Użytkownik:Dynozaur/Nazwy miejscowe w Prusiech: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(→‎Powiat gołdapski: Przyszło mi do głowy, dlaczego KUNM zmieniła szybko zdanie wobec tej wioski.)
(→‎Powiat gołdapski: Nie było żadnej korekty granicy, po prostu wieś została przedzielona.)
 
(Nie pokazano 41 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 93: Linia 93:
 
|
 
|
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').  
+
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').
 +
*Nazwa wariantowa (notowana w PRNG): ''Czarnolesie''. Jest to jeden z wariantów, utrwalonych w mowie ludności napływowej krótko po wojnie.  
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Modrzewina'''
 
|'''Modrzewina'''
Linia 137: Linia 138:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Stagnity'''
 
|'''Stagnity'''
|Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako ''Stagnity'' (MPol Nr A-134, s. 1065). Co więcej, precedens dla polskiej formy ''Stagnity'' dają dziewiętnastowieczne kaszubskie zapiski F. Ceynowy, podające formę ''Stagnjté'' (w jego ortografii). Obecnie używana forma ''Stagniewo'' jest wynikiem jakiegoś późniejszego przeinaczenia i chyba warto by powrócić do postaci starszej, w pełni oddającej pruskie pochodzenie tej nazwy.
+
|
 +
*Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako ''Stagnity'' (MPol Nr A-134, s. 1065), co ma tradycję użycia przedwojennego (SGKP tom II, s. 855, także w wersji kaszubskiej u Ceynowy). Obecnie używana forma ''Stagniewo'' (co ciekawe, w urzędowych spisach wciąż widnieją ''Stagnity'' - jednak nikt praktycznie tej formy dziś nie używa) jest wynikiem powojennego przeinaczenia i należałoby ją znów naprostować na tradycyjne ''Stagnity'', aby w pełni oddać pruskie pochodzenie tej nazwy.
 +
*1300 ''Stangenita'', ''Stangnite''; 1307 ''Stangenite''; 1316 ''Stangnite''. Nazwa pruska, okresowo z niem. sufiksami -''hof'', -''gut'' (1457 ''Stangnetenhof'', 1568 ''Stangnetengut'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stawnik'''
 
|'''Stawnik'''
Linia 155: Linia 158:
 
|
 
|
 
*Według ustaleń KUNM: ''Warszawskie'' (bez II członu).
 
*Według ustaleń KUNM: ''Warszawskie'' (bez II członu).
*Pierwotna, pruska nazwa majątku ''Spittelhof'' (a późniejszej części Elbląga) brzmiała ''Surweyte'' (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (dlaczego tak? może jest to odwołanie do osiadłych po wojnie w Elblągu warszawiaków?). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie ''Surwajty''.
+
*Pierwotna, pruska nazwa majątku ''Spittelhof'' (a późniejszej części Elbląga) brzmiała ''Surweyte'' (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (co jest podwójnym nawiązaniem - odwołuje się zarówno do geograficznego położenia dzielnicy [jest to ta część Elbląga, do której się wjeżdża od strony Warszawy], a także do licznie osiadłych po II Wojnie Światowej w Elblągu warszawiaków). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie ''Surwajty''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Winnica'''
 
|'''Winnica'''
Linia 328: Linia 331:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Wognap'''
 
|'''Wognap'''
|Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno'' (też ''Jagodna'') nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
+
|
 +
*Do 1999 r. urzędowo ''Jagodna'' (tak ustaliła KUNM - dawniej dwie miejscowości ''Jagodna Wielka'' i ''Mała''). Forma ta bywa używana do dziś.
 +
*Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno''/''Jagodna'' nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Janowo'''
 
|'''Janowo'''
Linia 368: Linia 373:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Olszyna III)
 
|(Olszyna III)
|Patrz wyżej: ''Adamowo''.
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Kazimierzewo'' (taką postać ustaliła KUNM), chociaż formy obecnej używano potocznie dużo wcześniej.
 +
*Patrz wyżej: ''Adamowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kępa Rybacka'''
 
|'''Kępa Rybacka'''
Linia 515: Linia 522:
 
|
 
|
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
+
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' (w SGKP czasem ''Sierpień'') i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Sierpinek''. Forma ta używana była od okresu powojennego (zaproponowała ją lokalna administracja) i wynika ze skojarzenia nazwy wsi z nazwiskiem XVI-wiecznego dowódcy floty królewskiej Zygmunta Augusta, Mateusza Sierpinka (Matthiasa Scharpinga). Wariant ten słusznie odrzuciła KUNMowska standardyzacja, jednak fakt że odnotowano go w PRNG świadczy, że musiał pokutować w potocznym użyciu jeszcze do niedawna (a może nawet do dziś).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tropy Elbląskie'''
 
|'''Tropy Elbląskie'''
Linia 798: Linia 806:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Swalmy'''
 
|'''Swalmy'''
|ok. 1440 ''Swalmen''. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość ''Schwollmen'' (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako ''Swalmy''. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
+
|
 +
*ok. 1440 ''Swalmen''. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość ''Schwollmen'' (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako ''Swalmy''. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
 +
*Być może tutaj odnoszą się także zapisy źródłowe ''Swylmekaym'' (1386), ''Swylmedorff'' (1402-08).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szymbory'''
 
|'''Szymbory'''
Linia 866: Linia 876:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczne warianty potoczne: ''Gajowiec'', ''Gajewice''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
Linia 874: Linia 884:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Gronowo)
 
|(Gronowo)
|O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
+
|
 +
*Do 2005 oficjalnie: ''Gronowo'' (chociaż dookreślenie "Elbląskie" było ''de facto'' używane dużo wcześniej).
 +
*O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jasionno'''
 
|'''Jasionno'''
Linia 900: Linia 912:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
+
|
 +
*W potocznym użyciu człon "Górne" często pomijany (ze względu na brak miejscowości ''Karczowiska Dolne'', o czym więcej przy omawianiu nazwy ''Raczki Elbląskie'').
 +
*Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kopanka'''
 
|'''Kopanka'''
Linia 1002: Linia 1016:
 
|
 
|
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie.
+
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie. Człon "Wielkie" zniesiono oficjalnie w nazwie wsi w roku 2002.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Dolno'''
 
|'''Nowe Dolno'''
Linia 1092: Linia 1106:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Stal''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Stal'', ''Stala'', ''Sztala'' (w XVII-XVIII w.).
 +
*Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką (od niem. ''Stall'' "stajnia, obora" lub śrdniem. ''stale'' "nasyp, zawada"), chociaż Gerullis próbuje doszukać się w niej pruskiego początku (niby od hydronimu, od tego samego rdzenia, co nadruwiańskie ''Stołupiany'' - ''Stalupė'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stankowo'''
 
|'''Stankowo'''
Linia 1207: Linia 1223:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie w PRNG: ''Jagodowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamiennik Wielki'''
 
|'''Kamiennik Wielki'''
Linia 1433: Linia 1449:
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'', motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
+
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'' (także spotykana jako ''Myśliwiec''), motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
Linia 1457: Linia 1473:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
+
|
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
 +
*W PRNG także wariant: ''Dolne Sadłuki''. Trzymałbym się jednak formy urzędowej, jako wierniejszej historycznie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ojcowa Wola'''
 
|'''Ojcowa Wola'''
Linia 1688: Linia 1706:
 
|2
 
|2
 
|''Greißings''
 
|''Greißings''
|niemieckie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Autorzy NMP chyba pochopnie zakwalifikowali tę nazwę jako niemiecką, nie zauważając zapisu ''Greissingkein'' z 1543 r., z wyraźnym prus. sufiksem -''kaims''. Kwestię jednak przydałoby się dokładniej zbadać.
 +
*Wariant potoczny: ''Grażyna''. Jest to dowolne zniekształcenie nazwy urzędowej i nie powinno być używane.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gulbity'''
 
|'''Gulbity'''
Linia 1698: Linia 1718:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
+
|
 +
*1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
 +
*Wariant: ''Golbity''. Postać ta zapewne powstała pod wpływem formy niemieckiej, dlatego też lepiej używać formy urzędowej jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kajmy'''
 
|'''Kajmy'''
Linia 1901: Linia 1923:
 
|
 
|
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
*Do niedawna oficjalnie ''Morzewo'' (postać zniekształcona).
+
*Do 2004 r. ''Morzewo''. Taką postać ustaliła KUNM, jednak forma używana obecnie zdaje się być bliższa pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowa Wieś'''
 
|'''Nowa Wieś'''
Linia 2305: Linia 2327:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Kiekszty'''
 
|'''Kiekszty'''
|1303 ''Keexten'', 1313 ''Kextin''. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. ''Sójki'' jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. ''kekštė'' - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi ''bukkawarni''). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
+
|
 +
*Obocznie niem. ''Kögsten'', ''Kägsten'' (końcówka XVIII w.).
 +
*1303 ''Keexten'', 1313 ''Kextin'', 1437 ''Kexten'', 1441 ''Kixsteyn''. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. ''Sójki'' jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. ''kekštė'' - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi ''bukkawarni''). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śliwica'''
 
|'''Śliwica'''
Linia 2527: Linia 2551:
 
*Dawniej też: ''Brunsberga'', ''Brunsberk''.
 
*Dawniej też: ''Brunsberga'', ''Brunsberk''.
 
*Polska forma ''Braniewo'' (< *''Bruniewo''? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant ''Broniewo'' - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia ''Brunsberga'', pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy ''Brunsberga'' i ''Braniewo'' były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant ''Braniewo'', gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
 
*Polska forma ''Braniewo'' (< *''Bruniewo''? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant ''Broniewo'' - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia ''Brunsberga'', pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy ''Brunsberga'' i ''Braniewo'' były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant ''Braniewo'', gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
*Nazwa niemiecka ''Braunsberg'' (dawniej też ''Brunsberg'', w 1249 ''Brusebergue''), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
+
*Nazwa niemiecka ''Braunsberg'' (dawniej też ''Brunsberg'', w miejscowej gwarze: ''Brûnsbarg'', w 1249 ''Brusebergue''), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Frombork'''
 
|'''Frombork'''
Linia 2537: Linia 2561:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Narzyce'' (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego ''na rzyce'' "na rzece" lub od nazwy rzeki ''Narusy'' [niem. ''Nartz'', por. też zapis ''Naritz'' z 1629], płynącej nieopodal grodu).
 
*Dawniej też: ''Narzyce'' (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego ''na rzyce'' "na rzece" lub od nazwy rzeki ''Narusy'' [niem. ''Nartz'', por. też zapis ''Naritz'' z 1629], płynącej nieopodal grodu).
*W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem ''Civitas Varmiensis'' ("miasto warmińskie") lub ''Varmia'' (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
+
*W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem ''Civitas Varmiensis'' ("miasto warmijskie") lub ''Varmia'' (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pieniężno'''
 
|'''Pieniężno'''
Linia 2861: Linia 2885:
 
|
 
|
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'', ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopii kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
+
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'' (taka forma widnieje też w PRNG jako wariant), ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopi kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różaniec'''
 
|'''Różaniec'''
Linia 2888: Linia 2912:
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 +
*Nazwa wariantywna wg PRNG: ''Rosiny''. Raczej unikałbym tej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Siedlisko'''
 
|'''Siedlisko'''
Linia 3251: Linia 3276:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|PRNG notuje jako wariantową nazwę ''Mingin'', która zdaje się nawiązywać do historycznej nazwy sąsiedniej wsi Miłaki (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynowo'''
 
|'''Młynowo'''
Linia 3267: Linia 3292:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
+
|
 +
*1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
 +
*W PRNG wariant: ''Giedoły''. Nazwa zapewne ponowiona od pobliskich Giedaw (o ile w ogóle odniesienie jej tutaj nie jest błędem po stronie autorów PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perwilty'''
 
|'''Perwilty'''
Linia 3413: Linia 3440:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szkudyty'''
 
|'''Szkudyty'''
|Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Cieszęty'' (tak ustaliła KUNM).
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gajle'''
 
|'''Gajle'''
Linia 3439: Linia 3468:
 
|1324 ''Glandin''
 
|1324 ''Glandin''
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Glebisko'''
+
|'''Glebiska'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
 
|2
 
|2
Linia 3445: Linia 3474:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Glebisko''.
 +
*Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jesionowo'''
 
|'''Jesionowo'''
Linia 3495: Linia 3526:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
+
|
 +
*1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
 +
*Nieurzędowo także: ''Kierszyn'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale'''
 
|'''Kowale'''
Linia 3551: Linia 3584:
 
|'''Pajtuny'''
 
|'''Pajtuny'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
|2
+
|2~4
 
|''Peythunen''
 
|''Peythunen''
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1282 ''Poytun'', 1304 ''Peytune''. Wieś powstała na pruskich polach ''Marim'' (1282) i ''Speriti'' (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
+
|(Pejtuny)
 +
*1282 ''Poytun'', 1304 ''Peytune''. Wieś powstała na pruskich polach ''Marim'' (1282) i ''Speriti'' (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
 +
*Na niektórych przedwojennych mapach - ''Pejtuny''. Jest to jednak raczej "mechaniczne" spolszczenie formy niem., nic wartego korekty.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pakosze'''
 
|'''Pakosze'''
Linia 3591: Linia 3626:
 
|'''Pluty'''
 
|'''Pluty'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
|2
+
|1
 
|''Plauten''
 
|''Plauten''
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1325 ''Pluth''. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 ''Plut'' - dawne jezioro, dziś bagno zwane ''Plut'' ''Wałsz'').
+
|1325 ''Pluth''. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 ''Plut'' - dawne jezioro, dziś bagno zwane ''Plut'' lub ''Wałsz'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Posady'''
 
|'''Posady'''
Linia 3725: Linia 3760:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Jastrzębiec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubnowo'''
 
|'''Lubnowo'''
Linia 3787: Linia 3822:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant: ''Zaporowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Płoskinia'''
 
|'''Płoskinia'''
Linia 3904: Linia 3939:
 
|2
 
|2
 
|''Hopfenbruch''
 
|''Hopfenbruch''
|niemieckie
 
| --
 
|
 
|- align=center
 
|'''Dębień'''
 
|Wilczęta
 
|3
 
|''Louisenwalde''
 
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
Linia 3963: Linia 3990:
 
|''Muttersegen''
 
|''Muttersegen''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 +
| --
 +
|Potocznie też: ''Macierz'' (w PRNG i na mapach).
 +
|- align=center
 +
|'''Karwiny'''
 +
|Wilczęta
 +
|2
 +
|''Karwinden''
 +
|pruskie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*1333 ''Kurwingen'', 1349 ''Karwingen''. Nazwa pruska, przejęta od n. lasu (1344 ''Carwingyne'').
 +
*Pobliska osada ''Dębień'' (zwana także ''Józefowem''), tworząca z Karwinami jedno sołectwo jest miejscowością nową, wydzieloną z Karwin. Osada przejęła nazwę po nieistniejącym dziś folwarku ''Dębień'' (niem. ''Louisenwalde''), położonym na wschód od Karwin. Z kolei wariantywna nazwa ''Józefowo'' to przejściowa, używana krótko po wojnie przez nowych osiedleńców nazwa Karwin.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Księżno'''
 
|'''Księżno'''
Linia 4018: Linia 4055:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1402-08 ''Sapoten'', 1413 ''Sopoythen''
+
|1402-08 ''Sapoten'', 1413 ''Sopoythen'', 1422 ''Soppothen''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sośnica'''
 
|'''Sośnica'''
Linia 4036: Linia 4073:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie: 1267 ''Panyen'', 1339 ''Panyn''. Nazwa pruska, równa ap. ''pannin'' = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi ''Sąpy'' (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
 
*Pierwotnie: 1267 ''Panyen'', 1339 ''Panyn''. Nazwa pruska, równa ap. ''pannin'' = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi ''Sąpy'' (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
*Nazwa ''Spanden'' późniejsza (notowana od połowy XVIII w.), również pruska.
+
*Nazwa ''Spanden'' późniejsza (notowana od połowy XVI w. - 1552 ''Spandenn''), również pruska.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Siedlisko'''
 
|'''Stare Siedlisko'''
Linia 4044: Linia 4081:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Wieprza'''
 
|'''Wieprza'''
|Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
+
|
 +
*U Leydinga i w PRNG jako wariant: ''Dzikowo''.
 +
*Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tatarki'''
 
|'''Tatarki'''
Linia 4061: Linia 4100:
 
|'''Niemce'''
 
|'''Niemce'''
 
|
 
|
*Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie ''Niemce''. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmińskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy ''Wilczęta''.
+
*Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie ''Niemce''. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmijskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy ''Wilczęta''.
 
*Z kolei podawany przez Kohutka wariant "''Podstolice''" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.
 
*Z kolei podawany przez Kohutka wariant "''Podstolice''" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.
 
|}
 
|}
Linia 4232: Linia 4271:
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|
 
|
*Krótko po wojnie i potocznie: ''Wesołowo''.
+
*Krótko po wojnie i do dziś potocznie: ''Wesołowo''.
 
