W formie uchwalonej przez KUNM osnowa ''Tąt''- chyba wynika z próby wywodu od lit. n.os. ''Tuntys'', ''tuntas'' "gromada, tłum", ''tuntuoti'' "przechadzać się, dreptać". Materiał źródłowy nie daje jednak podstaw do takiej interpretacji, dlatego też postuluję powrót do używanej przez Leydinga formy ''Tomławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wenecja'''
 
|'''Wenecja'''
Linia 8211: Linia 8305:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za oryginalnie pruską. W pol. i niem. skojarzona z nazwą Wenecji (niem. też ''Venedig'' - forma zaświadczona już od XV w.).
+
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Venedig'' (już od XV wieku).
 +
*1332 ''Venedien'', 1336 ''Venedie''.
 +
Nazwa uważana za oryginalnie pruską, w pol. i niem. adideowana do nazwy Wenecji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilnowo'''
 
|'''Wilnowo'''
Linia 8217: Linia 8314:
 
|1
 
|1
 
|''Willnau''
 
|''Willnau''
|pruskie
+
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|
+
|1400, 1402-08, 1445-49 ''Wildenaw''. Zapisy historyczne wskazują więc na pierwotną n. niemiecką ''Wildenau'', być może nazwiskowego pochodzenia, z czasem uproszczoną do posaci ''Willnau''. Postać spolszczona ''Wilnowo'' znana Chojnackiemu.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wola Kudypska'''
 
|'''Wola Kudypska'''
Linia 8245: Linia 8342:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|(Woryty)
 
|(Woryty)
|
+
|1324 ''Wiriten'', 1349 ''Wyrthyn''. Identyfikacja tych zapisów z tą wsią jednak niepewna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawroty'''
 
|'''Zawroty'''
Linia 8255: Linia 8352:
 
|
 
|
 
*Krótko po wojnie i u Leydinga: ''Swonkowo''.
 
*Krótko po wojnie i u Leydinga: ''Swonkowo''.
*Otrębski uważa osnowę ''Schwenken''- za staropruską (porównuje do n. m. ''Świękity'' i n. os. ''Swencke''). Oznaczałoby to, że nazwanie przez KUNM tej wsi ''Zawrotami'' (niby od niem. ''schwenken'' - obracać, zawracać) było błędem. Postuluję więc powrót do formy ''Swonkowo'' jako autentycznie zaistniałej i dość naturalnie derywowanej od n. niemieckiej, chociaż wobec pruskiego pochodzenia nazwy (o ile Otrębski ma rację), można byłoby się pokusić o dokładniejsze spolszczenie rdzenia.
+
*1402-08 ''Swenkendorf''. Otrębski uważa osnowę ''Schwenken''- za staropruską (porównuje do n. m. ''Świękity'' i n. os. ''Swencke''). Oznaczałoby to, że nazwanie przez KUNM tej wsi ''Zawrotami'' (niby od niem. ''schwenken'' - obracać, zawracać) było błędem. Postuluję więc powrót do formy ''Swonkowo'' jako autentycznie zaistniałej i dość naturalnie derywowanej od n. niemieckiej, chociaż wobec pruskiego pochodzenia nazwy (o ile Otrębski ma rację), można byłoby się pokusić o dokładniejsze spolszczenie rdzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zbożne'''
 
|'''Zbożne'''
Linia 8280: Linia 8377:
 
|'''Złoty Róg'''
 
|'''Złoty Róg'''
 
|
 
|
*Pierwotnie niem. ''Güldenhorn'', ''Goldenhorn'' (1340). Z czasem pierwszy człon odpadł.
+
*Pierwotnie niem. ''Güldenhorn'' (1340-43 ''Guldinhorn'', 1402-08 ''Goldenhorn''). Z czasem pierwszy człon odpadł, chociaż jeszcze pod koniec XVIII w. nazwa pierwotna jest wymieniana jako oboczna w spisie Goldbecka.
 
*Początkowo po wojnie używana była spolszczona forma ''Złoty Róg'', zgodna z najstarszą n. niemiecką. Jeżeli wierzyć przesiedleńczym legendom, to nazwa ta została zmieniona na "Żabi Róg", gdyż wywoływała "burżuazyjne" skojarzenia. Formę ''Żabi Róg'' miałyby motywować żaby, licznie zamieszkujące pobliskie jezioro (dzisiaj zwane również ''Żabim'', ale poprawniejsza jego nazwa to ''Róg'' - niem. ''Horner See'' [od tej wsi]). Nie jest to jednak nazwa historycznie poprawna. Biorąc pod uwagę to i jej "cenzorski" charakter, chyba warto wrócić do wierniejszej historycznie formy ''Złoty Róg'', trzymając się przy tym tradycji pierwszych powojennych osadników.
 
*Początkowo po wojnie używana była spolszczona forma ''Złoty Róg'', zgodna z najstarszą n. niemiecką. Jeżeli wierzyć przesiedleńczym legendom, to nazwa ta została zmieniona na "Żabi Róg", gdyż wywoływała "burżuazyjne" skojarzenia. Formę ''Żabi Róg'' miałyby motywować żaby, licznie zamieszkujące pobliskie jezioro (dzisiaj zwane również ''Żabim'', ale poprawniejsza jego nazwa to ''Róg'' - niem. ''Horner See'' [od tej wsi]). Nie jest to jednak nazwa historycznie poprawna. Biorąc pod uwagę to i jej "cenzorski" charakter, chyba warto wrócić do wierniejszej historycznie formy ''Złoty Róg'', trzymając się przy tym tradycji pierwszych powojennych osadników.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 8319: Linia 8416:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
+
|
 +
*1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Smolarnia''. Unikać jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cibory'''
 
|'''Cibory'''
Linia 8345: Linia 8444:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczna nazwa według PRNG: ''Fiugajny''. Została ona przeniesiona od położonej nieopodal, nieistniejącej dziś leśniczówki ''Fiugajny'' (niem. ''Figehnen'', 1588 ''Figeinen''), której teren obecnie mieści się w granicach administracyjnych Ostródy. Jest to oczywiście stara nazwa pruskiego pochodzenia, jednak przynależąca innej miejscowości, dlatego nie zalecałbym jej używania w odniesieniu do Czerwonej Karczmy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Czyżówka'''
 
|'''Czyżówka'''
 
|Ostróda
 
|Ostróda
|3
+
|5
|''Schießgarten''
+
|''Katharinenhof''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Katarzynka'''
 
|
 
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Zabłocie''.
 +
*Oboczna nazwa, notowana w PRNG i na mapach: ''Katarynka''.
 +
*Chociaż ustalona przez KUNM nazwa to Zabłocie, to nie wiedzieć czemu w późniejszym okresie przylgnęła do tej osady nazwa ''Czyżówka'', którą wg zamierzeń KUNM miała nosić leśniczówka ''Schießgarten'', położona na północ od Barkfredy (Samborowa) nad Jeziorem Drwęckim. Jest to więc nazwa przynależąca innej miejscowości (która dzisiaj stanowi część nadleśnictwa Drwęca - zob. ''Drwęca'' w pow. iławskim). Według innych danych, Zabłocie i Czyżówka (pot. Katarynka) to dwa różne obiekty, położone obok siebie. Taki stan rzeczy jest również ahistoryczny i wynika z jakiegoś niezrozumiałego podziału dawnej osady ''Katharinenhof''. Najlepiej byłoby oba te obiekty ponownie zjednoczyć pod wspólną nazwą ''Katarzynka'' (taką formę dla ''Katharinenhof'' podaje Leyding - choć przedwojennej polskiej nazwy brak, to wydaje się lepsza od potocznej, wykolejonej znaczeniowo formy "Katarynka"), która dobrze oddaje historyczną nazwę tego miejsca. W ten sposób usuwamy z mapy kolejną nazewniczą pomyłkę.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Durąg'''
 
|'''Durąg'''
Linia 8383: Linia 8485:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant oboczny: ''Gąsiory''. Unikać tej formy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gierłoż'''
 
|'''Gierłoż'''
Linia 8394: Linia 8496:
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 +
*W potocznym użyciu także ''Gierłoż Niemiecka'' (taki wariant notuje PRNG). Taki wariant mógł ukształtować się w czasach międzywojennych, kiedy Gierłoż Polska i Gierłoż (Pruska) sąsiadowały zza miedzy - ta pierwsza po stronie polskiej, zaś druga po stronie niemieckiej (wschodniopruskiej). Niemniej, z przyczyn historycznych lepiej powrócić do określenia "Pruska".
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
Linia 8592: Linia 8695:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG notowany wariant: ''Mariszewo'' (Maryszewo?). Forma urzędowa lepsza, bliższa oryginałowi (choć przedwojennej tradycji brak).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Miejska Wola'''
 
|'''Miejska Wola'''
Linia 8740: Linia 8843:
 
*1548-49; 1577 ''Reyn''.
 
*1548-49; 1577 ''Reyn''.
 
*Gwarowo: ''Rïn''.
 
*Gwarowo: ''Rïn''.
 +
*Po litewsku: ''Rynas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ryńskie'''
 
|'''Ryńskie'''
Linia 8800: Linia 8904:
 
|'''Maderwiza'''
 
|'''Maderwiza'''
 
|
 
|
*Przed wojną: ''Maderwiza'', ''Barwyza'' (w Tece Toruńskiej). Pierwsza forma jest częstsza, prawdopodobnie wywodzi się od jakiejś obocznej, niezaświadczonej formy niemieckiej *''Marderwiese''. Nazwa "Staszkowo", nadana po wojnie, jest sztucznym wymysłem KUNM. Leydingowa oboczna "Madrowizna" też wydaje się być sztucznawa.
+
*Przed wojną: ''Maderwiza'', ''Barwyza'' (w Tece Toruńskiej). Pierwsza forma jest częstsza, prawdopodobnie wywodzi się od jakiejś obocznej, niezaświadczonej formy niemieckiej *''Ma(r)derwiese''. Nazwa "Staszkowo", nadana po wojnie, jest sztucznym wymysłem KUNM bez żadnego uzasadnienia. Leydingowa oboczna "Madrowizna" też wydaje się być sztucznawa, choć zaświadczono ją w potocznym użyciu.
*Wieś administracyjnie włączona do Starych Jabłonek, jednak (z tego co udało mi się ustalić) pamięć o niej jest żywa. Warto byłoby przywrócić ją na mapę, oczywiście pod tradycyjną polską nazwą, nie KUNMowskim nowotworkiem.
+
*Wieś administracyjnie włączona do Starych Jabłonek w 1996 roku, jednak (z tego co udało mi się ustalić) pamięć o niej jest żywa. Warto byłoby przywrócić ją na mapę, oczywiście pod tradycyjną polską nazwą, nie KUNMowskim nowotworkiem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szafranki'''
 
|'''Szafranki'''
Linia 8827: Linia 8931:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Według Biolik nazwa pruska, rekonst. jako *''Sildīks''. Czopek-Kopciuch wywodzi z niem.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Szeldak''.
 +
*Według Biolik nazwa pruska, rekonst. jako *''Sildīks''. Czopek-Kopciuch wywodzi z niem.
 +
*Gwarowo: ''Šeldak''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turznica'''
 
|'''Turznica'''
Linia 8835: Linia 8942:
 
|słowiańskie (przeniesione)
 
|słowiańskie (przeniesione)
 
| --
 
| --
|1270 ''Thurnitz''. Wg Biolik nazwa przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś ''Turznice'' w gminie Grudziądz).
+
|
 +
*1270 ''Thurnitz'', 1326 ''Turnycz'', 1328 ''Thuernitcz''. Wg Biolik nazwa przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś ''Turznice'' w gminie Grudziądz).
 +
*Gwarowo: ''Turńica''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tyrowo'''
 
|'''Tyrowo'''
Linia 8843: Linia 8952:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|1332 ''Tyrow'', 1507 ''Tiraw''. W XIV w. obocznie do tej nazwy pruskiej istniała inna - ''Stanken (gut)'' (1332) - pruskiego lub słowiańskiego początku.
*1332 ''Tyrow'', 1507 ''Tiraw''. W XIV w. obocznie do tej nazwy pruskiej istniała inna - ''Stanken (gut)'' (1332) - pruskiego lub słowiańskiego początku.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wałdowo'''
 
|'''Wałdowo'''
Linia 8881: Linia 8989:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
+
|
 +
*1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
 +
*Postać ''Warnowo'', notowana w PRNG jako wariant, niepoprawna.
 +
*Gwarowo: ''Vorńinï'' (do ''Vorńin'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka Klonowska'''
 
|'''Wólka Klonowska'''
Linia 8889: Linia 9000:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Jorkowo'''
 
|'''Jorkowo'''
|W Tece Toruńskiej: ''Jorkowo'' (jedyny przykład przedwojennej tradycji dla tej miejscowości). Być może zgodniejsza z polskim językiem literackim byłaby forma "Jurkowo", ale taka nie jest zaświadczona. U Leydinga z kolei pojawia się inna nazwa: ''Klin''. Obecna "Wólka Klonowska" to już twór KUNM.
+
|W Tece Toruńskiej: ''Jorkowo'' (jedyny przykład przedwojennej tradycji dla tej miejscowości). Być może zgodniejsza z polskim językiem literackim byłaby forma "Jurkowo", ale taka nie jest zaświadczona. U Leydinga z kolei pojawia się inna nazwa: ''Klin'' (potwierdzona również w badaniu gwarowym jako ''Klˊin'', na ''Klˊin''). Obecna "Wólka Klonowska" to już twór KUNM.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka Lichtajńska'''
 
|'''Wólka Lichtajńska'''
Linia 8905: Linia 9016:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1882-1945: ''Ruhwalde''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1882-1945: ''Ruhwalde''.
 +
*Gwarowo: ''Vïgoda''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wysoka Wieś'''
 
|'''Wysoka Wieś'''
Linia 8916: Linia 9029:
 
*Oboczna n. niem. ''Kernshof''.
 
*Oboczna n. niem. ''Kernshof''.
 
*Wieś bez historycznej polskiej nazwy - Teka Toruńska podaje tylko warianty niem. ''Kernsdorf'' i ''Kernshof''. Nazwa obecna, wprowadzona przez KUNM, nawiązuje do położenia wsi w Górach Dylewskich (niem. ''Kernsdorfer Höhe''), najwyżej położonym miejscu Prus Wschodnich. Dodatkowo, mazurski lud nazywa Górę Dylewską "''Wysoką Górą''", co mogło stanowić dodatkowy motyw dla uchwalenia takiej nazwy polskiej. Oprócz tego, Leyding podaje dla wsi ciekawy wariant przejściowy ''Znana Wieś'' - jest to zapewne nazwa o charakterze przezwiskowym, może autochtoniczna?
 
*Wieś bez historycznej polskiej nazwy - Teka Toruńska podaje tylko warianty niem. ''Kernsdorf'' i ''Kernshof''. Nazwa obecna, wprowadzona przez KUNM, nawiązuje do położenia wsi w Górach Dylewskich (niem. ''Kernsdorfer Höhe''), najwyżej położonym miejscu Prus Wschodnich. Dodatkowo, mazurski lud nazywa Górę Dylewską "''Wysoką Górą''", co mogło stanowić dodatkowy motyw dla uchwalenia takiej nazwy polskiej. Oprócz tego, Leyding podaje dla wsi ciekawy wariant przejściowy ''Znana Wieś'' - jest to zapewne nazwa o charakterze przezwiskowym, może autochtoniczna?
 +
*Gwarowo: na ''Kėnzdorf''. Jest to praktycznie niezasymilowana nazwa niemiecka, co zdaje się zgadzać z danymi Teki Toruńskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyżnice'''
 
|'''Wyżnice'''
Linia 8959: Linia 9073:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Terbark'''
 
|'''Terbark'''
|Nazwa spolszczona jako ''Terbark'' lub ''Tyrbark''. Przyjęta po wojnie postać ''Zwierzewo'', choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest sztuczna.
+
|
 +
*Nazwa spolszczona jako ''Terbark'' lub ''Tyrbark''. Przyjęta po wojnie postać ''Zwierzewo'', choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest sztuczna.
 +
*Gwarowo: ''Tïrbark'', ''Terbark'', -''ka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żurejny'''
 
|'''Żurejny'''
Linia 9049: Linia 9165:
 
|'''Wiłunie'''
 
|'''Wiłunie'''
 
|Janowiec Kościelny
 
|Janowiec Kościelny
|4
+
|4?
 
|''Willuhnen''
 
|''Willuhnen''
 
|pruskie
 
|pruskie
|'''Wielona'''
+
|'''Wielona''' (?)
 
|
 
|
*1411-14: ''Welune''. Nazwa pruska.
+
*1356 ''Welune'', ''Fylon''. Nazwa pruska.
*Źródła przedwojenne poświadczają formę ''Wielona'' lub ''Filona'' (u Ley także: ''Wyłuń''), chociaż brak niestety danych ludowych lub gwarowych. Obowiązująca forma ''Wiłunie'' oczywiście spolszcza pierwotną nazwę pruską, jednak wydaje się sama w sobie być powojennym tworem KUNM.
+
*Źródła przedwojenne poświadczają formę ''Wielona'' lub ''Filona'' (u Ley także: ''Wyłuń''), z kolei dane gwarowe (niestety powojenne, chociaż obecność cech gwarowych wskazuje na autochtoniczność tych form) wskazują na ludową formę ''Wiłuny'' lub ''Wiluny''. Żadna z tych form nie jest w pełni zgodna z przyjętą przez KUNM urzędową formą ''Wiłunie'', która oczywiście również spolszcza pruski oryginał, co tworzy trudny dylemat w kwestii poprawnego brzmienia tej nazwy w języku polskim. Trzymanie się danych przedwojennych nakazywałoby przywrócić postać ''Wielona'' - forma ta jednak nie przypomina zbytnio ludowych spolszczeń nazw pruskich z tej okolicy i niewykluczone, że powstała sztucznie (prawdopodobnie za sprawą W. Kętrzyńskiego?) przez zasugerowanie się nazwą starego litewskiego miasteczka Wielona (lit. ''Veliuona''). Ciężko mi więc podjąć jednoznaczną decyzję.
 +
*Gwarowo: ''Źiu̯unï'', ''Źilunï''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zabłocie Kanigowskie'''
 
|'''Zabłocie Kanigowskie'''
Linia 9169: Linia 9286:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Hardichhausen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hardichhausen''.
 +
*Pierwotnie: ''Wichrowieckie'' (?) - tak w spisie Goldbecka z 1789 r. (dok. ''Wichrowietzke'')
 +
*Gwarowo: ''Źixroźec''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Więckowo'''
 
|'''Więckowo'''
Linia 9177: Linia 9297:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Winsken''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Winsken''.
 +
*Ok. 1600 ''Wenzelsdorf'' - nazwa niemiecka, możliwe że będąca kalką polskiej (lub odwrotnie).
 +
*Gwarowo: ''Źėnckovo''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zachy'''
 
|'''Zachy'''
Linia 9183: Linia 9306:
 
|1
 
|1
 
|''Sachen''
 
|''Sachen''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Zachowo''.
+
*Dawniej też: ''Zachowo'' (tak pierwotnie - 1566 ''Sachowen''). Nazwa uważana za polską, utworzoną od n. os. ''Zach'' (=Zachariasz).
*Potrzebne informacje etymologiczne, co do pochodzenia tej nazwy.
+
*Gwarowo ''Zaxï'' (do ''Zaxuf'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady'''
 
|'''Zawady'''
Linia 9195: Linia 9318:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Herzogsau''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Herzogsau''.
 +
*Gwarowo: ''Zavadï''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdrojek'''
 
|'''Zdrojek'''
Linia 9363: Linia 9488:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Pierwotnie nazwa pruska: ''Ranis'' (1484).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rodowo'''
 
|'''Rodowo'''
Linia 9419: Linia 9544:
 
|''Siemienau''
 
|''Siemienau''
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
|'''Siemianowo''' (?)
+
|'''Siemienowo''' (?)
 
|
 
|
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Siemienowo''. Taka forma funckjonuje we wszystkich źródłach przedwojennych, u Leydinga i w zapisie gwarowym (z nieco odmienną fonetyką, jednak odpowiadającą formie ''Siemienowo'', a nie "Siemianowo"). Za formą wprowadzoną w 2002 mogłyby przemawiać zapiski z XVII w. (1667-72 ''Siemianowo''), jednak ludowa tradycja dość jednoznacznie wskazuje na formę ''Siemienowo'', więc wydaje mi się, że warto to z powrotem naprostować.
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Siemienowo''. Taka forma funckjonuje we wszystkich źródłach przedwojennych, u Leydinga i w zapisie gwarowym (z nieco odmienną fonetyką, jednak odpowiadającą formie ''Siemienowo'', a nie "Siemianowo"). Za formą wprowadzoną w 2002 mogłyby przemawiać zapiski z XVII w. (1667-72 ''Siemianowo''), jednak ludowa tradycja dość jednoznacznie wskazuje na formę ''Siemienowo'', więc wydaje mi się, że warto to z powrotem naprostować.
Linia 9448: Linia 9573:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa ponowiona od nazwy rzeki, zwanej dziś ''Szkotówką'' lub ''Szkotawą'' (urz.) (1349 ''Skuttaw''), pruskiego pochodzenia.
+
*1321 ''Scottaw'', 1348 ''Skottow'', ''Skotaw''. Nazwa ponowiona od nazwy rzeki, zwanej dziś ''Szkotówką'' lub ''Szkotawą'' (urz.), pruskiego pochodzenia.
 
*W Tece Toruńskiej ''Skotowo'' (i odpowiednio ''Skotówka''), zapewne forma gwarowa (zmazurzona).
 
*W Tece Toruńskiej ''Skotowo'' (i odpowiednio ''Skotówka''), zapewne forma gwarowa (zmazurzona).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 9468: Linia 9593:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|1356 ''Galindin'', 1379 ''Galinden'' al. ''Simanaw''. Pierwotna nazwa tej wsi była więc pruska, pochodząca od plemienia Galindów. Oprócz tego, w początkach swojego istnienia wieś nosiła też niemiecką nazwę ''Simonsbrück'' (1356 ''Symonsbruck'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turowo'''
 
|'''Turowo'''
Linia 9476: Linia 9601:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|1328 ''Thurau''; 1414 ''Tawr'', ''Tauer''; 1579 ''Grostawer''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turówko'''
 
|'''Turówko'''
Linia 9484: Linia 9609:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Turauken''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turauken''.
 +
*1467 ''Klein Tauer'', 1579 ''Cleinthauer''. Forma niemiecka, w świetle zapisów dla Turowa raczej skalkowana z polskiej. Ostatecznie wyparta przez formę polską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ważyny'''
 
|'''Ważyny'''
Linia 9502: Linia 9629:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesenfeld''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesenfeld''.
 +
*1401 ''Wirsbaw'', 1437 ''Wyrsbaw''. Nazwa pochodzenia polskiego.
 +
*Gwarowo: ''Źiřbovo'', ''Źėřbovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wola'''
 
|'''Wola'''
Linia 9528: Linia 9658:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|W Tece Toruńskiej ''Zaworowo'' (i odpowiednio niem. ''Saverau'').
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej ''Zaworowo'' (i odpowiednio niem. ''Saverau'').
 +
*1359 ''Sabraw''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zakrzewko'''
 
|'''Zakrzewko'''
Linia 9536: Linia 9668:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|
+
|1449 ''Clein Sacrze''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zakrzewo'''
 
|'''Zakrzewo'''
Linia 9544: Linia 9676:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|
+
|1343 ''Sackraw'', 1449 ''Gross Sacrze''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalesie'''
 
|'''Zalesie'''
Linia 9552: Linia 9684:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|1357 ''Salescha''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartoszki'''
 
|'''Bartoszki'''
Linia 9778: Linia 9910:
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
*Gwarowo: ''Motkˊi''.
+
*Gwarowo: ''Motkˊi''. Gwarowa postać ''Motki'' jest również notowana w PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Napiwoda'''
 
|'''Napiwoda'''
Linia 9850: Linia 9982:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie.
+
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie. W powojennym użyciu notowana też nazwa ''Zdrojek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pawliki'''
 
|'''Pawliki'''
Linia 9866: Linia 9998:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1932-45: ''Freidorf''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1932-45: ''Freidorf''.
 +
*Dawna oboczna n. niem. ''Freitagsdorf'' - trudno powiedzieć, czy pierwotna względem polskiej, czy skalkowana. Formę wprowadzoną w czasach międzywojennych można uznać za nawiązanie do niej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piotrowice'''
 
|'''Piotrowice'''
Linia 9926: Linia 10 060:
 
|1
 
|1
 
|''Sierokopaß''
 
|''Sierokopaß''
|polskie
+
|pruskie (spolonizowane)?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1933-45: ''Breitenfelde''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1933-45: ''Breitenfelde''.
 +
*Poprawna odmiana: ''Szerokopaś'' (r. żeński) - do ''Szerokopasi''.
 +
*1359 ''Sircopas''. W kartotece NMP rozważana jest pruska etymologia - od rdzenia ''skir''- (jak w lit. ''skirti'' "dzielić, rozdzielać, rozłączać", lit. toponimach ''Skirai'', ''Skireliai'' oraz pruskim ''Schirlauken'') + ''kaps'' "mogiła". Nazwa ta miałaby zostać wcześnie adideowana na gruncie polskim do wyrażenia "szeroki pas".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tatary'''
 
|'''Tatary'''
Linia 9944: Linia 10 081:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
+
|
 +
*Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna niemiecka nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Dębowa Kępa''. Jest to kalka historycznej n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wały'''
 
|'''Wały'''
Linia 9952: Linia 10 091:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Vau̯ï'' (do ''Vau̯uf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Waszulki'''
 
|'''Waszulki'''
Linia 9963: Linia 10 102:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Waiselhöhe''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Waiselhöhe''.
 
*1411-14 ''Waysils'', 1412 ''Waschilis''. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona dodatkowo o sufiks -''ki'' (chociaż Kętrzyński podaje też oboczną formę ''Waszule''), w jęz. niemieckim przyjęta z polskiego.
 
*1411-14 ''Waysils'', 1412 ''Waschilis''. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona dodatkowo o sufiks -''ki'' (chociaż Kętrzyński podaje też oboczną formę ''Waszule''), w jęz. niemieckim przyjęta z polskiego.
 +
*Gwarowo: ''Vaš́uu̯kˊi'' (do ''Vaš́uu̯k'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wietrzychowo'''
 
|'''Wietrzychowo'''
Linia 9970: Linia 10 110:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Wietrzychowo Szlacheckie?)
 
|(Wietrzychowo Szlacheckie?)
|U Chojnackiego i Leydinga: ''Wietrzychowo Szlacheckie''. Starsze źródła (np. Kętrzyński, Giersz) nie posiadają rozróżnienia pomiędzy Wietrzychowem Szlacheckim a Chełmińskim - może więc podział wsi jest dość późny. Tego typu dookreślenia wydają się jednak być dość obce ludowemu nazewnictwu (potrzebowała ich przede wszystkim administracja), więc być może formy ustalone przez KUNM są naturalniejsze.
+
|
 +
*U Chojnackiego i Leydinga: ''Wietrzychowo Szlacheckie''. Starsze źródła (np. Kętrzyński, Giersz) nie posiadają rozróżnienia pomiędzy Wietrzychowem Szlacheckim a Chełmińskim - może więc podział wsi jest dość późny. Tego typu dookreślenia wydają się jednak być dość obce ludowemu nazewnictwu (potrzebowała ich przede wszystkim administracja), więc być może formy ustalone przez KUNM są naturalniejsze.
 +
*Gwarowo: ''Źetřïxovo'' (niestety, nie dysponuję zapisem gwarowym dla Wietrzychówka, aby móc ustalić jak miejscowa gwara radzi sobie z rozróżnieniem tych dwu miejscowości).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wietrzychówko'''
 
|'''Wietrzychówko'''
Linia 10 011: Linia 10 153:
 
|polskie
 
|polskie
 
|(Wólka)
 
|(Wólka)
|Nazwa w latach 1938-45: ''Großkarlshof'' (nawiązanie do sąsiedniej miejsc. ''Karlshof'' - pol. ''Karłowo'' [Giersz], powojenne ''Wysokie'' - dziś miejscowość nieistniejąca).
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großkarlshof'' (nawiązanie do sąsiedniej miejsc. ''Karlshof'' - pol. ''Karłowo'' [Giersz], powojenne ''Wysokie'' - dziś miejscowość nieistniejąca).
 +
*Ludowo i przed wojną zwykle ''Wólka'' (bez dookreślenia), jednak formę złożoną ''Orłowska Wólka'' zna Kętrzyński i źródła niemieckie (1796-1802 ''Orlau Wolka'').
 +
*Gwarowo: ''Vulka''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zagrzewo'''
 
|'''Zagrzewo'''
Linia 10 045: Linia 10 190:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|
+
|1370 ''Schelassene'', ''Schönlesen''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gąsiorowo'''
 
|'''Gąsiorowo'''
Linia 10 071: Linia 10 216:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
|(Grzybinki)
 
|(Grzybinki)
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną.
+
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną. Mimo to, ta tradycyjna postać wciąż bywa używana - widnieje jako wariant w PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jankowice'''
 
|'''Jankowice'''
Linia 10 292: Linia 10 437:
 
|1
 
|1
 
|''Trautzig''
 
|''Trautzig''
|słowiańskie?
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: *Drawsk (1353 ''Drawsken''). Nazwa ponowiona od jeziora, sama w sobie jest zapewne tworem słowiańskim (choć niewykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia), utworzonym od jakiejś pruskiej nazwy wodnej typu *Drawā (dziś nieznanej). Ostatecznie zepsuta do postaci ''Track''.
+
|
 +
*1353 ''Drawsken'', 1336 ''Drawske'', 1359 ''Trauziken''. Nazwa pruska, ponowiona pod jeziora, zapewne z tej samej bazy hydronimicznej co m.in. ''Drawa'' i ''Drwęca''. Niewykluczone, że na pewnym etapie nazwa ta brzmiała po polsku *''Drawsk'', zanim została zepsuta do postaci ''Track''.
 +
*Gwarowo: ''Tråck''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielona Górka'''
 
|'''Zielona Górka'''
Linia 10 323: Linia 10 470:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Ludowo także niem. ''Bischburg''.
+
*Ludowo także niem. ''Bischburg'' (dolnoniem. ''Böschborg'').
*Nazwa bywa dookreślana jako ''Biskupiec Reszelski'' (zapewne dla odróżnienia od Biskupca w pow. nowomiejskim), taką nazwę nosi stacja kolejowa. Nie lepiej byłoby "Warmiński", jeśli już?
+
*Nazwa bywa dookreślana jako ''Biskupiec Reszelski'' (zapewne dla odróżnienia od Biskupca w pow. nowomiejskim), taką nazwę nosi stacja kolejowa. Nie lepiej byłoby "Warmijski", jeśli już?
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dobre Miasto'''
 
|'''Dobre Miasto'''
Linia 10 345: Linia 10 492:
 
*Dawniej też: ''Zybork''.
 
*Dawniej też: ''Zybork''.
 
*Starsze jest fonetyczne spolszczenie nazwy jako ''Zybork''. Forma ''Jeziorany'' pojawia się dopiero w późnym XIX w. i być może jest sztucznawa. Niemniej, zanotowano ją współcześnie w gwarze (jako ''Jeźorany''), o ile to nie wpływ nazwy urzędowej.
 
*Starsze jest fonetyczne spolszczenie nazwy jako ''Zybork''. Forma ''Jeziorany'' pojawia się dopiero w późnym XIX w. i być może jest sztucznawa. Niemniej, zanotowano ją współcześnie w gwarze (jako ''Jeźorany''), o ile to nie wpływ nazwy urzędowej.
 +
*W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Seebeck''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olsztynek'''
 
|'''Olsztynek'''
Linia 10 353: Linia 10 501:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa polska ''Olsztynek'' istniała obocznie do niemieckiej ''Hohenstein'' (pierwotnie nazwa zamku, założonego w XIV w.) już od XV w. (kiedy to pojawia się w dokumentach w zlatynizowanej formie ''Parvum Olstin''). Jej początek nie jest do końca jasny - być może faktycznie jest to nawiązanie do warmińskiego Olsztyna. Niewykluczone jednak, że n. niem. ''Hohenstein'' została początkowo przejęta przez ludność polskojęzyczną w formie *''Olsztyn'' (jedynie przypadkiem zbieżną z nazwą warmińskiego Olsztyna), która następnie została rozszerzona o formant zdrabniający, celem odróżnienia od znacznie większego miasta na Warmii.
+
*Nazwa polska ''Olsztynek'' istniała obocznie do niemieckiej ''Hohenstein'' (pierwotnie nazwa zamku, założonego w XIV w.) już od XV w. (kiedy to pojawia się w dokumentach w zlatynizowanej formie ''Parvum Olstin''). Jej początek nie jest do końca jasny - być może faktycznie jest to nawiązanie do warmijskiego Olsztyna. Niewykluczone jednak, że n. niem. ''Hohenstein'' została początkowo przejęta przez ludność polskojęzyczną w formie *''Olsztyn'' (jedynie przypadkiem zbieżną z nazwą warmijskiego Olsztyna), która następnie została rozszerzona o formant zdrabniający, celem odróżnienia od znacznie większego miasta na Warmii.
 
**Gwarowo: ''U̯olstinek''.
 
**Gwarowo: ''U̯olstinek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 10 435: Linia 10 583:
 
|'''Sząflis'''
 
|'''Sząflis'''
 
|
 
|
*N. niem. ''Schönfließ'' ludność warmińska spolonizowała jako ''Sząflis''. Po wojnie KUNM zastąpiła ją nazwą ''Dadaj'', ponowioną od nazwy dużego jeziora Dadaj, nad którym osada się znajdują. Nazwa jeziora jest oczywiście pruskiego pochodzenia, ale nie jest to historycznie poprawna nazwa tej wsi.
+
*N. niem. ''Schönfließ'' ludność warmijska spolonizowała jako ''Sząflis''. Po wojnie KUNM zastąpiła ją nazwą ''Dadaj'', ponowioną od nazwy dużego jeziora Dadaj, nad którym osada się znajdują. Nazwa jeziora jest oczywiście pruskiego pochodzenia, ale nie jest to historycznie poprawna nazwa tej wsi.
 
*Leyding przytacza tu też nazwę ''Kurken'' (spolszczoną jako ''Kurkowo''), która jednak odnosi się do zaginionej pruskiej osady, położonej nad jez. Dadaj i nie można jej wiązać bezpośrednio z tą wsią.
 
*Leyding przytacza tu też nazwę ''Kurken'' (spolszczoną jako ''Kurkowo''), która jednak odnosi się do zaginionej pruskiej osady, położonej nad jez. Dadaj i nie można jej wiązać bezpośrednio z tą wsią.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 10 535: Linia 10 683:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Kramarowo''.
 
*Dawniej też: ''Kramarowo''.
*1572 ''Kromeraw'', 1584 ''Cromerovium''. Pierwotna była więc forma polska (n. niem. z członem -''dorf'' zaświadczona od połowy XVIII w.). Nazwa pochodzi od nazwiska biskupa warmińskiego Marcina Kromera.
+
*1572 ''Kromeraw'', 1584 ''Cromerovium''. Pierwotna była więc forma polska (n. niem. z członem -''dorf'' zaświadczona od połowy XVIII w.). Nazwa pochodzi od nazwiska biskupa warmijskiego Marcina Kromera.
 
*Gwarowo: ''Kramerovo''.
 
*Gwarowo: ''Kramerovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 10 552: Linia 10 700:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
 +
*Do 1996 r. oficjalnie: ''Kronówka''. Taka postać musiała się ustalić po wojnie, wbrew ustaleniom KUNM i ludowej tradycji. Słusznie więc ją naprostowano.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krupoliny'''
 
|'''Krupoliny'''
Linia 10 720: Linia 10 870:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.).
+
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.), a współcześnie potocznie też ''Ramsówek'' (co jest chyba przeinaczeniem, chociaż takie wahania rodzaju nie są rzadkością).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rejczuchy'''
 
|'''Rejczuchy'''
Linia 10 816: Linia 10 966:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1344, ''Tungebouth'', 1381 ''Tungebuten''. Nazwa pruska dwuzłożona *Tungebutai, wtórnie uproszczona.
+
|
 +
*1344 ''Tungebouth'', 1381 ''Tungebuten''. Nazwa pruska dwuzłożona *Tungebutai, wtórnie uproszczona.
 +
*Gwarowo: ''Teŋgutï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tumiany'''
 
|'''Tumiany'''
Linia 10 836: Linia 10 988:
 
|
 
|
 
*1347 ''Wypsowen'', 1389 ''Wypsaw''. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Wipsowskiego (1364 ''Wypsow'').
 
*1347 ''Wypsowen'', 1389 ''Wypsaw''. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Wipsowskiego (1364 ''Wypsow'').
*Wszystkie opracowania przedwojenne poświadczają formę ''Gipsowo''. Forma ta niewątpliwie jest wynikiem jakiejś adideacji, jednak taka właśnie funkcjonowała wśród ludności warmińskiej. Powojenne "Wipsowo" to już KUNMowska "poprawka", mająca za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału. Wolę trzymać się jednak form ludowych.
+
*Wszystkie opracowania przedwojenne poświadczają formę ''Gipsowo''. Forma ta niewątpliwie jest wynikiem jakiejś adideacji, jednak taka właśnie funkcjonowała wśród ludności warmijskiej. Powojenne "Wipsowo" to już KUNMowska "poprawka", mająca za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału. Wolę trzymać się jednak form ludowych.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wójtowo'''
 
|'''Wójtowo'''
Linia 11 021: Linia 11 173:
 
|
 
|
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
*U Leydinga ''Janowo''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
+
*U Leydinga ''Janowo'', w PRNG wariant ''Janowa Góra''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Józefowo'''
 
|'''Józefowo'''
Linia 11 059: Linia 11 211:
 
|
 
|
 
*1359 ''Köytrin''. Nazwa pruska.
 
*1359 ''Köytrin''. Nazwa pruska.
*Przed wojną: ''Katrejny'' lub ''Katrajny'' (rzadziej). Takiej formy musiała używać polskojęzyczna ludność warmińska. Forma ''Kojtryny'' jest już powojennym tworem KUNM, chyba mającym za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału.
+
*Przed wojną: ''Katrejny'' lub ''Katrajny'' (rzadziej). Takiej formy musiała używać polskojęzyczna ludność warmijska. Forma ''Kojtryny'' jest już powojennym tworem KUNM, chyba mającym za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kramarka'''
 
|'''Kramarka'''
Linia 11 177: Linia 11 329:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
+
|
 +
*Do 2009 r. oficjalnie ''Pierwoj''. Postać z -ó- częstsza w przedwojennych materiałach.
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pudląg'''
 
|'''Pudląg'''
Linia 11 263: Linia 11 417:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1931-45: ''Sternsee''. W XVI-XVII w. pojawia się inna forma niem. - ''Stenzeldorf''.
+
*Nazwa w latach 1931-45: ''Sternsee''. W XVI-XVII w. pojawia się inna forma niem. - ''Stenzeldorf'', będąca kalką n. polskiej.
*Pierwotnie: ''Stanisławowo'' (XVI-XVII w.). Nazwa ta następnie uprościła się do formy ''Stanislewo'' (taka forma utrwaliła się w niem.), ostatecznie ''Stanclewo''. Barczewski zapisywał tę nazwę "Stańslewo", uważając wymowę z -nc- za objaw wymowy gwarowej.
+
*Pierwotnie: ''Stanisławowo'' (XVI-XVII w.). Nazwa ta (upamiętniająca bpa Stanisława Hozyusza, będącego też założycielem tej wsi) następnie uprościła się do formy ''Stanislewo'' (taka forma utrwaliła się w niem.), ostatecznie ''Stanclewo''. Barczewski zapisywał tę nazwę "Stańslewo", uważając wymowę z -nc- za objaw wymowy gwarowej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stryjewo'''
 
|'''Stryjewo'''
Linia 11 282: Linia 11 436:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|(Węgoje)
 
|(Węgoje)
|Bliższa językowi ludowemu jest chyba postać liczby mnogiej: ''Węgoje''. Taką podaje literatura przedwojenna. Z drugiej strony, pewne wahania rodzajowe wydają się w pełni naturalne. Sama nazwa jest staropruska, ponowiona od n. wodnej (rzeczki i jeziora).
+
|
 +
*1359 ''Wangaien'', 1420 ''Wangoy''. Nazwa staropruska, ponowiona od n. wodnej (rzeczki i jeziora).
 +
*Bliższa językowi ludowemu jest chyba postać liczby mnogiej: ''Węgoje''. Taką podaje literatura przedwojenna. Z drugiej strony, pewne wahania rodzajowe wydają się w pełni naturalne, a w powojennym użyciu gwarowym zaświadczono formę pojedynczą.
 +
*Gwarowo: ''Veŋgȯi̯'' (do ''Veŋgoja'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilimy'''
 
|'''Wilimy'''
Linia 11 369: Linia 11 526:
 
|'''Nisztembark'''
 
|'''Nisztembark'''
 
|
 
|
*Barczewski podaje dla nazwy wsi spolszczenie ''Nisztembark''. Jest to forma zdecydowanie ludowa, naznaczona warmińskimi cechami gwarowymi. Można byłoby ją naprostować na "Misztembark" (lub nawet "Mistembark"), ale lepiej korzystać z form zaświadczonych. Dzisiejsza nazwa jest chrztem KUNM.
+
*Barczewski podaje dla nazwy wsi spolszczenie ''Nisztembark''. Jest to forma zdecydowanie ludowa, naznaczona warmijskimi cechami gwarowymi. Można byłoby ją naprostować na "Misztembark" (lub nawet "Mistembark"), ale lepiej korzystać z form zaświadczonych. Dzisiejsza nazwa jest chrztem KUNM.
 
*Internetowe źródła podają starszy wariant pol. ''Miła Góra'', ale raczej nie jest to forma przedwojenna - prędzej jakiś twór powstały wkrótce po wojnie.
 
*Internetowe źródła podają starszy wariant pol. ''Miła Góra'', ale raczej nie jest to forma przedwojenna - prędzej jakiś twór powstały wkrótce po wojnie.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 408: Linia 11 565:
 
|
 
|
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 +
*Nazwa wariantowa: ''Kabikiejmy Górne''. Taka postać zdaje się mieć więcej sensu, ze względu na istnienie obok wsi Kabikiejmy Dolne oraz na nazwę niemiecką. Mimo to, KUNM ustaliła postać bez tego członu.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 450: Linia 11 608:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|W potocznym powojennym użyciu zanotowana nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
+
|W potocznym powojennym użyciu oraz w PRNG zanotowana oboczna nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kunik'''
 
|'''Kunik'''
Linia 11 523: Linia 11 681:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Praślity''.
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
*W użyciu także wariant: ''Praślity''.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smolajny'''
 
|'''Smolajny'''
Linia 11 542: Linia 11 700:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Wieś położona na pruskim polu o nazwie ''Troben'' (1297), podobnie jak sąsiedni Knopin.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Swobodna'''
 
|'''Swobodna'''
Linia 11 556: Linia 11 714:
 
|6
 
|6
 
|''Zechern''
 
|''Zechern''
|pruskie?
+
|niemieckie?
 
|'''Czechreń'''
 
|'''Czechreń'''
 
|
 
|
*Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. ''Zechern'' (w XVII-XVIII w. ''Cechren''). Prawdopodobnie jest to nazwa pruska, nie mam jednak wystarczających danych, by to stwierdzić. Tak czy inaczej, w przedwojennej literaturze pojawia się spolszczenie ''Czechreń''. Nazwa powojenna jest chrztem.
+
*1365 ''Czecher'', 1366 ''Zecher''. Nazwa nie do końca jasna - kartoteka NMP nie wyjaśnia przekonująco jej etymologii, choć wskazuje raczej na niemieckie pochodzenie. Tak czy inaczej, w przedwojennej literaturze pojawia się spolszczenie ''Czechreń''. Nazwa powojenna jest chrztem.
 
*Wieś powstała na pruskim polu osadniczym ''Wurlawken'' (1366). Na tym samym polu powstała też wieś Wróblik (obecnie w gm. Lidzbark Warmiński).
 
*Wieś powstała na pruskim polu osadniczym ''Wurlawken'' (1366). Na tym samym polu powstała też wieś Wróblik (obecnie w gm. Lidzbark Warmiński).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 594: Linia 11 752:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Bukwałd Leśny'''
 
|'''Bukwałd Leśny'''
|Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
+
|
 +
*Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
 +
*Obocznie także: ''Buki'' (wariant notowany w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bukwałd'''
 
|'''Bukwałd'''
Linia 11 643: Linia 11 803:
 
|''Fleming''
 
|''Fleming''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Flemnąg'''
+
|'''Flemiąg'''
|Forma gwarowa: ''Flemnuŋk'' (do ''Flemneŋga''). Oznacza to, że Warmiacy spolonizowali tę nazwę jako ''Flemnąg'' - ''do Flemnęga'' (analogicznie do nazw pruskich na -''ąg''). Jest to więc zapewne forma stara, z pewnością autochtoniczna. Nie ma zaś uzasadnienia nazwa obecna, powojenna.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Flemiąg'' (''do Flemięga'' - tak u Barczewskiego w książce "Kiermasy na Warmji"). Podobną postać znajdujemy również we współczesnych zapisach gwarowych (z warmijską zmianą m' > mn), co dowodzi autochtoniczności tej formy (spolszczonej analogicznie do nazw pruskich na -''ąg''). Z kolei nazwa obecna nie ma jakiegokolwiek uzasadnienia historycznego, dlatego warto wrócić do tego starego ludowego spolszczenia.
 +
*Forma gwarowa: ''Flemnuŋk'' (do ''Flemneŋga'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gady'''
 
|'''Gady'''
Linia 11 671: Linia 11 833:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. urzędowo: ''Kieżliny'', taka postać jednak była wynikiem przeinaczenia, niezgodnego ani z ustaleniami KUNM ani ludową tradycją.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
Linia 11 739: Linia 11 902:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*W użyciu także spotyka się formy: ''Różgity'' (tak według ustaleń KUNM), ''Rózgity''. Forma "Rozgity" widnieje na tabliczce wjazdowej i jest najwyraźniej tą używaną przez miejscowych (pojawia się w zapisach gwarowych).
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różgity''. Forma ta bywa używana do dziś (także jako ''Rózgity''), jednak postać ''Rozgity'' zdaje się być bardziej zgodna z miejscowym użyciem - ma poświadczenie gwarowe.
*W przedwojennej literaturzes także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
+
*W przedwojennej literaturze także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 777: Linia 11 940:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie nazwa pruska: ''Sprenzin'' (1360), przechowana w mowie polskich Warmiaków (z prus. sufiksem -''ins'' zastąpionym przez -''owo''). Forma polska znana od XVII w., istniała obocznie do n. niemieckiej ''Spiegelberg'', znanej od początku istnienia wsi.
+
|
 +
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Sprenzin'' (1360), przechowana w mowie polskich Warmiaków (z prus. sufiksem -''ins'' zastąpionym przez -''owo''). Forma polska znana od XVII w., istniała obocznie do n. niemieckiej ''Spiegelberg'', znanej od początku istnienia wsi.
 +
*Gwarowo: ''Sprancovo'', ''Sprencovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szypry'''
 
|'''Szypry'''
Linia 11 795: Linia 11 960:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1369 ''Breytenfeld'' alias ''Tollauken''. Nazwa pruska (*Tāl-lauks, dosł. "dalekie [obszerne] pole"). Forma niemiecka ''Breitenfeld'' jest jej kalką, szybko zanikła.
+
|
 +
*1369 ''Breytenfeld'' alias ''Tollauken''. Nazwa pruska (*Tāl-lauks, dosł. "dalekie [obszerne] pole"). Forma niemiecka ''Breitenfeld'' jest jej kalką, szybko zanikła.
 +
*Gwarowo: ''Tuu̯åfkˊi'' (do ''Tuu̯åfk'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wadąg'''
 
|'''Wadąg'''
Linia 11 813: Linia 11 980:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Vopï'' (do ''Vop'') / ''U̯opy''. Nazwa pruska (1366 ''Wopen'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalbki'''
 
|'''Zalbki'''
Linia 11 824: Linia 11 991:
 
*Pierwotnie:  ''Glandemansdorf'' (1386). Taka nazwa funkcjonowała aż do XVIII w. Uważa się, że zawarty w niej antroponim ''Glandeman'' ma pochodzenie pruskie. W XVII w. pojawia się oboczna n. ''Zalbki'', używana przez ludność polskojęzyczną, której również przypisuje się pruskie pochodzenie (prawdopodobnie wiąże się z licznymi pruskimi nazwami z członem ''Salp''-). Niewykluczone, że sufiks -''ki'' ukrywa pierwotne -''kaim'' (tak jak w nazwach ''Pistki'', ''Pupki''), jednak nie ma to potwierdzenia w dokumentach.
 
*Pierwotnie:  ''Glandemansdorf'' (1386). Taka nazwa funkcjonowała aż do XVIII w. Uważa się, że zawarty w niej antroponim ''Glandeman'' ma pochodzenie pruskie. W XVII w. pojawia się oboczna n. ''Zalbki'', używana przez ludność polskojęzyczną, której również przypisuje się pruskie pochodzenie (prawdopodobnie wiąże się z licznymi pruskimi nazwami z członem ''Salp''-). Niewykluczone, że sufiks -''ki'' ukrywa pierwotne -''kaim'' (tak jak w nazwach ''Pistki'', ''Pupki''), jednak nie ma to potwierdzenia w dokumentach.
 
*Olsztyńskie osiedle ''Stare Zalbki'' to dawna część wsi Zalbki, która znalazła się w granicach Olsztyna.
 
*Olsztyńskie osiedle ''Stare Zalbki'' to dawna część wsi Zalbki, która znalazła się w granicach Olsztyna.
 +
*Gwarowo: ''Zålpkˊi'' (do ''Zålpk'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Barduń'''
 
|'''Barduń'''
Linia 11 862: Linia 12 030:
 
|'''Zamajsdorf'''
 
|'''Zamajsdorf'''
 
|
 
|
*Oboczna n. niem. ''Zamensdorf''. Spolonizowana przez ludność warmińską jako ''Zamajsdorf'', z rzadką w nazwach spolszczonych retencją członu -''dorf''. Po wojnie wieś przechrzczono na "Cegłowo" - ta nowa nazwa nawiązuje do znajdującej się tu niegdyś cegielni. Jest jednak tworem sztucznym, stworzonym przez KUNM.
+
*Oboczna n. niem. ''Zamensdorf''. Spolonizowana przez ludność warmijską jako ''Zamajsdorf'', z rzadką w nazwach spolszczonych retencją członu -''dorf''. Po wojnie wieś przechrzczono na "Cegłowo" - ta nowa nazwa nawiązuje do znajdującej się tu niegdyś cegielni. Jest jednak tworem sztucznym, stworzonym przez KUNM.
 
*Gwarowo: ''Zamai̯storf''.
 
*Gwarowo: ''Zamai̯storf''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 890: Linia 12 058:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Spotykany też wariant: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM).
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM). Obie formy spotykane dawniej i obecnie. Współcześnie spotykamy również wariant ''Grażyny'', który jest jednak powojennym przeinaczeniem.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
Linia 12 079: Linia 12 247:
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
+
|
 +
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
 +
*W PRNG wariant ''Szyla'', co jest chyba powojenną repolonizacją n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smoleń'''
 
|'''Smoleń'''
Linia 12 119: Linia 12 289:
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 +
*W potocznym użyciu również forma ''Mitelki'', co jest przeniesieniem historycznej nazwy sąsiedniej miejscowości ''Śródka'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tomaryny'''
 
|'''Tomaryny'''
Linia 12 144: Linia 12 315:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Vorïtï''.
+
|
 +
*1347 ''Woriten''.
 +
*Gwarowo: ''Vorïtï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zaskwierki'''
 
|'''Zaskwierki'''
Linia 12 153: Linia 12 326:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska).
+
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska). Wariant ten bywa używany do dziś - notuje go PRNG.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 289: Linia 12 462:
 
|
 
|
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
*U Leydinga: ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
+
*U Leydinga i w PRNG (jako wariant): ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piszewo'''
 
|'''Piszewo'''
Linia 12 299: Linia 12 472:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1910-45: ''Waldensee'' (przywrócenie nazwy pierwotnej, istniejącej w XIV w.).
 
*Nazwa w latach 1910-45: ''Waldensee'' (przywrócenie nazwy pierwotnej, istniejącej w XIV w.).
 +
*1308 ''Pisse'', 1615 ''Pessen''. Pod koniec XVIII w. obocznie ''Piss''. Nazwa pochodząca od rzeki Pisy i Jeziora Luterskiego, zwanego pierwotnie ''Pisse'' (1306).
 
*Chojnacki podaje: ''Pisa'' (n. tożsama z nazwą rzeki), jednak w przedwojennej literaturze brak jakiejkolwiek nawy polskiej dla tej miejscowości (brak też dostępnych mi zapisów gwarowych). Ustalona przez KUNM forma ''Piszewo'' bliżej odpowiada nazwie pruskiej.
 
*Chojnacki podaje: ''Pisa'' (n. tożsama z nazwą rzeki), jednak w przedwojennej literaturze brak jakiejkolwiek nawy polskiej dla tej miejscowości (brak też dostępnych mi zapisów gwarowych). Ustalona przez KUNM forma ''Piszewo'' bliżej odpowiada nazwie pruskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 394: Linia 12 568:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Do niedawna oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa. U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa (a także niezgodna z ustaleniami KUNM). U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
+
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy. W spisie z 1820 r. zapisana też oboczna postać niem. ''Serben''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żardeniki'''
 
|'''Żardeniki'''
Linia 12 621: Linia 12 795:
 
|
 
|
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 +
*W PRNG także wariant ''Zajączkowo''. Całkowicie nieuzasadniony.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągowo'''
 
|'''Szelągowo'''
Linia 12 628: Linia 12 803:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
+
|
 +
*Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
 +
*W PRNG wariant: ''Szeląg''. Zgodna z użyciem przedwojennym jest jednak tylko nazwa urzędowa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Warkały'''
 
|'''Warkały'''
Linia 12 637: Linia 12 814:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1345, 1380 ''Warikallen''; 1564-80 ''Wurcalla''.
+
*1345, 1380 ''Warikallen''; 1386 ''Wurcallen''. Nazwa pruska, w XIV-XVI w. współistniejąca z n. niemiecką ''Grüne(n)wald'', która ostatecznie zanika.
 
*Dawniej dwie wsi: ''Warkały Wielkie'' i ''Małe'' (niem. ''Groß, Klein Warkallen'').
 
*Dawniej dwie wsi: ''Warkały Wielkie'' i ''Małe'' (niem. ''Groß, Klein Warkallen'').
 +
*Gwarowo: ''Vårkau̯ï'' (do ''Vårkau̯'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Węgajty'''
 
|'''Węgajty'''
Linia 12 647: Linia 12 825:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1366 ''Wangaythen'', 1564-80 ''Wangaiten''.
+
*1366 ''Wangaythen'', 1564-80 ''Wangaiten''. Nazwa pruska, w XIV w. obocznie nazwa niem. ''Hohenberg''.
 
*Gwarowo: ''Vaŋgai̯tï''.
 
*Gwarowo: ''Vaŋgai̯tï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 665: Linia 12 843:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Wołówko'' (raczej błąd/przeinaczenie).
+
*Dawniej też: ''Wintki'', ''Wołówko'' (raczej błąd/przeinaczenie).
 
*Oryginalna nazwa pruska: ''Wyndeken'' (1364, 1374), ''Wyndyken'' (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą ''Wołowno'', notowaną od XVII w.
 
*Oryginalna nazwa pruska: ''Wyndeken'' (1364, 1374), ''Wyndyken'' (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą ''Wołowno'', notowaną od XVII w.
 +
*W XIV-XVI w. również oboczna n. niemiecka ''Lauterwald''.
 +
*Gwarowo: ''Vou̯ovno'', ''Vou̯ůvno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wrzesina'''
 
|'''Wrzesina'''
Linia 12 676: Linia 12 856:
 
|
 
|
 
*Przed wojną: ''Sząbark'', ''Szombark'' (Barczewski pisze ''Sząbarg'', ale wyrównuję tego typu formy do -bark), co jest fonetycznym spolszczeniem n. niem. (z pominięciem członu ''Alt'', gdyż wieś ''Neu Schöneberg'' nosiła nazwę ''Porbady'' [p. wyżej], pruskiego pochodzenia). Nazwa ''Wrzesina'' sztuczna, nadana przez KUNM.
 
*Przed wojną: ''Sząbark'', ''Szombark'' (Barczewski pisze ''Sząbarg'', ale wyrównuję tego typu formy do -bark), co jest fonetycznym spolszczeniem n. niem. (z pominięciem członu ''Alt'', gdyż wieś ''Neu Schöneberg'' nosiła nazwę ''Porbady'' [p. wyżej], pruskiego pochodzenia). Nazwa ''Wrzesina'' sztuczna, nadana przez KUNM.
*Gwarowo: ''Šȯmbark''.
+
*Gwarowo: ''Šȯmbark'' (gen. -''barga'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żurawno'''
 
|'''Żurawno'''
Linia 12 685: Linia 12 865:
 
|'''Kaflis'''
 
|'''Kaflis'''
 
|
 
|
*Nazwa współczesna ''Żurawno'' jest nazwą sztuczną, jak pisze Leyding "zaprojektowana (...) przez grono inteligencji warmińskiej" (SNMOM, s. 207), a następnie zatwierdzona przez KUNM. Upamiętnia ona warmińskiego działacza Stanisława Żurawskiego, którego przodkowie byli niegdyś posiadaczami tej miejscowości. Chrztem tym zastąpiono dotychczasowe, tradycyjne warmińskie spolszczenie n. niem. - ''Kaflis''.
+
*Nazwa współczesna ''Żurawno'' jest nazwą sztuczną, jak pisze Leyding "zaprojektowana (...) przez grono inteligencji warmińskiej" (SNMOM, s. 207), a następnie zatwierdzona przez KUNM. Upamiętnia ona warmijskiego działacza Stanisława Żurawskiego, którego przodkowie byli niegdyś posiadaczami tej miejscowości. Chrztem tym zastąpiono dotychczasowe, tradycyjne warmijskie spolszczenie n. niem. - ''Kaflis''.
 
*Gwarowo: ''Koflˊis''.
 
*Gwarowo: ''Koflˊis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 720: Linia 12 900:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
+
|
 +
*Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
 +
*W PRNG wariant: ''Wesoła''. Zdaje się on nawiązywać do nieistniejącej już leśniczówki ''(Alt) Lustig'' (pol. KUNM ''Rozkochowo'', jednak potocznie używano nazw ''Rozkosz'' i ''Wesoła'', zaś przed wojną Barczewski używał nazwy ''Lustych'' [jako n. terenowej lasu]), istniejącej w pobliżu. Możliwe, że gdy leśniczówka ta przestała istnieć, jej nazwę przeniesiono na obiekt sąsiedni, chociaż nie wykluczałbym też błędnego odniesienia nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Górkowo'''
 
|'''Górkowo'''
Linia 12 845: Linia 13 027:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1359 ''Ternynen'', 1381 ''Ternyn''. Nazwa pruska.
+
*1339 ''Tornynen'', 1369 ''Ternynen'', 1381 ''Ternyn''. Nazwa pruska, początkowo współistniejąca z oboczną n. niem. ''Kleeberg'' (1339 ''Cleberg''), która jednak szybko zanikła.
 
*U Leydinga i współcześnie w gwarze: ''Torniny''. Może jest to bardziej ludowa forma, aczkolwiek nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia w źródłach przedwojennych. Obie formy zresztą oddają pruski oryginał.
 
*U Leydinga i współcześnie w gwarze: ''Torniny''. Może jest to bardziej ludowa forma, aczkolwiek nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia w źródłach przedwojennych. Obie formy zresztą oddają pruski oryginał.
 
*Gwarowo: ''Torńiny'' / ''Torńino''.
 
*Gwarowo: ''Torńiny'' / ''Torńino''.
Linia 12 855: Linia 13 037:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Tai̯stïmy''.
+
|
 +
*1350 ''Teistem'', 1379 ''Theistymme''.
 +
*Gwarowo: ''Tai̯stïmy''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wągsty'''
 
|'''Wągsty'''
Linia 12 884: Linia 13 068:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Dąbrowa Wysoka''. Kolejność członów zamieniano dowolnie, jednak postacią normatywną (ustaloną przez KUNM) jest forma obecna.
 +
*Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ameryka'''
 
|'''Ameryka'''
Linia 12 923: Linia 13 109:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Piecki'' (tylko w Tece Toruńskiej, jako nazwa oboczna).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąb'''
 
|'''Dąb'''
Linia 13 183: Linia 13 369:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki.
+
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki. W potocznym użyciu spotykana również nazwa ''Marózek'' w odniesieniu do leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Maróz'''
 
|'''Maróz'''
Linia 13 328: Linia 13 514:
 
*Lepiej unikać wariantu ''Spoguny'', spotykanego nawet w oficjalnych dokumentach wymiennie z oficjalną formą ''Spogany'' (zgodnej z tradycją). Trudno jednak powiedzieć, na ile nazwa wsi w ogóle funkcjonuje - dzisiaj wydaje się być integralną częścią Zezut.
 
*Lepiej unikać wariantu ''Spoguny'', spotykanego nawet w oficjalnych dokumentach wymiennie z oficjalną formą ''Spogany'' (zgodnej z tradycją). Trudno jednak powiedzieć, na ile nazwa wsi w ogóle funkcjonuje - dzisiaj wydaje się być integralną częścią Zezut.
 
*1418 ''Plaweth'', 1419 ''Spogayn''. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
 
*1418 ''Plaweth'', 1419 ''Spogayn''. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
 +
*Gwarowo ''Špoganï'' (nagłosowe Sz- pod wpływem niemieckim).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sudwa'''
 
|'''Sudwa'''
Linia 13 353: Linia 13 540:
 
|
 
|
 
*1410/11 ''Swirxstein'', 1428 ''Swirkoczen''. Nazwa pruska (sufiks -''stein'' być może niemiecki, ale może też być zniemczonym elementem pruskim).
 
*1410/11 ''Swirxstein'', 1428 ''Swirkoczen''. Nazwa pruska (sufiks -''stein'' być może niemiecki, ale może też być zniemczonym elementem pruskim).
*Formę ''Świerkocin'' utworzył Kętrzyński na podstawie zapisu z 1428 r. Niewykluczone, że zapis ten faktycznie oddaje taką formą (będącą spolszczeniem pierwotnej n. pruskiej), jednak nie jest to forma ludowa. Lud używał spolszczenia formy niemieckiej jako ''Wier(s)ztyn'' (obocznie istniała forma l. mnogiej ''Wierztyny'' - potwierdzają ją zapisy gwarowe i spis z 1820 r., gdzie pojawia się zniekształcony zapis "Gerzsztyny"). Ponadto, Teka Toruńska poświadcza formę ''Zwierztyn'' (z absorpcją przyimka lub adideacją do słowa "zwierz"). Forma ta funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze w latach 70 XX w.! I choć trudno jednoznacznie "potępić" nazwę obowiązującą, to jednak uznaję wyższość form ludowych nad "uczonymi" rekonstrukcjami.
+
*Formę ''Świerkocin'' utworzył Kętrzyński na podstawie zapisu z 1428 r. Niewykluczone, że zapis ten faktycznie oddaje taką formę (będącą spolszczeniem pierwotnej n. pruskiej), jednak nie jest to forma ludowa. Lud używał spolszczenia formy niemieckiej jako ''Wier(s)ztyn'' (obocznie istniała forma l. mnogiej ''Wierztyny'' - potwierdzają ją zapisy gwarowe i spis z 1820 r., gdzie pojawia się zniekształcony zapis "Gerzsztyny"). Ponadto, Teka Toruńska poświadcza formę ''Zwierztyn'' (z absorpcją przyimka lub adideacją do słowa "zwierz"). Forma ta funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze w latach 70 XX w.! I choć trudno jednoznacznie "potępić" nazwę obowiązującą, to jednak uznaję wyższość form ludowych nad "uczonymi" rekonstrukcjami.
 
*Gwarowo: ''Ž́iʳš́tini''.
 
*Gwarowo: ''Ž́iʳš́tini''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 13 362: Linia 13 549:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1448 ''Swenntene''. Nazwa ponowiona od wysuszonego dziś jeziora ''Świętajny'' (1333 ''Swentin'').
+
|
 +
*Dawniej też: ''Świętany'', ''Świętajno''.
 +
*1448 ''Swenntene''. Nazwa ponowiona od wysuszonego dziś jeziora ''Świętajny'' (1333 ''Swentin'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Świętajńska Karczma'''
 
|'''Świętajńska Karczma'''
Linia 13 374: Linia 13 563:
 
|'''Tolejny'''
 
|'''Tolejny'''
 
|Olsztynek
 
|Olsztynek
|4
+
|1
 
|''Tolleinen''
 
|''Tolleinen''
 
|pruskie
 
|pruskie
|'''Toliny'''
+
| --
 
|
 
|
 +
*Dawniej też: ''Toliny'' - użycie tej formy w Tece Toruńskiej przemawiałoby za ludowością tej formy. Jest też także częstsza w opracowaniach przedwojennych. Forma ''Tolejny'' zaś pojawia się w SGKP (obok Tolin) oraz w "O Ludności Polskiej..." Kętrzyńskiego. Wobec przedwojenności tej formy, powstrzymuję się przed zmianą, choć forma "Toliny" wydaje się lepsza.
 
*1410-11 ''Toleyn'', 1411-19 ''Tolynne''.
 
*1410-11 ''Toleyn'', 1411-19 ''Tolynne''.
*Dane przedwojenne, wraz z wierną językowi ludowemu Teką Toruńską wskazują na formę ''Toliny''. Powojenna forma ''Tolejny'' to już chyba próba wierniejszego oddania pruskiego oryginału.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tolkmity'''
 
|'''Tolkmity'''
Linia 13 390: Linia 13 579:
 
|
 
|
 
*1425 ''Tholkemyte''.
 
*1425 ''Tholkemyte''.
*W Tece Toruńskiej jako ''Tolkemyty'', jednak nie widzę powodu, by nie uważać postaci obecnej za kontynuację tej formy.
+
*W Tece Toruńskiej jako ''Tolkemyty'', jednak nie widzę powodu, by nie uważać postaci obecnej za kontynuację tej formy. Trochę inaczej współcześnie w gwarze.
 +
*Gwarowo: ''Tolkˊimit'' (gen. -''mitu'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tomaszyn'''
 
|'''Tomaszyn'''
Linia 13 398: Linia 13 588:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Tomaszyny''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Waplewo'''
 
|'''Waplewo'''
Linia 13 417: Linia 13 607:
 
*1414 ''Wargeliten'', 1495 ''Waregalitten''.
 
*1414 ''Wargeliten'', 1495 ''Waregalitten''.
 
*Patrz też: ''Warlity Wielkie'' (gm. Ostróda). Wieś o identycznej pruskiej nazwie. Dookreślenie ''Małe'' (i odpowiednio ''Wielkie'') dodane po wojnie dla rozróżnienia.
 
*Patrz też: ''Warlity Wielkie'' (gm. Ostróda). Wieś o identycznej pruskiej nazwie. Dookreślenie ''Małe'' (i odpowiednio ''Wielkie'') dodane po wojnie dla rozróżnienia.
*Osada ''Warglewo'' nowa, wydzielona z Warlit. Jej nazwa jest zniekształceniem nazwy Warglit.
+
*Osada ''Warglewo'' nowa, wydzielona z Warlit. Jej nazwa jest zniekształceniem nazwy Warlit.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Waszeta'''
 
|'''Waszeta'''
Linia 13 437: Linia 13 627:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Bigwałd''.
+
*Dawniej też: ''Bigwałd''. Spotykana czasem forma ''Rygwałd'' (''Rigwałd'') jest raczej często kopiowaną pisownianą omyłką (pomyłka początkowego B- z R- w jakimś manuskrypcie?).
 
*1351 ''Wittichenwalde''; 1360 ''Witchen'', ''Wittichen''; 1363 ''Wittich'', ''Wittichensdorf''. Nazwa uważana przez Biolik za pierwotnie pruską (od nazwy osobowej *Witiks), opatrzoną niem. członem -''walde''. W tradycji polskiej adaptacja formy niemieckiej.
 
*1351 ''Wittichenwalde''; 1360 ''Witchen'', ''Wittichen''; 1363 ''Wittich'', ''Wittichensdorf''. Nazwa uważana przez Biolik za pierwotnie pruską (od nazwy osobowej *Witiks), opatrzoną niem. członem -''walde''. W tradycji polskiej adaptacja formy niemieckiej.
 +
*Gwarowo: ''Bźikfou̯t'' (-''fau̯da'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilkowo'''
 
|'''Wilkowo'''
Linia 13 444: Linia 13 635:
 
|1
 
|1
 
|''Wilken''
 
|''Wilken''
|pruskie
+
|słowiańskie?
 
| --
 
| --
|1359 ''Wilkaw''.
+
|
 +
*1347 ''Vilkowicz'', 1350 ''Wilkaw''. Najstarszy zapis wskazuje na pierwotną formę ''Wilkowice'', która raczej sugerowałaby słowiańskie pochodzenie toponimu (choć geneza pruska też nie w pełni wykluczona - słowo "wilk" było wspólne dla Bałtów i Słowian).
 +
*Gwarowo: ''Źilkovï'' (gen. ''Źilkuf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witramowo'''
 
|'''Witramowo'''
Linia 13 456: Linia 13 649:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Wytramowo'', ''Wytrębowo''.
 
*Dawniej też: ''Wytramowo'', ''Wytrębowo''.
*Pierwotnie niem. ''Wittremsdorf'', stąd nazwa spolszczona.
+
*1353 ''Wytrams'', XVI w. ''Wittremsdorf''. Nazwa od niemieckiego imienia ''Wittram'', stąd też forma spolszczona (znana w zapiskach od XVIII w.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witułty'''
 
|'''Witułty'''
Linia 13 464: Linia 13 657:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1344 ''Wiltote'', 1350 ''Wilthutten'', 1351 ''Wiltauten'', 1380 ''Wiltaut''.
+
|
 +
*1344 ''Wiltote'', 1350 ''Wilthutten'', 1351 ''Wiltauten'', 1380 ''Wiltaut''.
 +
*Gwarowo: ''Źituu̯tï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady'''
 
|'''Zawady'''
Linia 13 480: Linia 13 675:
 
|pruskie (spolonizowane)
 
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
|1374, 1564-80 ''Samen''. Nazwa staropruska, spolonizowana do postaci ''Ząbie''.
+
|
 +
*1374, 1564-80 ''Samen''. Nazwa staropruska, spolonizowana do postaci ''Ząbie''.
 +
*Gwarowo: ''Zumbźe'' (do ''Zumbźa'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zezuty'''
 
|'''Zezuty'''
Linia 13 596: Linia 13 793:
 
|pruskie (osobowe)
 
|pruskie (osobowe)
 
|'''Graskowo'''
 
|'''Graskowo'''
|Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
 +
*W PRNG wariant: ''Graszk'', który wydaje się być zgodny z formą używaną przez Barczewskiego (oboczność ś/sz zapewne wynika z wymowy gwarowej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kaborno'''
 
|'''Kaborno'''
Linia 13 714: Linia 13 913:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
+
|
 +
*N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
 +
*W PRNG wariant ''Wygoda''. Niezrozumiały (może zanotowany omyłkowo?), być może ponowiony od osady ''Wygoda'' w tej samej gminie (p. niżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Marcinkowo'''
 
|'''Marcinkowo'''
Linia 13 735: Linia 13 936:
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 +
*W PRNG także ahistoryczny wariant ''Korsakówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwik'''
 
|'''Nerwik'''
Linia 13 773: Linia 13 975:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowy'''
 
|'''Liznowy'''
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60.). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
+
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60., nazwa ta widnieje też w PRNG). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pajtuny'''
 
|'''Pajtuny'''
Linia 14 011: Linia 14 213:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heideberg''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heideberg''.
*Dawniej też: ''Żaborowo'' (hiperpoprawność).
+
*Dawniej też: ''Żaborowo'' (tak też w gwarze: ''Ž́aborovo''), forma najprawdopodobniej hiperpoprawna.
 +
*Pierwotnie n. niem. ''Neuesdorf'' (1564), od XVIII w. zjawia się nazwa obecna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zapurdka'''
 
|'''Zapurdka'''
Linia 14 075: Linia 14 278:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda'').
+
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda''), która jednak bywa używana do dziś (notuje ją PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dorotowo'''
 
|'''Dorotowo'''
Linia 14 153: Linia 14 356:
 
|'''Smolniki'''
 
|'''Smolniki'''
 
|
 
|
*Nazwa ''Łański Piec'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem., jest nazwą nieludową, uchwaloną przez KUNM. Ludność warmińska nazywała tę osadę ''Smolniki'' (taka nazwa pojawia się m.in. u Barczewskiego, który podaje również wariant ''Piecki'' - uznając go jednak za przestarzały). Lepiej w takich sytuacjach słuchać tradycji ludowej.
+
*Nazwa ''Łański Piec'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem., jest nazwą nieludową, uchwaloną przez KUNM. Ludność warmijska nazywała tę osadę ''Smolniki'' (taka nazwa pojawia się m.in. u Barczewskiego, który podaje również wariant ''Piecki'' - uznając go jednak za przestarzały). Lepiej w takich sytuacjach słuchać tradycji ludowej.
 