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
 
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 4335: Linia 4374:
 
|
 
|
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki''. Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
+
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki'' (w takiej postaci również miejscowość ta widnieje w oficjalnych spisach od 2005 r.). Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałduny'''
 
|'''Kałduny'''
Linia 4380: Linia 4419:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
+
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' (od 2005 r. oficjalna) - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Katarzynki'''
 
|'''Katarzynki'''
Linia 4646: Linia 4685:
 
|4
 
|4
 
|''Stenkendorf''
 
|''Stenkendorf''
|niemieckie
+
|hybryda (słow./prus. + niem.)
 
|'''Stańkowo'''
 
|'''Stańkowo'''
|Przed wojną: ''Stańkowo'' (tak u Chojnackiego i Leydinga - zapisy terenowe z drugiego tomu dowodzą ludowości tej nazwy). Choć nie dotarłem do odpowiedniego rozporządzenia, wydaje mi się, że taką formę uchwalono po wojnie (prawdopodobnie z dookreśleniem jako ''Stańkowo Iławskie''). Obecna forma jest więc wynikiem jakiegoś przeinaczenia.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Stańkowo'' (tak u Chojnackiego i Leydinga - zapisy terenowe z drugiego tomu dowodzą ludowości tej nazwy). Choć nie dotarłem do odpowiedniego rozporządzenia, wydaje mi się, że taką formę uchwalono po wojnie (prawdopodobnie z dookreśleniem jako ''Stańkowo Iławskie''). Obecna forma jest więc wynikiem jakiegoś przeinaczenia.
 +
*Pierwotnie: ''Stankendorf'' (1418), ''Stanekendorff'' (1476). Nazwa pochodzi od imienia osobowego, które można interpretować jako słowiańskie (''Stanek'', ''Staniek'' = Stanisław) lub pruskie (''Stanike'', ''Stancko''). Tym bardziej więc poprawna wydaje się starsza postać ''Stańkowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Starzykowo'''
 
|'''Starzykowo'''
Linia 4731: Linia 4772:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Do 2005 (?) roku oficjalnie: ''Spędziny''.
+
|Do 2005 roku oficjalnie: ''Spędziny''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tynwałd'''
 
|'''Tynwałd'''
Linia 4904: Linia 4945:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej dwie miejscowości: ''Łodygowo Małe'' i ''Wielkie'' (''Klein'', ''Gross Ludwigsdorf'')
+
*Dawniej dwie miejscowości: ''Łodygowo Małe'' i ''Wielkie'' (''Klein'', ''Groß Ludwigsdorf'')
 
*Pierwotnie: ''Scharnot'' (1285), ''Scharnothen'' (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. ''Szaroty'', ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
 
*Pierwotnie: ''Scharnot'' (1285), ''Scharnothen'' (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. ''Szaroty'', ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 4937: Linia 4978:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1913-45: ''Eigenwill''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1913-45: ''Eigenwill''.
 +
*1518 ''Swafela''. O ile zapis ten nie jest zniekształcony, oznaczałoby to, że wieś pierwotnie nosiła nazwę ''Swawola''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Trupel'''
 
|'''Trupel'''
Linia 5224: Linia 5267:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.  
+
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
 +
*W potocznym powojennym użyciu ahistoryczna nazwa ''Lipowo''. Unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Michałowo'''
 
|'''Michałowo'''
Linia 5240: Linia 5284:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
+
|
 +
*1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
 +
*Nazwa wariantywna w PRNG: ''Lipiny''. Brak dla niej uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olbrachtowo'''
 
|'''Olbrachtowo'''
Linia 5288: Linia 5334:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
+
|
 +
*Od 2016 r. oficjalnie: ''Emilianowo-Róża''. Osobiście jestem przeciwnikiem takiego prefiksowania miejscowości nadrzędnych. To jakieś urzędnicze konwencje, nie służące lokalnej toponimii ani tożsamości.
 +
*U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różanki'''
 
|'''Różanki'''
Linia 5321: Linia 5369:
 
|'''Merynos'''
 
|'''Merynos'''
 
|
 
|
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora.
+
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora. Tym bardziej, że PRNG rzeczywiście notuję n. ''Merynos'' jako wariantywną nazwę tej osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5340: Linia 5388:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant: ''Frydrychowo'' (może warte wprowadzenia, jako odzwierciedlenie n. niemieckiej). U Leydinga jeszcze inaczej - ''Pchlarki''. Brak przedwojennej polskiej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wiśniówek'''
 
|'''Wiśniówek'''
Linia 5527: Linia 5575:
 
|''Haack''
 
|''Haack''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Hak'''
+
|'''Pokutyty''' al. '''Hak'''
|U Leydinga i w potocznym (obocznym) użyciu: ''Hak''. Jako, że forma ta jest bezpośrednim i dość naturalnym przejęciem n. niem., warto ją wprowadzić w miejsce KUNMowskiego nowotworka.
+
|
 +
*Blažiene odnosi tutaj pierwotną nazwę pruską, zapisaną jako ''Pokotiten'', ''Pakutiten'' (1286); ''Bacutitien'' (1365); ''Bakatythen'', ''Bakutiten'' (1400). W zapiskach widać spore wahanie fonetyczne (przede wszystkim pod względem dźwięczności nagłosowej spółgłoski), więc ustalenie jej poprawnej rekonstrukcji nie jest proste. Wydaje mi się jednak, że nawet najbardziej arbitralne i niepewne spolszczenie nazwy pruskiej jest lepsze niż urzędowy nowotworek "Jezierce", który nie ma absolutnie żadnego uzasadnienia historycznego.
 +
*U Leydinga i w potocznym (obocznym) użyciu: ''Hak''. Forma ta jest bezpośrednim i dość naturalnym przejęciem n. niem., więc wydaje się o wiele bardziej wartościowa od KUNMowskiego nowotworka "Jezierce", jednak aby "przebić" omawianą wyżej nazwę pruską, musiałyby się znaleźć jakieś dowody na przedwojenność tej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karpowo'''
 
|'''Karpowo'''
Linia 5565: Linia 5615:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|Do 2011 r. oficjalnie ''Kupinin''. Forma ta musiała się ustalić po wojnie wbrew ustaleniom KUNM (ta ustaliła ''Kupin''). W 2011 r. powrócono jednak do postaci wprowadzanej przez Komisję.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Likszany'''
 
|'''Likszany'''
Linia 5630: Linia 5680:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 +
*Potocznie także: ''Chmielówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piekło'''
 
|'''Piekło'''
Linia 5655: Linia 5706:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
+
|
 +
*Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
 +
*Wariant w PRNG: ''Pamiątki''. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pozorty'''
 
|'''Pozorty'''
Linia 5966: Linia 6019:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Mohring''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartki'''
 
|'''Bartki'''
Linia 5994: Linia 6047:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
*Również jako ''Dąbrowo''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie: ''Dąbrowo''. Historycznie spotykane obie formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówno'''
 
|'''Dąbrówno'''
Linia 6064: Linia 6117:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Kalborno)
 
|(Kalborno)
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
+
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' (wprowadzona urzędowo w 2000 r.) jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Leszcz'''
 
|'''Leszcz'''
Linia 6171: Linia 6224:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Stare Ńasto'', ''Stare Mńasto''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tułodziad'''
 
|'''Tułodziad'''
Linia 6350: Linia 6403:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Gajek'' (wariant notowany jedynie w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubian'''
 
|'''Lubian'''
Linia 6376: Linia 6429:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Frycki'''
 
|'''Frycki'''
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
+
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo'', zaś w PRNG (jako wariant oboczny): ''Fryckowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Łodwigowo'''
 
|'''Łodwigowo'''
Linia 6666: Linia 6719:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Barenwynkiel'''
 
|'''Barenwynkiel'''
|Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
+
|
 +
*Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Sarni Dół''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowaczyzna'''
 
|'''Nowaczyzna'''
Linia 6682: Linia 6737:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Orłowa Buda'''
 
|'''Orłowa Buda'''
|W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje ciekawą formę oboczną: ''Perkunicha''. Nazwa ta zdaje się mieć związek z bałtyckim bóstwem Perkunem, jednak jej dokładna geneza jest mi nieznana (brak informacji w dostępnej mi literaturze). Być może radosna twórczość jakiegoś leśniczego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pelnik'''
 
|'''Pelnik'''
Linia 6736: Linia 6793:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Isąg Mały'''
 
|'''Isąg Mały'''
|Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
+
|
 +
*Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
 +
*W PRNG wariant ''Żelazowice''. Nazwa powojenna, zapewne wynikająca z błędnym skojarzeniem formy niemieckiej z ''Eisen'' = żelazo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobno'''
 
|'''Sobno'''
 
|Łukta
 
|Łukta
|4
+
|1
 
|''Sooben''
 
|''Sooben''
 
|pruskie
 
|pruskie
|'''Coby'''
+
| --
|Nazwa ustalona po wojnie oczywiście odzwierciedla pruską n. oryginalną, ale w źródłach przedwojennych (Barczewski, Giersz) pojawia się ludowa forma ''Coby''.
+
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Zoben'' (tak brzmiała w ustach lokalnych Niemców).
 +
*Dawniej też: ''Coby''.
 +
*1352 ''Soben'', 1402-08 ''Sobin''. Nazwa pochodzenia pruskiego.
 +
*Zdaje się, że przed wojną częstsza w ludowym użyciu Mazurów była naznaczona niemieckością forma ''Coby'' (notują ją Giersz i Barczewski), niemniej postać ''Sobno'' pojawia się w urzędowym spisie Walda z 1820 r., więc i ona ma pochodzenie przedwojenne (a do tego odzwierciedla pierwotną pruską postać o wiele lepiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Spórka'''
 
|'''Spórka'''
Linia 6752: Linia 6815:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|(Spórki)
 
|(Spórki)
|Przed wojną raczej w l. mnogiej: ''Spórki'', ''Sporki''.
+
|
 +
*Obocznie niem. ''Spurken'' (m.in. w Tece Toruńskiej i spisie z 1820 r.)
 +
*1411-19 ''Sporkaym'', 1427 ''Spurkeym''. Nazwa pruska, pierwotnie z członem -''kaims'' ("wieś").
 +
*Przed wojną raczej w l. mnogiej: ''Spórki'', ''Sporki'' (w Tece Toruńskiej nawet w grafii ''Spurki'', co ma odzwierciedlenie również we wspomnianej wyżej formie niemieckiej). Forma pluralna zdaje się o tyle poprawniejsza, że w brzmieniu pierwotnej był tu pruski suf. -''kaim'', który w formach spolszczonych niejednokrotnie upraszczał się do -''ki'' (por. ''Pistki'' < ''Pisdekaym'', ''Pupki'' < ''Pupkeim''). Forma ''Spórka'' musiała więc powstać wtórnie, niewykluczone jednak, że stało się to jeszcze przed wojną (wahania liczby i rodzaju to nic nadzwyczajnego w mazurskiej toponimii).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Strzałkowo'''
 
|'''Strzałkowo'''
Linia 6874: Linia 6940:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W pobliżu wsi znajduje się góra (wysokości 131 m) o nazwie ''Święta Góra'' (niem. ''Swente Gora''). Nazwa ta miała wyraźnie polskie brzmienie już w przedwojennym nazewnictwie niemieckim, co jest rzadkością na tym terenie. Góra najprawdopodobniej była miejscem kultu pruskiego plemienia Pogezanów. Nazwa góry miała odzwierciedlenie w używanej krótko po wojnie nazwie tej wsi oraz stacji kolejowej - ''Świętogóry'', która jednak została ostatecznie odrzucona na rzecz nazwy obecnej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Drynki'''
 
|'''Drynki'''
Linia 6890: Linia 6956:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
+
|
 +
*1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Dożniewo''. Jest to wczesny powojenny twór ludności napływowej, pokutujący w potocznym użyciu. Należy go bezwzględnie unikać, a używać jedynie oficjalnej nazwy pruskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Fiugajki'''
 
|'''Fiugajki'''
Linia 6962: Linia 7030:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Do 2010 oficjalnie ''Kęty''.
+
|Do 2009 r. oficjalnie ''Kęty''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karczemka'''
 
|'''Karczemka'''
Linia 7617: Linia 7685:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
*Powojenna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
+
*Przed 1996 r. osada ta nosiła nazwę ''Gliny'', mimo że KUNM ustaliła postać ''Glimy''. Urzędowa zmiana z 1996 r. jest więc ''de facto'' wprowadzeniem w życia ustalenia KUNM.
 +
*Obecna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamieńczyk'''
 
|'''Kamieńczyk'''
Linia 7649: Linia 7718:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
+
|
 +
*Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
 +
*Wariant oboczny w PRNG: ''Budziska''. Unikać tej nazwy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ligi'''
 
|'''Ligi'''
Linia 7799: Linia 7870:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie ''Zatoka''. Taką postać ustaliła również KUNM. Niewykluczone, że dookreślenie "Leśna" zostało dodane dla odróżnienia od osady Zatoka, stanowiącej dziś część Miłomłyna (p. wyżej).
 +
*U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ziemaki'''
 
|'''Ziemaki'''
Linia 7843: Linia 7916:
 
|'''Borzymowo'''
 
|'''Borzymowo'''
 
|Morąg
 
|Morąg
|3
+
|5
 
|''Abrahamsheide''
 
|''Abrahamsheide''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Abramówka'''
|
+
|Nazwa wariantowa (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Abramówka''. Ta potocznie używana forma stanowi tłumaczenie oryginalnej nazwy niemieckiej i wydaje się warta wprowadzenia w miejsce ahistorycznego, pseudosłowiańskiego chrztu KUNM "Borzymowo".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bożęcin'''
 
|'''Bożęcin'''
Linia 7887: Linia 7960:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Darynowo'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dworek'''
 
|'''Dworek'''
Linia 8034: Linia 8107:
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 +
*Powojenna nazwa tej wsi pochodzi od pobliskiego jeziorka ''Molajny'' (niem. ''Molainen-See'', 1331 ''Moleyn''), którego pierwotną pruską nazwę powojenni osadnicy przekręcili do postaci "Maliniak". Obecnie w obiegu obie nazwy jeziora funkcjonują wymiennie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Markowo'''
 
|'''Markowo'''
Linia 8121: Linia 8195:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako ''Paradyż''.
+
|
 +
*U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako ''Paradyż''.
 +
*Dawniej dwie miejscowości ''Groß Paradies'' i ''Klein Paradies'', które przed XIX wiekiem uległy scaleniu''.
 +
*Zastanawiające są zapisy ''Padis'', ''Padys'' (1372), ''Nuwen Padis'' (1386), ''Grosepadis'', ''Cleynepadis'' (1427). Można by się w nich doszukiwać pruskiego początku (co zresztą czyni Powierski w jego monografii Pasłęka, jednak jego wywody etymologicznie ogólnie trącą fantastyką), chociaż autorzy NMP się do nich w żaden sposób nie odnoszą, najwyraźniej uważając je za zniekształcone.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rogowo'''
 
|'''Rogowo'''
Linia 8170: Linia 8247:
 
|''Stobnitt''
 
|''Stobnitt''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Stobnity'''
+
|'''Stabunity'''
|Zapisy historyczne dla tej wsi zaczynają się dopiero od XVIII w. (ok. 1780 ''Stobnitt'', ''Skobnitten''; ok. 1790 ''Stobnitten''). Żaden z tych zapisów nie daje uzasadnienia dla formy przyjętej przez KUNM, toteż poprawiam ją na ''Stobnity''.
+
|1448 ''Stabonithen'', 1531 ''Stibenithen''. Jak widać, ta pruska nazwa od samego początku miała sufiks -''īt''. Przyjęta przez KUNM forma ''Stabuniki'' z suf. -''ik'' jest więc zwyczajnie niepoprawna etymologicznie. Być może wynika z niewłaściwego odniesienia do tej wsi zapisów typu ''Stabuniken'', ''Staboniken'', które odnosiły się do wsi Stabunity w gm. Lidzbark Warmiński (zob. tam). Niewykluczone nawet, że dokonano pomyłki przy przyporządkowywaniu nazw polskich do niemieckich odpowiedników i nazwę ''Stabuniki'' miała otrzymać wieś pod Licbarkiem. Tak czy inaczej, warto to naprostować.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Strużyna'''
 
|'''Strużyna'''
Linia 8319: Linia 8396:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
+
|
 +
*1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Smolarnia''. Unikać jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cibory'''
 
|'''Cibory'''
Linia 8345: Linia 8424:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczna nazwa według PRNG: ''Fiugajny''. Została ona przeniesiona od położonej nieopodal, nieistniejącej dziś leśniczówki ''Fiugajny'' (niem. ''Figehnen'', 1588 ''Figeinen''), której teren obecnie mieści się w granicach administracyjnych Ostródy. Jest to oczywiście stara nazwa pruskiego pochodzenia, jednak przynależąca innej miejscowości, dlatego nie zalecałbym jej używania w odniesieniu do Czerwonej Karczmy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Czyżówka'''
 