*Nierzadko (acz niepoprawnie) stosuje się dla tej miejscowości nazwę ''Łańsk'' - spowodowane jest to istnieniem tam ośrodka o takiej nazwie (ponowionej od n. jeziora), był to niegdyś ośrodek wypoczynkowy władz PRL. Co zaś do samej nazwy Łańsk, p. niżej wieś ''Rybaki'' (dawn. ''Łańsk'').
 
*Nierzadko (acz niepoprawnie) stosuje się dla tej miejscowości nazwę ''Łańsk'' - spowodowane jest to istnieniem tam ośrodka o takiej nazwie (ponowionej od n. jeziora), był to niegdyś ośrodek wypoczynkowy władz PRL. Co zaś do samej nazwy Łańsk, p. niżej wieś ''Rybaki'' (dawn. ''Łańsk'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 189: Linia 14 392:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg'').
+
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg''). Współcześnie również: ''Kolonia Bartąg''.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
Linia 14 248: Linia 14 451:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Stabigoda'', ''Stabiguda''. Z punktu widzenia języka ludowego jednak, uzasadnienie ma tylko forma ''Stawiguda'', gdyż w wymowie gwarowej mamy tu ''ź'' (< w'). Formy z "b", funckjonujące w starej literaturze są zapewne próbą zbliżenia nazwy polskiej do pruskiego oryginału.
 
*Dawniej też: ''Stabigoda'', ''Stabiguda''. Z punktu widzenia języka ludowego jednak, uzasadnienie ma tylko forma ''Stawiguda'', gdyż w wymowie gwarowej mamy tu ''ź'' (< w'). Formy z "b", funckjonujące w starej literaturze są zapewne próbą zbliżenia nazwy polskiej do pruskiego oryginału.
*1357 ''Stabegoide'', 1564-80 ''Stabegoda''. Stara wieś o pruskiej nazwie.
+
*1357 ''Stabegoide'', 1448 ''Stabigodden'', 1560 ''Stabegoda''. Stara wieś o pruskiej nazwie.
 
*Gwarowo: ''Staźiguda'' (ale przymiotnik ''staźigockˊi'' - być może pod wpływem formy niemieckiej lub wymiany ó/o).
 
*Gwarowo: ''Staźiguda'' (ale przymiotnik ''staźigockˊi'' - być może pod wpływem formy niemieckiej lub wymiany ó/o).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 258: Linia 14 461:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*1363 ''Thomasdorff''
 +
*Gwarowo: ''Tȯmaš́kovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wymój'''
 
|'''Wymój'''
Linia 14 293: Linia 14 498:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1540 ''Senssugen''
+
|
 +
*1540 ''Senssugen''
 +
*Gwarowo: ''Zazui̯'' (do ''Zazuja'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielonowo'''
 
|'''Zielonowo'''
Linia 14 299: Linia 14 506:
 
|4
 
|4
 
|''Grünau''
 
|''Grünau''
|niemieckie
+
|niemieckie?
 
|'''Grynał'''
 
|'''Grynał'''
 
|
 
|
 
*Do 1996 oficjalnie: ''Zieleniak''. Jednakże, zarówno ustalona przez KUNM forma ''Zieleniak'', jak i obecna ''Zielonowo'' (zapewne wariant używany przez napływową ludność), chociaż nawiązują znaczeniowo do n. niem. są tworami powojennymi. Autentycznym, przedwojennym ludowym spolszczeniem n. niemieckiej jest ''Grynał'' (Loc. ''w Grynale'').
 
*Do 1996 oficjalnie: ''Zieleniak''. Jednakże, zarówno ustalona przez KUNM forma ''Zieleniak'', jak i obecna ''Zielonowo'' (zapewne wariant używany przez napływową ludność), chociaż nawiązują znaczeniowo do n. niem. są tworami powojennymi. Autentycznym, przedwojennym ludowym spolszczeniem n. niemieckiej jest ''Grynał'' (Loc. ''w Grynale'').
 +
*Nazwa pierwotna prawdopodobnie niemiecka, chociaż Pospiszylowa dopuszcza możliwość pruskiego pochodzenia, zestawiając z pruską n.os. ''Grunaw''.
 
*Gwarowo: ''Grynau̯''.
 
*Gwarowo: ''Grynau̯''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 370: Linia 14 578:
 
|'''Jankowo'''
 
|'''Jankowo'''
 
|Świątki
 
|Świątki
|5
+
|2
 
|''Ankendorf''
 
|''Ankendorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Ankowo'''
+
| --
 
|
 
|
 
*Pierwotnie: ''Hannikendorf'' (1366), obocznie ''Lindenberg'' (XIV w.)
 
*Pierwotnie: ''Hannikendorf'' (1366), obocznie ''Lindenberg'' (XIV w.)
*Forma spolszczona ''Ankowo'' (używana przez Leydinga) naturalniejsza i trafniejsza, biorąc pod uwagę n. niem.
+
*U Leydinga dokładniejsze spolszczenie nowożytnej n. niem. jako ''Ankowo'', jednak biorąc pod uwagę, że źródłosłowem nazwy jest niem. ''Hannike'', ''Hanke'' (= pol. ''Janek''), to formie obecnej też nie można nic zarzucić (może poza tym, że często się powtarza). Polskiej przedwojennej tradycji tak czy inaczej brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kalisty'''
 
|'''Kalisty'''
Linia 14 450: Linia 14 658:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Rozengort'''
 
|'''Rozengort'''
|Gwarowo: ''Rozengort'' (do ''Rozengorta''). Ludność warmińska oddała więc tę nazwę fonetycznie. Teoretycznie można by poprawić tę formę na regularniejszy ''Rozengart'', ale wydaje mi się, że taka gwarowa końcówka lepiej spolszcza (por. też ''Trygort'' w gm. Węgorzewo).
+
|Gwarowo: ''Rozengort'' (do ''Rozengorta''). Ludność warmijska oddała więc tę nazwę fonetycznie. Teoretycznie można by poprawić tę formę na regularniejszy ''Rozengart'', ale wydaje mi się, że taka gwarowa końcówka lepiej spolszcza (por. też ''Trygort'' w gm. Węgorzewo).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Skolity'''
 
|'''Skolity'''
Linia 14 517: Linia 14 725:
 
|
 
|
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
+
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' (al. ''Młynisko'') jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartna Strona'''
 
|'''Bartna Strona'''
Linia 14 569: Linia 14 777:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora ''Kiepunek'' (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Brak tradycji - nazwa niemiecka (o mitologicznym, jakby ideologicznym zabarwieniu) wskazuje raczej na miejscowość założoną późno.
+
|Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora ''Kiepunek'' (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Miejscowość założona późno - około 1900 roku, nie posiadała więc przed wojną polskiej nazwy, zaś jej nazwa niemiecka jest ideologicznym tworem typowym dla epoki, w której powstała.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Słonecznik'''
 
|'''Słonecznik'''
Linia 14 577: Linia 14 785:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG również wariant: ''Słoneczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Augustowo'''
 
|'''Augustowo'''
Linia 14 674: Linia 14 882:
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Jeleniewo''.
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Jeleniewo''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gellen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gellen''.
*Według ustaleń KUNM: ''Jeleniewo'' (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku z nie do końca jasnych przyczyn zmieniono na ''Jeleniowo''. Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę ''Jelinowo'' (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma ''Jeleniewo'' i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
+
*Według ustaleń KUNM: ''Jeleniewo'' (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku urzędowo zmieniono na ''Jeleniowo'' (taka forma musiała funkcjonować w terenie wcześniej, jest konsekwentnie używana w monografii Szczytna i okolic z roku z 1962 roku). Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę ''Jelinowo'' (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma ''Jeleniewo'' i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
 
*Gwarowo: ''Jeleńevo''.
 
*Gwarowo: ''Jeleńevo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 693: Linia 14 901:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Julka''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałęczyn'''
 
|'''Kałęczyn'''
Linia 14 780: Linia 14 988:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
|'''Miczelka'''
 
|'''Miczelka'''
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'', powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
+
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'' (współcześnie ''Mycółka'' jako wariant w PRNG), powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
Linia 14 943: Linia 15 151:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Theerwischwalde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Theerwischwalde''.
 
*Oboczne nazwy niem. (przed 1938): ''Klein Theerwisch'', ''Wyrziwilken''.
 
*Oboczne nazwy niem. (przed 1938): ''Klein Theerwisch'', ''Wyrziwilken''.
*Dawniej też: ''Wyrzywilk''.
+
*Dawniej też: ''Wyrzywilk'', co uchodzi za nazwę bałtycką (por. litewską n.os. ''Virivilkas'').
 +
*Gwarowo: ''Vïř́iźilk''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Targowska Wólka'''
 
|'''Targowska Wólka'''
Linia 14 979: Linia 15 188:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo'').
+
*Oboczne nazwy niem. (w XVIII-XIX w.): ''Klein Jellinowen'', ''Neu Jellinowen''.
 +
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo''), u Leydinga (w monografii pow. szczycieńskiego) jako ''Jeleniowo Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Brajniki'''
 
|'''Brajniki'''
Linia 15 016: Linia 15 226:
 
|'''Przysowa'''
 
|'''Przysowa'''
 
|
 
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Przysowy''.
 
*Przed wojną: ''Przysowa'', ''Omulewski Młyn''. To pierwsze to nazwa używana przez mazurski lud, zaś wariant drugi to dosłowne tłumaczenie urzędowej n. niem. - zapewne forma sztucznawa, funkcjonująca tylko w literaturze. Pochodzenie nazwy ''Przysowa'' jest dla mnie niejasne, być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak ''Kot'' (p. wyżej) czy nieistniejąca dziś smolarnia ''Niedźwiedź''.
 
*Przed wojną: ''Przysowa'', ''Omulewski Młyn''. To pierwsze to nazwa używana przez mazurski lud, zaś wariant drugi to dosłowne tłumaczenie urzędowej n. niem. - zapewne forma sztucznawa, funkcjonująca tylko w literaturze. Pochodzenie nazwy ''Przysowa'' jest dla mnie niejasne, być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak ''Kot'' (p. wyżej) czy nieistniejąca dziś smolarnia ''Niedźwiedź''.
*Obecna leśniczówka ''Dębowiec'' znajduje się na miejscu przedwojennej osady młyńskiej ''Omulefmühle'' (pol. ''Przysowa'', przez KUNM nazwa ustalona w formie ''Przysowy''), zaś jej obecna nazwa wzięła się od sąsiadujących niegdyś wsi ''Dębowiec'' (Duży i Mały), zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej ''Małga'' po więcej informacji). Być może taka nazwa leśniczówki ustaliła się już po wyburzeniu owych miejscowości i stanowi dla nich swoisty hołd. Nawet jeżeli tak jest, to jednak uważam że historycznie sprawiedliwie byłoby powrócić do historycznej polskiej nazwy tego miejsca (mimo wyraźnie dobrych intencyj kryjących się za obecną nazwą osady), zaś nazwę "Dębowiec" pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
+
*Obecna leśniczówka ''Dębowiec'' znajduje się na miejscu przedwojennej osady młyńskiej ''Omulefmühle'' (pol. ''Przysowa'', po wojnie KUNM nie wiedzieć czemu zatwierdziła tę nazwę w formie pluralnej - ''Przysowy''), zaś jej obecna nazwa wzięła się od sąsiadujących niegdyś wsi ''Dębowiec'' (Duży i Mały), zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej ''Małga'' po więcej informacji). Być może taka nazwa leśniczówki ustaliła się już po wyburzeniu owych miejscowości i stanowi dla nich swoisty hołd. Nawet jeżeli tak jest, to jednak uważam że historycznie sprawiedliwie byłoby powrócić do historycznej polskiej nazwy tego miejsca (mimo wyraźnie dobrych intencyj kryjących się za obecną nazwą osady), zaś nazwę "Dębowiec" pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dłużek'''
 
|'''Dłużek'''
Linia 15 084: Linia 15 295:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Ruda''. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę ''Małga'' (bardziej "książkową", podczas gdy forma ''Ruda'' jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (1331-35 ''Mallien'', 1341 ''Malie'').
 
*Dawniej też: ''Ruda''. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę ''Małga'' (bardziej "książkową", podczas gdy forma ''Ruda'' jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (1331-35 ''Mallien'', 1341 ''Malie'').
*Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody ''Małga'', utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych wsi, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
+
*Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody ''Małga'', utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych miejscowości, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
 
*Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: ''Niedźwiedź'' (też: ''Rudzki''/''Małgowski Piec'' lub ''Piece'', niem. ''Malgaofen''), ''Dębowiec'' (''Duży'') (niem. ''Dembowitz'', 1938-45: ''Eichenau''), ''Dębowiec Mały'' (niem. ''Klein Dembowitz'', 1938-45: ''Kleineichenau''), ''Kanwezy'' (niem. ''Kannwiesen'', KUNM ''Chwalibogi''), ''Retkowo'' (niem. ''Rettkowen'', 1938-45: ''Rettkau''), ''Sadek'' (niem. ''Saddek'', 1938-45: ''Gartenau'') oraz kilka pomniejszych. Zburzono również większość wsi ''Puchałowo'' i ''Ulesie'', po których jednak pozostały maleńkie osady, kontynuujące ich nazwy (obecnie w gm. Janowo w pow. niborskim, p. tam). Mało kto dziś pamięta te nazwy, a powinien każdy. W imię chorych ambicji zniszczono kilka tętniących życiem, nierzadko starych (takich jak Małga, o długiej i pięknej historii) i pięknych miejscowości, a mieszkańcom kazano opuścić rodzinne domy. To polska zbrodnia wobec Mazurów, którą trudno zwalić na jakiekolwiek obce mocarstwo czy "okrucieństwo wojny" (stało się to już lata po zakończeniu wojny). Trzeba o tej ponurej historii pamiętać i przypominać.
 
*Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: ''Niedźwiedź'' (też: ''Rudzki''/''Małgowski Piec'' lub ''Piece'', niem. ''Malgaofen''), ''Dębowiec'' (''Duży'') (niem. ''Dembowitz'', 1938-45: ''Eichenau''), ''Dębowiec Mały'' (niem. ''Klein Dembowitz'', 1938-45: ''Kleineichenau''), ''Kanwezy'' (niem. ''Kannwiesen'', KUNM ''Chwalibogi''), ''Retkowo'' (niem. ''Rettkowen'', 1938-45: ''Rettkau''), ''Sadek'' (niem. ''Saddek'', 1938-45: ''Gartenau'') oraz kilka pomniejszych. Zburzono również większość wsi ''Puchałowo'' i ''Ulesie'', po których jednak pozostały maleńkie osady, kontynuujące ich nazwy (obecnie w gm. Janowo w pow. niborskim, p. tam). Mało kto dziś pamięta te nazwy, a powinien każdy. W imię chorych ambicji zniszczono kilka tętniących życiem, nierzadko starych (takich jak Małga, o długiej i pięknej historii) i pięknych miejscowości, a mieszkańcom kazano opuścić rodzinne domy. To polska zbrodnia wobec Mazurów, którą trudno zwalić na jakiekolwiek obce mocarstwo czy "okrucieństwo wojny" (stało się to już lata po zakończeniu wojny). Trzeba o tej ponurej historii pamiętać i przypominać.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 15 192: Linia 15 403:
 
*1388, 1429 ''Waplis''; 1429 ''Woplisdorf''. Nazwa pruska, przejściowo także z niem. dostawką -''dorf'', która ostatecznie zanikła.
 
*1388, 1429 ''Waplis''; 1429 ''Woplisdorf''. Nazwa pruska, przejściowo także z niem. dostawką -''dorf'', która ostatecznie zanikła.
 
*Nazwa bywała czasem dookreślana jako ''Waplewo Szczycieńskie'', dla odróżnienia od innych wsi o tej samej nazwie. Dookreślenie to nie ma jednak charakteru oficjalnego.
 
*Nazwa bywała czasem dookreślana jako ''Waplewo Szczycieńskie'', dla odróżnienia od innych wsi o tej samej nazwie. Dookreślenie to nie ma jednak charakteru oficjalnego.
 +
*Gwarowo: ''Våplevo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Warchały'''
 
|'''Warchały'''
Linia 15 199: Linia 15 411:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Warschallen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Warschallen''.
 +
*Gwarowo: ''Vårxau̯ï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witowo'''
 
|'''Witowo'''
Linia 15 210: Linia 15 424:
 
*Nazwa w latach 1927-45: ''Gittau''.
 
*Nazwa w latach 1927-45: ''Gittau''.
 
*Dawniej też: ''Itowo''.
 
*Dawniej też: ''Itowo''.
*Formy historyczne: ''Wittaw'', ''Gittaw'' (u Kętrzyńskiego, potrzebne daty). W źródłach ludowych funkcjonuje postać ''Itowo'', która powstała prawdopodobnie przez dialektalną zmianę w' > j. Postać przyjęta po wojnie jest "zliteracczona".
+
*Formy historyczne: ''Wittaw'', ''Gittaw'' (1450). W źródłach ludowych funkcjonuje postać ''Itowo'', która powstała prawdopodobnie przez dialektalną zmianę w' > j. Postać przyjęta po wojnie jest "zliteracczona".
 +
*Gwarowo: ''Ǵitovo'' / ''Źitovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witówko'''
 
|'''Witówko'''
Linia 15 221: Linia 15 436:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ittau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ittau''.
 
*Dawniej też: ''Itówko''. Patrz wyżej ''Witowo''.
 
*Dawniej też: ''Itówko''. Patrz wyżej ''Witowo''.
 +
*Gwarowo: ''Źituvek'' / ''Źitufko''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dybowo'''
 
|'''Dybowo'''
Linia 15 253: Linia 15 469:
 
|'''Gaj'''
 
|'''Gaj'''
 
|Pasym
 
|Pasym
|1?
+
|1
 
|''Passenheimer Stadtförsterei''
 
|''Passenheimer Stadtförsterei''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa niem. oznacza tyle, co ''Leśnictwo Pasymskie''. Zapisane w spisie z 1820 ''Stadtwald'' (''Gay'') oraz ''Gay, Waldchengut zu Stadt Passenheim'' z Teki Toruńskiej chyba odnoszą się do tej leśniczówki, co oznaczałoby, że nazwa ''Gaj'' jest rzeczywiścien historyczna.
+
|Nazwa niem. oznacza tyle, co ''Leśnictwo Pasymskie''. O historyczności polskiej nazwy ''Gaj'' świadczą zapiski ''Stadtwald'' (''Gay'') ze spisu z 1820 r. oraz ''Gay, Waldchengut zu Stadt Passenheim'' z Teki Toruńskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grom'''
 
|'''Grom'''
Linia 15 359: Linia 15 575:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Rudziska)
 
|(Rudziska)
|Oboczna/historyczna nazwa u Leydinga: ''Rudzisken''. Brakuje w innych źródłach, nie notuje tej miejscowości Teka Toruńska, Kętrzyński pisze jedynie o Rudziskach koło Biskupca. Przydałyby się więc wyjaśnienia co do tej nazwy. Być może ''Waldheim'' to forma wprowadzona urzędowo - wówczas przydałaby się data zmiany.
+
|Oboczna/historyczna nazwa u Leydinga: ''Rudzisken''. Brakuje w innych źródłach, nie notuje tej miejscowości Teka Toruńska, Kętrzyński pisze jedynie o Rudziskach koło Biskupca. Z kolei monografia powiatu szczycieńskiego wspomina o osiedlu o nazwie ''Budziska'', które około 1800 r. miało stać na miejscu obecnych Rudzisk Pasymskich. Przydałyby się więc wyjaśnienia co do tej nazwy. Być może ''Waldheim'' to forma wprowadzona urzędowo - wówczas przydałaby się data zmiany.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rusek Wielki'''
 
|'''Rusek Wielki'''
Linia 15 399: Linia 15 615:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Forma ''Tylkowo'' ludowa, bez związku z n. niem.
+
|
 +
*1381 ''Schuwenphlugsdorf'', ''Schauflugsdorf''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy Tyla Schewenpfluga. W formie nowożytnej człon imienny mocno uproszczony.
 +
*Polska nazwa ''Tylkowo'' (znana w dok. od XIX w., ale z pewnością starsza), istniejąca obocznie do n. niemieckiej, upamiętnia imię tegoż Schewenpfluga.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tylkówko'''
 
|'''Tylkówko'''
Linia 15 542: Linia 15 760:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanego po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
+
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanej po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Możdżenie'''
 
|'''Możdżenie'''
Linia 15 552: Linia 15 770:
 
|
 
|
 
*W 1928 nazwę ''Waldburg'' rozciągnięto również na wieś ''Kowalik'' (p. wyżej).
 
*W 1928 nazwę ''Waldburg'' rozciągnięto również na wieś ''Kowalik'' (p. wyżej).
*Kwestia polskiej nazwy tej osady jest niezwykle problematyczna i chyba trudno będzie ją rozstrzygnąć bez szczegółowych danych historycznych i językowych, którymi nie dysponuję (brak tej wsi również w NMP pod red. Rymuta) i mogę opierać się jedynie na poszlakach. W Tece Toruńskiej miejscowość jest wymieniana, jednak nie ma polskiej nazwy. Leyding z kolei podaje tu aż trzy polskie warianty - ''Możdżenie'', ''Karczmarzysko'' i ''Pieczysko''. Te dwa ostatnie zdają się korespondować ze spisem z 1820, gdzie widnieje miejscowość o nazwie ''Karczmarskie'' lub ''Pieczysko''. Oprócz tego, Leyding podaje też ciekawy wariant niemiecki ''Chatouletz'', którego znaczenie i etymologię przydałoby się bliżej ustalić (może pol. *''Szkatulec''? Nazwa zdaje się mieć związek z niem. ''Chatoul'' "szkatuła", co odnosi się do tzw. osadnictwa szkatułowego). Ostatecznie niewykluczone też, że nazwa ''Możdżenie'' ma pochodzenie przedwojenne - udało mi się bowiem dojść do informacji, że miejscowość założyli bracia o nazwisku ''Możdżeń'' w 1822 r. (w takim razie też, zapisy z 1820 nie mogą odwoływać się do tych dóbr, aczkolwiek niewykluczone, że osada ta powstała na gruntach jakiejś wcześniejszej miejscowości). Źródła, jakimi dysponuję niestety nie pozwalają w jednoznaczny sposób rozwiązać tej kwestii.
+
*Wcześniejsza nazwa niem.: ''Chatouletz''. Prawdopodobnie tutaj odnoszą się też nazwy ''Karczmarskie'', ''Pieczysko'', wymienione w spisie z 1820 r.
 +
*Osada założona w 1822 r. jako osiedle szkatułowe przez trzech braci Możdżeniów (''Mosdzien''). Musiała jednak powstać na miejscu jakiejś wcześniejszej miejscowości o nazwie ''Karczmarskie'' (''Karczmarzysko'') lub ''Pieczysko'', wymienianej w spisie z 1820 r. oraz we wcześniejszych źródłach. Więcej na temat związku tych starych nazw z obecnymi Możdżeniami wyjaśnia F. Gause w swoim dziele ''Neue Ortsnamen in Ostpreussen seit 1800'', do którego jednak nie posiadam dostępu (poza opcją szukania w Google, dającej podgląd malutkich fragmentów stron). W latach 1849-1862 majątek zostaje wykupiony od dotychczasowych właścicieli i otrzymuje urzędową niemiecką nazwę ''Waldburg'', pod którą egzystuje do 1945 roku. Kwestia polskiej nazwy osady jest niezwykle problematyczna - w Tece Toruńskiej brak polskiego odpowiednika dla "Waldburg", pierwsze zaś polskie dane nazewnicze dla tej miejscowości pochodzą dopiero ze słownika Leydinga (1946 r.), gdzie podaje on aż trzy polskie formy dla tej osady - ''Możdżenie'', ''Karczmarzysko'' oraz ''Pieczysko''. W monografii powiatu szczycieńskiego z kolei ten sam Leyding wspomina dawną polską nazwę ''Szkatulec'' (czyli polską wersję wspomnianej wcześniej niem. formy ''Chatoulletz'' - pochodzącej od ''Chatoul'' "szkatuła" [nawiązanie do typu osady], jakby z polską końcówką -''ec''), milczy za to zupełnie o "Karczmarzysku" i "Pieczysku" (wspomina jedynie, że owi bracia Możdżeń wywodzili się z Karczmarskich w pow. piskim). Ze wszystkich możliwych form, aprobatę KUNM znalazła ostatecznie nazwa ''Możdżenie'', nawiązująca wprost do nazwiska braci założycieli (a więc najmniej wątpliwa pod względem motywacji). Problem z tą nazwą jest taki, że nic nie wskazuje na to, aby przed 1945 r. miejscowość ta kiedykolwiek się tak nazywała (chociaż nie można wykluczyć, że w czasach gdy należała do braci Możdżeniów i nie posiadała urzędowej nazwy, mogła być znana jako *''Abbau Mosdzien''). Można by więc rozważyć powrót do starej nazwy ''Szkatulec'' lub jednoznacznie polskich nazw ''Karczmarskie'' lub ''Pieczysko'' (chociaż wobec niejasności danych historycznych, jest to ruch dość ryzykowny). Bez dokładniejszych danych historycznych, chyba lepiej się wstrzymać od jednoznacznych rozstrzygnięć.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowy Suchoros'''
 
|'''Nowy Suchoros'''
Linia 15 601: Linia 15 820:
 
|1
 
|1
 
|''Klein Spalienen''
 
|''Klein Spalienen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 15 611: Linia 15 830:
 
|1
 
|1
 
|''Groß Spalienen''
 
|''Groß Spalienen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neuwiesen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neuwiesen''.
*Nazwa pruska. Brak starych zapisów, być może pierwotna forma to *Spal-ing, o czym świadczyłaby nazwa ''Spallinger Theerofen'' (pol. ''Spaliński Piec'' - dziś obiekt nieistniejący), do czego zdaje się nawiązywać wprowadzona za Hitlera nazwa Spalin Wielkich.
+
*Nazwa prawdopodobnie pruska (chociaż autorzy NMP rozważają polską etymologię, od "spalonego" terenu lub sąsiedztwa smolarni). Brak starych zapisów, być może pierwotna forma to *Spal-ing, o czym świadczyłaby nazwa ''Spallinger Theerofen'' (pol. ''Spaliński Piec'' - dziś obiekt nieistniejący), do czego zdaje się nawiązywać wprowadzona za Hitlera nazwa Spalin Małych.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Suchorowiec'''
 
|'''Suchorowiec'''
Linia 15 631: Linia 15 850:
 
|polskie (może z niem.?)
 
|polskie (może z niem.?)
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1932-45: ''Wilhelmshof''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1932-45: ''Wilhelmshof''.
 +
*Gwarowo: ''V́ilomovo'' / ''Vilemovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wujaki'''
 
|'''Wujaki'''
Linia 15 639: Linia 15 860:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1934-45: ''Ohmswalde''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1934-45: ''Ohmswalde''.
 +
*Gwarowo: ''Vujakˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wysoki Grąd'''
 
|'''Wysoki Grąd'''
Linia 15 650: Linia 15 873:
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 +
*W PRNG oboczny wariant: ''Wysoki Grunt''. Przeinaczanie słowa "Grąd" na "Grunt" to znak rozpoznawczy nazewnictwa przesiedleńczego, unikać tego typu form.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Występ'''
 
|'''Występ'''
Linia 15 657: Linia 15 881:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1934-45: ''Höhenwerder''
+
|
 +
*Nazwa w latach 1934-45: ''Höhenwerder''
 +
*Gwarowo: ''Vïstėmp''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawojki'''
 
|'''Zawojki'''
Linia 15 668: Linia 15 894:
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Lilienfelde''
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Lilienfelde''
 
*Dawniej też: ''Zagon''.
 
*Dawniej też: ''Zagon''.
 +
*Gwarowo: ''Zagȯn''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Czarkowy Grąd'''
 
|'''Czarkowy Grąd'''
Linia 15 731: Linia 15 958:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stębark'''
 
|'''Stębark'''
|W Tece Toruńskiej pojawia się spolszczenie n. niem. w grafii ''Stenberk'', co można by uwspółcześnić na ''Stębark'' (-''berk'' > regularne -''bark'' + regularyzacja pisowni), ewentualnie ''Stembark''. Forma ''Kamionek'', choć nawiązuje do oryginału znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
+
|W Tece Toruńskiej pojawia się spolszczenie n. niem. w grafii ''Stenberk'', co można by uwspółcześnić na ''Stębark'' (-''berk'' > regularne -''bark'' + regularyzacja pisowni), ewentualnie ''Stembark''. Forma ''Kamionek'', choć nawiązuje do oryginału znaczeniowo, jest już tworem powojennym. W monografii powiatu szczycieńskiego, Leyding wspomina też o obocznej nazwie ''Kamienna Góra'', będącej dosłownym tłumaczeniem niemieckiego oryginału.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kaspry'''
 
|'''Kaspry'''
Linia 15 853: Linia 16 080:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich.
+
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich. Z tego powodu, dziś człon "Nowe" często bywa pomijany w nazwie tej leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Gizewo'''
 
|'''Nowe Gizewo'''
Linia 15 881: Linia 16 108:
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Neuvölklingen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neuvölklingen''.
 +
*Dawniej też: ''Ochodno'', ''Ochodnio'' (postać ostatnia z pewnością zniekształcona).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olszyny'''
 
|'''Olszyny'''
Linia 15 941: Linia 16 170:
 
*Do 2005 oficjalnie: ''Puzary''. Taka forma widnieje w większości przedwojennych źródeł i wydaje się być poprawniejsza ("ż" jakby hiperpoprawne?). Z drugiej strony, Teka Toruńska notuje formę ''Pożary'' (z wyraźną adideacją do ap. ''pożar''), a więc może to "ż" ma jakąś tradycję?
 
*Do 2005 oficjalnie: ''Puzary''. Taka forma widnieje w większości przedwojennych źródeł i wydaje się być poprawniejsza ("ż" jakby hiperpoprawne?). Z drugiej strony, Teka Toruńska notuje formę ''Pożary'' (z wyraźną adideacją do ap. ''pożar''), a więc może to "ż" ma jakąś tradycję?
 
*Dawniej też: ''Pożary'' (Teka), ''Puzarskie Budy''.
 
*Dawniej też: ''Pożary'' (Teka), ''Puzarskie Budy''.
*Nazwa pol. jest pierwotna - wieś zbudowano w 1813 r. na miejscu osady o polskiej nazwie ''Puzary'', ''Puzarskie Budy'' (niem. ''Pussarybuden''). Oficjalnie otrzymała ona nazwę ''Wilhelmsthal'' (na cześć Wilhelma III, króla pruskiego), ale w w mowie ludu Mazurskiego przejęła ona nazwę tej osady. Pochodzenie tej nazwy nie jest do końca jasne, być może od nazwiska ''Puzar'', ''Puzer'' bałtyckiego pochodzenia.
+
*Nazwa pol. jest pierwotna - wieś zbudowano w 1813 r. na miejscu osady o polskiej nazwie ''Puzary'', ''Puzarskie Budy'' (niem. ''Pussarybuden''). Oficjalnie otrzymała ona nazwę ''Wilhelmsthal'' (na cześć Wilhelma III, króla pruskiego), ale w mowie ludu Mazurskiego przejęła ona nazwę tej osady. Pochodzenie tej nazwy nie jest do końca jasne, być może od nazwiska ''Puzar'', ''Puzer'' bałtyckiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Romany'''
 
|'''Romany'''
Linia 16 022: Linia 16 251:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesendorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesendorf''.
*Gwarowo: ''Šůdmak'' (gen. -''aku'').R
+
*Gwarowo: ''Šůdmak'' (gen. -''aku'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Kiejkuty'''
 
|'''Stare Kiejkuty'''
Linia 16 042: Linia 16 271:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1928-45: ''Waldsee''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1928-45: ''Waldsee''.
 +
*We wstępnych ustaleniach KUNM: ''Szczycienko'' (co jest próbą wyrównania tego toponimu do n. ''Szczytno'', jednak zupełnie niezgodną z ludowym użyciem). Ostatecznie jednak zrezygnowano z tego "uładzenia" nazwy i w opublikowanych rozporządzeniach widnieje poprawna historycznie forma ''Szczycionek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szymany'''
 
|'''Szymany'''
Linia 16 076: Linia 16 307:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinrehbruch''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinrehbruch''.
*Nazwa niejasna. W przedwojennych opracowaniach figuruje jako ''Ulońsk'', jednak niewykluczone, że jest to forma wtórna lub przeinaczona pod wpływem formy niem. W Tece Toruńskiej brak, ale pojawia się ''Uląskofen'' (co sugeruje, że przynajmniej -ą- w tej nazwie jest uzasadnione), u Leydinga z kolei ''Uląsk''. Po wojnie uchwalono tę nazwę w formie ''Ulążki'', dla której nie znajduję żadnego potwierdzenia przedwojennego, ale być może ma jakieś uzasadnienie w mowie ludu (z pewnością jest najbardziej przejrzysta pod względem słowotwórczym ze wszystkich wymienionych form). Potrzebne dodatkowe dane (hist. i etym.), aby rozstrzygnąć problem tej nazwy.
+
*Nazwa o niepewnej formie. W przedwojennych opracowaniach figuruje jako ''Ulońsk'', jednak wiele wskazuje na to, że jest to forma błędna lub zniekształcona przez wpływ niemiecki (osiedle założył chłop ''Ulążka'' - nazwisko rzeczywiście znane na Mazurach). W Tece Toruńskiej brak, ale pojawia się ''Uląskofen'', u Leydinga z kolei ''Uląsk''. Przyjęta przez KUNM powojenna forma ''Ulążki'' (utworzona na wzór nazw rodowych pluralnych) jest najbliższa nazwisku założyciela, ale niekoniecznie ludowa (nie wskazują na nią żadne przedwojenne dane). Nie można jednak w pełni wykluczyć możliwości, że tak pierwotnie brzmiała, a formy z sufiksem -''sk'' zniekształcone.
 
*Leśnictwo z kolei nosi obecnie nazwę ''Ułańsk'', która z pewnością jest powojenna i niepoprawna. Należy tę formę wyrugować.
 
*Leśnictwo z kolei nosi obecnie nazwę ''Ułańsk'', która z pewnością jest powojenna i niepoprawna. Należy tę formę wyrugować.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 16 111: Linia 16 342:
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
 
|(Wólka)
 
|(Wólka)
|Potrzebne informacje etym. na temat pochodzenia n. niem. (brzmi słowiańsko, być może pol. *''Łęciny'' lub *''Łęczyny''?). Tak czy inaczej, w mowie Mazurów nazwa ta została zastąpiona formą pol. ''Wólka'' i jedynie taką znajdujemy w polskojęzycznych źródłach. Dookreślenie ''Szczycieńska'' jest powojenne.
+
|Potrzebne informacje etym. na temat pochodzenia n. niem. (brzmi słowiańsko, być może pol. *''Łęciny'' lub *''Łęczyny''?). Tak czy inaczej, w mowie Mazurów nazwa ta została zastąpiona formą pol. ''Wólka'' i jedynie taką znajdujemy w polskojęzycznych źródłach (jedna z form gwarowych to już chyba późne, wtórne przejęcie formy niem.). Dookreślenie ''Szczycieńska'' jest powojenne.
 +
*Gwarowo: ''Vȯlka'', ''Lencïnï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyżega'''
 
|'''Wyżega'''
Linia 16 175: Linia 16 407:
 
|Świętajno
 
|Świętajno
 
|1
 
|1
|''Friedrichsfelde''
+
|''Chochol''
|niemieckie
+
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pol. ''Chochół'' (samo słowo ma pochodzenie wschodniosłowiańskie) starsza, notowana od XVIII w. Nazwa niem. zdaje się być nazwą typowo "z nadania".
+
|Nazwa w latach 1855-1945: ''Friedrichsfelde''. Nazwa przejęta od istniejącej już wcześniej leśniczówki (znanej po wojnie jako ''Chochół Leśny'', zaś w połowie XIX w. [wg Teki Toruńskiej] miejscowi Mazurzy, nie mając dla leśniczówki własnej nazwy, mówili o niej po prostu "do leśnika").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cis'''
 
|'''Cis'''
Linia 16 320: Linia 16 552:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica''. Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem.
+
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica'' (obowiązywała oficjalnie do 2005 r.). Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem. Monografia Szczytna wspomina obie nazwy, danych przedwojennych brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piasutno'''
 
|'''Piasutno'''
Linia 16 354: Linia 16 586:
 
|'''Racibórz'''
 
|'''Racibórz'''
 
|Świętajno
 
|Świętajno
|4?
+
|4
 
|''Ratzeburg''
 
|''Ratzeburg''
|słowiańskie
+
|słowiańskie?
|'''Racbork''' (?)
+
|'''Racbork'''
 
|
 
|
*Brak w przedwojennej polskiej tradycji (mimo potencjalnie słowiańskiego pochodzenia n. osady), jednak Leyding w swoich zapiskach terenowych zapisał ''Racborskie Lasy'' (1924), co sugerowałoby mazurską formę *''Racbork'' (raczej mniej prawdopodobny **''Racbór'' lub **''Racbórz''), będącą spolszczeniem formy niemieckiej. Brak jednak wystarczających informacji.
+
*Brak w przedwojennej polskiej literaturze (mimo potencjalnie słowiańskiego pochodzenia n. osady), jednak Leyding w swoich zapiskach terenowych zapisał ''Racborskie Lasy'' (1924), a w monografii Szczytna przywołuje dawną nazwę jako ''Racborek'' (zaś obecną nazwę wymienia jako nadaną w 1945 r. - w ten sposób opisuje jedynie urzędowe chrzty). Wydaje mi się, że -''borek'' jest hiperpoprawnością lub "uładzeniem" (typowym dla Leydinga, por. jego ''Ząborek'', ''Lemborek'') w miejsce bardziej regularnej cząstki -''bork'' (regularnie oddającej niemiecki -''burg'' w mazurskich toponimach), toteż uważam za zasadne przywrócić dawną postać nazwy w formie ''Racbork''.
*Potrzebne informacje, co do genezy tej nazwy. Czyżby nazwa przeniesiona ze śląskiego Raciborza? Jeśli tak, nazwę obecną można by zostawić.
+
*Potrzebne informacje, co do genezy tej nazwy. Czy jest to nazwa przeniesiona ze śląskiego Raciborza? Jeśli tak, to dawałoby zasadność obecnej formie urzędowej, choć niezależnie od etymologii uważam, że powinniśmy trzymać się form ludowych, przedwojennych.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Spychowo'''
 
|'''Spychowo'''
Linia 16 388: Linia 16 620:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Pupki'''
 
|'''Pupki'''
|Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
+
|
 +
*Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Mały Spychówek'', co jest dalszą iteracją sztucznej nazwy, wprowadzonej w roku 1960.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szklarnia'''
 
|'''Szklarnia'''
Linia 16 582: Linia 16 816:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1933-45: ''Kahlfelde''.
 
*Nazwa w latach 1933-45: ''Kahlfelde''.
*Dawniej też: ''Lisak'', ''Lizak''. Trudno jednoznacznie stwierdzić, która forma pierwotna.
+
*Dawniej też: ''Lisak'', ''Lizak''. Według Leydinga (monografia Szczytna i okolic), pierwotna jest forma "Łysak".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Maliniak'''
 
|'''Maliniak'''
Linia 16 593: Linia 16 827:
 
*Niem. także ''Maliniack'', ''Maliniak''.
 
*Niem. także ''Maliniack'', ''Maliniak''.
 
*Dawniej też: ''Nowe Werdry''.
 
*Dawniej też: ''Nowe Werdry''.
*Polska nazwa ''Maliniak'' (niesłusznie uważana przez autorów NMP za chrzest KUNM) istniała w ludowym użyciu już przed wojną, obocznie do fonetycznego spolszczenia n. niem. jako ''Nowe Werdry''. Forma ''Maliniak'' była nieporównywalnie rzadsza - nie zna jej Kętrzyński ani Teka Toruńska, pojawia się za to w niemieckim Słowniku Topograficznym Prus z 1823 r. oraz dużo późniejszym słowniku Chojnackiego, co dowodzi jej autentyczności. Chociaż chciałoby się przywrócić związek pomiędzy ''Starymi Werdrami'' i ''Nowymi'' (obecnie ''Ostrowy'' i ''Maliniak'' - dwie kompletnie różne nazwy), to jednak nie mogę "potępić" nazwy ''Maliniak'', skoro jest autentyczna. Warto jednak pamiętać o starym wariancie ''Nowe Werdry'', choćby dla podkreślenia związku między wsiami.
+
*Polska nazwa ''Maliniak'' (niesłusznie uważana przez autorów NMP za chrzest KUNM) istniała w ludowym użyciu jeszcze przed wojną, obocznie do fonetycznego spolszczenia n. niem. jako ''Nowe Werdry''. Forma ''Maliniak'' była nieporównywalnie rzadsza - nie zna jej Kętrzyński ani Teka Toruńska, pojawia się za to w niemieckim Słowniku Topograficznym Prus z 1823 r. oraz dużo późniejszym słowniku Chojnackiego, co dowodzi jej autentyczności. Chociaż chciałoby się przywrócić związek pomiędzy ''Starymi Werdrami'' i ''Nowymi'' (obecnie ''Ostrowy'' i ''Maliniak'' - dwie kompletnie różne nazwy), to jednak nie mogę "potępić" nazwy ''Maliniak'', skoro jest autentyczna. Warto jednak pamiętać o starym wariancie ''Nowe Werdry'', choćby dla podkreślenia związku między wsiami.
 
*Zob. też niżej ''Ostrowy'' (niem. ''Alt Werder'').
 
*Zob. też niżej ''Ostrowy'' (niem. ''Alt Werder'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 16 620: Linia 16 854:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stare Werdry'''
 
|'''Stare Werdry'''
|Przed wojną: ''Stare Werdry''. Przyjęta po wojnie forma ''Ostrowy'' co prawda oddaje znaczenie niem. ''Werder'', ale jest niezgodna z ludową tradycją. Wieś tworzyła dublet nazewniczy ze wsią ''Nowe Werdry'' (''Neu Werder''), obecnie (i przed wojną obocznie) ''Maliniak'' (p. wyżej). Po wojnie zerwano ten związek. Ponieważ jednak ''Maliniak'' to tradycyjna nazwa polska, a forma ''Ostrowy'' jest tworem KUNM, który należałoby na powrót zastąpić tradycyjną spolszczoną formą ''Stare Werdry'', nie można przywrócić tego związku nazewniczego bez ingerowania w tradycyjną nazwę (a staram się tego nie robić). Dlatego też muszą być ''Stare Werdry'' i ''Maliniak'', co może niestety razić asymetrią. Człon ''Stare'' wówczas staje się nieco zbyteczny, ale usunięcie go byłoby ahistoryczne.
+
|Przed wojną: ''Stare Werdry''. Przyjęta po wojnie forma ''Ostrowy'' co prawda oddaje znaczenie niem. ''Werder'', ale jest niezgodna z ludową tradycją. Wieś tworzyła dublet nazewniczy ze wsią ''Nowe Werdry'' (''Neu Werder'') czyli obecnie (i przed wojną obocznie) ''Maliniak'' (p. wyżej). Po wojnie zerwano ten związek. Ponieważ jednak ''Maliniak'' to tradycyjna nazwa polska, a forma ''Ostrowy'' jest tworem KUNM, który należałoby na powrót zastąpić tradycyjną spolszczoną formą ''Stare Werdry'', nie można przywrócić tego związku nazewniczego bez ingerowania w tradycyjną nazwę (a staram się tego nie robić). Dlatego też muszą być ''Stare Werdry'' i ''Maliniak'', co może niestety razić asymetrią. Człon ''Stare'' wówczas staje się nieco zbyteczny, ale usunięcie go byłoby ahistoryczne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piwnice Małe'''
 
|'''Piwnice Małe'''
Linia 16 727: Linia 16 961:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
+
|
 +
*Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
 +
*Używany też wariant ''Wesołówek'', powojenny i wyraźnie wtórny wobec urzędowej formy nijakiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielbark'''
 
|'''Wielbark'''
Linia 16 736: Linia 16 972:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Do 1945 miasto. Krótko po wojnie odebrano Wielbarkowi prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskał.
+
*Do 1945 miasto. Krótko po wojnie odebrano Wielbarkowi prawa miejskie, które odzyskał dopiero 1 stycznia 2019 roku.
 
*N. niem. pochodzi od nazwiska założyciela, komtura Fryderyka von Willenberga. Spolszczona jako ''Wielbark''. Spotykane dawniej formy ''Wielborek'', ''Wielkobórz'' są sztuczne, utworzył je Oskar Kolberg, usilnie próbując wywieść nazwę miasteczka z polskiego.
 
*N. niem. pochodzi od nazwiska założyciela, komtura Fryderyka von Willenberga. Spolszczona jako ''Wielbark''. Spotykane dawniej formy ''Wielborek'', ''Wielkobórz'' są sztuczne, utworzył je Oskar Kolberg, usilnie próbując wywieść nazwę miasteczka z polskiego.
 
*Gwarowo: ''Želbark''. Początkowe zmiękczone "w", zgodnie z rozwojem gwarowym rozwinięte w "ź", ostatecznie wyewoluowało do "ż". Jest to nieregularny rozwój fonetyczny.
 
*Gwarowo: ''Želbark''. Początkowe zmiękczone "w", zgodnie z rozwojem gwarowym rozwinięte w "ź", ostatecznie wyewoluowało do "ż". Jest to nieregularny rozwój fonetyczny.
Linia 16 749: Linia 16 985:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Grünlanden''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Grünlanden''.
 
*Według Przybytek, nazwa pochodzenia pruskiego (może od pruskiej n. os., spolonizowanej jako ''Wyżega'').
 
*Według Przybytek, nazwa pochodzenia pruskiego (może od pruskiej n. os., spolonizowanej jako ''Wyżega'').
 +
*Gwarowo: ''Vïzegˊï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zabiele'''
 
|'''Zabiele'''
Linia 16 776: Linia 17 013:
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 +
*W PRNG wariant ''Zieleniec Duży''. Nazwa być może zgodna z lokalnym użyciem (por. wymienioną wcześniej formę "Radziny Duże"), jednak historycznie występuje bez żadnego dookreślenia.
 +
*Gwarowo: ''Źeleńec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zieleniec Mały'''
 
|'''Zieleniec Mały'''
Linia 16 835: Linia 17 074:
 
|
 
|
 
*U przedwojennych: ''Jańsbork'' (rzadziej ''Hansbork''). Spotykane czasami w starej literaturze formy ''Janów'', ''Janowo'' są sztuczne.
 
*U przedwojennych: ''Jańsbork'' (rzadziej ''Hansbork''). Spotykane czasami w starej literaturze formy ''Janów'', ''Janowo'' są sztuczne.
*Pierwotnie nazwa niemiecka ''Johannisburg'' (zaśw. od 1360) istniała z oboczną, pruską nazwą ''Pyss'' (1457), ''Piss'' (1523), związanej z nazwą rzeki ''Pisy''. Miejscowi Mazurzy przejęli nazwę niemiecką jako ''Jańsbork'' i w zasadzie nie używali żadnej innej (chociaż istniały pewne wahania fonetyczne - por. poniższe formy gwarowe). Polska forma ''Pisz'', utworzona co prawda już przed wojną (wspomina się o niej w SGKP, tom III, s. 441; również Kętrzyński w dziele ''O ludności polskiej...'' mówi o Piszu i powiecie piskim, mimo że w wydanych trzy lata wcześniej ''Nazwach miejscowych''... pisze tylko i wyłącznie o Jańsborku), nigdy przed 1945 rokiem nie wyszła poza ramy pewnego naukowego postulatu, "uczonej poprawki". Nie była ona szeroko używana, zaś jeśli nawet jej użyto, to było to użycie sztucznie i sekundarne w stosunku do ''Jańsborka''. Nie ulega więc wątpliwości, że tradycyjną, ludową i naturalną polską tego miasta jest odniemiecki ''Jańsbork'', zaś "Pisz" (wbrew niektórym życzeniowym interpretacjom materiału źródłowego) - jedynie uczonym tworem naukowców, który po wojnie (z przyczyn dość oczywistych) został "przyklepany" jako oficjalna nazwa miasta. Dlatego też postuluję powrót do ludowego, mazurskiego ''Jańsborka''. W tym przypadku robię to z niemałym bólem serca, gdyż nazwa ''Pisz'' jest również wartościowa - jest to wszak adaptacja starej, pruskiej nazwy tego miasta - nie można więc stawiać tej nazwy w jednym rzędzie z tworami całkowicie sztucznymi jak "Kętrzyn" czy "Mrągowo". Nie mogę więc nazwy "Pisz" jednoznacznie potępić i uznać za "złą", jednak uważam, że w przypadku polskiego nazewnictwa w Prusiech głównym wyznacznikiem powinna być ludowa mazurska i warmińska tradycja (takie jest zresztą założenie tego projektu), a ta wskazuje w sposób dość jednoznaczny na ''Jańsbork''.
+
*Pierwotnie nazwa niemiecka ''Johannisburg'' (zaśw. od 1360) istniała z oboczną, pruską nazwą ''Pyss'' (1457), ''Piss'' (1523), związanej z nazwą rzeki ''Pisy''. Miejscowi Mazurzy przejęli nazwę niemiecką jako ''Jańsbork'' i w zasadzie nie używali żadnej innej (chociaż istniały pewne wahania fonetyczne - por. poniższe formy gwarowe). Polska forma ''Pisz'', utworzona co prawda jeszcze przed wojną (wspomina się o niej w SGKP, tom III, s. 441; również Kętrzyński w dziele ''O ludności polskiej...'' mówi o Piszu i powiecie piskim, mimo że w wydanych trzy lata wcześniej ''Nazwach miejscowych''... pisze tylko i wyłącznie o Jańsborku), nigdy przed 1945 rokiem nie wyszła poza ramy pewnego naukowego postulatu, "uczonej poprawki". Nie była ona szeroko używana, zaś jeśli nawet jej użyto, to było to użycie sztucznie i sekundarne w stosunku do ''Jańsborka''. Nie ulega więc wątpliwości, że tradycyjną, ludową i naturalną polską tego miasta jest odniemiecki ''Jańsbork'', zaś "Pisz" (wbrew niektórym życzeniowym interpretacjom materiału źródłowego) - jedynie uczonym tworem naukowców, który po wojnie (z przyczyn dość oczywistych) został "przyklepany" jako oficjalna nazwa miasta. Dlatego też postuluję powrót do ludowego, mazurskiego ''Jańsborka''. W tym przypadku robię to z niemałym bólem serca, gdyż nazwa ''Pisz'' jest również wartościowa - jest to wszak adaptacja starej, pruskiej nazwy tego miasta - nie można więc stawiać tej nazwy w jednym rzędzie z tworami całkowicie sztucznymi jak "Kętrzyn" czy "Mrągowo". Nie mogę więc nazwy "Pisz" jednoznacznie potępić i uznać za "złą", jednak uważam, że w przypadku polskiego nazewnictwa w Prusiech głównym wyznacznikiem powinna być ludowa mazurska i warmijska tradycja (takie jest zresztą założenie tego projektu), a ta wskazuje w sposób dość jednoznaczny na ''Jańsbork''.
 
*Formy gwarowe: ''ʼAnzbork'', ''ʼAnʒbork''.
 
*Formy gwarowe: ''ʼAnzbork'', ''ʼAnʒbork''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 17 133: Linia 17 372:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 +
*Potocznie także: ''Kożuchy Małe''. Forma raczej powojenna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kożuchy'''
 
|'''Kożuchy'''
Linia 17 298: Linia 17 538:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Paulshagen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Paulshagen''.
 +
*Oboczna n. niem. ''Plachten'' (w Tece Toruńskiej ''Plachken'' - może błędne odczytanie K. Szcześniak?) - zapewne pol. ''Płachty''.
 
*U przedwojennych: ''Pawłoczyn'', ''Pawłoczyny''. Taka postać widnieje w praktycznie we wszystkich przedwojennych opracowaniach (u Kętrzyńskiego i Chojnackiego plur., w Tece Toruńskiej sing.), również Leyding ma ''Pawłoczyny'' (co jednak w erracie poprawia na ''Pawłociny'' al. ''Pawłocin''). Według Kętrzyńskiego, pierwotny właściciel wsi nazywał się Mikołaj Pawłoczyński, a jej pierwotna nazwa to ''Pawłoczyńskie'' (1435 ''Pawlozcinsken''). Autorzy NMP wywodzą od n. os. ''Pawłoka''. Wydaje się więc, że przyjęta przez KUNM forma ''Pawłocin'' jest błędna, a poprawna forma to ''Pawłoczyn(y)''.
 
*U przedwojennych: ''Pawłoczyn'', ''Pawłoczyny''. Taka postać widnieje w praktycznie we wszystkich przedwojennych opracowaniach (u Kętrzyńskiego i Chojnackiego plur., w Tece Toruńskiej sing.), również Leyding ma ''Pawłoczyny'' (co jednak w erracie poprawia na ''Pawłociny'' al. ''Pawłocin''). Według Kętrzyńskiego, pierwotny właściciel wsi nazywał się Mikołaj Pawłoczyński, a jej pierwotna nazwa to ''Pawłoczyńskie'' (1435 ''Pawlozcinsken''). Autorzy NMP wywodzą od n. os. ''Pawłoka''. Wydaje się więc, że przyjęta przez KUNM forma ''Pawłocin'' jest błędna, a poprawna forma to ''Pawłoczyn(y)''.
*W Tece Toruńskiej oboczna n. niem. ''Plachken''. Zapewne polskiego pochodzenia - jak ją rozszyfrować?
 
 
*Gwarowo: ''Pavu̯ocïn''.
 
*Gwarowo: ''Pavu̯ocïn''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 17 328: Linia 17 568:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Radkowizna'', do 2009 r. miejscowość ta miała status osady i urzędowo nazywała się ''Szkody-Radkowizna'' (człon pierwszy odzwierciedlał administracyjną przynależność do sołectwa Szkody). Wraz z nadaniem miejscowości statusu wsi, zmieniono jej oficjalną nazwę na Radysy. Nie udało mi się dociec, jakie było oficjalne ustalenie KUNM dla tej miejscowości, jednak nazwa Radysy musiała istnieć wcześniej - jest używana w wydanej w 1970 r. monografii Pisza i na mapach.
 +
*Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rakowo Małe'''
 
|'''Rakowo Małe'''
Linia 17 385: Linia 17 627:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1935-45: ''Falkendorf''.
 
*Nazwa w latach 1935-45: ''Falkendorf''.
*U Leydinga dookreślenie: ''Sokoły Górskie'' (od niem. dookreślenia ''am Berg'', czasami stosowanego), w odróżnieniu od ''Sokół Jeziornych'' (p. niżej).
+
*Dla odróżnienia od wsi ''Sokoły Jeziorne'' (p. niżej), przed wojną nazwę tej wsi czasem dookreślano jako ''Sokoły pod Górą'' (niem. ''Sokollen am Berg''). Leyding stosuje bardziej zleksykalizowaną formę ''Sokoły Górskie''. KUNM przyjęła nazwę bez dookreślenia
 
*Pierwotnie: ''Sokołowskie'' (XV w. - ''Sokoloffzken'').
 
*Pierwotnie: ''Sokołowskie'' (XV w. - ''Sokoloffzken'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 17 393: Linia 17 635:
 
|''Sokollen (am See)''
 
|''Sokollen (am See)''
 
|polskie
 
|polskie
|(Sokoły)
+
|(Sokoły nad Jeziorem)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosensee''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosensee''.
*1481 ''Roseintze'' - może pol. ''Różańce''? Potrzebne informacje etym. W okresie hitlerowskim wprowadzono formę nawiązującą do tej nazwy.
+
*Niepoprawnie acz powszechnie: ''Sokoły-Jeziorno''. Taka nazwa widnieje nawet w niektórych urzędowych dokumentach.
*Dookreślenie ''Jeziorne'' oparte na niem. ''am See'', dla odróżnienia od powyższych Sokół (zwanych też ''Sokołami Górskimi''), położonych w obrębie tej samej gminy. Prawdopodobnie jest ono czysto urzędowe, nie istniało w mowie ludu.
+
*W początkach swojego istnienia, wieś nosiła kilka różnych nazw. Białuński odnosi tu zapisy ''Witke'' (1452 - pol. *''Witki'', być może od wymienianego w nadaniach Witka Sokołowskiego) i ''Wsentz'' (1471, niejasne). Inną nazwą tej wsi była ''Roseintze'' (1481), być może pol. ''Różańce'', chociaż możliwa też jest interpretacja bałtycka, z tym samym rdzeniem, co w toponimie ''Rożyńsk''. Do tej ostatniej nazwy nawiązuje n. nadana w czasach hitlerowskich (oczywiście, w mocno zniemczonej formie).
 +
*Dla odróżnienia od sąsiednich ''Sokół'' (p. wyżej), w przedwojennej literaturze stosowano dookreślenie ''Sokoły nad Jeziorem'' (według niemieckiego ''Sokollen am See''), co po wojnie usystematyzowano jako ''Sokoły Jeziorne'' (błędnie: ''Sokoły-Jeziorno'' - brak uzasadnienia dla tego typu złożenia).
 +
*Gwarowo: ''Sokou̯ï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sulimy'''
 
|'''Sulimy'''
Linia 17 411: Linia 17 655:
 
|1
 
|1
 
|''Skodden''
 
|''Skodden''
|polskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Schoden''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schoden''.
 +
*1471 ''Skodden''. Niewykluczone, że jest to nazwa pruska, od imienia osobowego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szkody-Kolonia'''
 
|'''Szkody-Kolonia'''
Linia 17 465: Linia 17 711:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freundlingen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freundlingen''.
*Dawniej też: ''Kupisze'' (XV w. - ''Cupischen'', ''Kopischen'').
+
*Dawniej też: ''Kupisze'' (XV w. - ''Cupischen'', ''Kopischen''), ''Zabielno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalesie'''
 
|'''Zalesie'''
Linia 17 481: Linia 17 727:
 
|niemieckie (imienne)
 
|niemieckie (imienne)
 
| --
 
| --
|Nazwy niem. i pol. niepowiązane, współistniały już przed wojną. Potrzebne dokładniejsze informacje.
+
|Nazwy niem. i pol. niepowiązane, współistniały co najmniej od XVIII w. (również znana zniemczona postać n. pol. - ''Sasquirken'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Aleksandrowo'''
 
|'''Aleksandrowo'''
Linia 17 558: Linia 17 804:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' bez oficjalnych przedwojennych nazw.
+
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' (''Grabówka'') bez oficjalnych przedwojennych nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówka Mała'''
 
|'''Dąbrówka Mała'''
Linia 17 754: Linia 18 000:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szenwiza'''
 
|'''Szenwiza'''
|U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
 +
*W PRNG wariant ''Dąbrówka Druga'', który nawiązuje do pobliskiej wsi Dąbrówka (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pianki'''
 
|'''Pianki'''
Linia 17 809: Linia 18 057:
 
|1
 
|1
 
|''Sumken''
 
|''Sumken''
|polskie
+
|polskie?
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Nowa Wieś'' (1443 ''Neuendorf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szwejkówko'''
 
|'''Szwejkówko'''
Linia 17 817: Linia 18 065:
 
|1~4
 
|1~4
 
|''Mittel Schweykowen''
 
|''Mittel Schweykowen''
|polskie
+
|pruskie
 
|(Szwejkowo Średnie?)
 
|(Szwejkowo Średnie?)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schweiken'' (na mapach też jako ''Gut Scharnhorst'').
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schweiken'' (na mapach też jako ''Gut Scharnhorst'').
 
*Poprawniejsza historycznie wydawałaby się nazwa ''Szwejkowo Średnie'' (tak w Tece Toruńskiej i niem.), podczas gdy nazwa ''Szwejkówko'' raczej przysługiwała leśniczówce ''Klein Schweykowen'' (1938-45 ''Reihersbruch'', po wojnie nie wiedzieć czemu ''Czaplina''). Leśniczówka ta dziś nie istnieje - podobnie jak większa wieś ''Szwejkowo'' (niem. ''Groß Schweykowen'', 1938-45: ''Scharnorst'') zostały zburzone wraz z rozbudową poligonu wojskowego Orzysz. Nazwy tych trzech miejscowości były ze sobą powiązane i niewykluczone, że mieszały się ze sobą. Dziś to i tak bez znaczenia, skoro została tylko jedna.
 
*Poprawniejsza historycznie wydawałaby się nazwa ''Szwejkowo Średnie'' (tak w Tece Toruńskiej i niem.), podczas gdy nazwa ''Szwejkówko'' raczej przysługiwała leśniczówce ''Klein Schweykowen'' (1938-45 ''Reihersbruch'', po wojnie nie wiedzieć czemu ''Czaplina''). Leśniczówka ta dziś nie istnieje - podobnie jak większa wieś ''Szwejkowo'' (niem. ''Groß Schweykowen'', 1938-45: ''Scharnorst'') zostały zburzone wraz z rozbudową poligonu wojskowego Orzysz. Nazwy tych trzech miejscowości były ze sobą powiązane i niewykluczone, że mieszały się ze sobą. Dziś to i tak bez znaczenia, skoro została tylko jedna.
 +
*Nazwa prawdopodobnie pruska (lub hybrydalna prusko-polska, z pol. końcówką), utworzona od pruskiej n.os. ''Sweiko''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tuchlin'''
 
|'''Tuchlin'''
Linia 17 829: Linia 18 078:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od n. jez. ''Tuchlin'' (1494 '' Aytocklin''). Nazwa ma najprawdopodobniej pruskie pochodzenie, aczkolwiek przydałyby się informacje etymologiczne.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Tuchliny'' (w SGKP, zapewne pod wpływem niem. zakończenia -''en'', raczej forma nieludowa).
 +
*Nazwa ponowiona od n. jez. ''Tuchlin'' (1494 '' Aytocklin'', 1595 ''Dulichin'') o pruskim pochodzeniu.
 +
*Gwarowo: ''Tuxlˊin''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tyrkło'''
 
|'''Tyrkło'''
Linia 17 847: Linia 18 099:
 
|
 
|
 
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jezior ''Ublik Wielki'' i ''Mały'' (1539 ''Uplicken'', 1595 ''Ubeling'').
 
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jezior ''Ublik Wielki'' i ''Mały'' (1539 ''Uplicken'', 1595 ''Ubeling'').
*W XV w. oboczna n. ''Zadewitz'' (1557). Zapewne słowiańska, ale nie objaśniona (może pol. *''Dziadowice''?).
+
*W XV w. oboczna n. ''Zadewitz'' (1557), co pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania. Nazwisko z pewnością słowiańskie, chociaż nieobjaśnione (może *''Dziadowic''?).
 +
*Gwarowo: ''Ublˊik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężewo'''
 
|'''Wężewo'''
Linia 17 855: Linia 18 108:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Wensen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wensen''.
 +
*W XIV w. oboczna n. niem. ''Springborn'', która szybko zanikła.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierzbiny'''
 
|'''Wierzbiny'''
Linia 18 087: Linia 18 342:
 
|
 
|
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje wariant ''Krzyk''. Prawdopodobnie powstał przez błędne zrozumienie formy gwarowej.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 108: Linia 18 364:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 +
*Na mapach Geoportalu miejscowość zaznaczana jako leśniczówka ''Przyrośl'' (taka nazwa też w PRNG jako wariant). Nazwa ta utrwala nieistniejącą już mazurską wieś ''Przyrośl'' (niem. ''Przyroscheln'', w latach 1928-45: ''Walddorf''), jednak jako że jest to nazwa przynależąca do zupełnie innej miejscowości, radziłbym tak nie nazywać tej osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisie Jamy'''
 
|'''Lisie Jamy'''
Linia 18 144: Linia 18 401:
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego.
+
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego. Mylna jest również notowana w PRNG (jako nieurzędowy wariant) forma ''Lisuny'' - zapewne wynika z polonizacji nazwy niem. przez powojenną ludność napływową.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 178: Linia 18 435:
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Czyste'', co jest dowolnym przetłumaczeniem zastanej nazwy niemieckiej (od ''Rein'' = czysty) przez powojennych osadników. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pietrzyki'''
 
|'''Pietrzyki'''
Linia 18 308: Linia 18 566:
 
|Pisz
 
|Pisz
 
|1
 
|1
|''Trzonki''
+
|''Trzonken''
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Mövenau''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mövenau''.
 +
*Gwarowo: ''Třȯnkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turośl'''
 
|'''Turośl'''
Linia 18 330: Linia 18 590:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
*Osada ''Turowo Duże'' wydzielona z Turowa.
+
|- align=center
 +
|'''Turowo Duże'''
 +
|Pisz
 +
|6
 +
|''Rakowken''
 +
|polskie
 +
|'''Rakówko'''
 +
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sernau''.
 +
*Według ustaleń KUNM i oficjalnie do 2000 r. ''Rakówko''.
 +
*Jedynie poprawną nazwą dla tej wsi jest historyczna n. polska ''Rakówko''. Jednak w okresie PRLu założono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne o nazwie "PGR Turowo", przez co wieś sztucznie utworzyła nazewniczą jedność z pobliskim Turowem. W 2000 r., wraz ze zmianą statusu miejscowości z osady na wieś niestety postanowiono uznać tę nową "tradycję" i nadać wsi oficjalnie nazwę ''Turowo Duże''. Jest to pod względem historycznym całkowite nieporozumienie i ujma dla lokalnej tożsamości, dlatego należy pilnie wrócić do historycznej nazwy ''Rakówko''.
 +
*W XVI w. także ''Alten Christoffs'' (zap. 1538, pol. *''Stare Krzysztofy''?), ''Rakowskie'' (1539 ''Reckoffsky''). Przez miejscowych Mazurów nazwa była wymawiana jako ''Rekówko'' (tak w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Uściany Nowe'''
 
|'''Uściany Nowe'''
 
|Pisz
 
|Pisz
|1? (4?)
+
|4?
 
|''Neu Uszanny''
 
|''Neu Uszanny''
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
|(Nowe Uszczany?)
+
|'''Nowe Uszczany''' (?)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Fichtenwalde''.
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Fichtenwalde''.
Linia 18 345: Linia 18 616:
 
|'''Uściany Stare'''
 
|'''Uściany Stare'''
 
|Pisz
 
|Pisz
|1? (4?)
+
|4?
 
|''Alt Uszanny''
 
|''Alt Uszanny''
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
|(Stare Uszczany?)
+
|'''Stare Uszczany''' (?)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1905-45: ''Grünheide''.
 
*Nazwa w latach 1905-45: ''Grünheide''.
 
*Do 2014 odwrotny szyk nazwy: ''Stare Uściany''. Taki szyk był bardziej systematyczny.
 
*Do 2014 odwrotny szyk nazwy: ''Stare Uściany''. Taki szyk był bardziej systematyczny.
*W przedwojennej literaturze: ''Uszczany''. Nie wiem, czy uchwalona po wojnie forma ''Uściany'' jest formą poprawioną według użycia ludowego, czy przeinaczeniem (chęć uniknięcia skojarzeń ze "szczaniem"?). Niestety nie dysponuję informacjami etymologicznymi ani gwarowymi. W Tece Toruńskiej polska forma nie jest podana. Potrzebne dodatkowe informacje.
+
*W przedwojennej literaturze: ''Uszczany''. Na taką formę wskazują również dane gwarowe. Wydaje się więc, że przyjęta przez KUNM postać ''Uściany'' jest "uładzeniem", próbą uniknięcia skojarzeń ze "szczaniem". Etymologia nazwy nie została co prawda przekonująco ustalona - kartoteka NMP rozważa zarówno pochodzenie od n.os. ''Uszczan'', jak i od wyrazu ''uście'' (ujście), co mogłoby wskazywać na pierwotność formy ''Uściany''. Niemniej, wobec ludowości formy ''Uszczany'' uważam, iż warto ją przywrócić.
 +
*Gwarowo: ''Uš́č́anï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wądołek'''
 
|'''Wądołek'''
Linia 18 366: Linia 18 638:
 
|1
 
|1
 
|''Wonglik''
 
|''Wonglik''
|pruskie (spolonizowane)?
+
|polskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Balzershausen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Balzershausen''.
*Potrzebne informacje etymologiczne dot. pochodzenia nazwy. Podejrzewam, że nazwa jest polonizacją pruskiej nazwy typu *Wangeniks, ale nie dysponuję literaturą, która mogłaby to potwierdzić.
+
*Kartoteka NMP uważa tę nazwę za polską, niemniej nie wykluczałbym w pełni pochodzenia pruskiego, od dobrze znanego pruskiej toponimii rdzenia ''Wang''- (od ''wangus'' "wyrąb").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wiartel'''
 
|'''Wiartel'''
Linia 18 396: Linia 18 668:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1905-45: ''Tannenheim''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1905-45: ''Tannenheim''.
 +
*Gwarowo: ''Źelgˊï Las'', ''Jodu̯ovo'' (ta druga forma, jeśli nie jest źle odniesiona przez autorów NMP, stanowi prawdopodobnie tłumaczenie późnej n. niemieckiej, być może stworzone przez osadników napływowych po wojnie).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady'''
 
|'''Zawady'''
Linia 18 404: Linia 18 678:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Ottenberge''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ottenberge''.
 +
*Gwarowo: ''Zavadï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdory'''
 
|'''Zdory'''
Linia 18 410: Linia 18 686:
 
|1
 
|1
 
|''Sdorren''
 
|''Sdorren''
|słowiańskie
+
|jaćwieskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Dorren''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Dorren''.
*Dawniej też: ''Wilkusy'' (niem. ''Wilkusche''). Nazwa ta była pochodzenia pruskiego.
+
*Dawniej też: ''Wilkusy'' (niem. ''Wilkusche''). Nazwa ta była pochodzenia pruskiego. Pochodzenie nazwy ''Zdory'' jest niepewne, prawdopodobnie jaćwieskie.
 
*Gwarowo: ''Zdorï'', ''do Zdorůf''.
 
*Gwarowo: ''Zdorï'', ''do Zdorůf''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 791: Linia 19 067:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Wejnowo'', ''Ekertowo''.
 
*Dawniej też: ''Wejnowo'', ''Ekertowo''.
*Wieś filipońska, nazywana przez starowierców ''Wejnowo'' (co Mazurzy przekształcili do postaci ''Wojnowo''), etymologia tej nazwy nie jest dla mnie jasna (może od nazwiska któregoś z filipońskich osadników?). Teka Toruńska notuje również oboczną formę ''Ekertowo'', spolszczenie nazwy niemieckiej (nadanej urzędowo).
+
*Wieś filipońska, nazywana przez starowierców ''Wojnowo'' (obocznie ''Wejnowo'' - oboczność niejasna, może wynika z dialektu filiponów?) na cześć miejsca pochodzenia jednego z oryginalnych osadników - Sidora Borysowa, pochodzącego ze wsi ''Woinowe'' (zapis za Gausem) w ówczesnej gubernii witebskiej (nie udało mi się zidentyfikować tej wsi). Teka Toruńska notuje również oboczną formę ''Ekertowo'', spolszczenie nazwy niemieckiej (nadanej urzędowo).
 +
*Gwarowo: ''Vei̯novo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka'''
 
|'''Wólka'''
Linia 18 799: Linia 19 076:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa polska ludowa, niepowiązana z niemiecką.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Śwignajno'' (Goldbeck zapisał dla tej wsi aż trzy nazwy - ''Dittrichswalde'', ''Wolcka'' i ''Schwignaino''), n. przejęta od sąsiedniej wsi (p. wyżej ''Śwignajno Małe'' i ''Wielkie'') oraz nieistniejącego już jeziora. Leyding zapisał też nie notowaną nigdzie indziej nazwę ''Świński Lasek'', zapewne przezwiskową, być może związaną z nazwą Śwignajna.
 +
*Nazwa polska ludowa, istnieje obocznie do niemieckiej co najmniej od XVIII w.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wygryny'''
 
|'''Wygryny'''
Linia 18 840: Linia 19 119:
 
|Ruciane-Nida
 
|Ruciane-Nida
 
|1
 
|1
|''Samordei''
+
|''Samordey''
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Zamordej'' (''z Zamordeja''), w Tece Toruńskiej. Przydałaby się dokumentacja i informacje etym.
+
|
 +
*W latach 1938-45 zmiana pisowni n. niem. na ''Samordei''.
 +
*Dawniej też: ''Zamordej'' (''z Zamordeja''), w Tece Toruńskiej. Przydałaby się dokumentacja i informacje etym.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zaroślak'''
 
|'''Zaroślak'''
Linia 18 903: Linia 19 184:
 
*1444 ''Sanct Niclas'', ''Nicolaiken''; 1493 ''Niklasdorf'' alias ''Nikolaiken''; 1508 ''Niclawken''.
 
*1444 ''Sanct Niclas'', ''Nicolaiken''; 1493 ''Niklasdorf'' alias ''Nikolaiken''; 1508 ''Niclawken''.
 
*Nazwa miasta nawiązuje do istnienia tutaj kościoła św. Mikołaja. Co ciekawe, stary zapis ''Niclawken'' (z 1508 r.) zdaje się mieć pruskie pochodzenie (jakby nazwa z członem -''lauks''), jednak ze względu na "chrześcijańskie" pochodzenie nazwy, raczej bardziej prawdopodobne, że jest to prutenizacja pierwotnej nazwy polskiej. Z drugiej strony, por. też nazwę wsi ''Mikołajki'' w gm. Młynary (p. tam), która rzeczywiście ma staropruskie pochodzenie.
 