|'''Czyżówka'''
 
|Ostróda
 
|Ostróda
|3
+
|5
|''Schießgarten''
+
|''Katharinenhof''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Katarzynka'''
 
|
 
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Zabłocie''.
 +
*Oboczna nazwa, notowana w PRNG i na mapach: ''Katarynka''.
 +
*Chociaż ustalona przez KUNM nazwa to Zabłocie, to nie wiedzieć czemu w późniejszym okresie przylgnęła do tej osady nazwa ''Czyżówka'', którą wg zamierzeń KUNM miała nosić leśniczówka ''Schießgarten'', położona na północ od Barkfredy (Samborowa) nad Jeziorem Drwęckim. Jest to więc nazwa przynależąca innej miejscowości (która dzisiaj stanowi część nadleśnictwa Drwęca - zob. ''Drwęca'' w pow. iławskim). Według innych danych, Zabłocie i Czyżówka (pot. Katarynka) to dwa różne obiekty, położone obok siebie. Taki stan rzeczy jest również ahistoryczny i wynika z jakiegoś niezrozumiałego podziału dawnej osady ''Katharinenhof''. Najlepiej byłoby oba te obiekty ponownie zjednoczyć pod wspólną nazwą ''Katarzynka'' (taką formę dla ''Katharinenhof'' podaje Leyding - choć przedwojennej polskiej nazwy brak, to wydaje się lepsza od potocznej, wykolejonej znaczeniowo formy "Katarynka"), która dobrze oddaje historyczną nazwę tego miejsca. W ten sposób usuwamy z mapy kolejną nazewniczą pomyłkę.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Durąg'''
 
|'''Durąg'''
Linia 8383: Linia 8465:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant oboczny: ''Gąsiory''. Unikać tej formy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gierłoż'''
 
|'''Gierłoż'''
Linia 8394: Linia 8476:
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 +
*W potocznym użyciu także ''Gierłoż Niemiecka'' (taki wariant notuje PRNG). Taki wariant mógł ukształtować się w czasach międzywojennych, kiedy Gierłoż Polska i Gierłoż (Pruska) sąsiadowały zza miedzy - ta pierwsza po stronie polskiej, zaś druga po stronie niemieckiej (wschodniopruskiej). Niemniej, z przyczyn historycznych lepiej powrócić do określenia "Pruska".
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
Linia 8592: Linia 8675:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG notowany wariant: ''Mariszewo'' (Maryszewo?). Forma urzędowa lepsza, bliższa oryginałowi (choć przedwojennej tradycji brak).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Miejska Wola'''
 
|'''Miejska Wola'''
Linia 8740: Linia 8823:
 
*1548-49; 1577 ''Reyn''.
 
*1548-49; 1577 ''Reyn''.
 
*Gwarowo: ''Rïn''.
 
*Gwarowo: ''Rïn''.
 +
*Po litewsku: ''Rynas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ryńskie'''
 
|'''Ryńskie'''
Linia 8800: Linia 8884:
 
|'''Maderwiza'''
 
|'''Maderwiza'''
 
|
 
|
*Przed wojną: ''Maderwiza'', ''Barwyza'' (w Tece Toruńskiej). Pierwsza forma jest częstsza, prawdopodobnie wywodzi się od jakiejś obocznej, niezaświadczonej formy niemieckiej *''Marderwiese''. Nazwa "Staszkowo", nadana po wojnie, jest sztucznym wymysłem KUNM. Leydingowa oboczna "Madrowizna" też wydaje się być sztucznawa.
+
*Przed wojną: ''Maderwiza'', ''Barwyza'' (w Tece Toruńskiej). Pierwsza forma jest częstsza, prawdopodobnie wywodzi się od jakiejś obocznej, niezaświadczonej formy niemieckiej *''Ma(r)derwiese''. Nazwa "Staszkowo", nadana po wojnie, jest sztucznym wymysłem KUNM bez żadnego uzasadnienia. Leydingowa oboczna "Madrowizna" też wydaje się być sztucznawa, choć zaświadczono ją w potocznym użyciu.
*Wieś administracyjnie włączona do Starych Jabłonek, jednak (z tego co udało mi się ustalić) pamięć o niej jest żywa. Warto byłoby przywrócić ją na mapę, oczywiście pod tradycyjną polską nazwą, nie KUNMowskim nowotworkiem.
+
*Wieś administracyjnie włączona do Starych Jabłonek w 1996 roku, jednak (z tego co udało mi się ustalić) pamięć o niej jest żywa. Warto byłoby przywrócić ją na mapę, oczywiście pod tradycyjną polską nazwą, nie KUNMowskim nowotworkiem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szafranki'''
 
|'''Szafranki'''
Linia 8881: Linia 8965:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
+
|
 +
*1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
 +
*Postać ''Warnowo'', notowana w PRNG jako wariant, niepoprawna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka Klonowska'''
 
|'''Wólka Klonowska'''
Linia 9419: Linia 9505:
 
|''Siemienau''
 
|''Siemienau''
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
|'''Siemianowo''' (?)
+
|'''Siemienowo''' (?)
 
|
 
|
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Siemienowo''. Taka forma funckjonuje we wszystkich źródłach przedwojennych, u Leydinga i w zapisie gwarowym (z nieco odmienną fonetyką, jednak odpowiadającą formie ''Siemienowo'', a nie "Siemianowo"). Za formą wprowadzoną w 2002 mogłyby przemawiać zapiski z XVII w. (1667-72 ''Siemianowo''), jednak ludowa tradycja dość jednoznacznie wskazuje na formę ''Siemienowo'', więc wydaje mi się, że warto to z powrotem naprostować.
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Siemienowo''. Taka forma funckjonuje we wszystkich źródłach przedwojennych, u Leydinga i w zapisie gwarowym (z nieco odmienną fonetyką, jednak odpowiadającą formie ''Siemienowo'', a nie "Siemianowo"). Za formą wprowadzoną w 2002 mogłyby przemawiać zapiski z XVII w. (1667-72 ''Siemianowo''), jednak ludowa tradycja dość jednoznacznie wskazuje na formę ''Siemienowo'', więc wydaje mi się, że warto to z powrotem naprostować.
Linia 9778: Linia 9864:
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
*Gwarowo: ''Motkˊi''.
+
*Gwarowo: ''Motkˊi''. Gwarowa postać ''Motki'' jest również notowana w PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Napiwoda'''
 
|'''Napiwoda'''
Linia 9850: Linia 9936:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie.
+
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie. W powojennym użyciu notowana też nazwa ''Zdrojek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pawliki'''
 
|'''Pawliki'''
Linia 9944: Linia 10 030:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
+
|
 +
*Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna niemiecka nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Dębowa Kępa''. Jest to kalka historycznej n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wały'''
 
|'''Wały'''
Linia 10 071: Linia 10 159:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
|(Grzybinki)
 
|(Grzybinki)
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną.
+
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną. Mimo to, ta tradycyjna postać wciąż bywa używana - widnieje jako wariant w PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jankowice'''
 
|'''Jankowice'''
Linia 10 323: Linia 10 411:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Ludowo także niem. ''Bischburg''.
+
*Ludowo także niem. ''Bischburg'' (dolnoniem. ''Böschborg'').
*Nazwa bywa dookreślana jako ''Biskupiec Reszelski'' (zapewne dla odróżnienia od Biskupca w pow. nowomiejskim), taką nazwę nosi stacja kolejowa. Nie lepiej byłoby "Warmiński", jeśli już?
+
*Nazwa bywa dookreślana jako ''Biskupiec Reszelski'' (zapewne dla odróżnienia od Biskupca w pow. nowomiejskim), taką nazwę nosi stacja kolejowa. Nie lepiej byłoby "Warmijski", jeśli już?
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dobre Miasto'''
 
|'''Dobre Miasto'''
Linia 10 345: Linia 10 433:
 
*Dawniej też: ''Zybork''.
 
*Dawniej też: ''Zybork''.
 
*Starsze jest fonetyczne spolszczenie nazwy jako ''Zybork''. Forma ''Jeziorany'' pojawia się dopiero w późnym XIX w. i być może jest sztucznawa. Niemniej, zanotowano ją współcześnie w gwarze (jako ''Jeźorany''), o ile to nie wpływ nazwy urzędowej.
 
*Starsze jest fonetyczne spolszczenie nazwy jako ''Zybork''. Forma ''Jeziorany'' pojawia się dopiero w późnym XIX w. i być może jest sztucznawa. Niemniej, zanotowano ją współcześnie w gwarze (jako ''Jeźorany''), o ile to nie wpływ nazwy urzędowej.
 +
*W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Seebeck''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olsztynek'''
 
|'''Olsztynek'''
Linia 10 353: Linia 10 442:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa polska ''Olsztynek'' istniała obocznie do niemieckiej ''Hohenstein'' (pierwotnie nazwa zamku, założonego w XIV w.) już od XV w. (kiedy to pojawia się w dokumentach w zlatynizowanej formie ''Parvum Olstin''). Jej początek nie jest do końca jasny - być może faktycznie jest to nawiązanie do warmińskiego Olsztyna. Niewykluczone jednak, że n. niem. ''Hohenstein'' została początkowo przejęta przez ludność polskojęzyczną w formie *''Olsztyn'' (jedynie przypadkiem zbieżną z nazwą warmińskiego Olsztyna), która następnie została rozszerzona o formant zdrabniający, celem odróżnienia od znacznie większego miasta na Warmii.
+
*Nazwa polska ''Olsztynek'' istniała obocznie do niemieckiej ''Hohenstein'' (pierwotnie nazwa zamku, założonego w XIV w.) już od XV w. (kiedy to pojawia się w dokumentach w zlatynizowanej formie ''Parvum Olstin''). Jej początek nie jest do końca jasny - być może faktycznie jest to nawiązanie do warmijskiego Olsztyna. Niewykluczone jednak, że n. niem. ''Hohenstein'' została początkowo przejęta przez ludność polskojęzyczną w formie *''Olsztyn'' (jedynie przypadkiem zbieżną z nazwą warmijskiego Olsztyna), która następnie została rozszerzona o formant zdrabniający, celem odróżnienia od znacznie większego miasta na Warmii.
 
**Gwarowo: ''U̯olstinek''.
 
**Gwarowo: ''U̯olstinek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 10 435: Linia 10 524:
 
|'''Sząflis'''
 
|'''Sząflis'''
 
|
 
|
*N. niem. ''Schönfließ'' ludność warmińska spolonizowała jako ''Sząflis''. Po wojnie KUNM zastąpiła ją nazwą ''Dadaj'', ponowioną od nazwy dużego jeziora Dadaj, nad którym osada się znajdują. Nazwa jeziora jest oczywiście pruskiego pochodzenia, ale nie jest to historycznie poprawna nazwa tej wsi.
+
*N. niem. ''Schönfließ'' ludność warmijska spolonizowała jako ''Sząflis''. Po wojnie KUNM zastąpiła ją nazwą ''Dadaj'', ponowioną od nazwy dużego jeziora Dadaj, nad którym osada się znajdują. Nazwa jeziora jest oczywiście pruskiego pochodzenia, ale nie jest to historycznie poprawna nazwa tej wsi.
 
*Leyding przytacza tu też nazwę ''Kurken'' (spolszczoną jako ''Kurkowo''), która jednak odnosi się do zaginionej pruskiej osady, położonej nad jez. Dadaj i nie można jej wiązać bezpośrednio z tą wsią.
 
*Leyding przytacza tu też nazwę ''Kurken'' (spolszczoną jako ''Kurkowo''), która jednak odnosi się do zaginionej pruskiej osady, położonej nad jez. Dadaj i nie można jej wiązać bezpośrednio z tą wsią.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 10 535: Linia 10 624:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Kramarowo''.
 
*Dawniej też: ''Kramarowo''.
*1572 ''Kromeraw'', 1584 ''Cromerovium''. Pierwotna była więc forma polska (n. niem. z członem -''dorf'' zaświadczona od połowy XVIII w.). Nazwa pochodzi od nazwiska biskupa warmińskiego Marcina Kromera.
+
*1572 ''Kromeraw'', 1584 ''Cromerovium''. Pierwotna była więc forma polska (n. niem. z członem -''dorf'' zaświadczona od połowy XVIII w.). Nazwa pochodzi od nazwiska biskupa warmijskiego Marcina Kromera.
 
*Gwarowo: ''Kramerovo''.
 
*Gwarowo: ''Kramerovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 10 552: Linia 10 641:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
 +
*Do 1996 r. oficjalnie: ''Kronówka''. Taka postać musiała się ustalić po wojnie, wbrew ustaleniom KUNM i ludowej tradycji. Słusznie więc ją naprostowano.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krupoliny'''
 
|'''Krupoliny'''
Linia 10 720: Linia 10 811:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.).
+
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.), a współcześnie potocznie też ''Ramsówek'' (co jest chyba przeinaczeniem, chociaż takie wahania rodzaju nie są rzadkością).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rejczuchy'''
 
|'''Rejczuchy'''
Linia 10 836: Linia 10 927:
 
|
 
|
 
*1347 ''Wypsowen'', 1389 ''Wypsaw''. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Wipsowskiego (1364 ''Wypsow'').
 
*1347 ''Wypsowen'', 1389 ''Wypsaw''. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Wipsowskiego (1364 ''Wypsow'').
*Wszystkie opracowania przedwojenne poświadczają formę ''Gipsowo''. Forma ta niewątpliwie jest wynikiem jakiejś adideacji, jednak taka właśnie funkcjonowała wśród ludności warmińskiej. Powojenne "Wipsowo" to już KUNMowska "poprawka", mająca za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału. Wolę trzymać się jednak form ludowych.
+
*Wszystkie opracowania przedwojenne poświadczają formę ''Gipsowo''. Forma ta niewątpliwie jest wynikiem jakiejś adideacji, jednak taka właśnie funkcjonowała wśród ludności warmijskiej. Powojenne "Wipsowo" to już KUNMowska "poprawka", mająca za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału. Wolę trzymać się jednak form ludowych.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wójtowo'''
 
|'''Wójtowo'''
Linia 11 021: Linia 11 112:
 
|
 
|
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
*U Leydinga ''Janowo''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
+
*U Leydinga ''Janowo'', w PRNG wariant ''Janowa Góra''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Józefowo'''
 
|'''Józefowo'''
Linia 11 059: Linia 11 150:
 
|
 
|
 
*1359 ''Köytrin''. Nazwa pruska.
 
*1359 ''Köytrin''. Nazwa pruska.
*Przed wojną: ''Katrejny'' lub ''Katrajny'' (rzadziej). Takiej formy musiała używać polskojęzyczna ludność warmińska. Forma ''Kojtryny'' jest już powojennym tworem KUNM, chyba mającym za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału.
+
*Przed wojną: ''Katrejny'' lub ''Katrajny'' (rzadziej). Takiej formy musiała używać polskojęzyczna ludność warmijska. Forma ''Kojtryny'' jest już powojennym tworem KUNM, chyba mającym za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kramarka'''
 
|'''Kramarka'''
Linia 11 177: Linia 11 268:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
+
|
 +
*Do 2009 r. oficjalnie ''Pierwoj''. Postać z -ó- częstsza w przedwojennych materiałach.
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pudląg'''
 
|'''Pudląg'''
Linia 11 263: Linia 11 356:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1931-45: ''Sternsee''. W XVI-XVII w. pojawia się inna forma niem. - ''Stenzeldorf''.
+
*Nazwa w latach 1931-45: ''Sternsee''. W XVI-XVII w. pojawia się inna forma niem. - ''Stenzeldorf'', będąca kalką n. polskiej.
*Pierwotnie: ''Stanisławowo'' (XVI-XVII w.). Nazwa ta następnie uprościła się do formy ''Stanislewo'' (taka forma utrwaliła się w niem.), ostatecznie ''Stanclewo''. Barczewski zapisywał tę nazwę "Stańslewo", uważając wymowę z -nc- za objaw wymowy gwarowej.
+
*Pierwotnie: ''Stanisławowo'' (XVI-XVII w.). Nazwa ta (upamiętniająca bpa Stanisława Hozyusza, będącego też założycielem tej wsi) następnie uprościła się do formy ''Stanislewo'' (taka forma utrwaliła się w niem.), ostatecznie ''Stanclewo''. Barczewski zapisywał tę nazwę "Stańslewo", uważając wymowę z -nc- za objaw wymowy gwarowej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stryjewo'''
 
|'''Stryjewo'''
Linia 11 369: Linia 11 462:
 
|'''Nisztembark'''
 
|'''Nisztembark'''
 
|
 
|
*Barczewski podaje dla nazwy wsi spolszczenie ''Nisztembark''. Jest to forma zdecydowanie ludowa, naznaczona warmińskimi cechami gwarowymi. Można byłoby ją naprostować na "Misztembark" (lub nawet "Mistembark"), ale lepiej korzystać z form zaświadczonych. Dzisiejsza nazwa jest chrztem KUNM.
+
*Barczewski podaje dla nazwy wsi spolszczenie ''Nisztembark''. Jest to forma zdecydowanie ludowa, naznaczona warmijskimi cechami gwarowymi. Można byłoby ją naprostować na "Misztembark" (lub nawet "Mistembark"), ale lepiej korzystać z form zaświadczonych. Dzisiejsza nazwa jest chrztem KUNM.
 