*Nazwa miasta nawiązuje do istnienia tutaj kościoła św. Mikołaja. Co ciekawe, stary zapis ''Niclawken'' (z 1508 r.) zdaje się mieć pruskie pochodzenie (jakby nazwa z członem -''lauks''), jednak ze względu na "chrześcijańskie" pochodzenie nazwy, raczej bardziej prawdopodobne, że jest to prutenizacja pierwotnej nazwy polskiej. Z drugiej strony, por. też nazwę wsi ''Mikołajki'' w gm. Młynary (p. tam), która rzeczywiście ma staropruskie pochodzenie.
*Gwarowo: ''Ńikou̯ai̯ki'' (do ''Ńikou̯ai̯k'' / -''kuf'').s
+
*Gwarowo: ''Ńikou̯ai̯ki'' (do ''Ńikou̯ai̯k'' / -''kuf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bagienko'''
 
|'''Bagienko'''
Linia 19 057: Linia 19 338:
 
|''Julienthal''
 
|''Julienthal''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Urgintal''' (?) / '''Lelikowizna''' (?)
+
|'''Lekowizna''' (?)
 
|
 
|
*Nazwa historycznie problematyczna. Przyjęta przez KUNM forma ''Lelek'' zdaje się nawiązywać do form ''Lekowissna'', ''Lelikowizna'' (1638), notowanych przez Białuńskiego. Niestety, nie mam dostępu do tej pozycji i trudno mi ustalić jakiekolwiek szczegóły. Chciałbym mieć pewność, że faktycznie odnoszą się one do tej miejscowości. Oprócz tego, SGKP notuje miejscowość o nazwie ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, ale próżno szukać jej w jakimkolwiek innym źródle. Teka Toruńska z kolei podaje polską nazwę tej miejscowości jako ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niem. Dodatkowo ma prawdopodobnie związek z nazwą osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie oraz zdaje się być zgodna z zapisem gwarowym poniżej. Może więc "bezpieczniej" byłoby zastosować formę z Teki Toruńskiej? Jeżeli jednak zapisy Białuńskiego faktycznie odnoszą się do tej osady, to można by jej nazwę przywrócić w formie ''Lelikowizna'', tak jak obowiązywała w XVIII w. (dla formy ''Lelek'' nie ma żadnego źródła przedwojennego).
+
*Nazwa historycznie problematyczna. W XVII w. miejscowość ta (a może raczej miejscowość leżąca niegdyś na tym samym miejscu) nosiła nazwę ''Lekowizna'' (wg Białuńskiego - ''Lelikowizna'') - por. zapis ''Lekowissna'' z 1638. W materiałach dziewiętnastowiecznych mamy już do czynienia już z majątkiem o nazwie ''Julienthal'', dla której Teka Toruńska podaje intrygujące odpowiedniki polskie: ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niemieckiej. Nieprzypadkowe jest zapewne też podobieństwo tych form do nazwy osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie (gdzie ''Urwitałt'' to prawdopodobnie spolszczenie niemieckiego ''Georgenthal'' > *''Jurgenthal'', co mogło się mieszać z podobnie brzmiącym ''Julienthal''. Ponadto, właścicielem majątku Lekowizna w 1638 r. był ''Jerzy'' Woźnicki, co mogło sprzyjać dalszym skojarzeniom). Dodatkowo, współcześnie w gwarze zanotowano dla tej miejscowości formę ''Urźitau̯t'', co jeszcze mocniej wskazuje na fakt, że dawna nazwa tej miejscowości oraz Urwitałtu mieszały się w miejscowym użyciu. Po wojnie KUNM uchwaliła dla tej osady nazwę ''Lelek'', która jest niemniej problematyczna. Można się w niej doszukać nawiązania do pierwotnej nazwy ''Le(li)kowizna'', a także do wymienianej w SGKP miejscowości ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, o której jednak ciężko znaleźć jakiekolwiek informacje i której utożsamienie z Lelkiem/Julienthalem zdaje się wątpliwe. Dla jeszcze większego zagmatwania sytuacji, u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), położona po sąsiedzku. Od rzeczonej wsi pochodzi nazwa kanału łączącego jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek, zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'', a po polsku ''Lelecki Kanał'' (lud. 1928, Ley tom II) - dziś często niepoprawnie "Kanał Grunwaldzki". To wszystko dowodzi, że nazwa ''Leleki'' rzeczywiście funkcjonowała w toponimii tego obszaru, jednak odniesienie jej do tej osady jest ryzykowne (prędzej przynależała ona sąsiedniemu Zielonemu Laskowi). Jako że celem projektu jest wracanie do autentycznych polskich nazw wszędzie tam gdzie to możliwe, najzasadniejszy wydaje się powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Lekowizna'' (takiej formy używa [jako historycznej] Leyding w monografii pow. mrągowskiego). Chociaż kuszą też formy z Teki Toruńskiej (jako bardziej odpowiednie dla współczesnej miejscowości), ze względu na ich mocno obce brzmienie i niepewny zapis, a także możliwość pomyłki ze wsią Urwitałt, wolałbym ich unikać.
*Powyższą sytuację jeszcze bardziej komplikuje fakt, że u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi także wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), a oprócz tego w drugim tomie swojej pracy (dotyczącym nazw terenowych), Leyding notuje też ludową nazwę ''Lelecki Kanał'' (zarejestrowaną w 1928 r.) oznaczającą kanał, łączący jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek. Oznacza to, że nazwa ''Leleki'' (lub ''Lelek'') rzeczywiście funkcjonowała w terenie, ale nazwa kanału (zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'' [stąd dziś bywa mylnie znany "Kanałem Grunwaldzkim"], od miejscowości ''Zielony Lasek'', obok której ów kanał przepływa) sugerowałaby raczej, że bardziej przynależy ona Zielonemu Laskowi.
+
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (por. niżej ''Urwitałt'').
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (a więc prawdopodobnie nazwa tożsama z Urwitałtem).
+
*PRNG notuje też dla tej miejscowości nazwę wariantową ''Nowe Tałty''. Ma ona zapewne związek z pobliskim jeziorem Tałtowisko, a może nawet z historyczną nazwą ''Urwitałt''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisiny'''
 
|'''Lisiny'''
Linia 19 158: Linia 19 439:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. Pierwszy właściciel tego wybudowania nazywał się ''Karl Pszolla'' (Pszczoła), stąd jego powojenna polska nazwa, nadana przez KUNM (przedwojenna zaś wzięła się od jego imienia).
+
|Brak tradycji. Założyciel tego wybudowania (założonego w 1914 r.) nazywał się ''Karl Pszolla'' (Karol Pszczoła), stąd jego powojenna polska nazwa, nadana przez KUNM (przedwojenna zaś wzięła się od jego imienia).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Sady'''
 
|'''Nowe Sady'''
Linia 19 203: Linia 19 484:
 
|polskie?
 
|polskie?
 
| --
 
| --
|W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Trudno mi stwierdzić, czy forma z Teki jest pierwotna (mogłaby na to wskazywać większa zgodność z formą niem.), czy forma obecna (funkcjonująca w literaturze) jest hiperpoprawna. Nie dysponuję danymi historycznymi ani etymologicznymi.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Małe Faszcze'' (niem. ''Klein Faschtzen'', 1549).
 +
*W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Nazwa wyraźnie miejscowa, z gwarową zmianą mˊ > ń. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), nazwa tej wsi wywodzi się od leśnych "śmieci", czyli zarośli, na których powstała. Wersja ta jednak wydaje się być typową etymologią ludową - nazwa równie dobrze może być przetworzoną nazwą bałtycką (taka etymologia rozważana jest w kartotece NMP).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śmietki Małe'''
 
|'''Śmietki Małe'''
Linia 19 209: Linia 19 492:
 
|1
 
|1
 
|''Klein Schnittken''
 
|''Klein Schnittken''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
 
|Patrz wyżej.
 
|Patrz wyżej.
Linia 19 230: Linia 19 513:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od jeziora. Gwarowo: ''Tau̯tï''.
+
|
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od jeziora.
 +
*W PRNG także: ''Stare Tałty'', człon "Stare" zapewne w opozycji do osady ''Lelek'' (p. wyżej), noszącej też oboczną potoczną nazwę "Nowe Tałty".
 +
*Gwarowo: ''Tau̯tï'' (do ''Tau̯t'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urwitałt'''
 
|'''Urwitałt'''
Linia 19 238: Linia 19 524:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
+
|
 +
*Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
 +
*W PRNG i na niektórych mapach obocznie: ''Grzegorze''. Nazwa powojenna, bez uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wesołowo'''
 
|'''Wesołowo'''
Linia 19 257: Linia 19 545:
 
*Polska nazwa osady ludowa (gwarowo ''Wieska'', jak przekazuje Teka Toruńska), przedwojenna, niezwiązana z niemiecką.
 
*Polska nazwa osady ludowa (gwarowo ''Wieska'', jak przekazuje Teka Toruńska), przedwojenna, niezwiązana z niemiecką.
 
*Osada dziś uchodzi za część Prawdowa, nazwa ''Wioska'' prawdopodobnie już nie funkcjonuje, jednak warto ją przypomnieć.
 
*Osada dziś uchodzi za część Prawdowa, nazwa ''Wioska'' prawdopodobnie już nie funkcjonuje, jednak warto ją przypomnieć.
 +
*Forma gwarowa: ''Źeska''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Woźnice'''
 
|'''Woźnice'''
Linia 19 398: Linia 19 687:
 
|6
 
|6
 
|''Freynowen''
 
|''Freynowen''
|niemieckie (spolonizowane)
+
|polskie
 
|'''Frejnowo'''
 
|'''Frejnowo'''
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freihof''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freihof''.
*Niem. obecznie ''Ober-Grabowen'' (być może też pol. ''Grabowo Górne'', chociaż nie znajduję w polskich źródłach takiej formy. Polską tradycyjną formę ''Frejnowo'' zastąpiono po wojnie sztucznym chrztem "Dobroszewo".
+
*Niem. obecznie ''Ober-Grabowen'' (być może też pol. ''Grabowo Górne'', chociaż nie znajduję w polskich źródłach takiej formy). Polską tradycyjną formę ''Frejnowo'' zastąpiono po wojnie sztucznym chrztem "Dobroszewo". Nazwa oryginalna pochodzi od nazwiska założyciela wybudowania - ''Frejnego'', nie było więc najmniejszego powodu, aby ją zmieniać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gązwa'''
 
|'''Gązwa'''
Linia 19 422: Linia 19 711:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neugrabenhof''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neugrabenhof''.
*Niem. oboczne (przed 1938): ''Glassowen''.
+
*Pierwotnie niem. ''Glassowen'' (przed 1833 rokiem).
*Dawniej też: ''Nowe Grabowo'', ''Nowy Grabowiec''. Po wojnie aprobatę KUNM uzyskał jednak wariant ''Głazowo''.
+
*Dawniej też: ''Nowe Grabowo'', ''Nowy Grabowiec''. Po wojnie powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Głazowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gniewkowo'''
 
|'''Gniewkowo'''
Linia 19 433: Linia 19 722:
 
|
 
|
 
*W Tece Toruńskiej: ''Nowy Zorg''. Taką samą nazwę w tym dokumencie nosi również pobliska wieś ''Friedrichsberg'' (dziś ''Witomin'', p. niżej). Zapewne nazwy tych miejscowości mieszały się, ale ze względu na człon ''Zorg'' (odzwierciedlający niem. ''Sorge''), jestem skłonny twierdzić, że nazwa ta pierwotnie odnosiła się tutaj. Być może istniała jakaś niezaświadczona forma niem. *''Neusorge''.
 
*W Tece Toruńskiej: ''Nowy Zorg''. Taką samą nazwę w tym dokumencie nosi również pobliska wieś ''Friedrichsberg'' (dziś ''Witomin'', p. niżej). Zapewne nazwy tych miejscowości mieszały się, ale ze względu na człon ''Zorg'' (odzwierciedlający niem. ''Sorge''), jestem skłonny twierdzić, że nazwa ta pierwotnie odnosiła się tutaj. Być może istniała jakaś niezaświadczona forma niem. *''Neusorge''.
 +
*Oprócz tego, istniała też nazwa pol. ''Owczarnia'' - Leyding podaje ją zarówno w swoim słowniku, jak i w monografii pow. mrągowskiego (jako historyczny odpowiednik urzędowego chrztu Gniewkowo). Brak dowodów na przedwojenność tej nazwy, chociaż nie jest ona wykluczona.
 
*Osada nie stanowi dziś osobnej jednostki, uchodzi za część Gronowa. Prawdopodobnie więc również jej nazwa już nie funkcjonuje (choć widnieje na mapach Geoportalu). Uważam jednak, że warto przypomnieć jej ludową polską nazwę ''Nowy Zorg''.
 
*Osada nie stanowi dziś osobnej jednostki, uchodzi za część Gronowa. Prawdopodobnie więc również jej nazwa już nie funkcjonuje (choć widnieje na mapach Geoportalu). Uważam jednak, że warto przypomnieć jej ludową polską nazwę ''Nowy Zorg''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 19 472: Linia 19 762:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczn).
+
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczna).
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśn.
+
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Bagnowa Wólka'', co jest jakimś niezbyt zrozumiałym ponowieniem od n. wsi ''Wólka Bagnowska'' (p. niżej).
 +
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karwie'''
 
|'''Karwie'''
Linia 19 556: Linia 19 847:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?)
+
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?). W obecnym potocznym użyciu także ''Kuce''.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 19 565: Linia 19 856:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie: ''Leśniki''. Obie formy zdają się być powojenne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lembruk'''
 
|'''Lembruk'''
Linia 19 744: Linia 20 035:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Nastorgaj''' (?)
 
|'''Nastorgaj''' (?)
|W Tece Toruńskiej jako polską nazwę tej osady zapisano tajemniczą, trudną do odszyfrowania formę, odczytywaną przez K. Szcześniak jako ''Nastorgaih'' (opatruje jednak tę formę znakiem zapytania). Niestety, opracowanie K. Szcześniak nie zawiera żadnych fotografij rękopisów, po których można by ocenić, na ile poprawne jest to odczytanie. Niemniej, bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pochodzenia staropruskiego, nie uchwyconą nigdzie indziej. Postuluję więc "sprostowanie" tej formy do postaci "Nastorgaj" tak, aby była zgodna z polską morfofonologią. Być może ta forma jest daleka od poprawności, ale wciąż wolę nawet najbardziej nieudolną próbę spolszczenia nazwy pruskiej od ahistorycznego chrztu KUNM, jakim jest "Sobięcin". Jeżeli forma zanotowana przez Szcześniak jest (mniej więcej) poprawna, to prawdopodobnie zawiera ten sam pruski rdzeń, co zaświadczona na Warmii (koło Stękin) nazwa terenowa ''Nosterpelk'' (1343).
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej jako polską nazwę tej osady zapisano tajemniczą, trudną do odszyfrowania formę, odczytywaną przez K. Szcześniak jako ''Nastorgaih'' (opatruje jednak tę formę znakiem zapytania). Niestety, opracowanie K. Szcześniak nie zawiera żadnych fotografij rękopisów, po których można by ocenić, na ile poprawne jest to odczytanie. Niemniej, bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pochodzenia staropruskiego, nie uchwyconą nigdzie indziej. Postuluję więc "sprostowanie" tej formy do postaci "Nastorgaj" tak, aby była zgodna z polską morfofonologią. Być może ta forma jest daleka od poprawności, ale wciąż wolę nawet najbardziej nieudolną próbę spolszczenia nazwy od ahistorycznego chrztu KUNM, jakim jest "Sobięcin". Jeżeli forma zanotowana przez Szcześniak jest (mniej więcej) poprawna, to prawdopodobnie zawiera ten sam pruski rdzeń, co zaświadczona na Warmii (koło Stękin) nazwa terenowa ''Nosterpelk'' (1343).
 +
*U Leydinga: ''Klejnowo''. Proste spolszczenie n. niemieckiej (w której ''Klein'' to nazwisko), być może przedwojenne (choć brak na to dowodów). Niemniej, w obliczu istnienia dla osady potencjalnej nazwy pruskiej, forma ta jest mniej wartościowa (choć z pewnością waży więcej niż sztuczny "Sobięcin").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stamka'''
 
|'''Stamka'''
Linia 19 755: Linia 20 048:
 
*Dawniej też: ''Stamka Mała'', ''Sztamka''.
 
*Dawniej też: ''Stamka Mała'', ''Sztamka''.
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 +
*Gwarowo: ''Štamka'', ''Mau̯a Stamkˊa''.
 +
*W PRNG notowany wariant ''Pniewo'', niezgodny ani z ustaleniami urzędowymi, ani ludową tradycją, ani też bałtyckim pochodzeniem nazwy. Nie używać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szczerzbowo'''
 
|'''Szczerzbowo'''
Linia 19 820: Linia 20 115:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Lockwinnen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lockwinnen''.
 +
*Gwarowo: ''Źeřbovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witomin'''
 
|'''Witomin'''
Linia 19 871: Linia 20 168:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Vïsembork''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalec'''
 
|'''Zalec'''
Linia 19 879: Linia 20 176:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od jeziora, uważana za pruską.
+
|Nazwa ponowiona od jeziora (dok. 1541 ''Saltza'', 1576 ''Saltz''), uważana za pruską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawada'''
 
|'''Zawada'''
Linia 19 887: Linia 20 184:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Balz''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Balz''.
 +
*Dawniej też: ''Zawady''
 +
*Gwarowo: ''Zavadï'', ''Zavada''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Babięta'''
 
|'''Babięta'''
Linia 19 935: Linia 20 235:
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Choszczka''. Formę tę zna też Leyding, dane jednak wskazują dość jednoznacznie na postać ''Chostka'', więc obstawałbym przy niej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cierzpięty'''
 
|'''Cierzpięty'''
Linia 20 012: Linia 20 313:
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka''. Należy ją tępić jako niepoprawną.
+
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka'' (postać taka również widnieje w PRNG jako wariant). Należy ją tępić jako niepoprawną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jakubowo'''
 
|'''Jakubowo'''
Linia 20 116: Linia 20 417:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Krzywirock'' (zniemczony zapis n. polskiej [będącej kalką n. niem.]).
 
*Niem. obocznie ''Krzywirock'' (zniemczony zapis n. polskiej [będącej kalką n. niem.]).
*U Leydinga także: ''Lega''. Nie znajduję jednak żadnego innego potwierdzenia dla tej nazwy. Może ma związek z prus. hydronimem ''Lega'' (rzeka przepływająca przez Olecko), jednak wieś nie znajduje się w pobliżu tej rzeki.
+
*Dawniej też: ''Lega''. Nazwa ta funkcjonowała w XVI w. i pochodzi od nazwiska jednego z pierwotnych właścicieli wsi - Mikołaja Legi.
 
*Gwarowo: ''Křive'' (NMP odnosi tutaj, ale może chodzi w rzeczywistości o wieś ''Krzywe'' w gm. Mrągowo?).
 
*Gwarowo: ''Křive'' (NMP odnosi tutaj, ale może chodzi w rzeczywistości o wieś ''Krzywe'' w gm. Mrągowo?).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 136: Linia 20 437:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altkelbunken-Abbau''.
+
*Nazwa w latach 1938-45: ''Zieglershuben'', również notowane jako ''Altkelbunken-Abbau''.
 
*Dawniej też: ''Lasek'' (obocznie w Tece Toruńskiej).
 
*Dawniej też: ''Lasek'' (obocznie w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 147: Linia 20 448:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak''. Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska)?
+
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak'' (również współcześnie potocznie: ''Lentak''). Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska?)
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Machary'''
 
|'''Machary'''
Linia 20 232: Linia 20 533:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Pieckowski Ostrów)
 
|(Pieckowski Ostrów)
|W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
+
|
 +
*W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
 +
*Dawniej też: ''Ostrowy'' (wg Leydinga w monografii Mrągowa, wieś ta istniała pod tą nazwą już w 1618 r.). Również Leyding podaje dla tej wsi intrygującą nazwę ''Sadowszczyzna'', niespotykaną nigdzie indziej.
 +
*W PRNG wariant: ''Werder''. Zapewne skrócenie oficjalnej nazwy niemieckiej, przechowane w mowie starszych mieszkańców.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piecki'''
 
|'''Piecki'''
Linia 20 242: Linia 20 546:
 
|
 
|
 
*1401 ''Petzendorf''. Odbiorca nadania nazywał się ''Petze'', co Kętrzyński tłumaczy jako ''Piecio'', ''Piecek'' (zdrobnienie od Piotra). W mowie Mazurów nazwa przyjęła się w formie ''Piecki''. Dziś to największa wieś na Mazurach.
 
*1401 ''Petzendorf''. Odbiorca nadania nazywał się ''Petze'', co Kętrzyński tłumaczy jako ''Piecio'', ''Piecek'' (zdrobnienie od Piotra). W mowie Mazurów nazwa przyjęła się w formie ''Piecki''. Dziś to największa wieś na Mazurach.
*Przysiółek ''Jeleń'' na przedwojennych mapach widnieje jako część Piecek (''zu Peitschendorf''), bez osobnej nazwy. Nie wiem, jaka jest geneza tej nazwy - jeżeli wierzyć Wikipedii, to osada to została założona w XIX w. przez niejakiego ''Jelenia'', ale nie znalazłem żadnego potwierdzenia tego faktu w literaturze. Nie znam żadnej pozycji, która mówiłaby o tym przysiółku jako o osobnym bycie w kontekście przedwojennym.
+
*Przysiółek ''Jeleń'' na przedwojennych mapach widnieje jako część Piecek (''zu Peitschendorf''), bez osobnej nazwy. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), przysiółek ten wziął swą nazwę od nazwiska jednego z właścicieli gospodarstw dworskich w Pieckach. Bardzo możliwe więc, że funkcjonowała nieoficjalnie wśród miejscowej ludności już przed wojną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piersławek'''
 
|'''Piersławek'''
Linia 20 250: Linia 20 554:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa pol. ''Piersławek'' ludowa, istniała obocznie do (niezwiązanej) n. niem. Jest to nazwa raczej słowiańskiego pochodzenia.
+
|Nazwa pol. ''Piersławek'' ludowa, istniała obocznie do (niezwiązanej) n. niem. Jest to nazwa raczej słowiańskiego pochodzenia, choć niewykluczałbym też pierwotnej n. pruskiej z członem -''lauks''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Prusinowo'''
 
|'''Prusinowo'''
Linia 20 326: Linia 20 630:
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Preußenort''.
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Preußenort''.
 
*Przed wojną: ''Prusinowa Wólka'', a nie "Prusinowska". Może to niewielka zmiana, ale warto się trzymać form ludowych.
 
*Przed wojną: ''Prusinowa Wólka'', a nie "Prusinowska". Może to niewielka zmiana, ale warto się trzymać form ludowych.
*U Goldbecka (1785 r.) obocznie: ''Czerawolka'' (pisownia zgermanizowana), SGKP zna też formę ''Czerawola''. Nie mam pojęcia, jak rozszyfrować tę formę.
+
*U Goldbecka (1785 r.) obocznie: ''Czerawolla'' SGKP też zna formę (jako ''Czerawola''). Wg autorów NMP, jest to zniekształcona (skrócona) *''Czerowa Wola'', od n.os. ''Czer'', ''Czyr''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zakręt'''
 
|'''Zakręt'''
Linia 20 342: Linia 20 646:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Hirschen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hirschen''.
 +
*Gwarowo: ''Zgȯn'' (do ''Zgȯnu'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielony Lasek'''
 
|'''Zielony Lasek'''
 
|Piecki
 
|Piecki
|2
+
|2?
 
|''Grünheide''
 
|''Grünheide''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Papiernia''. Rzeczywiście, w tej wsi znajdował się niegdyś taki zakład.
+
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Papiernia'', co w monografii Mrągowa i okolic Leyding wspomina jako nazwę starszą. Może więc przedwojenne? Rzeczywiście, w tej wsi znajdowała się niegdyś papiernia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zyzdrojowa Wola'''
 
|'''Zyzdrojowa Wola'''
Linia 20 373: Linia 20 679:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sixdroi''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sixdroi''.
 
*Dawniej też: ''Zyzdrój-Piecek'', ''Piecek'' (Teka Toruńska)
 
*Dawniej też: ''Zyzdrój-Piecek'', ''Piecek'' (Teka Toruńska)
 +
*Gwarowo: ''Pśecek'' / ''Zïzdroi̯ Pśeck''
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. wyżej ''Nowy Zyzdrój''.
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. wyżej ''Nowy Zyzdrój''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żabieniec'''
 
|'''Żabieniec'''
 
|Piecki
 
|Piecki
|6?
+
|1
 
|''Probergswerder''
 
|''Probergswerder''
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
|'''Probarski Ostrów''' (?)
+
| --
|W przedwojennych źródłach: ''Probarski Ostrów''. Dla nazwy ''Żabieniec'' nie znalazłem żadnego uzasadnienia, aczkolwiek brzmi ona trochę jak ludowe przezwisko, więc może kryje się za nim jakaś "ukryta" ludowa tradycja. Pewne źródła internetowe co prawda twierdzą, że Żabieniec istniał już w 1618 r. i podają zapis ''Szabiniec'' z tego roku, ale nie byłem w stanie tego faktu potwierdzić w żadnej literaturze.
+
|
 +
*W przedwojennych materiałach: ''Probarski Ostrów''.
 +
*W monografii powiatu mrągowskiego podana jest informacja, że Żabieniec istniał już w 1618 r. wraz z zapisem źródłowym ''Szabiniec'' z tego roku. Jako, że autorem tej części rzeczonej monografii jest Gustaw Leyding, uważam tę informację za wiarygodną i nie widzę powodu, by zmieniać obecną nazwę tego przysiółka. Niemniej, kontekst tej wzmianki mógłby być bardzo pomocny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bałowo'''
 
|'''Bałowo'''
Linia 20 513: Linia 20 822:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Obocznie: ''Łapinóżka'' (niem. ''Lapinuschka''). Na taką oboczną nazwę wskazują dane Leydinga (który podaje też formę zniemczoną) i terenowe. U przedwojennych tylko ''Jędrychowo''. Nazwa ''Łapinóżka'' jest ludową nazwą jeziora ''Lampasz'' (niem. ''Lampasch-See'') i prawdopodobnie wynikła z adideacji wcześniejszej nazwy pruskiej (1388 ''Lappaschken'', ''Lapask'').
+
*Dawniej też: ''Łapinóżka'' (1620 ''Lapinuschka''), ''Wólka'' (1618 ''Wolken''). Nazwa ''Łapinóżka'' jest ludową nazwą jeziora ''Lampasz'' (niem. ''Lampasch-See'') i prawdopodobnie wynikła z adideacji wcześniejszej nazwy pruskiej (1388 ''Lappaschken'', ''Lapask'').
*Gwarowo: ''Jendrïxovo''. W użyciu potocznym również funkcjonuje wyżej wymieniona n. ''Łapinóżka''.
+
*Gwarowo: ''Jendrïxovo''. W użyciu potocznym również funkcjonuje wyżej wymieniona historyczna n. ''Łapinóżka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karczewiec'''
 
|'''Karczewiec'''
Linia 20 522: Linia 20 831:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Duży Folwark''.
+
|Brak tradycji, folwark powstał około 1900 roku. U Leydinga: ''Duży Folwark''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kozarek Mały'''
 
|'''Kozarek Mały'''
Linia 20 599: Linia 20 908:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
+
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' (także jako ''Laski'') notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nibork'''
 
|'''Nibork'''
Linia 20 671: Linia 20 980:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Zorkwity'' (rzadko, pod wpływem niem.).
 
*Dawniej też: ''Zorkwity'' (rzadko, pod wpływem niem.).
*1414 ''Surquit'', 1449-51 ''Sorgkwitten'', 1451 ''Serkewit''.
+
*1414 ''Surquit''; 1449-51 ''Sorgkwitten''; 1451 ''Sarkewite'', ''Serkewit''.
 
*Gwarowo: ''Zorkfitï''. Ponadto, Leyding zapisał w 1926 formę "''Sórksickie Lasy''", co sugerowałoby starszą formę gwarową *''Sȯrkśitï''.
 
*Gwarowo: ''Zorkfitï''. Ponadto, Leyding zapisał w 1926 formę "''Sórksickie Lasy''", co sugerowałoby starszą formę gwarową *''Sȯrkśitï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 701: Linia 21 010:
 
|niemieckie (osobowe)
 
|niemieckie (osobowe)
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Siarloty'' (wym. gwarowa, w Tece Toruńskiej).
+
|Dawniej też: ''Szarloty'' (w Tece Toruńskiej: ''Siarloty'', forma gwarowa). Forma ta bywa spotykana do dziś, notuje ją PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągówka'''
 
|'''Szelągówka'''
Linia 20 809: Linia 21 118:
 
*Oryginalną nazwę miasta, Mazurzy spolszczyli jako ''Lec'' na długo przed wojną i w zasadzie tylko takiego wariantu nazwy (wymawianego w gwarze przez "e pochylone") używali. W starej literaturze co prawda można znaleźć różne inne warianty (podane powyżej), ale są one raczej tworami sztucznawymi, próbami stworzenia "bardziej polskiej" nazwy dla miasta (takie praktyki nie były rzadkie - por. formę ''Niedzbórz'' dla Niborka [Nidzicy] lub ''Rośle'' dla Reszla). Najbardziej spolszczony z tych wariantów, ''Łuczany'' zrobił zawrotną karierę po wojnie, kiedy miasto zostało świeżo wcielone do nowej, komunistycznej Polski. Nazwę ''Łuczany'' ochoczo przyjęli i używali nowi osadnicy i kiedy wydawałoby się, że uzus w kwestii użycia tej nazwy jest już wśród nowych mieszkańców miasta ustalony, weszła z butami władza ludowa i zarządzenie, aby przechrzcić miasto na ''Giżycko'' na cześć kaznodziei ewangelickiego i mazurskiego działacza Gustawa Gizewiusza (pierwotna, niezlatynizowana postać jego nazwiska miałaby brzmieć "Giżycki", stąd "Giżycko"). Ta decyzja wywołała protesty wśród miejscowej ludności (chyba jedyna tak szeroko oprotestowana zmiana nazwy na całych Mazurach), która żądała utrzymania nazwy ''Łuczany'' jednak mimo nacisków i próśb ze strony lokalnych władz, KUNM oraz władze centralne nie dały się przebłagać i ostatecznie utrwalił się ten sztuczny nowotwór "Giżycko", którą trwa do dziś. Pamiątką tej batalii o nazwę miasta są m.in. ulice ''Łuczańskie'' w kilku mazurskich miejscowościach, a także przepływający przez miasto ''Kanał Łuczański'' (w zasadzie jego oficjalna nazwa brzmi "Kanał Giżycki", ale ludność miasta wciąż używa tej starszej postaci nazwy). Mimo, iż uważam, że warto o formie "Łuczany" pamiętać, choćby ze względu na jej powojenną historię (jest to swoisty symbol oporu przeciw chrztom KUNM), to jednak jedynym autentycznie używanym, ludowym spolszczeniem nazwy oryginalnej jest ''Lec'' (ta forma również oddaje pruski oryginał najdokładniej) i uważam, że właśnie tę najstarszą, najpierwotniejszą polską formę należy przywrócić jako oficjalną.
 
*Oryginalną nazwę miasta, Mazurzy spolszczyli jako ''Lec'' na długo przed wojną i w zasadzie tylko takiego wariantu nazwy (wymawianego w gwarze przez "e pochylone") używali. W starej literaturze co prawda można znaleźć różne inne warianty (podane powyżej), ale są one raczej tworami sztucznawymi, próbami stworzenia "bardziej polskiej" nazwy dla miasta (takie praktyki nie były rzadkie - por. formę ''Niedzbórz'' dla Niborka [Nidzicy] lub ''Rośle'' dla Reszla). Najbardziej spolszczony z tych wariantów, ''Łuczany'' zrobił zawrotną karierę po wojnie, kiedy miasto zostało świeżo wcielone do nowej, komunistycznej Polski. Nazwę ''Łuczany'' ochoczo przyjęli i używali nowi osadnicy i kiedy wydawałoby się, że uzus w kwestii użycia tej nazwy jest już wśród nowych mieszkańców miasta ustalony, weszła z butami władza ludowa i zarządzenie, aby przechrzcić miasto na ''Giżycko'' na cześć kaznodziei ewangelickiego i mazurskiego działacza Gustawa Gizewiusza (pierwotna, niezlatynizowana postać jego nazwiska miałaby brzmieć "Giżycki", stąd "Giżycko"). Ta decyzja wywołała protesty wśród miejscowej ludności (chyba jedyna tak szeroko oprotestowana zmiana nazwy na całych Mazurach), która żądała utrzymania nazwy ''Łuczany'' jednak mimo nacisków i próśb ze strony lokalnych władz, KUNM oraz władze centralne nie dały się przebłagać i ostatecznie utrwalił się ten sztuczny nowotwór "Giżycko", którą trwa do dziś. Pamiątką tej batalii o nazwę miasta są m.in. ulice ''Łuczańskie'' w kilku mazurskich miejscowościach, a także przepływający przez miasto ''Kanał Łuczański'' (w zasadzie jego oficjalna nazwa brzmi "Kanał Giżycki", ale ludność miasta wciąż używa tej starszej postaci nazwy). Mimo, iż uważam, że warto o formie "Łuczany" pamiętać, choćby ze względu na jej powojenną historię (jest to swoisty symbol oporu przeciw chrztom KUNM), to jednak jedynym autentycznie używanym, ludowym spolszczeniem nazwy oryginalnej jest ''Lec'' (ta forma również oddaje pruski oryginał najdokładniej) i uważam, że właśnie tę najstarszą, najpierwotniejszą polską formę należy przywrócić jako oficjalną.
 
*Gwarowo: ''Lyc'' / ''Lïc'' (Gen. -''u'').
 
*Gwarowo: ''Lyc'' / ''Lïc'' (Gen. -''u'').
 +
*Po litewsku: ''Lėcius''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Niegocin'''
 
|'''Niegocin'''
Linia 20 836: Linia 21 146:
 
|włoskie (sztuczne)
 
|włoskie (sztuczne)
 
| --
 
| --
|Jeszcze przed I wojną istniało w Lecu osiedle ''Villa Nova'' (nazwa o "snobistycznym" zabarwieniu), zniszczone podczas Wielkiej Wojny (na międzywojennych mapach niemieckich widnieje jako obiekt zniszczony). Po wojnie (bez żadnych ustaleń KUNM) spolszczono nazwę tego miejsca (dziś istniejącego jako osiedle domków jednorodzinnych) jako ''Wilanów'', zapewne inspirując się warszawskim Wilanowem.
+
|Jeszcze przed I Wojną Światową istniało w Lecu osiedle ''Villa Nova'' (nazwa o "snobistycznym" zabarwieniu), zniszczone podczas Wielkiej Wojny (na międzywojennych mapach niemieckich widnieje jako obiekt zniszczony). Po wojnie (bez żadnych ustaleń KUNM) spolszczono nazwę tego miejsca (dziś istniejącego jako osiedle domków jednorodzinnych) jako ''Wilanów'', zapewne inspirując się warszawskim Wilanowem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ryn'''
 
|'''Ryn'''
Linia 21 091: Linia 21 401:
 
|1
 
|1
 
|''Soldahnen''
 
|''Soldahnen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja.
+
|
 +
*Nazwa (notowana w zapiskach od XVI w.) pochodzi od n. osobowej o niepewnym pochodzeniu, być może pruskim lub litewskim.
 +
*Gwarowo: ''Sou̯danï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Sołdany'''
 
|'''Nowe Sołdany'''
Linia 21 099: Linia 21 411:
 
|1
 
|1
 
|''Neu Soldahnen''
 
|''Neu Soldahnen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 21 112: Linia 21 424:
 
*W latach 1938-45 oficjalnie: ''Spirgsten'' (powód zmiany pisowni dla mnie zupełnie niejasny).
 
*W latach 1938-45 oficjalnie: ''Spirgsten'' (powód zmiany pisowni dla mnie zupełnie niejasny).
 
*1480 ''Spirgsten'', 1507 ''Spircks''. Nazwa pruska, przez Mazurów spolonizowano jako ''Śpierst'' (także spotykane brzmienie ''Śpierśt''). Po wojnie zastąpiono tę piękną, staropruską nazwę ahistorycznym nowotworem "Spytkowo". Być może nazwa "Śpierst" brzmiała nowym osadnikom obco, "dziwnie". Niemniej, powrót do nazwy oryginalnej jest tu konieczny.
 
*1480 ''Spirgsten'', 1507 ''Spircks''. Nazwa pruska, przez Mazurów spolonizowano jako ''Śpierst'' (także spotykane brzmienie ''Śpierśt''). Po wojnie zastąpiono tę piękną, staropruską nazwę ahistorycznym nowotworem "Spytkowo". Być może nazwa "Śpierst" brzmiała nowym osadnikom obco, "dziwnie". Niemniej, powrót do nazwy oryginalnej jest tu konieczny.
 +
*Gwarowo: ''Špi̯erst''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sterławki Małe'''
 
|'''Sterławki Małe'''
Linia 21 121: Linia 21 434:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Styrławki Małe''.
 
*Dawniej też: ''Styrławki Małe''.
*Pierwotnie: ''Dillen'' (1407), nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia. Później zastąpiona nazwą obecną, ponowioną od sąsiedniej wsi ''Sterławki Wielkie'' (obecnie w gm. Ryn). Po więcej wyjaśnień, zob. ''Sterławki Wielkie'', gm. Ryn.
+
*Pierwotnie: ''Dillen'' (1407), nazwa pruskiego pochodzenia. Później zastąpiona nazwą obecną, ponowioną od sąsiedniej wsi ''Sterławki Wielkie'' (obecnie w gm. Ryn). Po więcej wyjaśnień, zob. ''Sterławki Wielkie'', gm. Ryn.
 
*Istniejąca pomiędzy Sterławkami Małymi a Wielkimi popegeerowska miejscowość ''Sterławki Średnie'' jest nowym wybudowaniem, nie istniała przed wojną.
 
*Istniejąca pomiędzy Sterławkami Małymi a Wielkimi popegeerowska miejscowość ''Sterławki Średnie'' jest nowym wybudowaniem, nie istniała przed wojną.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 190: Linia 21 503:
 
|'''Wilkasy'''
 
|'''Wilkasy'''
 
|Giżycko
 
|Giżycko
|1~4
+
|1
 
|''Willkassen''
 
|''Willkassen''
 
|pruskie
 
|pruskie
Linia 21 197: Linia 21 510:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wolfsee''. Nazwa ponowiona od sąsiedniego majątku ''Wolfsee'' (ob. ''Wilkaski'', p. wyżej), jest jednocześnie przywróceniem oryginalnej niemieckiej nazwy wsi, funkcjonującej w XV w.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wolfsee''. Nazwa ponowiona od sąsiedniego majątku ''Wolfsee'' (ob. ''Wilkaski'', p. wyżej), jest jednocześnie przywróceniem oryginalnej niemieckiej nazwy wsi, funkcjonującej w XV w.
 
*1493 ''Wilkasch'' alias ''Wolffsehe''. Pierwotnie więc funkcjonowały dwie nazwy - pruska i niemiecka, będące odpowiednikami znaczeniowymi. W XIX w. historyczna nazwa ''Wolffsehe'' (w uwspółcześnionej wersji ''Wolfsee'') posłużyła za miano przynależącego do wsi majątku ''Wilkaski'' (p. wyżej), a w czasach hitlerowskich uogólniono ją na całe Wilkasy.
 
*1493 ''Wilkasch'' alias ''Wolffsehe''. Pierwotnie więc funkcjonowały dwie nazwy - pruska i niemiecka, będące odpowiednikami znaczeniowymi. W XIX w. historyczna nazwa ''Wolffsehe'' (w uwspółcześnionej wersji ''Wolfsee'') posłużyła za miano przynależącego do wsi majątku ''Wilkaski'' (p. wyżej), a w czasach hitlerowskich uogólniono ją na całe Wilkasy.
*Gwarowo: ''ɣ́ilkasï''.
+
*Gwarowo: ''ɣ́ilkasï'' (do ''ɣ́ilkasůf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wronka'''
 
|'''Wronka'''
Linia 21 219: Linia 21 532:
 
*Pierwotnie: ''Warrnaw'' (1507). Nazwa pruska (od prus. ''warni'' - wrona), z czasem zastąpiona przez jej dosłowną polską kalkę. W czasach hitlerowskich powrót do formy opartej na pruskim oryginale.
 
*Pierwotnie: ''Warrnaw'' (1507). Nazwa pruska (od prus. ''warni'' - wrona), z czasem zastąpiona przez jej dosłowną polską kalkę. W czasach hitlerowskich powrót do formy opartej na pruskim oryginale.
 
*W polskim nazewnictwie rzuca się pewna niekonsekwencja: ''Wrony'', ale ''Wronka'' (regularnie byłoby Wrony/Wronki lub Wrona/Wronka), niemniej taki stan rzeczy panuje już u Kętrzyńskiego, więc chyba nie widzę przesłanek, aby to zmieniać. Niemniej, u Leydinga mamy konsekwentnie ''Wrona'' i ''Wronka'' (być może poprawka?), a w zapisach gwarowych pojawia się forma ''Wronki''.
 
*W polskim nazewnictwie rzuca się pewna niekonsekwencja: ''Wrony'', ale ''Wronka'' (regularnie byłoby Wrony/Wronki lub Wrona/Wronka), niemniej taki stan rzeczy panuje już u Kętrzyńskiego, więc chyba nie widzę przesłanek, aby to zmieniać. Niemniej, u Leydinga mamy konsekwentnie ''Wrona'' i ''Wronka'' (być może poprawka?), a w zapisach gwarowych pojawia się forma ''Wronki''.
 +
*Gwarowo: ''Vrȯnï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wrony Nowe'''
 
|'''Wrony Nowe'''
Linia 21 286: Linia 21 600:
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
+
|
 +
*Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
 +
*W PRNG notowany wariant: ''Kamień''. Zapewne potoczna nazwa powojenna, unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Diabla Góra'''
 
|'''Diabla Góra'''
Linia 21 353: Linia 21 669:
 
|
 
|
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda''. Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
+
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda'' (tak oficjalnie do 2000 r.). Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 408: Linia 21 724:
 
|1
 
|1
 
|''Soltmahnen''
 
|''Soltmahnen''
|osobowe
+
|osobowe (niemieckie?)
 
| --
 
| --
|Wieś założona przez braci Jana i Pawła ''Sołtmanów''. Nazwisko może bałtyckiego pochodzenia?
+
|
 +
*Wieś założona przez braci Jana i Pawła ''Sołtmanów''. Autorzy NMP uważają to nazwisko za niemieckie.
 +
*Gwarowo: ''Soltmanï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wolisko'''
 
|'''Wolisko'''
Linia 21 430: Linia 21 748:
 
|
 
|
 
*Osada ochodzi dziś za część Żywek, nie wiem na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
 
*Osada ochodzi dziś za część Żywek, nie wiem na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
*Nazwa polska pojawia się już w źródłach przedwojennych (również w formie ''Wyrzywilk''), ale nie wiem jaka jest jej geneza. Potrzebna dokumentacja hist.
+
*Nazwa polska pojawia się już w źródłach przedwojennych (również w formie ''Wyrzywilk''), ale nie wiem jaka jest jej geneza (być może bałtycka). Potrzebna dokumentacja hist.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żabinka'''
 
|'''Żabinka'''
Linia 21 677: Linia 21 995:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Eisermühl''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Eisermühl''.
 
*1475 ''Eisermühle''. Nazwa niemiecka, oboczna do pruskiej. Przywrócona w okresie hitlerowskim.
 
*1475 ''Eisermühle''. Nazwa niemiecka, oboczna do pruskiej. Przywrócona w okresie hitlerowskim.
 +
*Gwarowo: ''Staźvinï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierciejki'''
 
|'''Wierciejki'''
Linia 21 686: Linia 22 005:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 +
*Przed 2007 r. oficjalnie ''Wierciójki''. Nie wiem, jak forma ta znalazła się w urzędowym użyciu, ale jest wyraźnie zniekształcona względem tradycyjnej (i normatywnej, według ustaleń KUNM) formy ''Wierciejki''.
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 +
*Gwarowo: ''Źerćei̯kˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyłudki'''
 
|'''Wyłudki'''
Linia 21 706: Linia 22 027:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Wiszowate'', ''Wysowate''.
 
*Dawniej też: ''Wiszowate'', ''Wysowate''.
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela, przydałyby się jednak informacje etym.
+
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela, polskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bachorza'''
 
|'''Bachorza'''
Linia 21 730: Linia 22 051:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Osada bez przedwojennej polskiej nazwy. Nazwę obecną przejęto od n. lasu ''Dzikowizna'' (gwarowe ''Dzikojizna'' u Leydinga; po niem. ''Wilde Erde''), śród którego ta osada się znajduje. Nie można wykluczyć, że to przeniesienie zaszło naturalnie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Głąbowo'''
 
|'''Głąbowo'''
Linia 22 335: Linia 22 656:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja. Wieś leży nad niewielkim jeziorem o tej samej nazwie.
+
|
 +
*1534 ''Talken''. Nazwa pruska, zapewne osobowego pochodzenia.
 +
*Gwarowo: ''Talkˊi'' (do ''Talk'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężówka'''
 
|'''Wężówka'''
Linia 22 373: Linia 22 696:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|1513 ''Selken''. Stąd nazwa polska. Forma niem. ''Selken'' funkcjonowała (obocznie do ''Neuhof'') jeszcze pod koniec XVIII w., o czym świadczy spis Goldbecka z 1785. Potrzebne informacje dot. pochodzenia tej nazwy.
+
|
 +
*1513 ''Selken'', ''Selkau''. Stąd nazwa polska. Forma niem. ''Selken'' funkcjonowała (obocznie do ''Neuhof'') jeszcze pod koniec XVIII w., o czym świadczy spis Goldbecka z 1785. Przez autorów NMP nazwa ta uważana jest za pruską.
 +
*Gwarowo: ''Zelkˊi'' (do ''Zelk'')
 
|}
 
|}
  
Linia 22 399: Linia 22 724:
 
*Inną kwestią, chociaż blisko powiązaną z wyżej wspomnianą przestawką, jest kwestia utworzonego od nazwy miasta przymiotnika. Przymiotnik od ''Łek'' brzmi ''łecki'' i, co ciekawe, przestawka do postaci "Ełk" nie wywołała zmiany formy przymiotnika. Nawet wtedy, kiedy nazwa miasta już od dawna brzmiała "Ełk", utworzony od niej przymiotnik wciąż brzmiał "łecki" i w zasadzie tylko taki spotykamy w przedwojennej literaturze. Chyba najbardziej znanym przykładem użycia tej formy jest nazwa gazety ''Przyjaciel Ludu Łecki'', wydawanej przez G. Gizewiusza i M. Giersza. Dla każdego, kto był w jakiś sposób zaznajomiony ze sprawą mazurską i pruską wiedział, że przymiotnikiem od Ełku jest "łecki". Formę "ełcki" (być może używaną już wcześniej przez postronnych?) wprowadzono tak naprawdę po wojnie, wraz z oficjalnymi ustaleniami KUNM (które mówiły o powiecie "ełckim"), zapewne dla uregularyzowania nazwy i ułatwienie sprawy nowym osadnikom, którzy mogli zasady "Ełk - łecki" nie rozumieć. Niemniej, uważam że warto przypomnieć historyczną formę "łecki" i używać jej (zwłaszcza miłośnicy lokalnej historii powinni o to zabiegać). Jest ona bardziej prestiżowa, lepiej nawiązuje do mazurskiej tradycji i zapisała się w historii Mazur tytułem wspomnianej wcześniej gazety. Jedyną jej wadą jest to, że może się mylić z przymiotnikiem "lecki" od Leca (Giżycka), niemniej dawniej jakoś sobie z tym radzono i uważam, że tradycja jest najważniejsza. Dlatego też w niniejszym projekcie, używam właśnie tej formy jako przymiotnika od nazwy "Ełk".
 
*Inną kwestią, chociaż blisko powiązaną z wyżej wspomnianą przestawką, jest kwestia utworzonego od nazwy miasta przymiotnika. Przymiotnik od ''Łek'' brzmi ''łecki'' i, co ciekawe, przestawka do postaci "Ełk" nie wywołała zmiany formy przymiotnika. Nawet wtedy, kiedy nazwa miasta już od dawna brzmiała "Ełk", utworzony od niej przymiotnik wciąż brzmiał "łecki" i w zasadzie tylko taki spotykamy w przedwojennej literaturze. Chyba najbardziej znanym przykładem użycia tej formy jest nazwa gazety ''Przyjaciel Ludu Łecki'', wydawanej przez G. Gizewiusza i M. Giersza. Dla każdego, kto był w jakiś sposób zaznajomiony ze sprawą mazurską i pruską wiedział, że przymiotnikiem od Ełku jest "łecki". Formę "ełcki" (być może używaną już wcześniej przez postronnych?) wprowadzono tak naprawdę po wojnie, wraz z oficjalnymi ustaleniami KUNM (które mówiły o powiecie "ełckim"), zapewne dla uregularyzowania nazwy i ułatwienie sprawy nowym osadnikom, którzy mogli zasady "Ełk - łecki" nie rozumieć. Niemniej, uważam że warto przypomnieć historyczną formę "łecki" i używać jej (zwłaszcza miłośnicy lokalnej historii powinni o to zabiegać). Jest ona bardziej prestiżowa, lepiej nawiązuje do mazurskiej tradycji i zapisała się w historii Mazur tytułem wspomnianej wcześniej gazety. Jedyną jej wadą jest to, że może się mylić z przymiotnikiem "lecki" od Leca (Giżycka), niemniej dawniej jakoś sobie z tym radzono i uważam, że tradycja jest najważniejsza. Dlatego też w niniejszym projekcie, używam właśnie tej formy jako przymiotnika od nazwy "Ełk".
 
*Gwarowo: ''U̯ek'' (do ''U̯ku''), ''Jeu̯k''. Jak widać, w lokalnym użyciu gwarowym forma bezprzestawkowa przetrwała (obocznie do przestawionej) do czasów współczesnych.
 
*Gwarowo: ''U̯ek'' (do ''U̯ku''), ''Jeu̯k''. Jak widać, w lokalnym użyciu gwarowym forma bezprzestawkowa przetrwała (obocznie do przestawionej) do czasów współczesnych.
 +
*Po litewsku: ''Lykas'' (we współczesnej literaturze często ''Lukas'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Baranki'''
 
|'''Baranki'''
Linia 22 469: Linia 22 795:
 
|Ełk
 
|Ełk
 
|1
 
|1
|''Bienen''
+
|''Bienien''
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
Linia 22 609: Linia 22 935:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Na mapach Geoportalu: ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
+
|Na mapach Geoportalu i w PRNG (jako wariant): ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Judziki'''
 
|'''Judziki'''
Linia 22 717: Linia 23 043:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
 +
*Nieurzędowo także: ''Malczewo''. Jest to forma zniekształcona.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Malinówka Mała'''
 
|'''Malinówka Mała'''
Linia 22 792: Linia 23 120:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie także: ''Mleczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynik'''
 
|'''Młynik'''
Linia 22 981: Linia 23 309:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
*Również spotykany wariant: ''Różyńsk''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różyńsk''.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
Linia 23 061: Linia 23 389:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sorden''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sorden''.
*N. wsi od nazw. odbiorcy nadania, Jana Sordacha. Potrzebne informacje etym., co do pochodzenia antroponimu (germańskie? A może jednak bałtyckie?).
+
*Dawniej też: ''Sordaki''.
 +
*N. wsi od nazw. odbiorcy nadania, Jana Sordacha. Geneza tego nazwiska nie jest do końca jasna - autorzy NMP zestawiają je z nazwiskami ''Szordak'', ''Sordal'', ''Sordyk'' (a to z stpol. ''surdać'', ''szurdać'' "dąsać się" lub łac. ''surdus'' "głuchy").
 +
*Gwarowo: ''Sordaxi''. Notowana w potocznym użyciu także forma ''Zordeń'', będąca spolszczeniem nazwy używanej za Hitlera.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Straduny'''
 
|'''Straduny'''
Linia 23 069: Linia 23 399:
 
|prusko-jaćwieskie
 
|prusko-jaćwieskie
 
| --
 
| --
|
+
|Osada znana dziś jako ''Zalesie'' widnieje na przedwojennych mapach jako część Stradun, bez wydzielonej nazwy.
*Potrzebna dokumentacja i dane etym.
 
*Osada znana dziś jako ''Zalesie'' widnieje na przedwojennych mapach jako część Stradun, bez wydzielonej nazwy.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Suczki'''
 
|'''Suczki'''
Linia 23 105: Linia 23 433:
 
|osobowe
 
|osobowe
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Zalesie'' (w XVI w., dok. 1536 ''Zalusche''). Odbiorcą nadania był Michał Piętkowski, stąd podawana w źródłach internetowych n. ''Penthkoffsky'' (= pol. *''Piętkowskie''), nie znalazłem jednak dla niej potwierdzenia. Nazwa ''Szeligi'' od herbowego nazwiska Szeliga, o prawdopodobnie germańskiej genezie.
+
|Dawniej też: ''Zalesie'' (w XVI w., dok. 1536 ''Zalusche''). Odbiorcą nadania był Michał Piętkowski, stąd podawana w źródłach internetowych n. ''Penthkoffsky'' (= pol. *''Piętkowskie''), nie znalazłem jednak dla niej potwierdzenia - może wynika z błędnej interpretacji nazwiska jako n. miejscowej. Nazwa ''Szeligi'' od herbowego nazwiska Szeliga, o prawdopodobnie germańskiej genezie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śniepie'''
 
|'''Śniepie'''
Linia 23 131: Linia 23 459:
 
|1
 
|1
 
|''Tratzen''
 
|''Tratzen''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
 
|Nazwa w latach 1938-45: ''Trabenau''.
 
|Nazwa w latach 1938-45: ''Trabenau''.
Linia 23 139: Linia 23 467:
 
|1
 
|1
 
|''Wittinnen''
 
|''Wittinnen''
|pruskie?
+
|osobowe (polskie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Wityń'', ''Wytyń'', ''Wityńskie''? (1532 ''Wittinsken''). Odbiorcą nadania był Wojtek ''Wityński''. Potrzebne informacje etymologiczne.
+
*Dawniej też: ''Wityń'', ''Wytyń'', ''Wityńskie''? (1532 ''Wittinsken''). Odbiorcą nadania był Wojtek ''Wityński'' - nazwisko słowiańskiej lub bałtyckiej proweniencji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Woszczele'''
 
|'''Woszczele'''
Linia 23 148: Linia 23 476:
 
|1
 
|1
 
|''Woszellen''
 
|''Woszellen''
|osobowe (jaćwieskie?)
+
|osobowe (polskie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neumalken''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neumalken''.
 
*Dawniej też: ''Nowa Małkiń'' (XVI w., u Kętrzyńskiego bez podania formy źródłowej). W okresie hitlerowskim wprowadzono formę nawiązującą do tej historycznej nazwy.
 
*Dawniej też: ''Nowa Małkiń'' (XVI w., u Kętrzyńskiego bez podania formy źródłowej). W okresie hitlerowskim wprowadzono formę nawiązującą do tej historycznej nazwy.
*Nazwa ''Woszczele'' od n. odbiorcy nadania, Marcina Woszczelka (dok. ''Woszczilka''). Potrzebne informacje etym.
+
*Nazwa ''Woszczele'' od n. odbiorcy nadania, Marcina Woszczelka (dok. ''Woszczilka''), pierwotnie mogła brzmieć ''Woszczelki'' (1600 ''Woschtzilken''). Geneza nazwiska niepewna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdedy'''
 
|'''Zdedy'''
Linia 23 164: Linia 23 492:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stettenbach''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stettenbach''.
 
*Nazwa ponowiona od jez. ''Zdedy'' (1595 ''Steden''), bałtyckiego pochodzenia.
 
*Nazwa ponowiona od jez. ''Zdedy'' (1595 ''Steden''), bałtyckiego pochodzenia.
 +
*Gwarowo: ''Zdïdï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdunki'''
 
|'''Zdunki'''
Linia 23 174: Linia 23 503:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ulrichsfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ulrichsfelde''.
 
*Dawniej też: ''Zduny'' (XV w., 1465 ''Sdunen'').
 
*Dawniej też: ''Zduny'' (XV w., 1465 ''Sdunen'').
 +
*Gwarowo: ''Zdunkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borzymy'''
 
|'''Borzymy'''
Linia 23 238: Linia 23 568:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 +
*PRNG notuje wariant: ''Gołubie''. Postać urzędowa jednak zgodna z przedwojenną tradycją.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 23 248: Linia 23 579:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki''. Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
+
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki'', zaś współcześnie obocznie ''Gołubka'' (PRNG). Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
Linia 23 532: Linia 23 863:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Stace'' (tak też w gwarze, być może wynik mazurzenia).
 +
*1479 ''Statz'', 1482 ''Staczen''. Nazwa pochodzi od nazwiska odbiorców nadania - Stańka i Jana ''Staczków''. Prawdopodobnie bałtyckiego pochodzenia, chociaż autorzy NMP nie wykluczają związku ze "Stanisławem" (zdrobniałe ''Stac'', ''Stacko'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Cimochy'''
 
|'''Stare Cimochy'''
Linia 23 589: Linia 23 922:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Waldwerder''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Waldwerder''.
 +
*Gwarowo: ''Vˊeřbovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wysokie'''
 
|'''Wysokie'''
Linia 23 625: Linia 23 960:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kechlersdorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kechlersdorf''.
*Dawniej też: ''Socie'' (Teka Toruńska).
+
*Dawniej też: ''Socie'' (Teka Toruńska, zapis gwarowy).
*N. wsi od odbiorców nadania w 1493 r. Potrzebne informacje etymologiczne.
+
*N. wsi od nazwiska odbiorców nadania w 1493 r. Potrzebne informacje etymologiczne.
 +
*Gwarowo: ''Soč́e''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bzury'''
 
|'''Bzury'''
Linia 23 846: Linia 24 182:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Koszinowen'' (koniec XVIII w.)
 
*Oboczna n. niem. ''Koszinowen'' (koniec XVIII w.)
*Dawniej też: ''Kozinowo'', ''Kozinowo'', ''Koszynowy'', ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'' (to ostatnie tylko u Leydinga).
+
*Dawniej też: ''Kozinowo'', ''Koszynowy'', ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'' (to ostatnie tylko u Leydinga).
 
*1480 ''Andres'', ''Andreswald''; 1559 ''Andrissowo''; po 1559 ''Kozinowen''.
 
*1480 ''Andres'', ''Andreswald''; 1559 ''Andrissowo''; po 1559 ''Kozinowen''.
 
*Wieś o dwu obocznych nazwach - niem. ''Andreaswalde'' (wtórnie spolszczone jako ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'') oraz pol. ''Kosinowo'' (również w innych wariantach, wymienionych wyżej - trudno stwierdzić, który jest pierwotny, brak też danych ludowych). Ostatecznie po wojnie zatwierdzono pol. ''Kosinowo'', formę przeważającą w tradycji przedwojennej.
 
*Wieś o dwu obocznych nazwach - niem. ''Andreaswalde'' (wtórnie spolszczone jako ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'') oraz pol. ''Kosinowo'' (również w innych wariantach, wymienionych wyżej - trudno stwierdzić, który jest pierwotny, brak też danych ludowych). Ostatecznie po wojnie zatwierdzono pol. ''Kosinowo'', formę przeważającą w tradycji przedwojennej.
Linia 23 890: Linia 24 226:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
*Dawniej też: ''Kurczątki''.
+
*Dawniej też: ''Kurczątki''. Tak w ustaleniach KUNM i oficjalnie do 2005 roku. Potoczne użycie zna też formę ''Kurczątka'' (nie spotykaną przed wojną).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipińskie Małe'''
 
|'''Lipińskie Małe'''
Linia 24 013: Linia 24 349:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stahnken''. Ta sztuczna nazwa upamiętnia jednego z odbiorców nadania, ''Stanka''.
+
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stahnken''. Ta sztuczna nazwa upamiętnia jednego z odbiorców nadania, ''Stanka'' Kitki.
 
*Pierwotnie: ''Sokoły'' (1509 ''Socollen'').
 
*Pierwotnie: ''Sokoły'' (1509 ''Socollen'').
 +
*Gwarowo: ''Sokou̯kˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sołtmany'''
 
|'''Sołtmany'''
Linia 24 020: Linia 24 357:
 
|1
 
|1
 
|''Soltmahnen''
 
|''Soltmahnen''
|pruskie?
+
|osobowe (niemieckie?)
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja i informacje etym.
+
|Po wyjaśnienia etymologiczne, zob. ''Sołtmany'' w gm. Kruklanki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Taczki'''
 
|'''Taczki'''
Linia 24 040: Linia 24 377:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kölmersdorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kölmersdorf''.
*Forma niem. oraz opracowania przedwojenne wskazują dość jednoznacznie na postać ''Wiśniewo''. Po wojnie jednak ustalono postać "Wiśniowo" (dość nietypową jak na ten region - lokalne toponimy raczej zachowują kontrast -''owo''/-''ewo'') z członem dookreślającym "Ełckie". Być może warte naprostowania, chociaż przydałyby się też dane gwarowe, które mogłyby wskazać, jaki jest uzus wśród ludności mazurskiej (w Tece Toruńskiej niestety brak tej wsi).
+
*Forma niem. oraz opracowania przedwojenne wskazują dość jednoznacznie na postać ''Wiśniewo''. Po wojnie jednak ustalono postać "Wiśniowo" (dość nietypową jak na ten region - lokalne toponimy raczej zachowują kontrast -''owo''/-''ewo'') z członem dookreślającym "Ełckie". Być może warte naprostowania, zwłaszcza że użycie gwarowe również wskazuje na postać z suf. -''ewo''.
 +
*Gwarowo: ''Vźišńevo''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wojtele'''
 
|'''Wojtele'''
Linia 24 050: Linia 24 388:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Woiten''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Woiten''.
*Potrzebna dokumentacja i informacje etym.
+
*Gwarowo: ''Voi̯tele''. Nazwa prawdopodobnie od prusko-jaćwieskiej nazwy osobowej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady-Tworki'''
 
|'''Zawady-Tworki'''
Linia 24 062: Linia 24 400:
 
*Przed wojną: ''Zawady'', w Tece Toruńskiej także: ''Strażnica''. Ta druga nazwa nawiązuje do istnienia tutaj niegdyś strażnicy przygranicznej, która również znalazła odzwierciedlenia w sztucznym chrzcie nadanym za Hitlera.
 
*Przed wojną: ''Zawady'', w Tece Toruńskiej także: ''Strażnica''. Ta druga nazwa nawiązuje do istnienia tutaj niegdyś strażnicy przygranicznej, która również znalazła odzwierciedlenia w sztucznym chrzcie nadanym za Hitlera.
 
*Po wojnie ustalono tę nazwę jako ''Zawady-Tworki'', zapewne w celu odróżnienia od innych licznych miejscowości o nazwie "Zawady". Człon "Tworki" ponowiony od pobliskiej miejscowości ''Tworki'' (w woj. podlaskim, gm. Rajgród). Przed wojną miejscowości te sąsiadowały zza miedzy - Zawady po stronie pruskiej, a Tworki po polskiej. Niemniej, nie ma żadnego historycznego uzasadnienia dla formy "Zawady-Tworki" - taka forma nigdy nie funkcjonowała i wprowadziła ją sztucznie KUNM. Uważam, że w razie konieczności dookreślenia, należałoby ustalić tę nazwę jako ''Zawady Wiśniowskie'' (według dookreślenia niemieckiego) lub (może jeszcze lepiej) jako ''Zawady-Strażnica'', wykorzystując wariantywną nazwę z Teki Toruńskiej.
 
*Po wojnie ustalono tę nazwę jako ''Zawady-Tworki'', zapewne w celu odróżnienia od innych licznych miejscowości o nazwie "Zawady". Człon "Tworki" ponowiony od pobliskiej miejscowości ''Tworki'' (w woj. podlaskim, gm. Rajgród). Przed wojną miejscowości te sąsiadowały zza miedzy - Zawady po stronie pruskiej, a Tworki po polskiej. Niemniej, nie ma żadnego historycznego uzasadnienia dla formy "Zawady-Tworki" - taka forma nigdy nie funkcjonowała i wprowadziła ją sztucznie KUNM. Uważam, że w razie konieczności dookreślenia, należałoby ustalić tę nazwę jako ''Zawady Wiśniowskie'' (według dookreślenia niemieckiego) lub (może jeszcze lepiej) jako ''Zawady-Strażnica'', wykorzystując wariantywną nazwę z Teki Toruńskiej.
 +
*Gwarowo: ''Zavadi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żelazki'''
 
|'''Żelazki'''
Linia 24 246: Linia 24 585:
 
|1
 
|1
 
|''Werder''
 
|''Werder''
|polskie
+
|niemieckie
 
| --
 
| --
 
|Dawniej też: ''Sobrost'' (tylko u Kętrzyńskiego), nazwa zapewne pruskiego pochodzenia. Potrzebna dokumentacja i więcej informacji.
 
|Dawniej też: ''Sobrost'' (tylko u Kętrzyńskiego), nazwa zapewne pruskiego pochodzenia. Potrzebna dokumentacja i więcej informacji.
Linia 24 356: Linia 24 695:
 
|polskie
 
|polskie
 
|(Zawady)
 
|(Zawady)
|Nazwa w latach 1938-45: ''Auglitten''. Ta sztuczna forma nawiązuje do nazwiska odbiorcy nadania w Zawadach, Jakuba ''Auglittau'' (nazwisko pochodzenia bałtyckiego).
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Auglitten''. Ta sztuczna forma nawiązuje do nazwiska odbiorcy nadania w Zawadach, Jakuba ''Auglittau'' (nazwisko pochodzenia bałtyckiego).
 +
*Gwarowo: ''Zavadï''.
 
|}
 
|}
  
Linia 24 383: Linia 24 724:
 
*Miasto o dwóch obocznych nazwach. Nazwa ''Margrabowa'' (z rzadka także w r. nijakim, ''Margrabowo'', jedynie u Kolberga znajdujemy też zniekształcone postaci ''Balgrabowa'', -''owo'') pochodzi od tytułu margrabiego brandenburskiego Albrechta Hohenzollerna, który nadał miastu przywilej. Wśród ludności mazurskiej funkcjonowała obocznie nazwa ''Olecko'' (ludowe też ''Oleck'', z regularną zmianą rodzaju na męski - por. ''Rożyńsk'', ''Skomack''), co z kolei jest ponowione od jeziora o tej samej nazwie, która jest tworem polskim, utworzonym od staropruskiej n. rzeki ''Lega'' (*O-leg-ьsko), nad którą leży miasto. Po wojnie to nazwa ''Olecko'' znalazła aprobatę KUNM. Według ustaleń, przymiotnik od Olecka brzmi "olecki", ale w miejscowej gwarze brzmiał on "oleckowski" (tak np. w Tece Toruńskiej, mówiąca o jeziorze "Oleckowskim").
 
*Miasto o dwóch obocznych nazwach. Nazwa ''Margrabowa'' (z rzadka także w r. nijakim, ''Margrabowo'', jedynie u Kolberga znajdujemy też zniekształcone postaci ''Balgrabowa'', -''owo'') pochodzi od tytułu margrabiego brandenburskiego Albrechta Hohenzollerna, który nadał miastu przywilej. Wśród ludności mazurskiej funkcjonowała obocznie nazwa ''Olecko'' (ludowe też ''Oleck'', z regularną zmianą rodzaju na męski - por. ''Rożyńsk'', ''Skomack''), co z kolei jest ponowione od jeziora o tej samej nazwie, która jest tworem polskim, utworzonym od staropruskiej n. rzeki ''Lega'' (*O-leg-ьsko), nad którą leży miasto. Po wojnie to nazwa ''Olecko'' znalazła aprobatę KUNM. Według ustaleń, przymiotnik od Olecka brzmi "olecki", ale w miejscowej gwarze brzmiał on "oleckowski" (tak np. w Tece Toruńskiej, mówiąca o jeziorze "Oleckowskim").
 
*W niemieckim urzędowym użyciu, miasto (do 1928 roku) nosiło nazwę ''Marggrabowa'', zaś powiat, którego był siedzibą, nosił nazwę ''Kreis Oletzko''. W ludowym użyciu (zwłaszcza polskim), te nazwy funkcjonowały całkowicie wymiennie. W 1928 nadano miastu nową urzędową nazwę ''Treuburg'' (dosł. "wierny gród"), która od 1933 roku stała się też nazwą powiatu. Ta sztuczna forma miała upamiętniać "lojalną" postawę olecczan w plebiscycie terytorialnym w 1920, gdzie zdecydowana większość mieszkańców miasta zagłosowało za pozostaniem w składzie Rzeszy Niemieckiej.
 
*W niemieckim urzędowym użyciu, miasto (do 1928 roku) nosiło nazwę ''Marggrabowa'', zaś powiat, którego był siedzibą, nosił nazwę ''Kreis Oletzko''. W ludowym użyciu (zwłaszcza polskim), te nazwy funkcjonowały całkowicie wymiennie. W 1928 nadano miastu nową urzędową nazwę ''Treuburg'' (dosł. "wierny gród"), która od 1933 roku stała się też nazwą powiatu. Ta sztuczna forma miała upamiętniać "lojalną" postawę olecczan w plebiscycie terytorialnym w 1920, gdzie zdecydowana większość mieszkańców miasta zagłosowało za pozostaniem w składzie Rzeszy Niemieckiej.
 +
*Po litewsku: ''Alėcka'', ''Olėcka'', ''Aleckas'', ''Margrabovas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dworek Mazurski'''
 
|'''Dworek Mazurski'''
Linia 24 609: Linia 24 951:
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niem.
+
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niemieckiej. Ponadto, PRNG notuje nazwę ''Kalniszki'' jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale Oleckie'''
 
|'''Kowale Oleckie'''
Linia 24 706: Linia 25 048:
 
|1
 
|1
 
|''Statzen''
 
|''Statzen''
|pruskie lub jaćwieskie
+
|osobowe (pruskie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Założycielem wsi był sołtys ''Staczko'', prawdopodobnie Prus. Stąd jej nazwa.
 +
*W latach 70. w badaniu terenowym odnotowano potoczne formy ''Staceń'', ''Staczno''. Są one wtórnymi (prawdopodobnie przesiedleńczymi) repolonizacjami formy niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stożne'''
 
|'''Stożne'''
Linia 24 744: Linia 25 088:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
 
|- align=center
 
|'''Szwałk''' (leśniczówka)
 
|Kowale Oleckie
 
|4
 
|''Fischerbude''
 
|niemieckie
 
|'''Buda'''
 
 
|
 
|
*Oboczna n. niem. ''Groß Schwalg''. Człon ''Groß'' nie oznaczał tu wielkości osady (było wprost przeciwnie - to wieś ''Klein Schwalg'', obecnie ''Szwałk'' była miejscowością większą), ale położenie miejscowości nad jeziorem ''Szwałk Wielki'' (niem. ''Groß Schwalg'').
+
*Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
*Według ustaleń KUNM i u Leydinga: ''Budy''. Obecnie jednak leśniczówka funkcjonuje pod nazwą tożsamą z sąsiednią wsią (i jeziorem) ''Szwałk''. Nie wiem, kiedy zaszła zmiana (być może nigdy jej oficjalnie nie zatwierdzono, co w przypadku osad leśnych jest częste).
+
*Wieś po wojnie wchłonęła sąsiednią osadę ''Budy'' (przed wojną pol. ''Buda'' - niem. ''Fischerbude'', obocznie ''Groß Schwalg''. Zabudowania tej osady wciąż znajdują się w pewnym oddaleniu od głównej części wsi Szwałk, toteż warto by pamiętać o jej historycznej nazwie (najlepiej w formie tradycyjnej: ''Buda'').
*Obowiązująca nazwa ''Szwałk'' jest co prawda częściowo zgodna z oboczną n. niem., ale przedwojenna polska tradycja wskazuje na pol. nazwę ''Buda'' (tak m.in. w SGKP, nie wiem dlaczego po wojnie używano formy pluralnej) i taką formę bym postulował. Taka nazwa pozwala też odróżnić tę leśniczówkę od wsi ''Szwałk''.
+
*Od wsi wzięła również nazwę pobliska leśniczówka ''Szwałk'', potocznie zwana też ''Olszanką''. Lepiej jednak używać nazwy "Szwałk" (względnie "Szwałk Leśny", w razie potrzeby rozróżnienia).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężewo'''
 
|'''Wężewo'''
Linia 24 784: Linia 25 120:
 
|Kowale Oleckie
 
|Kowale Oleckie
 
|1*
 
|1*
|''Klein Sawadden''
+
|''Sawadden''
 
|polskie
 
|polskie
 
|(Zawady)
 
|(Zawady)
Linia 24 827: Linia 25 163:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
*Na współczesnych mapach obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
+
*Na współczesnych mapach i w PRNG obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borawskie'''
 
|'''Borawskie'''
Linia 25 023: Linia 25 359:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
+
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy i PRNG notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Plewki'''
 
|'''Plewki'''
Linia 25 103: Linia 25 439:
 
|1
 
|1
 
|''Schlepien''
 
|''Schlepien''
|pruskie (spolonizowane)?
+
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schlöppen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schlöppen''.
*Nazwa związana z pobliskim jeziorkiem ''Ślepie'' al. ''Ślep''. Pruskie?
+
*Nazwa związana z pobliskim jeziorkiem ''Ślepie'' al. ''Ślep''. Nazwa uchodzi za bałtycką.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Świdry'''
 
|'''Świdry'''
Linia 25 431: Linia 25 767:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Fronicken''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Fronicken''.
 +
*Gwarowo: ''Vronkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalesie'''
 
|'''Zalesie'''
Linia 25 441: Linia 25 779:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Tannau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Tannau''.
*W XVI w. obocznie niem. ''Kuntzbor'' (1567). Nie do końca wiem, jak interpretować tę nazwę - może zniekształcenie jakiejś nazwy słowiańskiej?
+
*W XVI w. obocznie niem. ''Kuntzbor'' (1567). Nazwa niejednoznaczna - podstawą zdaje się być niemiecka n. os. ''Kunz'', drugi człon być może od pol. -''bór'' lub niem. -''born'' "źródło".
 +
*Gwarowo: ''Zaleš́e''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartkowski Dwór'''
 
|'''Bartkowski Dwór'''
Linia 25 653: Linia 25 992:
 
|1
 
|1
 
|''Sobollen''
 
|''Sobollen''
|litewskie
+
|polskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Richtenberg''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Richtenberg''.
*Szcześniak wywodzi n. wsi z litewskiego (''so''- + ''bala'' "błoto").
+
*Nazwa prawdopodobnie polskiego pochodzenia (od nazw. ''Soból'', ''Sobol''), choć Szcześniak wywodzi n. wsi z litewskiego (''so''- + ''bala'' "błoto").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Starosty'''
 
|'''Starosty'''
Linia 25 667: Linia 26 006:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Müllersbrück''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Müllersbrück''.
*Oboczna n. niem. (notowana tylko przez Leydinga): ''Kolleszisken''. Nie wiem, jak ją interpretować, być może pol. *''Kolesiska''?
+
*Oboczna n. niem. (notowana w SGKP): ''Kolleszisken''. Interpretacja tej nazwy jest niepewna - autorzy NMP rozważają ''Koleszyszki'', co mogłoby mieć litewskie pochodzenie.
 