*Internetowe źródła podają starszy wariant pol. ''Miła Góra'', ale raczej nie jest to forma przedwojenna - prędzej jakiś twór powstały wkrótce po wojnie.
 
*Internetowe źródła podają starszy wariant pol. ''Miła Góra'', ale raczej nie jest to forma przedwojenna - prędzej jakiś twór powstały wkrótce po wojnie.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 408: Linia 11 501:
 
|
 
|
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 +
*Nazwa wariantowa: ''Kabikiejmy Górne''. Taka postać zdaje się mieć więcej sensu, ze względu na istnienie obok wsi Kabikiejmy Dolne oraz na nazwę niemiecką. Mimo to, KUNM ustaliła postać bez tego członu.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 450: Linia 11 544:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|W potocznym powojennym użyciu zanotowana nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
+
|W potocznym powojennym użyciu oraz w PRNG zanotowana oboczna nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kunik'''
 
|'''Kunik'''
Linia 11 523: Linia 11 617:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Praślity''.
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
*W użyciu także wariant: ''Praślity''.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smolajny'''
 
|'''Smolajny'''
Linia 11 542: Linia 11 636:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Wieś położona na pruskim polu o nazwie ''Troben'' (1297), podobnie jak sąsiedni Knopin.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Swobodna'''
 
|'''Swobodna'''
Linia 11 594: Linia 11 688:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Bukwałd Leśny'''
 
|'''Bukwałd Leśny'''
|Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
+
|
 +
*Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
 +
*Obocznie także: ''Buki'' (wariant notowany w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bukwałd'''
 
|'''Bukwałd'''
Linia 11 643: Linia 11 739:
 
|''Fleming''
 
|''Fleming''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Flemnąg'''
+
|'''Flemiąg'''
|Forma gwarowa: ''Flemnuŋk'' (do ''Flemneŋga''). Oznacza to, że Warmiacy spolonizowali tę nazwę jako ''Flemnąg'' - ''do Flemnęga'' (analogicznie do nazw pruskich na -''ąg''). Jest to więc zapewne forma stara, z pewnością autochtoniczna. Nie ma zaś uzasadnienia nazwa obecna, powojenna.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Flemiąg'' (''do Flemięga'' - tak u Barczewskiego w książce "Kiermasy na Warmji"). Podobną postać znajdujemy również we współczesnych zapisach gwarowych (z warmijską zmianą m' > mn), co dowodzi autochtoniczności tej formy (spolszczonej analogicznie do nazw pruskich na -''ąg''). Z kolei nazwa obecna nie ma jakiegokolwiek uzasadnienia historycznego, dlatego warto wrócić do tego starego ludowego spolszczenia.
 +
*Forma gwarowa: ''Flemnuŋk'' (do ''Flemneŋga'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gady'''
 
|'''Gady'''
Linia 11 671: Linia 11 769:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. urzędowo: ''Kieżliny'', taka postać jednak była wynikiem przeinaczenia, niezgodnego ani z ustaleniami KUNM ani ludową tradycją.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
Linia 11 739: Linia 11 838:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*W użyciu także spotyka się formy: ''Różgity'' (tak według ustaleń KUNM), ''Rózgity''. Forma "Rozgity" widnieje na tabliczce wjazdowej i jest najwyraźniej tą używaną przez miejscowych (pojawia się w zapisach gwarowych).
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różgity''. Forma ta bywa używana do dziś (także jako ''Rózgity''), jednak postać ''Rozgity'' zdaje się być bardziej zgodna z miejscowym użyciem - ma poświadczenie gwarowe.
*W przedwojennej literaturzes także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
+
*W przedwojennej literaturze także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 777: Linia 11 876:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie nazwa pruska: ''Sprenzin'' (1360), przechowana w mowie polskich Warmiaków (z prus. sufiksem -''ins'' zastąpionym przez -''owo''). Forma polska znana od XVII w., istniała obocznie do n. niemieckiej ''Spiegelberg'', znanej od początku istnienia wsi.
+
|
 +
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Sprenzin'' (1360), przechowana w mowie polskich Warmiaków (z prus. sufiksem -''ins'' zastąpionym przez -''owo''). Forma polska znana od XVII w., istniała obocznie do n. niemieckiej ''Spiegelberg'', znanej od początku istnienia wsi.
 +
*Gwarowo: ''Sprancovo'', ''Sprencovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szypry'''
 
|'''Szypry'''
Linia 11 862: Linia 11 963:
 
|'''Zamajsdorf'''
 
|'''Zamajsdorf'''
 
|
 
|
*Oboczna n. niem. ''Zamensdorf''. Spolonizowana przez ludność warmińską jako ''Zamajsdorf'', z rzadką w nazwach spolszczonych retencją członu -''dorf''. Po wojnie wieś przechrzczono na "Cegłowo" - ta nowa nazwa nawiązuje do znajdującej się tu niegdyś cegielni. Jest jednak tworem sztucznym, stworzonym przez KUNM.
+
*Oboczna n. niem. ''Zamensdorf''. Spolonizowana przez ludność warmijską jako ''Zamajsdorf'', z rzadką w nazwach spolszczonych retencją członu -''dorf''. Po wojnie wieś przechrzczono na "Cegłowo" - ta nowa nazwa nawiązuje do znajdującej się tu niegdyś cegielni. Jest jednak tworem sztucznym, stworzonym przez KUNM.
 
*Gwarowo: ''Zamai̯storf''.
 
*Gwarowo: ''Zamai̯storf''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 890: Linia 11 991:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Spotykany też wariant: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM).
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM). Obie formy spotykane dawniej i obecnie. Współcześnie spotykamy również wariant ''Grażyny'', który jest jednak powojennym przeinaczeniem.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
Linia 12 079: Linia 12 180:
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
+
|
 +
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
 +
*W PRNG wariant ''Szyla'', co jest chyba powojenną repolonizacją n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smoleń'''
 
|'''Smoleń'''
Linia 12 119: Linia 12 222:
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 +
*W potocznym użyciu również forma ''Mitelki'', co jest przeniesieniem historycznej nazwy sąsiedniej miejscowości ''Śródka'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tomaryny'''
 
|'''Tomaryny'''
Linia 12 153: Linia 12 257:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska).
+
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska). Wariant ten bywa używany do dziś - notuje go PRNG.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 289: Linia 12 393:
 
|
 
|
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
*U Leydinga: ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
+
*U Leydinga i w PRNG (jako wariant): ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piszewo'''
 
|'''Piszewo'''
Linia 12 394: Linia 12 498:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Do niedawna oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa. U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa (a także niezgodna z ustaleniami KUNM). U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
 
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
 
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 621: Linia 12 725:
 
|
 
|
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 +
*W PRNG także wariant ''Zajączkowo''. Całkowicie nieuzasadniony.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągowo'''
 
|'''Szelągowo'''
Linia 12 628: Linia 12 733:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
+
|
 +
*Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
 +
*W PRNG wariant: ''Szeląg''. Zgodna z użyciem przedwojennym jest jednak tylko nazwa urzędowa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Warkały'''
 
|'''Warkały'''
Linia 12 665: Linia 12 772:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Wołówko'' (raczej błąd/przeinaczenie).
+
*Dawniej też: ''Wintki'', ''Wołówko'' (raczej błąd/przeinaczenie).
 
*Oryginalna nazwa pruska: ''Wyndeken'' (1364, 1374), ''Wyndyken'' (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą ''Wołowno'', notowaną od XVII w.
 
*Oryginalna nazwa pruska: ''Wyndeken'' (1364, 1374), ''Wyndyken'' (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą ''Wołowno'', notowaną od XVII w.
 +
*W XIV-XVI w. również oboczna n. niemiecka ''Lauterwald''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wrzesina'''
 
|'''Wrzesina'''
Linia 12 685: Linia 12 793:
 
|'''Kaflis'''
 
|'''Kaflis'''
 
|
 
|
*Nazwa współczesna ''Żurawno'' jest nazwą sztuczną, jak pisze Leyding "zaprojektowana (...) przez grono inteligencji warmińskiej" (SNMOM, s. 207), a następnie zatwierdzona przez KUNM. Upamiętnia ona warmińskiego działacza Stanisława Żurawskiego, którego przodkowie byli niegdyś posiadaczami tej miejscowości. Chrztem tym zastąpiono dotychczasowe, tradycyjne warmińskie spolszczenie n. niem. - ''Kaflis''.
+
*Nazwa współczesna ''Żurawno'' jest nazwą sztuczną, jak pisze Leyding "zaprojektowana (...) przez grono inteligencji warmińskiej" (SNMOM, s. 207), a następnie zatwierdzona przez KUNM. Upamiętnia ona warmijskiego działacza Stanisława Żurawskiego, którego przodkowie byli niegdyś posiadaczami tej miejscowości. Chrztem tym zastąpiono dotychczasowe, tradycyjne warmijskie spolszczenie n. niem. - ''Kaflis''.
 
*Gwarowo: ''Koflˊis''.
 
*Gwarowo: ''Koflˊis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 720: Linia 12 828:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
+
|
 +
*Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
 +
*W PRNG wariant: ''Wesoła''. Zdaje się on nawiązywać do nieistniejącej już leśniczówki ''(Alt) Lustig'' (pol. KUNM ''Rozkochowo'', jednak potocznie używano nazw ''Rozkosz'' i ''Wesoła'', zaś przed wojną Barczewski używał nazwy ''Lustych'' [jako n. terenowej lasu]), istniejącej w pobliżu. Możliwe, że gdy leśniczówka ta przestała istnieć, jej nazwę przeniesiono na obiekt sąsiedni, chociaż nie wykluczałbym też błędnego odniesienia nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Górkowo'''
 
|'''Górkowo'''
Linia 12 884: Linia 12 994:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Dąbrowa Wysoka''. Kolejność członów zamieniano dowolnie, jednak postacią normatywną (ustaloną przez KUNM) jest forma obecna.
 +
*Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ameryka'''
 
|'''Ameryka'''
Linia 13 183: Linia 13 295:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki.
+
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki. W potocznym użyciu spotykana również nazwa ''Marózek'' w odniesieniu do leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Maróz'''
 
|'''Maróz'''
Linia 13 328: Linia 13 440:
 
*Lepiej unikać wariantu ''Spoguny'', spotykanego nawet w oficjalnych dokumentach wymiennie z oficjalną formą ''Spogany'' (zgodnej z tradycją). Trudno jednak powiedzieć, na ile nazwa wsi w ogóle funkcjonuje - dzisiaj wydaje się być integralną częścią Zezut.
 
*Lepiej unikać wariantu ''Spoguny'', spotykanego nawet w oficjalnych dokumentach wymiennie z oficjalną formą ''Spogany'' (zgodnej z tradycją). Trudno jednak powiedzieć, na ile nazwa wsi w ogóle funkcjonuje - dzisiaj wydaje się być integralną częścią Zezut.
 
*1418 ''Plaweth'', 1419 ''Spogayn''. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
 
*1418 ''Plaweth'', 1419 ''Spogayn''. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
 +
*Gwarowo ''Špoganï'' (nagłosowe Sz- pod wpływem niemieckim).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sudwa'''
 
|'''Sudwa'''
Linia 13 596: Linia 13 709:
 
|pruskie (osobowe)
 
|pruskie (osobowe)
 
|'''Graskowo'''
 
|'''Graskowo'''
|Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
 +
*W PRNG wariant: ''Graszk'', który wydaje się być zgodny z formą używaną przez Barczewskiego (oboczność ś/sz zapewne wynika z wymowy gwarowej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kaborno'''
 
|'''Kaborno'''
Linia 13 714: Linia 13 829:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
+
|
 +
*N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
 +
*W PRNG wariant ''Wygoda''. Niezrozumiały (może zanotowany omyłkowo?), być może ponowiony od osady ''Wygoda'' w tej samej gminie (p. niżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Marcinkowo'''
 
|'''Marcinkowo'''
Linia 13 735: Linia 13 852:
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 +
*W PRNG także ahistoryczny wariant ''Korsakówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwik'''
 
|'''Nerwik'''
Linia 13 773: Linia 13 891:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowy'''
 
|'''Liznowy'''
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60.). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
+
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60., nazwa ta widnieje też w PRNG). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pajtuny'''
 
|'''Pajtuny'''
Linia 14 075: Linia 14 193:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda'').
+
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda''), która jednak bywa używana do dziś (notuje ją PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dorotowo'''
 
|'''Dorotowo'''
Linia 14 153: Linia 14 271:
 
|'''Smolniki'''
 
|'''Smolniki'''
 
|
 
|
*Nazwa ''Łański Piec'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem., jest nazwą nieludową, uchwaloną przez KUNM. Ludność warmińska nazywała tę osadę ''Smolniki'' (taka nazwa pojawia się m.in. u Barczewskiego, który podaje również wariant ''Piecki'' - uznając go jednak za przestarzały). Lepiej w takich sytuacjach słuchać tradycji ludowej.
+
*Nazwa ''Łański Piec'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem., jest nazwą nieludową, uchwaloną przez KUNM. Ludność warmijska nazywała tę osadę ''Smolniki'' (taka nazwa pojawia się m.in. u Barczewskiego, który podaje również wariant ''Piecki'' - uznając go jednak za przestarzały). Lepiej w takich sytuacjach słuchać tradycji ludowej.
 
*Nierzadko (acz niepoprawnie) stosuje się dla tej miejscowości nazwę ''Łańsk'' - spowodowane jest to istnieniem tam ośrodka o takiej nazwie (ponowionej od n. jeziora), był to niegdyś ośrodek wypoczynkowy władz PRL. Co zaś do samej nazwy Łańsk, p. niżej wieś ''Rybaki'' (dawn. ''Łańsk'').
 
*Nierzadko (acz niepoprawnie) stosuje się dla tej miejscowości nazwę ''Łańsk'' - spowodowane jest to istnieniem tam ośrodka o takiej nazwie (ponowionej od n. jeziora), był to niegdyś ośrodek wypoczynkowy władz PRL. Co zaś do samej nazwy Łańsk, p. niżej wieś ''Rybaki'' (dawn. ''Łańsk'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 189: Linia 14 307:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg'').
+
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg''). Współcześnie również: ''Kolonia Bartąg''.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
Linia 14 248: Linia 14 366:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Stabigoda'', ''Stabiguda''. Z punktu widzenia języka ludowego jednak, uzasadnienie ma tylko forma ''Stawiguda'', gdyż w wymowie gwarowej mamy tu ''ź'' (< w'). Formy z "b", funckjonujące w starej literaturze są zapewne próbą zbliżenia nazwy polskiej do pruskiego oryginału.
 
*Dawniej też: ''Stabigoda'', ''Stabiguda''. Z punktu widzenia języka ludowego jednak, uzasadnienie ma tylko forma ''Stawiguda'', gdyż w wymowie gwarowej mamy tu ''ź'' (< w'). Formy z "b", funckjonujące w starej literaturze są zapewne próbą zbliżenia nazwy polskiej do pruskiego oryginału.
*1357 ''Stabegoide'', 1564-80 ''Stabegoda''. Stara wieś o pruskiej nazwie.
+
*1357 ''Stabegoide'', 1448 ''Stabigodden'', 1560 ''Stabegoda''. Stara wieś o pruskiej nazwie.
 
*Gwarowo: ''Staźiguda'' (ale przymiotnik ''staźigockˊi'' - być może pod wpływem formy niemieckiej lub wymiany ó/o).
 