*Pierwotnie: ''Kleszczewski Młyn'' (XVI w.). Odbiorcą nadania był Mikołaj Starosta z Kleszczewa.
 
*Pierwotnie: ''Kleszczewski Młyn'' (XVI w.). Odbiorcą nadania był Mikołaj Starosta z Kleszczewa.
 +
*Gwarowo: ''Starostï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szeszki'''
 
|'''Szeszki'''
Linia 25 694: Linia 26 034:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Wallenrode''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wallenrode''.
 +
*Gwarowo: ''Vi̯elickˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilkasy'''
 
|'''Wilkasy'''
Linia 25 709: Linia 26 051:
 
|''Woynassen''
 
|''Woynassen''
 
|polskie (osobowe)
 
|polskie (osobowe)
| --
 
|W latach 1938-45 pisane: ''Woinassen''.
 
|- align=center
 
|'''Mieruniszki'''
 
|Filipów (woj. podlaskie)
 
|1
 
|''Mierunsken''
 
|jaćwieskie
 
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Merunen''.
+
*W latach 1938-45 pisane: ''Woinassen''.
*1422 ''Merunsky'', 1436 ''Merunischk''. Nazwa jaćwieska, znana również z zapisków ruskich jako ''Мирунишки'' (1559 до ''Мирунишокъ'').
+
*Dawniej też: ''Wojnasze'' (być może postać błędnie "odmazurzona").
*Gwarowo: ''Mńeruńiskˊi'', ''Ńeruńiskˊi'' (do -''ńisk'').
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Garbas Drugi'''
 
|'''Garbas Drugi'''
Linia 25 732: Linia 26 065:
 
*Współczesne dookreślenie ''Drugi'' (dodane później po wojnie) dla odróżnienia od wsi ''Garbas (Pierwszy)'', położonej nieopodal. Przed wojną, te miejscowości znajdowały się po dwóch różnych stronach granicy polsko-niemieckiej.
 
*Współczesne dookreślenie ''Drugi'' (dodane później po wojnie) dla odróżnienia od wsi ''Garbas (Pierwszy)'', położonej nieopodal. Przed wojną, te miejscowości znajdowały się po dwóch różnych stronach granicy polsko-niemieckiej.
 
*Gwarowo: ''Garbas'' (gen. -''su'').
 
*Gwarowo: ''Garbas'' (gen. -''su'').
 +
|- align=center
 +
|'''Mieruniszki'''
 +
|Filipów (woj. podlaskie)
 +
|1
 +
|''Mierunsken''
 +
|jaćwieskie
 +
| --
 +
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Merunen''.
 +
*1422 ''Merunsky'', 1436 ''Merunischk''. Nazwa jaćwieska, znana również z zapisków ruskich jako ''Мирунишки'' (1559 до ''Мирунишокъ'').
 +
*Gwarowo: ''Mńeruńiskˊi'', ''Ńeruńiskˊi'' (do -''ńisk'').
 
|}
 
|}
  
Linia 25 757: Linia 26 101:
 
*Ostatnimi czasy, w zwiazku z nadaniem miastu statusu uzdrowiska pojawił się pomysł przemianowania miasta na ''Gołdap-Zdrój''. Trzeba ten durny pomysł władzom miasta jak najpilniej wybić z głowy.
 
*Ostatnimi czasy, w zwiazku z nadaniem miastu statusu uzdrowiska pojawił się pomysł przemianowania miasta na ''Gołdap-Zdrój''. Trzeba ten durny pomysł władzom miasta jak najpilniej wybić z głowy.
 
*Forma gwarowa: ''Gou̯dapx́''.
 
*Forma gwarowa: ''Gou̯dapx́''.
*Litewski: ''Geldapė'', ''Guldapė''.
+
*Litewski: ''Geldapė'', ''Galdapė'', ''Guldapė''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Antomieszki'''
 
|'''Antomieszki'''
Linia 25 768: Linia 26 112:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 +
*Nazwa oboczna (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Antymeszki''. Jest to jakieś potoczne powojenne przeinaczenie nazwy tradycyjnej.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
Linia 25 843: Linia 26 188:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo". Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
+
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo" (w PRNG także jako "Gąsiewo"). Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grodzisko'''
 
|'''Grodzisko'''
Linia 26 024: Linia 26 369:
 
*Oboczna forma niem. (przed 1938): ''Nowinnen''. Formy pol. i lit. współistniały ze sobą, przy czym to forma polska jest prawdopodobnie kalką litewskiej.
 
*Oboczna forma niem. (przed 1938): ''Nowinnen''. Formy pol. i lit. współistniały ze sobą, przy czym to forma polska jest prawdopodobnie kalką litewskiej.
 
*Dawniej też: ''Nowina'', ''Nowinka'' (Teka Toruńska), ''Naujeny'' (SGKP). Ostatnia postać przejęta fonetycznie z litewskiego.
 
*Dawniej też: ''Nowina'', ''Nowinka'' (Teka Toruńska), ''Naujeny'' (SGKP). Ostatnia postać przejęta fonetycznie z litewskiego.
*Po litewsku: ''Naujienai''.
+
*Po litewsku: ''Naujienai'' (tu prawdopodobnie także Kurszatowe ''Navinė'', ''Naujiena'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Obszarniki'''
 
|'''Obszarniki'''
Linia 26 106: Linia 26 451:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
*U Leydinga jako ''Skaliszki'', co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
+
*U Leydinga jako ''Skaliszki'' (wariant ten notuje też PRNG), co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 136: Linia 26 481:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|1345 ''Surmynne''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szarek'''
 
|'''Szarek'''
Linia 26 176: Linia 26 521:
 
|
 
|
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 +
*Wariant (notowany w PRNG): ''Straszny Dwór''. Nazwa zapewne potoczna, żartobliwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Widgiry'''
 
|'''Widgiry'''
Linia 26 186: Linia 26 532:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 +
*Wariant potoczny (notowany w PRNG): ''Widgóra''. Unikałbym go, jako zniekształconego.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 240: Linia 26 587:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|U Leydinga obocznie: ''Nowa Dąbrówka'' - n. relacyjna do wsi ''Dąbrówka Polska'' (p. wyżej). Ta nazwa jednak nie pojawia się nigdzie indziej, a Teka Toruńska podaje n. polską taką, jak obecnie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ziemianki'''
 
|'''Ziemianki'''
Linia 26 262: Linia 26 609:
 
|1
 
|1
 
|''Groß Szabienen''
 
|''Groß Szabienen''
|polskie
+
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großlautersee''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großlautersee''.
 
*Dawniej też: ''Żabiny''.
 
*Dawniej też: ''Żabiny''.
 +
*Nazwa prawdopodobnie ponowiona od n. jeziora ''Żabin'' lub ''Żabińskiego'' (1564-65 ''Schobin''). Według kartoteki NMP, nazwa staropruska, na gruncie polskim adideowana do ap. ''żaba''.
 
*Dzisiejsza miejscowość jest tak naprawdę połączeniem wsi ''Żabin'' i ''Żabinek'' (niem. ''Klein Szabienen'', hitl. ''Kleinlautersee''). Historyczne miejscowości wciąż są wyraźnie wyraźnie od siebie oddzielone, mimo że funkcjonują dziś jako jedna całość. Wbrew nazwie, to historyczny Żabinek stanowi dziś większą część wsi.
 
*Dzisiejsza miejscowość jest tak naprawdę połączeniem wsi ''Żabin'' i ''Żabinek'' (niem. ''Klein Szabienen'', hitl. ''Kleinlautersee''). Historyczne miejscowości wciąż są wyraźnie wyraźnie od siebie oddzielone, mimo że funkcjonują dziś jako jedna całość. Wbrew nazwie, to historyczny Żabinek stanowi dziś większą część wsi.
 
*SGKP przytacza też dla Żabina wariant ''Stiebirken'', z pewnością litewski - być może powiązany z nazwą ''Stobrigkehlen'', ''Stibirkehlen'' - ob. ''Ściborki'' (p. wyżej).
 
*SGKP przytacza też dla Żabina wariant ''Stiebirken'', z pewnością litewski - być może powiązany z nazwą ''Stobrigkehlen'', ''Stibirkehlen'' - ob. ''Ściborki'' (p. wyżej).
Linia 26 275: Linia 26 623:
 
|1*
 
|1*
 
|''Königlich Szabienen''
 
|''Königlich Szabienen''
|polskie
+
|pruskie (spolonizowane)
 
|(Żabin Królewski)
 
|(Żabin Królewski)
 
|
 
|
Linia 26 481: Linia 26 829:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kühlberg''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kühlberg''.
*Według początkowych ustaleń KUNM: ''Kiepurdeje'', jednak szybko zmieniono tę nazwę na obecną ''Łysogóra''. Oznacza to, że zniweczono nazwę bałtycką, zastępując ją nazwą zapewne utworzoną przez przesiedleńców, opartą na nazwie z okresu hitlerowskiego (którą najwyraźniej błędnie zinterpretowano jako ''Kahlberg''). Tymczasem, w Tece Toruńskiej pojawia się ludowe spolszczenie n. bałtyckiej jako: ''Kiepurdegi'' (co zdaje się zgadzać z litewską etymologią) i taką formę należałoby przywrócić.
+
*Według początkowych ustaleń KUNM: ''Kiepurdeje'', jednak szybko zmieniono tę nazwę na obecną ''Łysogóra''. Oznacza to, że zniweczono nazwę bałtycką (prawdopodobnie kojarzyła się nowym osadnikom ze słowem ''kiep'', niegdyś dużo wulgarniejszym niż dzisiaj), zastępując ją nazwą zapewne utworzoną przez przesiedleńców, opartą na nazwie z okresu hitlerowskiego (którą najwyraźniej błędnie zinterpretowano jako ''Kahlberg''). Tymczasem, w Tece Toruńskiej pojawia się ludowe spolszczenie n. bałtyckiej jako: ''Kiepurdegi'' (co zdaje się zgadzać z litewską etymologią) i taką formę należałoby przywrócić.
 
*Litewski: ''Kepurdegiai''.
 
*Litewski: ''Kepurdegiai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 679: Linia 27 027:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Bergerode''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Bergerode''.
 +
*Oboczna n. niem. (przed 1938): ''Drossen'' (zaśw. 1780). Nazwa również litewskiego pochodzenia, łączona z n. os. ''Drusas'', ''Drusis''.
 
*Nazwa litewska (dosł. "wysoka góra"), spolszczona w Tece Toruńskiej jako: ''Uszkalnie'' (pierwotnie zapisano ''Auszkalnie'', jednak wariant ten przekreślono). Po wojnie niestety zniweczono bałtyckość nazwy, oddając ją na polski jako ''Wysoki Garb'' (dlaczego nie po prostu "Wysoka Góra"? Czyżby inspiracja pruskim ''gārbs''?), co przeczy zasadzie, aby nazw bałtyckich nie tłumaczyć, a także polskiej tradycji.
 
*Nazwa litewska (dosł. "wysoka góra"), spolszczona w Tece Toruńskiej jako: ''Uszkalnie'' (pierwotnie zapisano ''Auszkalnie'', jednak wariant ten przekreślono). Po wojnie niestety zniweczono bałtyckość nazwy, oddając ją na polski jako ''Wysoki Garb'' (dlaczego nie po prostu "Wysoka Góra"? Czyżby inspiracja pruskim ''gārbs''?), co przeczy zasadzie, aby nazw bałtyckich nie tłumaczyć, a także polskiej tradycji.
 
*Litewski: ''Aukštkalniai''.
 
*Litewski: ''Aukštkalniai''.
Linia 26 722: Linia 27 071:
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
*Według niektórych źródeł, wieś miała przez pewien czas znajdować się po rosyjskiej stronie nowo wytyczonej granicy, gdzie miała już gotowy rosyjski "chrzest nazewniczy" ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Wieś ostatecznie znalazła się jednak po stronie polskiej, co uchroniło ją od otrzymania sztucznej nazwy. Byłaby to chyba jedyna korekta tej granicy polsko-radzieckiej, którą rozstrzygnięto na korzyść Polski (zazwyczaj rozstrzygano je na korzyść ZSRR - co dotknęło m.in. miasta Iławka, Gierdawy i Świętomiejsc).
+
*Wieś została przedzielona wytyczoną tuż po wojnie granicą polsko-radziecką. Mniejsza część Żytkiejm, która znalazła się po stronie sowieckiej, otrzymała sztuczną nazwę ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Obecnie po rosyjskiej stronie wsi nie ma już żadnych zabudowań.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 257: Linia 27 606:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Folwark Kowalki''. Bezwzględnie unikać tej formy - nie powinno się tak "odbierać" miejscowościom (nawet nie będącym już odrębnymi bytami) ich własnych nazw, zwłaszcza takich starych, bałtyckiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Samoniny'''
 
|'''Samoniny'''
Linia 27 342: Linia 27 692:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
*Także jako: ''Użbole''. Taka forma u Chojnackiego i w ustaleniach KUNM. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
+
*Do 2007 r. oficjalnie ''Użbole''. Tak w oficjalnych ustaleniach KUNM, a także u Chojnackiego. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 433: Linia 27 783:
 
*Nazwa miasta utworzona od n. rzeki ''Węgorapy'' (prus. ''Wangrappi'', niem. ''Angerapp'' - 1326 ''Wangrapia'', ''Wengrapia''; 1340 ''Angerapie'', ''Angrape'', ''Angrapia''), której nazwa pochodzi z pruskiego i oznacza tyle, co "kręta rzeka" (z powodu licznych meandrów, które tworzy). Ludność mazurska spolszczyła nazwę miasta jako ''Węgobork'', co po wojnie KUNM zmieniła na współczesne "Węgorzewo", co w pewien sposób zachowuje źródłosłów oryginału (z adideacją do ap. ''węgorz'', aczkolwiek takie skojarzenie mogło istnieć wcześniej), ale jest formą utworzoną i nadaną sztucznie.
 
*Nazwa miasta utworzona od n. rzeki ''Węgorapy'' (prus. ''Wangrappi'', niem. ''Angerapp'' - 1326 ''Wangrapia'', ''Wengrapia''; 1340 ''Angerapie'', ''Angrape'', ''Angrapia''), której nazwa pochodzi z pruskiego i oznacza tyle, co "kręta rzeka" (z powodu licznych meandrów, które tworzy). Ludność mazurska spolszczyła nazwę miasta jako ''Węgobork'', co po wojnie KUNM zmieniła na współczesne "Węgorzewo", co w pewien sposób zachowuje źródłosłów oryginału (z adideacją do ap. ''węgorz'', aczkolwiek takie skojarzenie mogło istnieć wcześniej), ale jest formą utworzoną i nadaną sztucznie.
 
*Gwarowo: ''Vyŋgobork'' / ''Veŋgobork''.
 
*Gwarowo: ''Vyŋgobork'' / ''Veŋgobork''.
*Litewska literatura używa formy ''Ungura'' (w taki sam sposób nazywa też Węgorapę), co również wynika z wywodu od "węgorza" (lit. ''ungurys'').
+
*Po litewsku: ''Ungura''. Forma ta również wynika z wywodu od "węgorza" (lit. ''ungurys''). Analogicznie, dla rzeki Węgorapy w języku litewskim spotykano następujące warianty: ''Ungura'', ''Ungurė'', ''Ungurupė''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobin'''
 
|'''Sobin'''
Linia 27 451: Linia 27 801:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa pseudoosobowa, ale brak innej tradycji.
+
|Oboczny wariant w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych: ''Laski''. Obie nazwy (urzędowa i oboczna) są tworami powojennymi, polskiej tradycji brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Brzozówko'''
 
|'''Brzozówko'''
Linia 27 697: Linia 28 047:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Skalisko''. Wynika on jednak z przeinaczenia, więc nie zalecałbym jego używania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobiechy'''
 
|'''Sobiechy'''
Linia 27 706: Linia 28 057:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Salpen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Salpen''.
*W XVI w. obocznie ''Sobiechswolla'' (= ''Sobiechowa Wola''?).
+
*W XVI w. obocznie ''Sobiechswolla'' (= ''Sobiechowa Wola''?), a także niem. ''Sobiechendorf''.
 +
*W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Sobîche''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężówko'''
 
|'''Wężówko'''
Linia 28 184: Linia 28 536:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
+
|
 +
*Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
 +
*PRNG notuje także potoczną nazwę wariantową: ''Mokre''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Matyski'''
 
|'''Matyski'''
Linia 28 252: Linia 28 606:
 
|niemieckie (kalka z pol.)?
 
|niemieckie (kalka z pol.)?
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Klein Mauer'' (1572), od jez. ''Mamry'' (por. ''Groß Mauer'' - dziś ''Kietlice''). Od XVII w. notowana forma ''Pniewen'' (zniemczenie n. pol). Autorzy NMP przypuszczają, że n. niem. ''Stobben'' powstała jako kalka n. pol. (niem. ''Stobbe'' = pol. ''pień''), chyba nie ma co tu się doszukiwać pochodzenia pruskiego.
+
|Pierwotnie: ''Klein Mauer'' (1572), od jez. ''Mamry'' (por. ''Groß Mauer'' - dziś ''Kietlice''). Od XVII w. notowana forma ''Pniewen'' (zniemczenie n. pol). Autorzy NMP przypuszczają, że n. niem. ''Stobben'' powstała jako kalka n. pol. (niem. ''Stobbe'' = pol. ''pień''), chyba nie ma co tu się doszukiwać pochodzenia pruskiego. Otrębski proponował po wojnie formę ''Staby'' (co jest próbą objaśnienia nazwy ''Stobben'' jako pruskiej, od ''stabs'' "kamień"), co jednak zostało odrzucone przez KUNM wobec istnienia autentycznej, ludowej nazwy Pniewo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Prynowo'''
 
|'''Prynowo'''
Linia 28 359: Linia 28 713:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Teichen''. Jest to nawiązanie do pierwotnej nazwy ''Teiche'', która obowiązywała wg Kętrzyńskiego w 1719 r. (a wg niemieckich źródeł internetowych już w XVI w.).
+
*Nazwa w latach 1938-45: ''Teichen''. Jest to nawiązanie do obowiązującej w XVI w. nazwy niemieckiej, omawianej poniżej.
*Dawniej też: ''Stawiszki''. Prawdopodobnie wtórna analogia do nazw bałtyckich na -''iszki''. Raczej nie doszukiwałbym się tu pierwotnej nazwy bałtyckiej, ze względu na pierwotną n. niem. ''Teiche'', którą nazwa polska zdaje się kalkować.
+
*Pierwotnie: ''Teiche'' (1560), ''Stawen'' (1560) = pol. ''Stawy''. Początkowo więc funkcjonowały dwie równe znaczeniowo nazwy niem. i pol., od XVII w. wyparte przez polską formę ''Stawiska''.
 +
*Dawniej też: ''Stawiszki''. Prawdopodobnie wtórna analogia do nazw bałtyckich na -''iszki''. Raczej nie doszukiwałbym się tu pierwotnej nazwy bałtyckiej, ze względu na pierwotne formy niem. i pol. o bardzo czytelnym znaczeniu.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stawki'''
 
|'''Stawki'''
Linia 28 382: Linia 28 737:
 
|1
 
|1
 
|''Stullichen''
 
|''Stullichen''
|polskie (osobowe)?
+
|polskie (osobowe)
 
| --
 
| --
 
|Pierwotnie: ''Angerapp'' (1562) - od n. rzeki Węgorapy.
 
|Pierwotnie: ''Angerapp'' (1562) - od n. rzeki Węgorapy.
Linia 28 486: Linia 28 841:
 
|'''Wysiecza'''
 
|'''Wysiecza'''
 
|Węgorzewo
 
|Węgorzewo
|3
+
|3?
 
|''Waldheim''
 
|''Waldheim''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|(Rora?)
|Brak tradycji. U Leydinga tajemnicza forma ''Rora'', która być może nawiązuje do nazwiska kupca Friedricha Rohrera, który założył w tej okolicy majątek ''Angerhof'' (dziś nieistniejący). Ze zniekształcenia tej formy chyba powstała nazwa ''Pora'' - przysiółka, należącego do Wysieczy. Nazwa ''Rora'' (niem. ''Rohra'') pojawia się w Tece Toruńskiej, ale w danych z pow. ządzborskiego, więc niemożliwe, aby odnosiła się tutaj.
+
|Brak przedwojennej tradycji. U Leydinga tajemnicza forma ''Rora'', która nawiązuje do nazwiska założyciela majątku, Franza Rohrera (rok zał. 1882). Ze względu na nawiązanie historyczne, zdaje się być nieco lepsza od zupełnie arbitralnej, komisyjnej nazwy "Wysiecza". Być może nawet jest to forma ludowa, utworzona przez autochtonów (niemniej, ze względu na brak dowodów na poparcie tej tezy, wstrzymuję się przed ostateczną decyzją o przywróceniu tej nazwy). Na pewno nie ma z Wysieczą nic wspólnego wymieniana w Tece Toruńskiej i SGKP miejscowość ''Rora'' (niem. ''Rohra'') - ta znajdowała się w powiecie ządzborskim, niedaleko Rucianego (kartoteka NMP błędnie odnosi hasło z SGKP do Wysieczy).
 +
*Współczesne mapy topograficzne zaznaczają nieopodal Wysieczy przysiółek ''Pora''. Nazwa ta powstała prawdopodobnie poprzez zniekształcenie omówionej powyżej formy ''Rora''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielony Ostrów'''
 
|'''Zielony Ostrów'''
Linia 28 576: Linia 28 932:
 
*1254 ''Resl'' (kopie: ''Reiszel'', ''Risel''), 1326 ''Resel'', 1336 ''Resil''. Nazwa o staropruskim pochodzeniu.
 
*1254 ''Resl'' (kopie: ''Reiszel'', ''Risel''), 1326 ''Resel'', 1336 ''Resil''. Nazwa o staropruskim pochodzeniu.
 
*Gwarowo: ''Ryš́el''.
 
*Gwarowo: ''Ryš́el''.
 +
*Po litewsku: ''Rešlius''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Aptynty'''
 
|'''Aptynty'''
Linia 28 613: Linia 28 970:
 
*1353 ''Barten'', 1388 ''Bartyn''.
 
*1353 ''Barten'', 1388 ''Bartyn''.
 
*Dawniej też: ''Barty'', ''Borty''. Postać spolszczona ''Barty'' chyba starsza i bliższa oryginałowi, z kolei forma ''Barciany'' częstsza u progu XX w. i to ona stała się po wojnie tą oficjalną.
 
*Dawniej też: ''Barty'', ''Borty''. Postać spolszczona ''Barty'' chyba starsza i bliższa oryginałowi, z kolei forma ''Barciany'' częstsza u progu XX w. i to ona stała się po wojnie tą oficjalną.
 +
*Po litewsku: ''Bortai'' (''Bartai'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Błędowo'''
 
|'''Błędowo'''
Linia 28 654: Linia 29 012:
 
|
 
|
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie. Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
+
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie (podobnie jak oboczna, potoczna nazwa ''Dębiny'' notowana w PRNG). Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dobrzykowo'''
 
|'''Dobrzykowo'''
Linia 28 804: Linia 29 162:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Kruzy'''
 
|'''Kruzy'''
|U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
+
|
 +
*U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
 +
*W PRNG także wariant: ''Krążewo'', co wydaje się luźno nawiązywać do nazwy niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krelikiejmy'''
 
|'''Krelikiejmy'''
Linia 28 924: Linia 29 284:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Elizówka'''
 
|'''Elizówka'''
|U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Niedziałek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
Linia 29 012: Linia 29 374:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
+
|
 +
*Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
 +
*W Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych także wariant: ''Znajewo''. Jest to potoczny twór powojennego osadnictwa, czasem używany do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rutka'''
 
|'''Rutka'''
Linia 29 134: Linia 29 498:
 
|2
 
|2
 
|''Taberwiese''
 
|''Taberwiese''
|hybryda (prus. + niem.)?
+
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym. Wydaje mi się, że nazwa może mieć wspólny rdzeń z takimi pruskimi nazwami jak ''Tabórz'' (gm. Łukta) czy ''Tabory'' (gm. Stary Dzierzgoń), ale z drugiej strony, wg strony internetowej Jerzego Sikorskiego, osadnictwo wsi było niemieckie.
+
|1528 ''Tawerwese''. Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką (od śrdniem. ''Taverne'' = "tawerna" + ''Wiese'' "łąka"), niemniej rzuca się też w oczy podobieństwo do pruskich nazw typu ''Tabórz'' (gm. Łukta) czy ''Tarławki'' (niem. ''Taberlack'') w gminie Węgorzewo. Według strony internetowej Jerzego Sikorskiego, osadnictwo wsi było niemieckie.  
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielewo'''
 
|'''Wielewo'''
Linia 29 144: Linia 29 508:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Wilkajmy'''
 
|'''Wilkajmy'''
|Potrzebne zapisy historyczne, jednak bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pruską *''Wilk(a)kaims'' (dosł. "wilcza wieś"). Należało ją spolszczyć jako ''Wilkajmy'', czego nie uczyniono.
+
|1533 ''Wilkeym''. Nazwa pruska, należało ją spolszczyć jako ''Wilkajmy'', czego nie uczyniono.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilkowo Małe'''
 
|'''Wilkowo Małe'''
Linia 29 166: Linia 29 530:
 
|1
 
|1
 
|''Wenden''
 
|''Wenden''
|osobowe
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Według J. Sikorskiego, nazwa wsi pochodzi od nazwiska komtura pokarmińskiego, Fryderyka von Wendena. Spolszczenie ''Winda'' ludowe, używane już przed wojną, co jest względną rzadkością na tym obszarze.
+
|Według J. Sikorskiego, nazwa wsi pochodzi od nazwiska komtura pokarmińskiego, Fryderyka von Wendena, choć w kartotece NMP rozważana jest pruska etymologia (w zestawieniu z pruskimi n. os. typu ''Winde'', ''Windiko''). Spolszczenie ''Winda'' ludowe, używane już przed wojną, co jest względną rzadkością na tym obszarze.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bałowo'''
 
|'''Bałowo'''
Linia 29 573: Linia 29 937:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Mapy notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
+
|Mapy i PRNG notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Osewo'''
 
|'''Osewo'''
Linia 29 600: Linia 29 964:
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 +
*W PRNG oboczne nazwy: ''Kocławka Mała'', ''Owczęta''. Ta pierwsza nazwa nawiązuje do pobliskiej wsi ''Kotkowo'' (hist. ''Kotytławki'', p. wyżej), notowanej dawniej jako ''Kocławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Owczarnia'''
 
|'''Owczarnia'''
Linia 29 620: Linia 29 985:
 
|Kętrzyn
 
|Kętrzyn
 
|3
 
|3
|''Gross Bürgersdorf''
+
|''Groß Bürgersdorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
Linia 29 758: Linia 30 123:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Na mapach oboczna nazwa: ''Lipy''.
+
*Na mapach i w PRNG oboczna nazwa: ''Lipy''.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 29 769: Linia 30 134:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór'').
+
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór''). Innym wariantem jest ''Ugartowo'', notowane przez PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wajsznory'''
 
|'''Wajsznory'''
Linia 29 805: Linia 30 170:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Windkiejmy'''
 
|'''Windkiejmy'''
|W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
 +
*W PRNG wariant: ''Wintkowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wopławki'''
 
|'''Wopławki'''
Linia 29 816: Linia 30 183:
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 +
*Wariant w PRNG: ''Wopławka''. Lepiej jednak używać formy z systematycznym -''ławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka'''
 
|'''Wólka'''
Linia 29 847: Linia 30 215:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Zalesie)
 
|(Zalesie)
|Dookreślenie ''Kętrzyńskie'' niemożliwe do utrzymania, można je zastąpić określeniem "Rastemborskie". Brak polskiej tradycji dla tej miejscowości, Leyding podaje (jako oboczną) formę ''Hęczkowo'', która zdaje się w pewien sposób naśladować fonetycznie oryginał (Hinz- > Hęcz-), jednak jest to już twór powojenny i nieco nieporadny językowo.
+
|
 +
*Obowiązująca nazwa wsi, nadana przez KUNM po wojnie, może nawiązywać do nieistniejącej już polskiej wsi ''Zalesie'' al. ''Zaleskie'' (1434, 1539 ''Saleschen'', ''Salesski''), położonej niegdyś między Krzyżanami, Knisem a Głąbowem (czyli ok. 10 km na płd-wsch. od obecnego Zalesia). Może to jednak być też zupełny zbieg okoliczności.
 +
*Dookreślenie ''Kętrzyńskie'' niemożliwe do utrzymania, można je zastąpić określeniem "Rastemborskie". Brak polskiej tradycji dla tej miejscowości, Leyding podaje (jako oboczną) formę ''Hęczkowo'', która zdaje się w pewien sposób naśladować fonetycznie oryginał (Hinz- > Hęcz-), jednak jest to już twór powojenny i nieco nieporadny językowo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Babieniec'''
 
|'''Babieniec'''
Linia 29 936: Linia 30 306:
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|
 
|
*Na mapach także jako: ''Żarki''.
+
*Na mapach i w PRNG także jako: ''Żarki''.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
Linia 30 015: Linia 30 385:
 
*Przed wojną: ''Gudoki''. Taką formę podaje Teka Toruńska i zdaje się kontynuować ją przekaz Leydinga - ''Gudaki'' (prawdopodobnie hiperpoprawny - być może Leyding niesłusznie doszukał się w końcówce -oki "a pochylonego"). Powojenna forma ''Gudziki'' zdaje się opierać na najstarszym zapisie, wskazującym na prus. sufiks -īk- (być może to jednak błąd zapisywacza, jako że wszystkie inne zapisy wskazują na suf. -uk-/-ōk-), kłóci się ona jednak z przedwojenną tradycją. Ponadto, ludowa forma ''Gudoki'' ma jeszcze tę zaletę, że zmniejsza ryzyko pomyłki ze wsią ''Gudniki'', położoną w tej samej gminie (obecne nazewnictwo prowadzi do częstych pomyłek tych dwu wsi). Należy ją przywrócić.
 
*Przed wojną: ''Gudoki''. Taką formę podaje Teka Toruńska i zdaje się kontynuować ją przekaz Leydinga - ''Gudaki'' (prawdopodobnie hiperpoprawny - być może Leyding niesłusznie doszukał się w końcówce -oki "a pochylonego"). Powojenna forma ''Gudziki'' zdaje się opierać na najstarszym zapisie, wskazującym na prus. sufiks -īk- (być może to jednak błąd zapisywacza, jako że wszystkie inne zapisy wskazują na suf. -uk-/-ōk-), kłóci się ona jednak z przedwojenną tradycją. Ponadto, ludowa forma ''Gudoki'' ma jeszcze tę zaletę, że zmniejsza ryzyko pomyłki ze wsią ''Gudniki'', położoną w tej samej gminie (obecne nazewnictwo prowadzi do częstych pomyłek tych dwu wsi). Należy ją przywrócić.
 
*W Tece Toruńskiej pojawia też forma niem. ''Gudokeim'', która może wskazywać na oboczną postać prus. z członem -''kaims'', o ile nie jest to błąd lub niewłaściwe odczytanie oryginalnego rękopisu (zamiast ''Gudokenn''?).
 
*W Tece Toruńskiej pojawia też forma niem. ''Gudokeim'', która może wskazywać na oboczną postać prus. z członem -''kaims'', o ile nie jest to błąd lub niewłaściwe odczytanie oryginalnego rękopisu (zamiast ''Gudokenn''?).
|- align=center
 
|'''Kałwągi'''
 
|Korsze
 
|2
 
|''Kaltwangen''
 
|pruskie
 
| --
 
|
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałwągi'''
 
|'''Kałwągi'''
Linia 30 423: Linia 30 785:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Potocznie też: ''Bartymin''. Unikać tej niepoprawnej formy.
+
*Potocznie też: ''Bartymin'' lub ''Bartynin''. Unikać tych niepoprawnej form.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 502: Linia 30 864:
 
|'''Katmedy'''
 
|'''Katmedy'''
 
|
 
|
*Przed wojną: ''Katmedy'' (u Barczewskiego). W taki sposób ludność warmińska spolszczyła fonetycznie pruski oryginał. KUNM po wojnie najniepotrzebniej nadała sztucznawą kalkę n. pruskiej (oznaczającej tyle co "koci las") jako ''Kocibórz''. Jest to moim zdaniem jedna z najbardziej niefortunnych decyzji Komisji.
+
*Przed wojną: ''Katmedy'' (u Barczewskiego). W taki sposób ludność warmijska spolszczyła fonetycznie pruski oryginał. KUNM po wojnie najniepotrzebniej nadała sztucznawą kalkę n. pruskiej (oznaczającej tyle co "koci las") jako ''Kocibórz''. Jest to moim zdaniem jedna z najbardziej niefortunnych decyzji Komisji.
 
*1361 ''Cathemedie'', ''Katmedie''; 1374 ''Kattemedien'', ''Kathemedien''; 1400 ''Kathomedien''.
 
*1361 ''Cathemedie'', ''Katmedie''; 1374 ''Kattemedien'', ''Kathemedien''; 1400 ''Kathomedien''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 537: Linia 30 899:
 
|
 
|
 
*W latach 1936-45 pisownia: ''Loßainen''.
 
*W latach 1936-45 pisownia: ''Loßainen''.
*Przed wojną: ''Lężajny'', ''Łędziajny'', ''Luzjany''. Barczewski wyraźnie zaznacza, że postać ''Lężajny'' jest tą używaną przez warmińską ludność. Zlatynizowana postać ''Luzjany'' z kolei była popularna w historiografii, jej śladem jest nazwisko ''Luzjański'' (łac. ''Lusianus'', niem. ''von Loszainen''), które nosił m.in. biskup warmiński Fabian Luzjański. Formę ''Łężany'' stworzyła dopiero KUNM po wojnie i jest to próba całkowitego spolonizowania nazwy (niby od ap. ''łęg'' + suf. -''ˊany''), co kompletnie zaciera pruskie pochodzenie nazwy. Należy najpilniej zerwać z tą sztuczną formą i wrócić do używanej przed wojną przez Warmiaków nazwy ''Lężajny''.
+
*Przed wojną: ''Lężajny'', ''Łędziajny'', ''Luzjany''. Barczewski wyraźnie zaznacza, że postać ''Lężajny'' jest tą używaną przez warmijską ludność. Zlatynizowana postać ''Luzjany'' z kolei była popularna w historiografii, jej śladem jest nazwisko ''Luzjański'' (łac. ''Lusianus'', niem. ''von Loszainen''), które nosił m.in. biskup warmijski Fabian Luzjański. Formę ''Łężany'' stworzyła dopiero KUNM po wojnie i jest to próba całkowitego spolonizowania nazwy (niby od ap. ''łęg'' + suf. -''ˊany''), co kompletnie zaciera pruskie pochodzenie nazwy. Należy najpilniej zerwać z tą sztuczną formą i wrócić do używanej przed wojną przez Warmiaków nazwy ''Lężajny''.
 
*1359 ''Lusien'', 1364 ''Luzyeyn'', 1391 ''Lusiein''.
 
*1359 ''Lusien'', 1364 ''Luzyeyn'', 1391 ''Lusiein''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 661: Linia 31 023:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|W Tece Toruńskiej forma zgodna z obecną. Ponieważ działacze KUNM nie znali tego dokumentu, można powiedzieć, że "zgadli" tę formę (aczkolwiek nazwę mógł zapisać też Leyding u ludu).
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej forma zgodna z obecną. Ponieważ działacze KUNM nie znali tego dokumentu, można powiedzieć, że "zgadli" tę formę (aczkolwiek nazwę mógł zapisać też Leyding u ludu).
 +
*1437 ''Stumplawke''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śpigiel'''
 
|'''Śpigiel'''
Linia 30 667: Linia 31 031:
 
|1
 
|1
 
|''Spiegels''
 
|''Spiegels''
|pruskie?
+
|osobowe (niemieckie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Oboczne n. niem. ''Görkendorf'', ''Spiegels-Langheim''.
 
*Oboczne n. niem. ''Görkendorf'', ''Spiegels-Langheim''.
*Potrzebna dokumentacja hist. i informacje etymologiczne.
+
*1449-51 ''Girckendorf''. Pierwotna nazwa niemiecka, od XVI w. pojawia się nowsza nazwa ''Śpigiel'' (niem. ''Spiegels''), pochodząca od nazwiska odbiorcy nadania z 1540 r., Jana Śpigla (nazwisko niem. pochodzenia, według kartoteki NMP). W czasach przedwojennych nazwą oficjalną jest ''Spiegels'', ale nazwa ''Görkendorf'' współistniała jako oboczna praktycznie do XX wieku.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śpiglówka'''
 
|'''Śpiglówka'''
Linia 30 677: Linia 31 041:
 
|1
 
|1
 
|''Spieglowken''
 
|''Spieglowken''
|hybryda (prus-pol.?)
+
|polskie (relacyjne)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 30 689: Linia 31 053:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Świętolipka''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Świętolipka''.
 +
*Pierwotnie ''Linde'' ("lipa", dok. 1491), najstarszy zapis jest zlatynizowany: ''Tilia'' (1486).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tolniki Małe'''
 
|'''Tolniki Małe'''
Linia 30 730: Linia 31 096:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie: ''Wolla'', ''Grünhoff'' (to ostatnie tylko w SGKP).
 
*Niem. obocznie: ''Wolla'', ''Grünhoff'' (to ostatnie tylko w SGKP).
*Pierwotnie: ''Duerwangen'' (1400, 1565). Nazwa pruska, przez polskich zastąpiona przez własną nazwę ''Wola'', notowaną od początku XVII w., początkowo obocznie z nazwą ''Dąbrowa'' (kalka prus. -''wangus''?) - 1609 ''Wolla'' alias ''Damerau''. Te dwie, niezwiązane ze sobą nazwy istniały ze sobą przez wieki (Niemcy przejęli nazwę pruską, Warmiacy nadal używali swojej).
+
*Pierwotnie: ''Duerwangen'' (1400, 1565). Nazwa pruska, przez polskich Warmiaków zastąpiona przez własną nazwę ''Wola'', notowaną od początku XVII w., początkowo obocznie z nazwą ''Dąbrowa'' (kalka prus. -''wangus''?) - 1609 ''Wolla'' alias ''Damerau''. Te dwie, niezwiązane ze sobą nazwy istniały ze sobą przez wieki (Niemcy przejęli nazwę pruską, Warmiacy nadal używali swojej).
 
*Gwarowo: ''Vola'', ''Dˊirvaŋgˊi'' (?).
 
*Gwarowo: ''Vola'', ''Dˊirvaŋgˊi'' (?).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 770: Linia 31 136:
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
*Na mapach również jako: ''Wolka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
+
*Na mapach również jako: ''Wólka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawidy'''
 
|'''Zawidy'''
Linia 30 978: Linia 31 344:
 
|
 
|
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwo - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
+
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Podlasie'''
 
|'''Podlasie'''
Linia 31 088: Linia 31 454:
 
|
 
|
 
*Do 1945 roku miasta. Podobnie jak położone nieopodal Barciany, również Dryfort jak dotychczas nie odzyskał praw miejskich.
 
*Do 1945 roku miasta. Podobnie jak położone nieopodal Barciany, również Dryfort jak dotychczas nie odzyskał praw miejskich.
*Przed wojną: ''Dryfort''. Nazwę "Srokowo" nadano po wojnie na cześć Stanisława Srokowskiego (1872-1950) - polskiego geografa, przewodniczącego Komisji Ustalania Nazw Miejscowości (KUNM). Można więc powiedzieć, że prof. Srokowski "sam siebie uczcił". I nie ma w tym stwierdzeniu ani słowa przesady - nie są prawdziwe pojawiające się w źródłach internetowych (np. w Wikipedii), że nazwę tę wprowadzono dopiero w 1950 r., po śmierci Srokowskiego. Rozporządzenie wprowadzające nazwę ''Srokowo'' zostało wydane już 12 listopada 1946 r., nazwę tę potwierdzają też mapy z okresu, kiedy profesor jeszcze żył. Nazwa Srokowa jest więc pomnikiem megalomanii i nie można temu zaprzeczyć. Ale to nie owa megalomania czy też osoba prof. Srokowskiego jest powodem, dlaczego uważam, iż nazwę "Srokowo" należy zmienić, lecz fakt że jest to nazwa wprowadzona sztucznie, rugując przy tym historyczną mazurską n. spolszczoną ''Dryfort'', którą należy w trybie pilnym przywrócić.
+
*Przed wojną: ''Dryfort''. Nazwę "Srokowo" nadano po wojnie na cześć Stanisława Srokowskiego (1872-1950) - polskiego geografa, przewodniczącego Komisji Ustalania Nazw Miejscowości (KUNM). Można więc powiedzieć, że prof. Srokowski "sam siebie uczcił". I nie ma w tym stwierdzeniu ani słowa przesady - nie są prawdziwe pojawiające się w źródłach internetowych (np. w Wikipedii) rewelacje, że nazwę tę wprowadzono dopiero w 1950 r., po śmierci Srokowskiego. Rozporządzenie wprowadzające nazwę ''Srokowo'' zostało wydane już 12 listopada 1946 r., nazwę tę potwierdzają też mapy z okresu, kiedy profesor jeszcze żył. Nazwa Srokowa jest więc pomnikiem megalomanii i nie można temu zaprzeczyć. Ale to nie owa megalomania czy też osoba prof. Srokowskiego jest powodem, dlaczego uważam, iż nazwę "Srokowo" należy zmienić, lecz fakt że jest to nazwa wprowadzona sztucznie, rugując przy tym historyczną mazurską n. spolszczoną ''Dryfort'', którą należy w trybie pilnym przywrócić.
 
*Nazwa ''Drengfurth'' (często też zapisywana ''Drengfurt'', 1486 ''Dringeforth'') uchodzi za niemiecką (dosłownie "ciasny bród"). Co prawda, Rospond próbuje się w członie ''Dreng''- doszukać się pruskiego rdzenia i zestawia go z prus. toponimami typu ''Drangedowe'' (1326) czy ''Drangsitten'' (obecnie po rosyjskiej stronie), ale chyba współczesna nauka nie podziela tego poglądu.
 
*Nazwa ''Drengfurth'' (często też zapisywana ''Drengfurt'', 1486 ''Dringeforth'') uchodzi za niemiecką (dosłownie "ciasny bród"). Co prawda, Rospond próbuje się w członie ''Dreng''- doszukać się pruskiego rdzenia i zestawia go z prus. toponimami typu ''Drangedowe'' (1326) czy ''Drangsitten'' (obecnie po rosyjskiej stronie), ale chyba współczesna nauka nie podziela tego poglądu.
 
*Leyding obocznie do n. ''Dryfort'' notuje również ''Białobród'', nie spotykaną gdziekolwiek indziej. Być może jakaś powojenna efemeryda (o tyle ciekawa, że II człon jest równy znaczeniowo niemieckiemu, dla cząstki ''Biało''- jednak nie sposób znaleźć jakiejkolwiek motywacji).
 
*Leyding obocznie do n. ''Dryfort'' notuje również ''Białobród'', nie spotykaną gdziekolwiek indziej. Być może jakaś powojenna efemeryda (o tyle ciekawa, że II człon jest równy znaczeniowo niemieckiemu, dla cząstki ''Biało''- jednak nie sposób znaleźć jakiejkolwiek motywacji).
 +
*Po litewsku: ''Drypurtas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Srokowski Dwór'''
 
|'''Srokowski Dwór'''
Linia 31 188: Linia 31 555:
 
*Oryginalną nazwę miasta łączy się z pruskim etnonimem ''Bartowie'' (kraina ''Barcja'', na terenie której założono miasto) - mamy więc do czynienia z hybrydą prusko-niemiecką, z niem. członem -''stein'' "kamień", określającym zamek. Nazwę wtórnie skojarzono z imieniem biskupa Bartłomieja, mającym duży wkład w chrystianizację Prus.
 
*Oryginalną nazwę miasta łączy się z pruskim etnonimem ''Bartowie'' (kraina ''Barcja'', na terenie której założono miasto) - mamy więc do czynienia z hybrydą prusko-niemiecką, z niem. członem -''stein'' "kamień", określającym zamek. Nazwę wtórnie skojarzono z imieniem biskupa Bartłomieja, mającym duży wkład w chrystianizację Prus.
 
*Nazwa oryginalnie spolszczona jako ''Barsztyn'' (od skróconego niem. ''Bartstein''). Od XIX w. nazwa ta jest jednak w polskiej literaturze coraz mocniej wypierane przez bardziej spolszczone określenie ''Bartoszyce'' (wynikające zapewne z wyżej wspomnianego skojarzenia z Bartłomiejem czyli Bartoszem), które ostatecznie ustaliło się w oficjalnym użyciu.
 
*Nazwa oryginalnie spolszczona jako ''Barsztyn'' (od skróconego niem. ''Bartstein''). Od XIX w. nazwa ta jest jednak w polskiej literaturze coraz mocniej wypierane przez bardziej spolszczone określenie ''Bartoszyce'' (wynikające zapewne z wyżej wspomnianego skojarzenia z Bartłomiejem czyli Bartoszem), które ostatecznie ustaliło się w oficjalnym użyciu.
 +
*Po litewsku: ''Barštynas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lidzbarskie Przedmieście'''
 
|'''Lidzbarskie Przedmieście'''
Linia 31 215: Linia 31 583:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Obocznie niem. ''Bistein'', ''Bischstein''.
+
*Obocznie niem. ''Bistein'', ''Bischstein'' (wymowa gw. niemiecka ''Bischstên'').
 
*Dawniej też: ''Bysztynek'', *''Bisztyn''.
 
*Dawniej też: ''Bysztynek'', *''Bisztyn''.
 
*Miasto założone na miejscu pruskiej osady o nazwie ''Strowangen'' (1358), znanej również po niem. jako ''Schönenfließ'' (1358 ''Schonenvlis'').
 
*Miasto założone na miejscu pruskiej osady o nazwie ''Strowangen'' (1358), znanej również po niem. jako ''Schönenfließ'' (1358 ''Schonenvlis'').
Linia 31 372: Linia 31 740:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Lakmedy'''
 
|'''Lakmedy'''
|1326 ''Laukemedien''. Nazwa pruska, zaczerpnięta od starej nazwy wielkiego lasu ''Laukmedjan'' (niem. ''Lackmühlwald'', 1595 ''Lackmedien'' - dosł. "jasny las" lub "polny las"). Ludność warmińska przyswoiła tę pruską nazwę w formie ''Lakmedy'' (co zaświadcza Leyding, ale jedynie w kontekście lasu, nie omawianej wsi), o czym niestety dziś się często zapomina (częściej stosuje się nazwę ''Bisztynieckie Lasy''). Niestety, w pochodnej nazwie miejscowej nie uszanowano jej pruskiego źródłosłowu, a jedynie nawiązano do charakteru lasu, co było wielkim błędem. Należy pilnie przywrócić (zarówno tej miejscowości, jak i lasowi) przepiękną staropruską nazwę ''Lakmedy''.
+
|1326 ''Laukemedien''. Nazwa pruska, zaczerpnięta od starej nazwy wielkiego lasu ''Laukmedjan'' (niem. ''Lackmühlwald'', 1595 ''Lackmedien'' - dosł. "jasny las" lub "polny las"). Ludność warmijska przyswoiła tę pruską nazwę w formie ''Lakmedy'' (co zaświadcza Leyding, ale jedynie w kontekście lasu, nie omawianej wsi), o czym niestety dziś się często zapomina (częściej stosuje się nazwę ''Bisztynieckie Lasy''). Niestety, w pochodnej nazwie miejscowej nie uszanowano jej pruskiego źródłosłowu, a jedynie nawiązano do charakteru lasu, co było wielkim błędem. Należy pilnie przywrócić (zarówno tej miejscowości, jak i lasowi) przepiękną staropruską nazwę ''Lakmedy''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dębówko'''
 
|'''Dębówko'''
Linia 31 390: Linia 31 758:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'', zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
+
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'' (również w PRNG), zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Falczewo'''
 
|'''Falczewo'''
Linia 31 743: Linia 32 111:
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 +
*Forma wariantywna (notowana przez PRNG): ''Pasargi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perkujki'''
 
|'''Perkujki'''
Linia 31 872: Linia 32 241:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1326 ''Spiteyn'', 1357 ''Spitteynen''.
+
|1326 ''Spiteyn'', 1357 ''Spitteynen''. W 1326 zanotowana również oboczna n. niem. ''Urbach'', która jednak szybko zanikła na rzecz pierwotnej nazwy pruskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Styligi'''
 
|'''Styligi'''
Linia 32 060: Linia 32 429:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
 +
*Nazwa wariantowa wg PRNG: ''Mała Wola''. Postać urzędowa jednak zgodna z danymi przedwojennymi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyręba'''
 
|'''Wyręba'''
Linia 32 102: Linia 32 473:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
+
|
 +
*Potocznie także: ''Bagnity''. Wariant ten opiera się na nowożytnej postaci niem., jednak formę urzędową jako opartą bliżej na pruskim oryginale uważam za lepszą.
 +
*1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrowa'''
 
|'''Dąbrowa'''
Linia 32 182: Linia 32 555:
 
|(Lędławki)
 
|(Lędławki)
 
|
 
|
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. Obecnie funkcjonuje jednak (od kiedy?) w formie ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
+
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. W 2005 r. jednak zamieniono tę postać na ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 32 320: Linia 32 693:
 
|'''Knoksztyn'''
 
|'''Knoksztyn'''
 
|
 
|
*1333-42 ''Knogstin'', 1338-73 ''Knoxtin''. Nazwa pruska, rekonstruowana przez Pospiszylową jako *Knakstīns, ponowiona od n. jeziora - obecnie osuszonego, zwanego dziś ''Unikowskimi Łąkami'' (ludowa nazwa to ''Knoksztyny'' - 1333-1342 ''circa lacum Knogstin''). Ludność warmińska spolszczyła tę piękną staropruską jako ''Knoksztyn'', co niestety zniszczyła KUNM, zastępując to całkowicie sztucznym, nieuzasadnionym "Unikowem". Najwyraźniej powojennym decydentom przeszkadzało zniemczone brzmienie tej nazwy, z fałszywie niemieckim członem -''sztyn''.
+
*1333-42 ''Knogstin'', 1338-73 ''Knoxtin''. Nazwa pruska, rekonstruowana przez Pospiszylową jako *Knakstīns, ponowiona od n. jeziora - obecnie osuszonego, zwanego dziś ''Unikowskimi Łąkami'' (ludowa nazwa to ''Knoksztyny'' - 1333-1342 ''circa lacum Knogstin''). Ludność warmijska spolszczyła tę piękną staropruską jako ''Knoksztyn'', co niestety zniszczyła KUNM, zastępując to całkowicie sztucznym, nieuzasadnionym "Unikowem". Najwyraźniej powojennym decydentom przeszkadzało zniemczone brzmienie tej nazwy, z fałszywie niemieckim członem -''sztyn''.
 
*W XIV w. obocznie ''Ossenberge'' (1340). Ta niemiecka nazwa ostatecznie nie przyjęła się.
 
*W XIV w. obocznie ''Ossenberge'' (1340). Ta niemiecka nazwa ostatecznie nie przyjęła się.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 32 573: Linia 32 946:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz wyżej ''Kumkiejmy''.
+
|Nieurzędowo także: ''Kumkiejmy Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipniki'''
 
|'''Lipniki'''
Linia 32 589: Linia 32 962:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowo'''
 
|'''Liznowo'''
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof'').
+
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof''). Ponadto, PRNG podaje również potoczny wariant jako ''Lisnowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwiki'''
 
|'''Nerwiki'''
Linia 33 036: Linia 33 409:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Lewsztyn'''
 
|'''Lewsztyn'''
|Brak tradycji przedwojennej, ale u Leydinga pojawia się naturalnie brzmiąca forma ''Lewsztyn'', która lepiej oddaje niemiecki oryginał i zdaje się wartościowa.
+
|
 +
*Brak tradycji przedwojennej, ale u Leydinga pojawia się naturalnie brzmiąca forma ''Lewsztyn'', która lepiej oddaje niemiecki oryginał i zdaje się wartościowa.
 +
*W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Leistên'', ''Liestên'', ''Listên''. Na tej podstawie można by dokonać spolszczenia jako *''Lisztyn'' lub nawet *''Listno'', ale wobec braku takiej tradycji, wolę trzymać się formy zaświadczonej u Leydinga.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Łobzowo'''
 
|'''Łobzowo'''
Linia 33 060: Linia 33 435:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
 +
*W PRNG wariant: ''Najmławki''. Jest to jakieś dowolne przeinaczenie i należy go się wystrzegać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Masuny'''
 
|'''Masuny'''
Linia 33 312: Linia 33 689:
 
|}
 
|}
  
==Województwo pomorskie==
+
===Powiat licbarski (lidzbarski)===
===Powiat nowodworski===
+
Ten ostatni, wieńczący rozdział mojego projektu pragnę zadedykować pamięci prof. Grzegorza Białuńskiego (1967-2018) - prorektora Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego i wybitnego znawcy historii osadnictwa Mazur, którego przedwczesne odejście wstrząsnęło środowiskiem naukowym naszego regionu. Jego nieustępliwość w poszukiwaniu prawdy i nieoceniony wkład w wiedzę o historii zostanie zapamiętany na zawsze, a Jego wybitne dzieła dostarczyły cennego materiału również mojemu projektowi. Cześć Jego pamięci!
 +
 
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 
!<small>Nazwa obecna</small>
 
!<small>Nazwa obecna</small>
Linia 33 323: Linia 33 701:
 
!<small>Uwagi</small>
 
!<small>Uwagi</small>
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Nowy Dwór Gdański'''
+
|'''Lidzbark Warmiński'''
|Nowy Dwór Gdański
+
|Lidzbark Warmiński (miasto)
 +
|4
 +
|''Heilsberg''
 +
|pruskie (zniemczone)
 +
|'''Licbark'''
 +
|
 +
*Przed wojną: ''Licbark''. Sporadycznie też ''Licpark'', ''Licperk'', ''Lecbark'', ''Lidzbark'', ''Helzberk'', sztucznie także ''Święta Góra'', a w XV w. ''Elszburk'', ''Elszberk''. Przy czym, zdecydowanie najpopularniejsza była postać ''Licbark'' i to ona uchodziła za najbardziej poprawną. Rozróżniano ''Licbark'' (ten na Warmii) i ''Lidzbark'' (koło Działdowa, nieoficjalnie zwany dziś "Lidzbarkiem Welskim"). Po wojnie postanowiono pisownię tych nazw ze sobą zrównać, a kwestię ich rozróżnienia załatwić dookreśleniem ''Warmiński'' (co do formy tego przymiotnika - p. poniżej w tym samym haśle). Z punktu widzenia historycznego, najlepiej byłoby wrócić do najprawowitszej polskiej postaci tej nazwy - ''Licbark'' (oczywiście zmiana ta nie dotyczy Lidzbarka w pow. działdowskim - ten zawsze pisał się przez "dz").
 +
*Ok. 1240 ''Lecbarg''. Uważa się, że jest to pruska nazwa, która została przez Niemców zniekształcona do postaci ''Heilsberg'' (1260 ''Helisbergk'', 1264 ''Heilesberch'', SGKP podaje też formę ''Allersberg'' - zapewne zniekształconą pod wpływem nazwy płynącej przez miasto ''Łyny'' [niem. ''Alle'']), w miejscowej gwarze niemieckiej: ''Hölsbeck''. Nazwa ta była na gruncie niemieckim rozumiana jako "Święta Góra", stąd też używana czasem w XIX-wiecznych opracowaniach sztucznie spolszczona nazwa ''Święta Góra'', prawdopodobnie neologizm Zarańskiego.
 +
*Omawianie nazwy tego miasta jest również dobrą okazją, by omówić kwestię przymiotnika tworzonego od "Warmii". Przed wojną stosowano przeważnie formę ''warmijski'' - taką postać przeważa w literaturze przedwojennej, zwłaszcza u autorów bezpośrednio związanych z regioniem (niemniej, dylemat poprawnościowy istniał od dawna - omawiają go już poradniki językowe z początku XX wieku, cytując używane w obiegu formy "warmijski", "warmiński" i "warmski"). Forma ''warmijski'' była popularna jeszcze krótko po wojnie - choćby w nazwie omawianego miasta (które zaraz po wojnie nazywano ''Licbarkiem'' lub ''Lidzbarkiem Warmijskim''), również Kanał Elbląski nazywano zaraz po wojnie (całkowicie nietrafnie) "Kanałem Warmijskim". Dopiero późniejsza standardyzacja zaczęła forsować formę "warmiński", która dziś niepodzielnie dominuje, przede wszystkim w nazwie województwa. Osobiście jestem zwolennikiem powrotu do formy "warmijski", jako tej najstarszej, najpoprawniejszej słowotwórczo (infiks -ń- nie ma tu żadnego uzasadnienia) i zgodną z użyciem miejscowym (sami Warmiacy mówią "warnijski" w swojej gwarze).
 +
|- align=center
 +
|'''Orneta'''
 +
|Orneta
 
|1
 
|1
|''Tiegenhof''
+
|''Wormditt''
|hybryda (prus. hydronim + niem.)
+
|pruskie
|(Nowy Dwór)
+
| --
|Nazwa niemiecka ''Tiegenhof'' odnosi się do przepływającej przez miasto rzeki Tui, której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Ludność polska używała jednak własnej nazwy - ''Nowy Dwór'' albo ''Nowodwór'', istniejącej obocznie do niemieckiej. Po wojnie dodano dookreślenie ''Gdański'' (trochę niefortunne, nie lepiej byłoby "Żuławski"?), dla odróżnienia od licznych innych miejscowości o takiej nazwie (a zwłaszcza Nowego Dworu Mazowieckiego).
+
|1308 ''Wormedith'', 1312 ''Wormedithen'', 1313 ''Wurmedyten''. Nazwa pruska *Wōr-med-īt, od wyrażenia ''wōran medjan'' "stary las". Spolszczenie ''Orneta'' znane w dokumentach od XVII wieku.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Krynica Morska'''
+
|'''Andrzejówka'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Orneta (cz. miasta)
|6
+
|2
|''Kahlberg''
+
|''Sankt Andreasberg''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Łysa Góra'''
+
| --
 +
|Północno-zachodnia część miasta. Nazwa dzielnicy prawdopodobnie już nie używana, jednak figuruje jeszcze na mapach topograficznych Geoportalu.
 +
|- align=center
 +
|'''Bartniki'''
 +
|Kiwity
 +
|5
 +
|''Bleichenbarth''
 +
|pruskie
 +
|'''Plikobarty'''
 
|
 
|
*W latach 1946-58 ''Łysica''.
+
*1310 ''Plakebart'', 1326 ''Plica Bartha'', 1359 ''Plekebarten''. Pruska nazwa, dawniej oznaczała również region, tzw. "Małą Barcję" (łac. ''Bartha Minor''), po prusku ''Plika Barta'' czyli dosłownie "Łysa Barcja" (od słabszego zalesienia). Powojennej nazwy polskiej ''Bartniki'' nie można uznać za poprawne spolszczenie nazwy pruskiej - jest to co najwyżej nawiązanie do drugiego członu tej nazwy. Takie stare pruskie nazwy powinno się oddawać dokładnie.
*Przed wojną używano spolszczenia nazwy jako ''Łysa Góra''. Przyjęta przez KUNM forma ''Łysica'' jest już nowsza, zuniwerbalizowana.
+
*W pobliżu wsi znajdują się łąki (pozostałość dawnego jeziora) zwane ''Bartnickimi Łąkami'' (niem. ''Bleichenbarther See''). Pierwotna pruska nazwa tego jeziora brzmiała ''Alowe'' (1355), co Leyding spolszcza jako ''Ałowy'' - i takiej nazwy dla tego miejsca radziłbym używać.
*Nazwa ''Krynica Morska'' (początkowo też ''Krynica Pomorska'', ''Krynica-Gajówka'') to nazwa używana niedługo po wojnie przez lokalne władze, mająca kojarzyć się ze znanym kurortem w Beskidach (co tłumaczono jako symboliczne nawiązanie do turystyczno-kąpieliskowego charakteru miejscowości). Jest ona jednak zbrodnią przeciwko miejscowemu nazewnictwu i realiom językowym, gdyż odnosi się do gwarowego, południowopolskiego wyrazu ''krynica'' (źródło) o pochodzeniu wschodniosłowiańskim, całkowicie obcemu dialektom północnopolskim. Taka nazwa miejscowa nie miała prawa na tym terenie naturalnie, dlatego też spotkała się z dezaprobatą językoznawców, którzy przedkładali zastosowanie nazwy ''Łysica'' (tak wg ustaleń KUNM i oficjalnie do 1958 r.). Niestety, w 1958 roku, wraz z nadaniem miejscowości statusu "osiedla", władza ludowa zadecydowała o nadaniu nowo utworzonej gminie nazwy ''Krynica Morska'' (bez konsultacji z językoznawcami i mimo ich protestów), przywracając na mapę ten niefortunny, powojenny potworek. Powodem tej zmiany były prawdopodobnie ambicje rozbudowy tej miejscowości (wcześniej małej rybackiej wioski) pod kurort - i rzeczywiście jest to dziś znane na całą Polskę miasto. Niemniej, z przyczyn historycznych i językowych (bo to one powinny być głównym wyznacznikiem nazewnictwa, a nie jakieś subiektywne odczucia dot. brzmienia) należałoby po raz kolejny wyrugować tego nazewniczego bękarta i przywrócić historyczną polską nazwę ''Łysa Góra''. Do rozważenia mogłaby być też możliwość nazywania całego miasta ''Lipą'', od jego najstarszej części (zob. niżej ''Lipa''), której nazwa dziś już nie istnieje na mapie, mimo wieków tradycji.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Borowo'''
+
|'''Czarny Kierz'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
|6
+
|5
|''Schottland''
+
|''Blumenau''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Szkocja'''
+
|'''Połajsy'''
 
|
 
|
 +
*Pierwotnie: ''Palayzen'' (1349) - była to pruska nazwa pola, na którym powstała ta wieś.
 +
*''Czarny Kierz'' to zdecydowanie jeden z najbardziej osobliwych chrztów KUNM. Jest to prawdopodobnie nawiązanie do położonej nieopodal (choć nie w bezpośrednim sąsiedztwie) wsi ''Kierz'' (w gm. Lidzbark Warmiński, p. niżej) - i to podwójne, gdyż nazwa owej wsi wywodzi się z pruskiego ''kīrsnas'' czyli "czarny". Oba człony (''Czarny'' i ''Kierz'') nawiązują więc w jakiś sposób do tej wsi, tworząc osobliwy pleonazm nazewniczy. Naprawdę nie wiem, co kierowało członkami KUNM, kiedy zdecydowali się nadać tej wiosce tak dziwaczną nazwę. Wiem za to, że było to zupełnie niepotrzebne, bowiem wioska ta posiada starszą nazwę pruską, którą możnaby bez problemu spolszczyć jako ''Połajsy'' (analogicznie do n. ''Łajsy'', w której tkwi ten sam pruski rdzeń). Niemniej osobliwie postępuje też Leyding, który dla tej wsi notuję nazwy ''Czarny Kierz'' lub ''Podglinka'' (to drugie to dokładne tłumaczenie pruskiego ''Palayzen''), zaś nazwę pruską, spolszczoną jako ''Palajzy'' stosuje dla pobliskiej osady ''Gościechowo'' (p. niżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Lipa'''
+
|'''Gościechowo'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
|1
+
|5
|''Liep''
+
|''Lisettenhof''
|słowiańskie
+
|niemieckie
| --
+
|'''Połajsy Małe'''
 
|
 
|
*Osada połączona z Łysą Górą (Kahlbergiem) jeszcze przed wojną (potrzebna data), dlatego też połączoną wieś często nazywano ''Kahlberg-Liep'' (pol. ''Łysa Góra-Lipa''). Dziś nazwa "Lipa" już nie funkcjonuje, niemniej jest warta odnotowania z przyczyn historycznych.
+
*Miejscowość uchodzi za część Czarnego Krza - nie wiem, na ile jej nazwa dziś funkcjonuje.
*Nazwa pochodzenia słowiańskiego, wymieniana już w 1282 r. pod zlatynizowanym mianem ''arbor Tilia'' (drzewo lipowe). W dokumentach spotyka się też formy ''Lipa'', i zniemczone ''Linden'' (potrzebne daty). Nazwa jest więc bardzo stara (chyba najstarsza na całej Mierzei) i niewątpliwie godna zapamiętania. W internecie można spotkać rewelacje, jakoby pierwotna forma tej nazwy brzmiała "Łeb", ale przeczą temu chociażby podane zapiski historyczne.
+
*U Leydinga: ''Palajzy'', co jest spolszczeniem pierwotnej nazwy Czarnego Krza - ''Palayzen''. Nie wiem, dlaczego Leyding zdecydował się zastosować tę nazwę dla tej osady, a nie dla samego Czarnego Krza (chociaż możliwe, że ''Palayzen'' jako nazwa lauku [staropruskiej "gminy", pola] mogła obejmować także obszar dzisiejszego Gościechowa), ale wydaje mi się, że jest to dobry precedens nazewniczy, którego można się chwycić, aby wymazać z mapy sztuczną nazwę "Gościechowo", będącą ahistorycznym chrztem pseudoimiennym. Poprawiam jednak ''Palajzy'' na bardziej systematyczne ''Połajsy'' i celem odróżnienia od Czarnego Krza (któremu bardziej należy się ta nazwa), dodaję tu dookreślenie "Małe", co zresztą dobrze ilustruje status tej wsi jako części Połajs (Czarnego Krza).
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Młyniska'''
+
|'''Kiersnowo'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
 
|2
 
|2
|''Schellmühl''
+
|''Kerschdorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Potoczna, nieurzędowa nazwa: ''Siekierki''. Obie nazwy są powojenne, ale wariant ''Młyniska'' oddaje przynajmniej częściowo znaczenie n. niem.
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Kirstansdorf'' (1386, do XVI w.), w XVII-XVIII w. także ''Kirschdorf''. KUNM niesłusznie doszukała się tutaj rdzenia prus. ''kīrsnas'' "czarny", stąd zdecydowano się spolszczyć ją jako ''Kiersnowo''. Dokumenty historyczne pokazują wyraźnie, że mamy tu do czynienia z nazwą niemiecką, pochodzącą od imienia ''Kirstan''. Niemniej, ze względu na brak polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Forma ''Kiersnowo'' dobrze wpisuje się w lokalny krajobraz toponimiczny.
 +
*Na terenie wsi znajduje się wzniesienie o wysokości 142 m n.p.m. o nazwie ''Makapil'' (niem. ''Makapell''). Jest to nazwa pruska o niepewnym rdzeniu, z sufiksem -''pils'' "gród". Jednoznacznie wskazuje ona, że góra ta była grodziskiem Prusów. Kusi więc możliwość nazwania tej wsi nazwy ''Makapil'', jako autentycznego pruskiego toponimu. Jednakże, wobec braku historycznego precedensu dla takiego rozwiązania, wolę się od niego powstrzymać.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Nowa Karczma'''
+
|'''Kierwiny'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
|1
+
|2
|''Neukrug''
+
|''Kerwienen''
|niemieckie
+
|pruskie
 
| --
 
| --
| Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - ''Piaski''. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie ''Nowa Karczma'' ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
+
|1349 ''Kyrwin''. Wieś nosiła również oboczną nazwę niem. ''Stralenberg'' (1349), która jednak szybko zanikła.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Przebrno'''
+
|'''Kiwity'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
 
|1
 
|1
|''Pröbbernau''
+
|''Kiwitten''
|słowiańskie
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|  
+
|
*1456 ''Pribernow''
+
*1308 ''Kibiten'', 1319 ''Kiwiten''. Nazwa pruska, prawdopodobnie pierwotnie brzmiała *Kibītai. Formy z -w- są wynikiem nierzadkiego w źródłach mieszania głosek "b" i "w". W utrwaleniu się takiej formy pomogło pewnie również skojarzenie z śrdniem. ''kiwit'' "czajka".
*Nazwa pochodzenia niewątpliwie słowiańskiego - pierwotnie mogła brzmieć *''Przybrnowo''. Prawdopodobnie tożsama z nazwami miejscowości ''Przybiernów'', ''Przybiernowo'' (tak zrekonstruowane przez KUNM, raczej błędnie) na Pomorzu Zachodnim, być może nawet przeniesiona stamtąd. Forma używana obecnie, będąca najprawdopodobniej wtórną repolonizacją formy niemieckiej, znana jest już od przedwojnia i utrwalona w polskiej tradycji.
+
*Wieś powstała na polu o nazwie ''Schumpiten'' (1319). Nazwa również pruska, znana jedynie w XIV wieku.
 +
*Wymowa w miejscowej gwarze niemieckiej: ''Kîwten''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Cyganek'''
+
|'''Klejdyty'''
|Nowy Dwór Gdański
+
|Kiwity
|5
+
|2
|''Tiegenhagen''
+
|''Kleiditten''
|hydronimiczne
+
|pruskie
|'''Tujce'''
+
| --
|Nazwa ustalona przez KUNM w formie ''Tujce'', później zmieniona na ''Cyganek''. Nazwa ''Tujce'' jest jednak lepsza, gdyż nawiązuje do prus. hydronimu ''Tuja'', zawartego w nazwie oryginalnej. Forma ''Cyganek'' zdaje się być oparta na podobieństwie fonetycznym ''Tiegen''- i "cygan". To skojarzenie jest jednak bardzo naiwne i zaciera pruski źródłosłów nazwy.
+
|1361 ''Kleyditen''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Cyganka'''
+
|'''Klutajny'''
|Nowy Dwór Gdański
+
|Kiwity
|3
+
|2? (4?)
|''Platenhof''
+
|''Klotainen''
|niemieckie
+
|pruskie
| --
+
|(Klotejny?)
|- align=center
+
|
|'''Gozdawa'''
+
*U Kętrzyńskiego (a za nim też Chojnacki): ''Klotejny''. Nie wydaje mi się jednak, by było to bardzo wartościowe spolszczenie (raczej forma utworzona ''ad hoc'' na podstawie źródeł), więc nie widzę specjalnego sensu w jej wprowadzaniu kosztem spolszczenia współczesnego, które jest równie poprawne.
|Nowy Dwór Gdański
+
*1315 ''Cluteyne'', 1349 ''Klutein''. Nazwa pruska. Efemerycznie w XIV w. wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Goldberg'' (1349 ''Goltberg''), która nie przetrwała.
|6
+
|- align=center
|''Neustädterwald''
+
|'''Kłajty'''
|niemieckie
+
|Kiwity
|'''Nowomiejski Las'''
+
|2
|
+
|''Kleitz''
*Pierwotnie niem. ''Neustädter Ellerwald''.
+
|pruskie
*Pierwszy człon nazwy przedwojennej odnosi się do elbląskiego Nowego Miasta, którego własnością niegdyś była ta miejscowość.
+
| --
|- align=center
+
|1362 ''Cloitz'', 1379 ''Cloytz''. Nazwa pruska, pochodząca od nazwy jeziora (obecnie łąk) ''Kłajty'' al. ''Kierwińskiego'' (niem. ''Kleitzer See'' al. ''Kerwiener See''; 1334, 1349 ''Cloytus'').
|'''Jazowa'''
+
|- align=center
|Nowy Dwór Gdański
+
|'''Kobiela'''
|3
+
|Kiwity
|''Einlage''
+
|2
|niemieckie
+
|''Kobeln''
| --
+
|pruskie?
|
+
| --
|- align=center
+
|
|'''Kępiny Małe'''
+
*1349 ''Cobeln''. Nazwa prawdopodobnie pruska, chociaż R. Przybytek w NMP rozważa niemiecką genezę. Spolszczenie ''Kobiela'' arbitralne (Leyding ma ''Kobyły''), prawdopodobnie inspirowana nazwą wsi Kobiela w Świętokrzyskiem (inna Kobiela jest też na Śląsku Opolskim, ale tam to rekonstrukcja KUNM, niekoniecznie poprawna).
|Nowy Dwór Gdański
+
*W XIV-XV w. oboczna n. niem. ''Rosental''.
|5
+
|- align=center
|''Zeyersvorderkampen''
+
|'''Konity'''
|hybryda (prus. + niem.)
+
|Kiwity