*Gwarowo: ''Staźiguda'' (ale przymiotnik ''staźigockˊi'' - być może pod wpływem formy niemieckiej lub wymiany ó/o).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 450: Linia 14 568:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Rozengort'''
 
|'''Rozengort'''
|Gwarowo: ''Rozengort'' (do ''Rozengorta''). Ludność warmińska oddała więc tę nazwę fonetycznie. Teoretycznie można by poprawić tę formę na regularniejszy ''Rozengart'', ale wydaje mi się, że taka gwarowa końcówka lepiej spolszcza (por. też ''Trygort'' w gm. Węgorzewo).
+
|Gwarowo: ''Rozengort'' (do ''Rozengorta''). Ludność warmijska oddała więc tę nazwę fonetycznie. Teoretycznie można by poprawić tę formę na regularniejszy ''Rozengart'', ale wydaje mi się, że taka gwarowa końcówka lepiej spolszcza (por. też ''Trygort'' w gm. Węgorzewo).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Skolity'''
 
|'''Skolity'''
Linia 14 517: Linia 14 635:
 
|
 
|
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
+
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' (al. ''Młynisko'') jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartna Strona'''
 
|'''Bartna Strona'''
Linia 14 569: Linia 14 687:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora ''Kiepunek'' (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Brak tradycji - nazwa niemiecka (o mitologicznym, jakby ideologicznym zabarwieniu) wskazuje raczej na miejscowość założoną późno.
+
|Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora ''Kiepunek'' (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Miejscowość założona późno - około 1900 roku, nie posiadała więc przed wojną polskiej nazwy, zaś jej nazwa niemiecka jest ideologicznym tworem typowym dla epoki, w której powstała.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Słonecznik'''
 
|'''Słonecznik'''
Linia 14 577: Linia 14 695:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG również wariant: ''Słoneczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Augustowo'''
 
|'''Augustowo'''
Linia 14 674: Linia 14 792:
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Jeleniewo''.
 
*Do 2002 roku oficjalnie: ''Jeleniewo''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gellen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gellen''.
*Według ustaleń KUNM: ''Jeleniewo'' (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku z nie do końca jasnych przyczyn zmieniono na ''Jeleniowo''. Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę ''Jelinowo'' (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma ''Jeleniewo'' i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
+
*Według ustaleń KUNM: ''Jeleniewo'' (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku urzędowo zmieniono na ''Jeleniowo'' (taka forma musiała funkcjonować w terenie wcześniej, jest konsekwentnie używana w monografii Szczytna i okolic z roku z 1962 roku). Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę ''Jelinowo'' (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma ''Jeleniewo'' i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
 
*Gwarowo: ''Jeleńevo''.
 
*Gwarowo: ''Jeleńevo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 693: Linia 14 811:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Julka''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałęczyn'''
 
|'''Kałęczyn'''
Linia 14 780: Linia 14 898:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
|'''Miczelka'''
 
|'''Miczelka'''
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'', powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
+
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'' (współcześnie ''Mycółka'' jako wariant w PRNG), powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
Linia 14 979: Linia 15 097:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo'').
+
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo''), u Leydinga (w monografii pow. szczycieńskiego) jako ''Jeleniowo Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Brajniki'''
 
|'''Brajniki'''
Linia 15 016: Linia 15 134:
 
|'''Przysowa'''
 
|'''Przysowa'''
 
|
 
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Przysowy''.
 
*Przed wojną: ''Przysowa'', ''Omulewski Młyn''. To pierwsze to nazwa używana przez mazurski lud, zaś wariant drugi to dosłowne tłumaczenie urzędowej n. niem. - zapewne forma sztucznawa, funkcjonująca tylko w literaturze. Pochodzenie nazwy ''Przysowa'' jest dla mnie niejasne, być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak ''Kot'' (p. wyżej) czy nieistniejąca dziś smolarnia ''Niedźwiedź''.
 
*Przed wojną: ''Przysowa'', ''Omulewski Młyn''. To pierwsze to nazwa używana przez mazurski lud, zaś wariant drugi to dosłowne tłumaczenie urzędowej n. niem. - zapewne forma sztucznawa, funkcjonująca tylko w literaturze. Pochodzenie nazwy ''Przysowa'' jest dla mnie niejasne, być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak ''Kot'' (p. wyżej) czy nieistniejąca dziś smolarnia ''Niedźwiedź''.
*Obecna leśniczówka ''Dębowiec'' znajduje się na miejscu przedwojennej osady młyńskiej ''Omulefmühle'' (pol. ''Przysowa'', przez KUNM nazwa ustalona w formie ''Przysowy''), zaś jej obecna nazwa wzięła się od sąsiadujących niegdyś wsi ''Dębowiec'' (Duży i Mały), zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej ''Małga'' po więcej informacji). Być może taka nazwa leśniczówki ustaliła się już po wyburzeniu owych miejscowości i stanowi dla nich swoisty hołd. Nawet jeżeli tak jest, to jednak uważam że historycznie sprawiedliwie byłoby powrócić do historycznej polskiej nazwy tego miejsca (mimo wyraźnie dobrych intencyj kryjących się za obecną nazwą osady), zaś nazwę "Dębowiec" pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
+
*Obecna leśniczówka ''Dębowiec'' znajduje się na miejscu przedwojennej osady młyńskiej ''Omulefmühle'' (pol. ''Przysowa'', po wojnie KUNM nie wiedzieć czemu zatwierdziła tę nazwę w formie pluralnej - ''Przysowy''), zaś jej obecna nazwa wzięła się od sąsiadujących niegdyś wsi ''Dębowiec'' (Duży i Mały), zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej ''Małga'' po więcej informacji). Być może taka nazwa leśniczówki ustaliła się już po wyburzeniu owych miejscowości i stanowi dla nich swoisty hołd. Nawet jeżeli tak jest, to jednak uważam że historycznie sprawiedliwie byłoby powrócić do historycznej polskiej nazwy tego miejsca (mimo wyraźnie dobrych intencyj kryjących się za obecną nazwą osady), zaś nazwę "Dębowiec" pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dłużek'''
 
|'''Dłużek'''
Linia 15 084: Linia 15 203:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Ruda''. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę ''Małga'' (bardziej "książkową", podczas gdy forma ''Ruda'' jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (1331-35 ''Mallien'', 1341 ''Malie'').
 
*Dawniej też: ''Ruda''. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę ''Małga'' (bardziej "książkową", podczas gdy forma ''Ruda'' jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (1331-35 ''Mallien'', 1341 ''Malie'').
*Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody ''Małga'', utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych wsi, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
+
*Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody ''Małga'', utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych miejscowości, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
 
*Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: ''Niedźwiedź'' (też: ''Rudzki''/''Małgowski Piec'' lub ''Piece'', niem. ''Malgaofen''), ''Dębowiec'' (''Duży'') (niem. ''Dembowitz'', 1938-45: ''Eichenau''), ''Dębowiec Mały'' (niem. ''Klein Dembowitz'', 1938-45: ''Kleineichenau''), ''Kanwezy'' (niem. ''Kannwiesen'', KUNM ''Chwalibogi''), ''Retkowo'' (niem. ''Rettkowen'', 1938-45: ''Rettkau''), ''Sadek'' (niem. ''Saddek'', 1938-45: ''Gartenau'') oraz kilka pomniejszych. Zburzono również większość wsi ''Puchałowo'' i ''Ulesie'', po których jednak pozostały maleńkie osady, kontynuujące ich nazwy (obecnie w gm. Janowo w pow. niborskim, p. tam). Mało kto dziś pamięta te nazwy, a powinien każdy. W imię chorych ambicji zniszczono kilka tętniących życiem, nierzadko starych (takich jak Małga, o długiej i pięknej historii) i pięknych miejscowości, a mieszkańcom kazano opuścić rodzinne domy. To polska zbrodnia wobec Mazurów, którą trudno zwalić na jakiekolwiek obce mocarstwo czy "okrucieństwo wojny" (stało się to już lata po zakończeniu wojny). Trzeba o tej ponurej historii pamiętać i przypominać.
 
*Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: ''Niedźwiedź'' (też: ''Rudzki''/''Małgowski Piec'' lub ''Piece'', niem. ''Malgaofen''), ''Dębowiec'' (''Duży'') (niem. ''Dembowitz'', 1938-45: ''Eichenau''), ''Dębowiec Mały'' (niem. ''Klein Dembowitz'', 1938-45: ''Kleineichenau''), ''Kanwezy'' (niem. ''Kannwiesen'', KUNM ''Chwalibogi''), ''Retkowo'' (niem. ''Rettkowen'', 1938-45: ''Rettkau''), ''Sadek'' (niem. ''Saddek'', 1938-45: ''Gartenau'') oraz kilka pomniejszych. Zburzono również większość wsi ''Puchałowo'' i ''Ulesie'', po których jednak pozostały maleńkie osady, kontynuujące ich nazwy (obecnie w gm. Janowo w pow. niborskim, p. tam). Mało kto dziś pamięta te nazwy, a powinien każdy. W imię chorych ambicji zniszczono kilka tętniących życiem, nierzadko starych (takich jak Małga, o długiej i pięknej historii) i pięknych miejscowości, a mieszkańcom kazano opuścić rodzinne domy. To polska zbrodnia wobec Mazurów, którą trudno zwalić na jakiekolwiek obce mocarstwo czy "okrucieństwo wojny" (stało się to już lata po zakończeniu wojny). Trzeba o tej ponurej historii pamiętać i przypominać.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 15 253: Linia 15 372:
 
|'''Gaj'''
 
|'''Gaj'''
 
|Pasym
 
|Pasym
|1?
+
|1
 
|''Passenheimer Stadtförsterei''
 
|''Passenheimer Stadtförsterei''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa niem. oznacza tyle, co ''Leśnictwo Pasymskie''. Zapisane w spisie z 1820 ''Stadtwald'' (''Gay'') oraz ''Gay, Waldchengut zu Stadt Passenheim'' z Teki Toruńskiej chyba odnoszą się do tej leśniczówki, co oznaczałoby, że nazwa ''Gaj'' jest rzeczywiścien historyczna.
+
|Nazwa niem. oznacza tyle, co ''Leśnictwo Pasymskie''. O historyczności polskiej nazwy ''Gaj'' świadczą zapiski ''Stadtwald'' (''Gay'') ze spisu z 1820 r. oraz ''Gay, Waldchengut zu Stadt Passenheim'' z Teki Toruńskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grom'''
 
|'''Grom'''
Linia 15 359: Linia 15 478:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Rudziska)
 
|(Rudziska)
|Oboczna/historyczna nazwa u Leydinga: ''Rudzisken''. Brakuje w innych źródłach, nie notuje tej miejscowości Teka Toruńska, Kętrzyński pisze jedynie o Rudziskach koło Biskupca. Przydałyby się więc wyjaśnienia co do tej nazwy. Być może ''Waldheim'' to forma wprowadzona urzędowo - wówczas przydałaby się data zmiany.
+
|Oboczna/historyczna nazwa u Leydinga: ''Rudzisken''. Brakuje w innych źródłach, nie notuje tej miejscowości Teka Toruńska, Kętrzyński pisze jedynie o Rudziskach koło Biskupca. Z kolei monografia powiatu szczycieńskiego wspomina o osiedlu o nazwie ''Budziska'', które około 1800 r. miało stać na miejscu obecnych Rudzisk Pasymskich. Przydałyby się więc wyjaśnienia co do tej nazwy. Być może ''Waldheim'' to forma wprowadzona urzędowo - wówczas przydałaby się data zmiany.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rusek Wielki'''
 
|'''Rusek Wielki'''
Linia 15 399: Linia 15 518:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Forma ''Tylkowo'' ludowa, bez związku z n. niem.
+
|Polska nazwa wsi, niezwiązana znaczeniowo z n. niem., jest stara i ludowa - pochodzi od imienia zasadźcy Tyla Schewenpfluga.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tylkówko'''
 
|'''Tylkówko'''
Linia 15 542: Linia 15 661:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanego po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
+
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanej po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Możdżenie'''
 
|'''Możdżenie'''
Linia 15 552: Linia 15 671:
 
|
 
|
 
*W 1928 nazwę ''Waldburg'' rozciągnięto również na wieś ''Kowalik'' (p. wyżej).
 
*W 1928 nazwę ''Waldburg'' rozciągnięto również na wieś ''Kowalik'' (p. wyżej).
*Kwestia polskiej nazwy tej osady jest niezwykle problematyczna i chyba trudno będzie ją rozstrzygnąć bez szczegółowych danych historycznych i językowych, którymi nie dysponuję (brak tej wsi również w NMP pod red. Rymuta) i mogę opierać się jedynie na poszlakach. W Tece Toruńskiej miejscowość jest wymieniana, jednak nie ma polskiej nazwy. Leyding z kolei podaje tu aż trzy polskie warianty - ''Możdżenie'', ''Karczmarzysko'' i ''Pieczysko''. Te dwa ostatnie zdają się korespondować ze spisem z 1820, gdzie widnieje miejscowość o nazwie ''Karczmarskie'' lub ''Pieczysko''. Oprócz tego, Leyding podaje też ciekawy wariant niemiecki ''Chatouletz'', którego znaczenie i etymologię przydałoby się bliżej ustalić (może pol. *''Szkatulec''? Nazwa zdaje się mieć związek z niem. ''Chatoul'' "szkatuła", co odnosi się do tzw. osadnictwa szkatułowego). Ostatecznie niewykluczone też, że nazwa ''Możdżenie'' ma pochodzenie przedwojenne - udało mi się bowiem dojść do informacji, że miejscowość założyli bracia o nazwisku ''Możdżeń'' w 1822 r. (w takim razie też, zapisy z 1820 nie mogą odwoływać się do tych dóbr, aczkolwiek niewykluczone, że osada ta powstała na gruntach jakiejś wcześniejszej miejscowości). Źródła, jakimi dysponuję niestety nie pozwalają w jednoznaczny sposób rozwiązać tej kwestii.
+
*Wcześniejsza nazwa niem.: ''Chatouletz''. Prawdopodobnie tutaj odnoszą się też nazwy ''Karczmarskie'', ''Pieczysko'', wymienione w spisie z 1820 r.
 +
*Osada założona w 1822 r. jako osiedle szkatułowe przez trzech braci Możdżeniów (''Mosdzien''). Musiała jednak powstać na miejscu jakiejś wcześniejszej miejscowości o nazwie ''Karczmarskie'' (''Karczmarzysko'') lub ''Pieczysko'', wymienianej w spisie z 1820 r. oraz we wcześniejszych źródłach. Więcej na temat związku tych starych nazw z obecnymi Możdżeniami wyjaśnia F. Gause w swoim dziele ''Neue Ortsnamen in Ostpreussen seit 1800'', do którego jednak nie posiadam dostępu (poza opcją szukania w Google, dającej podgląd malutkich fragmentów stron). W latach 1849-1862 majątek zostaje wykupiony od dotychczasowych właścicieli i otrzymuje urzędową niemiecką nazwę ''Waldburg'', pod którą egzystuje do 1945 roku. Kwestia polskiej nazwy osady jest niezwykle problematyczna - w Tece Toruńskiej brak polskiego odpowiednika dla "Waldburg", pierwsze zaś polskie dane nazewnicze dla tej miejscowości pochodzą dopiero ze słownika Leydinga (1946 r.), gdzie podaje on aż trzy polskie formy dla tej osady - ''Możdżenie'', ''Karczmarzysko'' oraz ''Pieczysko''. W monografii powiatu szczycieńskiego z kolei ten sam Leyding wspomina dawną polską nazwę ''Szkatulec'' (czyli polską wersję wspomnianej wcześniej niem. formy ''Chatoulletz'' - pochodzącej od ''Chatoul'' "szkatuła" [nawiązanie do typu osady], jakby z polską końcówką -''ec''), milczy za to zupełnie o "Karczmarzysku" i "Pieczysku" (wspomina jedynie, że owi bracia Możdżeń wywodzili się z Karczmarskich w pow. piskim). Ze wszystkich możliwych form, aprobatę KUNM znalazła ostatecznie nazwa ''Możdżenie'', nawiązująca wprost do nazwiska braci założycieli (a więc najmniej wątpliwa pod względem motywacji). Problem z tą nazwą jest taki, że nic nie wskazuje na to, aby przed 1945 r. miejscowość ta kiedykolwiek się tak nazywała (chociaż nie można wykluczyć, że w czasach gdy należała do braci Możdżeniów i nie posiadała urzędowej nazwy, mogła być znana jako *''Abbau Mosdzien''). Można by więc rozważyć powrót do starej nazwy ''Szkatulec'' lub jednoznacznie polskich nazw ''Karczmarskie'' lub ''Pieczysko'' (chociaż wobec niejasności danych historycznych, jest to ruch dość ryzykowny). Bez dokładniejszych danych historycznych, chyba lepiej się wstrzymać od jednoznacznych rozstrzygnięć.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowy Suchoros'''
 
|'''Nowy Suchoros'''
Linia 15 601: Linia 15 721:
 
|1
 
|1
 
|''Klein Spalienen''
 
|''Klein Spalienen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 15 611: Linia 15 731:
 
|1
 
|1
 
|''Groß Spalienen''
 
|''Groß Spalienen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neuwiesen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neuwiesen''.
*Nazwa pruska. Brak starych zapisów, być może pierwotna forma to *Spal-ing, o czym świadczyłaby nazwa ''Spallinger Theerofen'' (pol. ''Spaliński Piec'' - dziś obiekt nieistniejący), do czego zdaje się nawiązywać wprowadzona za Hitlera nazwa Spalin Wielkich.
+
*Nazwa prawdopodobnie pruska (chociaż autorzy NMP rozważają polską etymologię, od "spalonego" terenu lub sąsiedztwa smolarni). Brak starych zapisów, być może pierwotna forma to *Spal-ing, o czym świadczyłaby nazwa ''Spallinger Theerofen'' (pol. ''Spaliński Piec'' - dziś obiekt nieistniejący), do czego zdaje się nawiązywać wprowadzona za Hitlera nazwa Spalin Małych.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Suchorowiec'''
 
|'''Suchorowiec'''
Linia 15 650: Linia 15 770:
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 +
*W PRNG oboczny wariant: ''Wysoki Grąd''. Przeinaczanie słowa "Grąd" na "Grunt" to znak rozpoznawczy nazewnictwa przesiedleńczego, unikać tego typu form.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Występ'''
 
|'''Występ'''
Linia 15 731: Linia 15 852:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stębark'''
 
|'''Stębark'''
|W Tece Toruńskiej pojawia się spolszczenie n. niem. w grafii ''Stenberk'', co można by uwspółcześnić na ''Stębark'' (-''berk'' > regularne -''bark'' + regularyzacja pisowni), ewentualnie ''Stembark''. Forma ''Kamionek'', choć nawiązuje do oryginału znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
+
|W Tece Toruńskiej pojawia się spolszczenie n. niem. w grafii ''Stenberk'', co można by uwspółcześnić na ''Stębark'' (-''berk'' > regularne -''bark'' + regularyzacja pisowni), ewentualnie ''Stembark''. Forma ''Kamionek'', choć nawiązuje do oryginału znaczeniowo, jest już tworem powojennym. W monografii powiatu szczycieńskiego, Leyding wspomina też o obocznej nazwie ''Kamienna Góra'', będącej dosłownym tłumaczeniem niemieckiego oryginału.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kaspry'''
 
|'''Kaspry'''
Linia 15 853: Linia 15 974:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich.
+
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich. Z tego powodu, dziś człon "Nowe" często bywa pomijany w nazwie tej leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Gizewo'''
 
|'''Nowe Gizewo'''
Linia 15 941: Linia 16 062:
 
*Do 2005 oficjalnie: ''Puzary''. Taka forma widnieje w większości przedwojennych źródeł i wydaje się być poprawniejsza ("ż" jakby hiperpoprawne?). Z drugiej strony, Teka Toruńska notuje formę ''Pożary'' (z wyraźną adideacją do ap. ''pożar''), a więc może to "ż" ma jakąś tradycję?
 
*Do 2005 oficjalnie: ''Puzary''. Taka forma widnieje w większości przedwojennych źródeł i wydaje się być poprawniejsza ("ż" jakby hiperpoprawne?). Z drugiej strony, Teka Toruńska notuje formę ''Pożary'' (z wyraźną adideacją do ap. ''pożar''), a więc może to "ż" ma jakąś tradycję?
 
*Dawniej też: ''Pożary'' (Teka), ''Puzarskie Budy''.
 
*Dawniej też: ''Pożary'' (Teka), ''Puzarskie Budy''.
*Nazwa pol. jest pierwotna - wieś zbudowano w 1813 r. na miejscu osady o polskiej nazwie ''Puzary'', ''Puzarskie Budy'' (niem. ''Pussarybuden''). Oficjalnie otrzymała ona nazwę ''Wilhelmsthal'' (na cześć Wilhelma III, króla pruskiego), ale w w mowie ludu Mazurskiego przejęła ona nazwę tej osady. Pochodzenie tej nazwy nie jest do końca jasne, być może od nazwiska ''Puzar'', ''Puzer'' bałtyckiego pochodzenia.
+
*Nazwa pol. jest pierwotna - wieś zbudowano w 1813 r. na miejscu osady o polskiej nazwie ''Puzary'', ''Puzarskie Budy'' (niem. ''Pussarybuden''). Oficjalnie otrzymała ona nazwę ''Wilhelmsthal'' (na cześć Wilhelma III, króla pruskiego), ale w mowie ludu Mazurskiego przejęła ona nazwę tej osady. Pochodzenie tej nazwy nie jest do końca jasne, być może od nazwiska ''Puzar'', ''Puzer'' bałtyckiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Romany'''
 
|'''Romany'''
Linia 16 076: Linia 16 197:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinrehbruch''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinrehbruch''.
*Nazwa niejasna. W przedwojennych opracowaniach figuruje jako ''Ulońsk'', jednak niewykluczone, że jest to forma wtórna lub przeinaczona pod wpływem formy niem. W Tece Toruńskiej brak, ale pojawia się ''Uląskofen'' (co sugeruje, że przynajmniej -ą- w tej nazwie jest uzasadnione), u Leydinga z kolei ''Uląsk''. Po wojnie uchwalono tę nazwę w formie ''Ulążki'', dla której nie znajduję żadnego potwierdzenia przedwojennego, ale być może ma jakieś uzasadnienie w mowie ludu (z pewnością jest najbardziej przejrzysta pod względem słowotwórczym ze wszystkich wymienionych form). Potrzebne dodatkowe dane (hist. i etym.), aby rozstrzygnąć problem tej nazwy.
+
*Nazwa o niepewnej formie. W przedwojennych opracowaniach figuruje jako ''Ulońsk'', jednak wiele wskazuje na to, że jest to forma błędna lub zniekształcona przez wpływ niemiecki (osiedle założył chłop ''Ulążka'' - nazwisko rzeczywiście znane na Mazurach). W Tece Toruńskiej brak, ale pojawia się ''Uląskofen'', u Leydinga z kolei ''Uląsk''. Przyjęta przez KUNM powojenna forma ''Ulążki'' (utworzona na wzór nazw rodowych pluralnych) jest najbliższa nazwisku założyciela, ale niekoniecznie ludowa (nie wskazują na nią żadne przedwojenne dane). Nie można jednak w pełni wykluczyć możliwości, że tak pierwotnie brzmiała, a formy z sufiksem -''sk'' zniekształcone.
 
*Leśnictwo z kolei nosi obecnie nazwę ''Ułańsk'', która z pewnością jest powojenna i niepoprawna. Należy tę formę wyrugować.
 
*Leśnictwo z kolei nosi obecnie nazwę ''Ułańsk'', która z pewnością jest powojenna i niepoprawna. Należy tę formę wyrugować.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 16 175: Linia 16 296:
 
|Świętajno
 
|Świętajno
 
|1
 
|1
|''Friedrichsfelde''
+
|''Chochol''
|niemieckie
+
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pol. ''Chochół'' (samo słowo ma pochodzenie wschodniosłowiańskie) starsza, notowana od XVIII w. Nazwa niem. zdaje się być nazwą typowo "z nadania".
+
|Nazwa w latach 1855-1945: ''Friedrichsfelde''. Nazwa przejęta od istniejącej już wcześniej leśniczówki (znanej po wojnie jako ''Chochół Leśny'', zaś w połowie XIX w. [wg Teki Toruńskiej] miejscowi Mazurzy, nie mając dla leśniczówki własnej nazwy, mówili o niej po prostu "do leśnika").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cis'''
 
|'''Cis'''
Linia 16 320: Linia 16 441:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica''. Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem.
+
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica'' (obowiązywała oficjalnie do 2005 r.). Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem. Monografia Szczytna wspomina obie nazwy, danych przedwojennych brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piasutno'''
 
|'''Piasutno'''
Linia 16 354: Linia 16 475:
 
|'''Racibórz'''
 
|'''Racibórz'''
 
|Świętajno
 
|Świętajno
|4?
+
|4
 
|''Ratzeburg''
 
|''Ratzeburg''
|słowiańskie
+
|słowiańskie?
|'''Racbork''' (?)
+
|'''Racbork'''
 
|
 
|
*Brak w przedwojennej polskiej tradycji (mimo potencjalnie słowiańskiego pochodzenia n. osady), jednak Leyding w swoich zapiskach terenowych zapisał ''Racborskie Lasy'' (1924), co sugerowałoby mazurską formę *''Racbork'' (raczej mniej prawdopodobny **''Racbór'' lub **''Racbórz''), będącą spolszczeniem formy niemieckiej. Brak jednak wystarczających informacji.
+
*Brak w przedwojennej polskiej literaturze (mimo potencjalnie słowiańskiego pochodzenia n. osady), jednak Leyding w swoich zapiskach terenowych zapisał ''Racborskie Lasy'' (1924), a w monografii Szczytna przywołuje dawną nazwę jako ''Racborek'' (zaś obecną nazwę wymienia jako nadaną w 1945 r. - w ten sposób opisuje jedynie urzędowe chrzty). Wydaje mi się, że -''borek'' jest hiperpoprawnością lub "uładzeniem" (typowym dla Leydinga, por. jego ''Ząborek'', ''Lemborek'') w miejsce bardziej regularnej cząstki -''bork'' (regularnie oddającej niemiecki -''burg'' w mazurskich toponimach), toteż uważam za zasadne przywrócić dawną postać nazwy w formie ''Racbork''.
*Potrzebne informacje, co do genezy tej nazwy. Czyżby nazwa przeniesiona ze śląskiego Raciborza? Jeśli tak, nazwę obecną można by zostawić.
+
*Potrzebne informacje, co do genezy tej nazwy. Czy jest to nazwa przeniesiona ze śląskiego Raciborza? Jeśli tak, to dawałoby zasadność obecnej formie urzędowej, choć niezależnie od etymologii uważam, że powinniśmy trzymać się form ludowych, przedwojennych.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Spychowo'''
 
|'''Spychowo'''
Linia 16 388: Linia 16 509:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Pupki'''
 
|'''Pupki'''
|Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
+
|
 +
*Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Mały Spychówek'', co jest dalszą iteracją sztucznej nazwy, wprowadzonej w roku 1960.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szklarnia'''
 
|'''Szklarnia'''
Linia 16 582: Linia 16 705:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1933-45: ''Kahlfelde''.
 
*Nazwa w latach 1933-45: ''Kahlfelde''.
*Dawniej też: ''Lisak'', ''Lizak''. Trudno jednoznacznie stwierdzić, która forma pierwotna.
+
*Dawniej też: ''Lisak'', ''Lizak''. Według Leydinga (monografia Szczytna i okolic), pierwotna jest forma "Łysak".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Maliniak'''
 
|'''Maliniak'''
Linia 16 593: Linia 16 716:
 
*Niem. także ''Maliniack'', ''Maliniak''.
 
*Niem. także ''Maliniack'', ''Maliniak''.
 
*Dawniej też: ''Nowe Werdry''.
 
*Dawniej też: ''Nowe Werdry''.
*Polska nazwa ''Maliniak'' (niesłusznie uważana przez autorów NMP za chrzest KUNM) istniała w ludowym użyciu już przed wojną, obocznie do fonetycznego spolszczenia n. niem. jako ''Nowe Werdry''. Forma ''Maliniak'' była nieporównywalnie rzadsza - nie zna jej Kętrzyński ani Teka Toruńska, pojawia się za to w niemieckim Słowniku Topograficznym Prus z 1823 r. oraz dużo późniejszym słowniku Chojnackiego, co dowodzi jej autentyczności. Chociaż chciałoby się przywrócić związek pomiędzy ''Starymi Werdrami'' i ''Nowymi'' (obecnie ''Ostrowy'' i ''Maliniak'' - dwie kompletnie różne nazwy), to jednak nie mogę "potępić" nazwy ''Maliniak'', skoro jest autentyczna. Warto jednak pamiętać o starym wariancie ''Nowe Werdry'', choćby dla podkreślenia związku między wsiami.
+
*Polska nazwa ''Maliniak'' (niesłusznie uważana przez autorów NMP za chrzest KUNM) istniała w ludowym użyciu jeszcze przed wojną, obocznie do fonetycznego spolszczenia n. niem. jako ''Nowe Werdry''. Forma ''Maliniak'' była nieporównywalnie rzadsza - nie zna jej Kętrzyński ani Teka Toruńska, pojawia się za to w niemieckim Słowniku Topograficznym Prus z 1823 r. oraz dużo późniejszym słowniku Chojnackiego, co dowodzi jej autentyczności. Chociaż chciałoby się przywrócić związek pomiędzy ''Starymi Werdrami'' i ''Nowymi'' (obecnie ''Ostrowy'' i ''Maliniak'' - dwie kompletnie różne nazwy), to jednak nie mogę "potępić" nazwy ''Maliniak'', skoro jest autentyczna. Warto jednak pamiętać o starym wariancie ''Nowe Werdry'', choćby dla podkreślenia związku między wsiami.
 
*Zob. też niżej ''Ostrowy'' (niem. ''Alt Werder'').
 
*Zob. też niżej ''Ostrowy'' (niem. ''Alt Werder'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 16 620: Linia 16 743:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stare Werdry'''
 
|'''Stare Werdry'''
|Przed wojną: ''Stare Werdry''. Przyjęta po wojnie forma ''Ostrowy'' co prawda oddaje znaczenie niem. ''Werder'', ale jest niezgodna z ludową tradycją. Wieś tworzyła dublet nazewniczy ze wsią ''Nowe Werdry'' (''Neu Werder''), obecnie (i przed wojną obocznie) ''Maliniak'' (p. wyżej). Po wojnie zerwano ten związek. Ponieważ jednak ''Maliniak'' to tradycyjna nazwa polska, a forma ''Ostrowy'' jest tworem KUNM, który należałoby na powrót zastąpić tradycyjną spolszczoną formą ''Stare Werdry'', nie można przywrócić tego związku nazewniczego bez ingerowania w tradycyjną nazwę (a staram się tego nie robić). Dlatego też muszą być ''Stare Werdry'' i ''Maliniak'', co może niestety razić asymetrią. Człon ''Stare'' wówczas staje się nieco zbyteczny, ale usunięcie go byłoby ahistoryczne.
+
|Przed wojną: ''Stare Werdry''. Przyjęta po wojnie forma ''Ostrowy'' co prawda oddaje znaczenie niem. ''Werder'', ale jest niezgodna z ludową tradycją. Wieś tworzyła dublet nazewniczy ze wsią ''Nowe Werdry'' (''Neu Werder'') czyli obecnie (i przed wojną obocznie) ''Maliniak'' (p. wyżej). Po wojnie zerwano ten związek. Ponieważ jednak ''Maliniak'' to tradycyjna nazwa polska, a forma ''Ostrowy'' jest tworem KUNM, który należałoby na powrót zastąpić tradycyjną spolszczoną formą ''Stare Werdry'', nie można przywrócić tego związku nazewniczego bez ingerowania w tradycyjną nazwę (a staram się tego nie robić). Dlatego też muszą być ''Stare Werdry'' i ''Maliniak'', co może niestety razić asymetrią. Człon ''Stare'' wówczas staje się nieco zbyteczny, ale usunięcie go byłoby ahistoryczne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piwnice Małe'''
 
|'''Piwnice Małe'''
Linia 16 727: Linia 16 850:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
+
|
 +
*Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
 +
*Używany też wariant ''Wesołówek'', powojenny i wyraźnie wtórny wobec urzędowej formy nijakiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielbark'''
 
|'''Wielbark'''
Linia 16 736: Linia 16 861:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Do 1945 miasto. Krótko po wojnie odebrano Wielbarkowi prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskał.
+
*Do 1945 miasto. Krótko po wojnie odebrano Wielbarkowi prawa miejskie, które odzyskał dopiero 1 stycznia 2019 roku.
 
*N. niem. pochodzi od nazwiska założyciela, komtura Fryderyka von Willenberga. Spolszczona jako ''Wielbark''. Spotykane dawniej formy ''Wielborek'', ''Wielkobórz'' są sztuczne, utworzył je Oskar Kolberg, usilnie próbując wywieść nazwę miasteczka z polskiego.
 
*N. niem. pochodzi od nazwiska założyciela, komtura Fryderyka von Willenberga. Spolszczona jako ''Wielbark''. Spotykane dawniej formy ''Wielborek'', ''Wielkobórz'' są sztuczne, utworzył je Oskar Kolberg, usilnie próbując wywieść nazwę miasteczka z polskiego.
 
*Gwarowo: ''Želbark''. Początkowe zmiękczone "w", zgodnie z rozwojem gwarowym rozwinięte w "ź", ostatecznie wyewoluowało do "ż". Jest to nieregularny rozwój fonetyczny.
 
*Gwarowo: ''Želbark''. Początkowe zmiękczone "w", zgodnie z rozwojem gwarowym rozwinięte w "ź", ostatecznie wyewoluowało do "ż". Jest to nieregularny rozwój fonetyczny.
Linia 16 776: Linia 16 901:
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 +
*W PRNG wariant ''Zieleniec Duży''. Nazwa być może zgodna z lokalnym użyciem (por. wymienioną wcześniej formę "Radziny Duże"), jednak historycznie występuje bez żadnego dookreślenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zieleniec Mały'''
 
|'''Zieleniec Mały'''
Linia 16 835: Linia 16 961:
 
|
 
|
 
*U przedwojennych: ''Jańsbork'' (rzadziej ''Hansbork''). Spotykane czasami w starej literaturze formy ''Janów'', ''Janowo'' są sztuczne.
 
*U przedwojennych: ''Jańsbork'' (rzadziej ''Hansbork''). Spotykane czasami w starej literaturze formy ''Janów'', ''Janowo'' są sztuczne.
*Pierwotnie nazwa niemiecka ''Johannisburg'' (zaśw. od 1360) istniała z oboczną, pruską nazwą ''Pyss'' (1457), ''Piss'' (1523), związanej z nazwą rzeki ''Pisy''. Miejscowi Mazurzy przejęli nazwę niemiecką jako ''Jańsbork'' i w zasadzie nie używali żadnej innej (chociaż istniały pewne wahania fonetyczne - por. poniższe formy gwarowe). Polska forma ''Pisz'', utworzona co prawda już przed wojną (wspomina się o niej w SGKP, tom III, s. 441; również Kętrzyński w dziele ''O ludności polskiej...'' mówi o Piszu i powiecie piskim, mimo że w wydanych trzy lata wcześniej ''Nazwach miejscowych''... pisze tylko i wyłącznie o Jańsborku), nigdy przed 1945 rokiem nie wyszła poza ramy pewnego naukowego postulatu, "uczonej poprawki". Nie była ona szeroko używana, zaś jeśli nawet jej użyto, to było to użycie sztucznie i sekundarne w stosunku do ''Jańsborka''. Nie ulega więc wątpliwości, że tradycyjną, ludową i naturalną polską tego miasta jest odniemiecki ''Jańsbork'', zaś "Pisz" (wbrew niektórym życzeniowym interpretacjom materiału źródłowego) - jedynie uczonym tworem naukowców, który po wojnie (z przyczyn dość oczywistych) został "przyklepany" jako oficjalna nazwa miasta. Dlatego też postuluję powrót do ludowego, mazurskiego ''Jańsborka''. W tym przypadku robię to z niemałym bólem serca, gdyż nazwa ''Pisz'' jest również wartościowa - jest to wszak adaptacja starej, pruskiej nazwy tego miasta - nie można więc stawiać tej nazwy w jednym rzędzie z tworami całkowicie sztucznymi jak "Kętrzyn" czy "Mrągowo". Nie mogę więc nazwy "Pisz" jednoznacznie potępić i uznać za "złą", jednak uważam, że w przypadku polskiego nazewnictwa w Prusiech głównym wyznacznikiem powinna być ludowa mazurska i warmińska tradycja (takie jest zresztą założenie tego projektu), a ta wskazuje w sposób dość jednoznaczny na ''Jańsbork''.
+
*Pierwotnie nazwa niemiecka ''Johannisburg'' (zaśw. od 1360) istniała z oboczną, pruską nazwą ''Pyss'' (1457), ''Piss'' (1523), związanej z nazwą rzeki ''Pisy''. Miejscowi Mazurzy przejęli nazwę niemiecką jako ''Jańsbork'' i w zasadzie nie używali żadnej innej (chociaż istniały pewne wahania fonetyczne - por. poniższe formy gwarowe). Polska forma ''Pisz'', utworzona co prawda jeszcze przed wojną (wspomina się o niej w SGKP, tom III, s. 441; również Kętrzyński w dziele ''O ludności polskiej...'' mówi o Piszu i powiecie piskim, mimo że w wydanych trzy lata wcześniej ''Nazwach miejscowych''... pisze tylko i wyłącznie o Jańsborku), nigdy przed 1945 rokiem nie wyszła poza ramy pewnego naukowego postulatu, "uczonej poprawki". Nie była ona szeroko używana, zaś jeśli nawet jej użyto, to było to użycie sztucznie i sekundarne w stosunku do ''Jańsborka''. Nie ulega więc wątpliwości, że tradycyjną, ludową i naturalną polską tego miasta jest odniemiecki ''Jańsbork'', zaś "Pisz" (wbrew niektórym życzeniowym interpretacjom materiału źródłowego) - jedynie uczonym tworem naukowców, który po wojnie (z przyczyn dość oczywistych) został "przyklepany" jako oficjalna nazwa miasta. Dlatego też postuluję powrót do ludowego, mazurskiego ''Jańsborka''. W tym przypadku robię to z niemałym bólem serca, gdyż nazwa ''Pisz'' jest również wartościowa - jest to wszak adaptacja starej, pruskiej nazwy tego miasta - nie można więc stawiać tej nazwy w jednym rzędzie z tworami całkowicie sztucznymi jak "Kętrzyn" czy "Mrągowo". Nie mogę więc nazwy "Pisz" jednoznacznie potępić i uznać za "złą", jednak uważam, że w przypadku polskiego nazewnictwa w Prusiech głównym wyznacznikiem powinna być ludowa mazurska i warmijska tradycja (takie jest zresztą założenie tego projektu), a ta wskazuje w sposób dość jednoznaczny na ''Jańsbork''.
 
*Formy gwarowe: ''ʼAnzbork'', ''ʼAnʒbork''.
 
*Formy gwarowe: ''ʼAnzbork'', ''ʼAnʒbork''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 17 133: Linia 17 259:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 +
*Potocznie także: ''Kożuchy Małe''. Forma raczej powojenna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kożuchy'''
 
|'''Kożuchy'''
Linia 17 328: Linia 17 455:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Radkowizna'', do 2009 r. miejscowość ta miała status osady i urzędowo nazywała się ''Szkody-Radkowizna'' (człon pierwszy odzwierciedlał administracyjną przynależność do sołectwa Szkody). Wraz z nadaniem miejscowości statusu wsi, zmieniono jej oficjalną nazwę na Radysy. Nie udało mi się dociec, jakie było oficjalne ustalenie KUNM dla tej miejscowości, jednak nazwa Radysy musiała istnieć wcześniej - jest używana w wydanej w 1970 r. monografii Pisza i na mapach.
 +
*Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rakowo Małe'''
 
|'''Rakowo Małe'''
Linia 17 385: Linia 17 514:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1935-45: ''Falkendorf''.
 
*Nazwa w latach 1935-45: ''Falkendorf''.
*U Leydinga dookreślenie: ''Sokoły Górskie'' (od niem. dookreślenia ''am Berg'', czasami stosowanego), w odróżnieniu od ''Sokół Jeziornych'' (p. niżej).
+
*Dla odróżnienia od wsi ''Sokoły Jeziorne'' (p. niżej), przed wojną nazwę tej wsi czasem dookreślano jako ''Sokoły pod Górą'' (niem. ''Sokollen am Berg''). Leyding stosuje bardziej zleksykalizowaną formę ''Sokoły Górskie''. KUNM przyjęła nazwę bez dookreślenia
 
*Pierwotnie: ''Sokołowskie'' (XV w. - ''Sokoloffzken'').
 
*Pierwotnie: ''Sokołowskie'' (XV w. - ''Sokoloffzken'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 17 393: Linia 17 522:
 
|''Sokollen (am See)''
 
|''Sokollen (am See)''
 
|polskie
 
|polskie
|(Sokoły)
+
|(Sokoły nad Jeziorem)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosensee''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosensee''.
*1481 ''Roseintze'' - może pol. ''Różańce''? Potrzebne informacje etym. W okresie hitlerowskim wprowadzono formę nawiązującą do tej nazwy.
+
*Niepoprawnie acz powszechnie: ''Sokoły-Jeziorno''. Taka nazwa widnieje nawet w niektórych urzędowych dokumentach.
*Dookreślenie ''Jeziorne'' oparte na niem. ''am See'', dla odróżnienia od powyższych Sokół (zwanych też ''Sokołami Górskimi''), położonych w obrębie tej samej gminy. Prawdopodobnie jest ono czysto urzędowe, nie istniało w mowie ludu.
+
*W początkach swojego istnienia, wieś nosiła kilka różnych nazw. Białuński odnosi tu zapisy ''Witke'' (1452 - pol. *''Witki'', być może od wymienianego w nadaniach Witka Sokołowskiego) i ''Wsentz'' (1471, niejasne). Inną nazwą tej wsi była ''Roseintze'' (1481), być może pol. ''Różańce'', chociaż możliwa też jest interpretacja bałtycka, z tym samym rdzeniem, co w toponimie ''Rożyńsk''. Do tej ostatniej nazwy nawiązuje n. nadana w czasach hitlerowskich (oczywiście, w mocno zniemczonej formie).
 +
*Dla odróżnienia od sąsiednich ''Sokół'' (p. wyżej), w przedwojennej literaturze stosowano dookreślenie ''Sokoły nad Jeziorem'' (według niemieckiego ''Sokollen am See''), co po wojnie usystematyzowano jako ''Sokoły Jeziorne'' (błędnie: ''Sokoły-Jeziorno'' - brak uzasadnienia dla tego typu złożenia).
 +
*Gwarowo: ''Sokou̯ï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sulimy'''
 
|'''Sulimy'''
Linia 17 558: Linia 17 689:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' bez oficjalnych przedwojennych nazw.
+
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' (''Grabówka'') bez oficjalnych przedwojennych nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówka Mała'''
 
|'''Dąbrówka Mała'''
Linia 17 754: Linia 17 885:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szenwiza'''
 
|'''Szenwiza'''
|U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
 +
*W PRNG wariant ''Dąbrówka Druga'', który nawiązuje do pobliskiej wsi Dąbrówka (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pianki'''
 
|'''Pianki'''
Linia 18 087: Linia 18 220:
 
|
 
|
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje wariant ''Krzyk''. Prawdopodobnie powstał przez błędne zrozumienie formy gwarowej.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 108: Linia 18 242:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 +
*Na mapach Geoportalu miejscowość zaznaczana jako leśniczówka ''Przyrośl'' (taka nazwa też w PRNG jako wariant). Nazwa ta utrwala nieistniejącą już mazurską wieś ''Przyrośl'' (niem. ''Przyroscheln'', w latach 1928-45: ''Walddorf''), jednak jako że jest to nazwa przynależąca do zupełnie innej miejscowości, radziłbym tak nie nazywać tej osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisie Jamy'''
 
|'''Lisie Jamy'''
Linia 18 144: Linia 18 279:
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego.
+
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego. Mylna jest również notowana w PRNG (jako nieurzędowy wariant) forma ''Lisuny'' - zapewne wynika z polonizacji nazwy niem. przez powojenną ludność napływową.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 178: Linia 18 313:
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Czyste'', co jest dowolnym przetłumaczeniem zastanej nazwy niemieckiej (od ''Rein'' = czysty) przez powojennych osadników. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pietrzyki'''
 
|'''Pietrzyki'''
Linia 18 330: Linia 18 466:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
*Osada ''Turowo Duże'' wydzielona z Turowa.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Uściany Nowe'''
+
|'''Turowo Duże'''
 
|Pisz
 
|Pisz
|1? (4?)
+
|6
 +
|''Rakowken''
 +
|polskie
 +
|'''Rakówko'''
 +
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sernau''.
 +
*Według ustaleń KUNM i oficjalnie do 2000 r. ''Rakówko''.
 +
*Jedynie poprawną nazwą dla tej wsi jest historyczna n. polska ''Rakówko''. Jednak w okresie PRLu założono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne o nazwie "PGR Turowo", przez co wieś sztucznie utworzyła nazewniczą jedność z pobliskim Turowem. W 2000 r., wraz ze zmianą statusu miejscowości z osady na wieś niestety postanowiono uznać tę nową "tradycję" i nadać wsi oficjalnie nazwę ''Turowo Duże''. Jest to pod względem historycznym całkowite nieporozumienie i ujma dla lokalnej tożsamości, dlatego należy pilnie wrócić do historycznej nazwy ''Rakówko''.
 +
*W XVI w. także ''Alten Christoffs'' (zap. 1538, pol. *''Stare Krzysztofy''?), ''Rakowskie'' (1539 ''Reckoffsky''). Przez miejscowych Mazurów nazwa była wymawiana jako ''Rekówko'' (tak w Tece Toruńskiej).
 +
|- align=center
 +
|'''Uściany Nowe'''
 +
|Pisz
 +
|1? (4?)
 
|''Neu Uszanny''
 
|''Neu Uszanny''
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
Linia 19 057: Linia 19 204:
 
|''Julienthal''
 
|''Julienthal''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Urgintal''' (?) / '''Lelikowizna''' (?)
+
|'''Lekowizna''' (?)
 
|
 
|
*Nazwa historycznie problematyczna. Przyjęta przez KUNM forma ''Lelek'' zdaje się nawiązywać do form ''Lekowissna'', ''Lelikowizna'' (1638), notowanych przez Białuńskiego. Niestety, nie mam dostępu do tej pozycji i trudno mi ustalić jakiekolwiek szczegóły. Chciałbym mieć pewność, że faktycznie odnoszą się one do tej miejscowości. Oprócz tego, SGKP notuje miejscowość o nazwie ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, ale próżno szukać jej w jakimkolwiek innym źródle. Teka Toruńska z kolei podaje polską nazwę tej miejscowości jako ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niem. Dodatkowo ma prawdopodobnie związek z nazwą osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie oraz zdaje się być zgodna z zapisem gwarowym poniżej. Może więc "bezpieczniej" byłoby zastosować formę z Teki Toruńskiej? Jeżeli jednak zapisy Białuńskiego faktycznie odnoszą się do tej osady, to można by jej nazwę przywrócić w formie ''Lelikowizna'', tak jak obowiązywała w XVIII w. (dla formy ''Lelek'' nie ma żadnego źródła przedwojennego).
+
*Nazwa historycznie problematyczna. W XVII w. miejscowość ta (a może raczej miejscowość leżąca niegdyś na tym samym miejscu) nosiła nazwę ''Lekowizna'' (wg Białuńskiego - ''Lelikowizna'') - por. zapis ''Lekowissna'' z 1638. W materiałach dziewiętnastowiecznych mamy już do czynienia już z majątkiem o nazwie ''Julienthal'', dla której Teka Toruńska podaje intrygujące odpowiedniki polskie: ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niemieckiej. Nieprzypadkowe jest zapewne też podobieństwo tych form do nazwy osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie (gdzie ''Urwitałt'' to prawdopodobnie spolszczenie niemieckiego ''Georgenthal'' > *''Jurgenthal'', co mogło się mieszać z podobnie brzmiącym ''Julienthal''. Ponadto, właścicielem majątku Lekowizna w 1638 r. był ''Jerzy'' Woźnicki, co mogło sprzyjać dalszym skojarzeniom). Dodatkowo, współcześnie w gwarze zanotowano dla tej miejscowości formę ''Urźitau̯t'', co jeszcze mocniej wskazuje na fakt, że dawna nazwa tej miejscowości oraz Urwitałtu mieszały się w miejscowym użyciu. Po wojnie KUNM uchwaliła dla tej osady nazwę ''Lelek'', która jest niemniej problematyczna. Można się w niej doszukać nawiązania do pierwotnej nazwy ''Le(li)kowizna'', a także do wymienianej w SGKP miejscowości ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, o której jednak ciężko znaleźć jakiekolwiek informacje i której utożsamienie z Lelkiem/Julienthalem zdaje się wątpliwe. Dla jeszcze większego zagmatwania sytuacji, u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), położona po sąsiedzku. Od rzeczonej wsi pochodzi nazwa kanału łączącego jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek, zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'', a po polsku ''Lelecki Kanał'' (lud. 1928, Ley tom II) - dziś często niepoprawnie "Kanał Grunwaldzki". To wszystko dowodzi, że nazwa ''Leleki'' rzeczywiście funkcjonowała w toponimii tego obszaru, jednak odniesienie jej do tej osady jest ryzykowne (prędzej przynależała ona sąsiedniemu Zielonemu Laskowi). Jako że celem projektu jest wracanie do autentycznych polskich nazw wszędzie tam gdzie to możliwe, najzasadniejszy wydaje się powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Lekowizna'' (takiej formy używa [jako historycznej] Leyding w monografii pow. mrągowskiego). Chociaż kuszą też formy z Teki Toruńskiej (jako bardziej odpowiednie dla współczesnej miejscowości), ze względu na ich mocno obce brzmienie i niepewny zapis, a także możliwość pomyłki ze wsią Urwitałt, wolałbym ich unikać.
*Powyższą sytuację jeszcze bardziej komplikuje fakt, że u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi także wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), a oprócz tego w drugim tomie swojej pracy (dotyczącym nazw terenowych), Leyding notuje też ludową nazwę ''Lelecki Kanał'' (zarejestrowaną w 1928 r.) oznaczającą kanał, łączący jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek. Oznacza to, że nazwa ''Leleki'' (lub ''Lelek'') rzeczywiście funkcjonowała w terenie, ale nazwa kanału (zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'' [stąd dziś bywa mylnie znany "Kanałem Grunwaldzkim"], od miejscowości ''Zielony Lasek'', obok której ów kanał przepływa) sugerowałaby raczej, że bardziej przynależy ona Zielonemu Laskowi.
+
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (por. niżej ''Urwitałt'').
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (a więc prawdopodobnie nazwa tożsama z Urwitałtem).
+
*PRNG notuje też dla tej miejscowości nazwę wariantową ''Nowe Tałty''. Ma ona zapewne związek z pobliskim jeziorem Tałtowisko, a może nawet z historyczną nazwą ''Urwitałt''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisiny'''
 
|'''Lisiny'''
Linia 19 158: Linia 19 305:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. Pierwszy właściciel tego wybudowania nazywał się ''Karl Pszolla'' (Pszczoła), stąd jego powojenna polska nazwa, nadana przez KUNM (przedwojenna zaś wzięła się od jego imienia).
+
|Brak tradycji. Założyciel tego wybudowania (założonego w 1914 r.) nazywał się ''Karl Pszolla'' (Karol Pszczoła), stąd jego powojenna polska nazwa, nadana przez KUNM (przedwojenna zaś wzięła się od jego imienia).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Sady'''
 
|'''Nowe Sady'''
Linia 19 201: Linia 19 348:
 
|1
 
|1
 
|''Schnittken''
 
|''Schnittken''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
|W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Trudno mi stwierdzić, czy forma z Teki jest pierwotna (mogłaby na to wskazywać większa zgodność z formą niem.), czy forma obecna (funkcjonująca w literaturze) jest hiperpoprawna. Nie dysponuję danymi historycznymi ani etymologicznymi.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Małe Faszcze'' (niem. ''Klein Faschtzen'', 1549).
 +
*W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Nazwa wyraźnie miejscowa, z gwarową zmianą mˊ > ń. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), nazwa tej wsi wywodzi się od leśnych "śmieci", czyli zarośli, na których powstała.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śmietki Małe'''
 
|'''Śmietki Małe'''
Linia 19 209: Linia 19 358:
 
|1
 
|1
 
|''Klein Schnittken''
 
|''Klein Schnittken''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
 
|Patrz wyżej.
 
|Patrz wyżej.
Linia 19 230: Linia 19 379:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od jeziora. Gwarowo: ''Tau̯tï''.
+
|
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od jeziora.
 +
*W PRNG także: ''Stare Tałty'', człon "Stare" zapewne w opozycji do osady ''Lelek'' (p. wyżej), noszącej też oboczną potoczną nazwę "Nowe Tałty".
 +
*Gwarowo: ''Tau̯tï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urwitałt'''
 
|'''Urwitałt'''
Linia 19 238: Linia 19 390:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
+
|
 +
*Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
 +
*W PRNG i na niektórych mapach obocznie: ''Grzegorze''. Nazwa powojenna, bez uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wesołowo'''
 
|'''Wesołowo'''
Linia 19 398: Linia 19 552:
 
|6
 
|6
 
|''Freynowen''
 
|''Freynowen''
|niemieckie (spolonizowane)
+
|polskie
 
|'''Frejnowo'''
 
|'''Frejnowo'''
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freihof''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freihof''.
*Niem. obecznie ''Ober-Grabowen'' (być może też pol. ''Grabowo Górne'', chociaż nie znajduję w polskich źródłach takiej formy. Polską tradycyjną formę ''Frejnowo'' zastąpiono po wojnie sztucznym chrztem "Dobroszewo".
+
*Niem. obecznie ''Ober-Grabowen'' (być może też pol. ''Grabowo Górne'', chociaż nie znajduję w polskich źródłach takiej formy). Polską tradycyjną formę ''Frejnowo'' zastąpiono po wojnie sztucznym chrztem "Dobroszewo". Nazwa oryginalna pochodzi od nazwiska założyciela wybudowania - ''Frejnego'', nie było więc najmniejszego powodu, aby ją zmieniać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gązwa'''
 
|'''Gązwa'''
Linia 19 422: Linia 19 576:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neugrabenhof''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neugrabenhof''.
*Niem. oboczne (przed 1938): ''Glassowen''.
+
*Pierwotnie niem. ''Glassowen'' (przed 1833 rokiem).
*Dawniej też: ''Nowe Grabowo'', ''Nowy Grabowiec''. Po wojnie aprobatę KUNM uzyskał jednak wariant ''Głazowo''.
+
*Dawniej też: ''Nowe Grabowo'', ''Nowy Grabowiec''. Po wojnie powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Głazowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gniewkowo'''
 
|'''Gniewkowo'''
Linia 19 433: Linia 19 587:
 
|
 
|
 
*W Tece Toruńskiej: ''Nowy Zorg''. Taką samą nazwę w tym dokumencie nosi również pobliska wieś ''Friedrichsberg'' (dziś ''Witomin'', p. niżej). Zapewne nazwy tych miejscowości mieszały się, ale ze względu na człon ''Zorg'' (odzwierciedlający niem. ''Sorge''), jestem skłonny twierdzić, że nazwa ta pierwotnie odnosiła się tutaj. Być może istniała jakaś niezaświadczona forma niem. *''Neusorge''.
 
*W Tece Toruńskiej: ''Nowy Zorg''. Taką samą nazwę w tym dokumencie nosi również pobliska wieś ''Friedrichsberg'' (dziś ''Witomin'', p. niżej). Zapewne nazwy tych miejscowości mieszały się, ale ze względu na człon ''Zorg'' (odzwierciedlający niem. ''Sorge''), jestem skłonny twierdzić, że nazwa ta pierwotnie odnosiła się tutaj. Być może istniała jakaś niezaświadczona forma niem. *''Neusorge''.
 +
*Oprócz tego, istniała też nazwa pol. ''Owczarnia'' - Leyding podaje ją zarówno w swoim słowniku, jak i w monografii pow. mrągowskiego (jako historyczny odpowiednik urzędowego chrztu Gniewkowo). Brak dowodów na przedwojenność tej nazwy, chociaż nie jest ona wykluczona.
 
*Osada nie stanowi dziś osobnej jednostki, uchodzi za część Gronowa. Prawdopodobnie więc również jej nazwa już nie funkcjonuje (choć widnieje na mapach Geoportalu). Uważam jednak, że warto przypomnieć jej ludową polską nazwę ''Nowy Zorg''.
 
*Osada nie stanowi dziś osobnej jednostki, uchodzi za część Gronowa. Prawdopodobnie więc również jej nazwa już nie funkcjonuje (choć widnieje na mapach Geoportalu). Uważam jednak, że warto przypomnieć jej ludową polską nazwę ''Nowy Zorg''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 19 472: Linia 19 627:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczn).
+
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczna).
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśn.
+
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Bagnowa Wólka'', co jest jakimś niezbyt zrozumiałym ponowieniem od n. wsi ''Wólka Bagnowska'' (p. niżej).
 +
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karwie'''
 
|'''Karwie'''
Linia 19 556: Linia 19 712:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?)
+
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?). W obecnym potocznym użyciu także ''Kuce''.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 19 565: Linia 19 721:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie: ''Leśniki''. Obie formy zdają się być powojenne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lembruk'''
 
|'''Lembruk'''
Linia 19 744: Linia 19 900:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Nastorgaj''' (?)
 
|'''Nastorgaj''' (?)
|W Tece Toruńskiej jako polską nazwę tej osady zapisano tajemniczą, trudną do odszyfrowania formę, odczytywaną przez K. Szcześniak jako ''Nastorgaih'' (opatruje jednak tę formę znakiem zapytania). Niestety, opracowanie K. Szcześniak nie zawiera żadnych fotografij rękopisów, po których można by ocenić, na ile poprawne jest to odczytanie. Niemniej, bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pochodzenia staropruskiego, nie uchwyconą nigdzie indziej. Postuluję więc "sprostowanie" tej formy do postaci "Nastorgaj" tak, aby była zgodna z polską morfofonologią. Być może ta forma jest daleka od poprawności, ale wciąż wolę nawet najbardziej nieudolną próbę spolszczenia nazwy pruskiej od ahistorycznego chrztu KUNM, jakim jest "Sobięcin". Jeżeli forma zanotowana przez Szcześniak jest (mniej więcej) poprawna, to prawdopodobnie zawiera ten sam pruski rdzeń, co zaświadczona na Warmii (koło Stękin) nazwa terenowa ''Nosterpelk'' (1343).
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej jako polską nazwę tej osady zapisano tajemniczą, trudną do odszyfrowania formę, odczytywaną przez K. Szcześniak jako ''Nastorgaih'' (opatruje jednak tę formę znakiem zapytania). Niestety, opracowanie K. Szcześniak nie zawiera żadnych fotografij rękopisów, po których można by ocenić, na ile poprawne jest to odczytanie. Niemniej, bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pochodzenia staropruskiego, nie uchwyconą nigdzie indziej. Postuluję więc "sprostowanie" tej formy do postaci "Nastorgaj" tak, aby była zgodna z polską morfofonologią. Być może ta forma jest daleka od poprawności, ale wciąż wolę nawet najbardziej nieudolną próbę spolszczenia nazwy od ahistorycznego chrztu KUNM, jakim jest "Sobięcin". Jeżeli forma zanotowana przez Szcześniak jest (mniej więcej) poprawna, to prawdopodobnie zawiera ten sam pruski rdzeń, co zaświadczona na Warmii (koło Stękin) nazwa terenowa ''Nosterpelk'' (1343).
 +
*U Leydinga: ''Klejnowo''. Proste spolszczenie n. niemieckiej (w której ''Klein'' to nazwisko), być może przedwojenne (choć brak na to dowodów). Niemniej, w obliczu istnienia dla osady potencjalnej nazwy pruskiej, forma ta jest mniej wartościowa (choć z pewnością waży więcej niż sztuczny "Sobięcin").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stamka'''
 
|'''Stamka'''
Linia 19 755: Linia 19 913:
 
*Dawniej też: ''Stamka Mała'', ''Sztamka''.
 
*Dawniej też: ''Stamka Mała'', ''Sztamka''.
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 +
*Gwarowo: ''Štamka'', ''Mau̯a Stamkˊa''.
 +
*W PRNG notowany wariant ''Pniewo'', niezgodny ani z ustaleniami urzędowymi, ani ludową tradycją, ani też bałtyckim pochodzeniem nazwy. Nie używać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szczerzbowo'''
 
|'''Szczerzbowo'''
Linia 19 935: Linia 20 095:
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Choszczka''. Formę tę zna też Leyding, dane jednak wskazują dość jednoznacznie na postać ''Chostka'', więc obstawałbym przy niej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cierzpięty'''
 
|'''Cierzpięty'''
Linia 20 012: Linia 20 173:
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka''. Należy ją tępić jako niepoprawną.
+
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka'' (postać taka również widnieje w PRNG jako wariant). Należy ją tępić jako niepoprawną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jakubowo'''
 
|'''Jakubowo'''
Linia 20 116: Linia 20 277:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Krzywirock'' (zniemczony zapis n. polskiej [będącej kalką n. niem.]).
 
*Niem. obocznie ''Krzywirock'' (zniemczony zapis n. polskiej [będącej kalką n. niem.]).
*U Leydinga także: ''Lega''. Nie znajduję jednak żadnego innego potwierdzenia dla tej nazwy. Może ma związek z prus. hydronimem ''Lega'' (rzeka przepływająca przez Olecko), jednak wieś nie znajduje się w pobliżu tej rzeki.
+
*Dawniej też: ''Lega''. Nazwa ta funkcjonowała w XVI w. i pochodzi od nazwiska jednego z pierwotnych właścicieli wsi - Mikołaja Legi.
 
*Gwarowo: ''Křive'' (NMP odnosi tutaj, ale może chodzi w rzeczywistości o wieś ''Krzywe'' w gm. Mrągowo?).
 
*Gwarowo: ''Křive'' (NMP odnosi tutaj, ale może chodzi w rzeczywistości o wieś ''Krzywe'' w gm. Mrągowo?).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 136: Linia 20 297:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altkelbunken-Abbau''.
+
*Nazwa w latach 1938-45: ''Zieglershuben'', również notowane jako ''Altkelbunken-Abbau''.
 
*Dawniej też: ''Lasek'' (obocznie w Tece Toruńskiej).
 
*Dawniej też: ''Lasek'' (obocznie w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 147: Linia 20 308:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak''. Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska)?
+
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak'' (również współcześnie potocznie: ''Lentak''). Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska?)
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Machary'''
 
|'''Machary'''
Linia 20 232: Linia 20 393:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Pieckowski Ostrów)
 
|(Pieckowski Ostrów)
|W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
+
|
 +
*W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
 +
*Dawniej też: ''Ostrowy'' (wg Leydinga w monografii Mrągowa, wieś ta istniała pod tą nazwą już w 1618 r.). Również Leyding podaje dla tej wsi intrygującą nazwę ''Sadowszczyzna'', niespotykaną nigdzie indziej.
 +
*W PRNG wariant: ''Werder''. Zapewne skrócenie oficjalnej nazwy niemieckiej, przechowane w mowie starszych mieszkańców.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piecki'''
 
|'''Piecki'''
Linia 20 242: Linia 20 406:
 
|
 
|
 
*1401 ''Petzendorf''. Odbiorca nadania nazywał się ''Petze'', co Kętrzyński tłumaczy jako ''Piecio'', ''Piecek'' (zdrobnienie od Piotra). W mowie Mazurów nazwa przyjęła się w formie ''Piecki''. Dziś to największa wieś na Mazurach.
 
*1401 ''Petzendorf''. Odbiorca nadania nazywał się ''Petze'', co Kętrzyński tłumaczy jako ''Piecio'', ''Piecek'' (zdrobnienie od Piotra). W mowie Mazurów nazwa przyjęła się w formie ''Piecki''. Dziś to największa wieś na Mazurach.
*Przysiółek ''Jeleń'' na przedwojennych mapach widnieje jako część Piecek (''zu Peitschendorf''), bez osobnej nazwy. Nie wiem, jaka jest geneza tej nazwy - jeżeli wierzyć Wikipedii, to osada to została założona w XIX w. przez niejakiego ''Jelenia'', ale nie znalazłem żadnego potwierdzenia tego faktu w literaturze. Nie znam żadnej pozycji, która mówiłaby o tym przysiółku jako o osobnym bycie w kontekście przedwojennym.
+
*Przysiółek ''Jeleń'' na przedwojennych mapach widnieje jako część Piecek (''zu Peitschendorf''), bez osobnej nazwy. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), przysiółek ten wziął swą nazwę od nazwiska jednego z właścicieli gospodarstw dworskich w Pieckach. Bardzo możliwe więc, że funkcjonowała nieoficjalnie wśród miejscowej ludności już przed wojną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piersławek'''
 
|'''Piersławek'''
Linia 20 250: Linia 20 414:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa pol. ''Piersławek'' ludowa, istniała obocznie do (niezwiązanej) n. niem. Jest to nazwa raczej słowiańskiego pochodzenia.
+
|Nazwa pol. ''Piersławek'' ludowa, istniała obocznie do (niezwiązanej) n. niem. Jest to nazwa raczej słowiańskiego pochodzenia, choć niewykluczałbym też pierwotnej n. pruskiej z członem -''lauks''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Prusinowo'''
 
|'''Prusinowo'''
Linia 20 346: Linia 20 510:
 
|'''Zielony Lasek'''
 
|'''Zielony Lasek'''
 
|Piecki
 
|Piecki
|2
+
|2?
 
|''Grünheide''
 
|''Grünheide''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Papiernia''. Rzeczywiście, w tej wsi znajdował się niegdyś taki zakład.
+
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Papiernia'', co w monografii Mrągowa i okolic Leyding wspomina jako nazwę starszą. Może więc przedwojenne? Rzeczywiście, w tej wsi znajdowała się niegdyś papiernia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zyzdrojowa Wola'''
 
|'''Zyzdrojowa Wola'''
Linia 20 377: Linia 20 541:
 
|'''Żabieniec'''
 
|'''Żabieniec'''
 
|Piecki
 
|Piecki
|6?
+
|1
 
|''Probergswerder''
 
|''Probergswerder''
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
|'''Probarski Ostrów''' (?)
+
| --
|W przedwojennych źródłach: ''Probarski Ostrów''. Dla nazwy ''Żabieniec'' nie znalazłem żadnego uzasadnienia, aczkolwiek brzmi ona trochę jak ludowe przezwisko, więc może kryje się za nim jakaś "ukryta" ludowa tradycja. Pewne źródła internetowe co prawda twierdzą, że Żabieniec istniał już w 1618 r. i podają zapis ''Szabiniec'' z tego roku, ale nie byłem w stanie tego faktu potwierdzić w żadnej literaturze.
+
|
 +
*W przedwojennych materiałach: ''Probarski Ostrów''.
 +
*W monografii powiatu mrągowskiego podana jest informacja, że Żabieniec istniał już w 1618 r. wraz z zapisem źródłowym ''Szabiniec'' z tego roku. Jako, że autorem tej części rzeczonej monografii jest Gustaw Leyding, uważam tę informację za wiarygodną i nie widzę powodu, by zmieniać obecną nazwę tego przysiółka. Niemniej, kontekst tej wzmianki mógłby być bardzo pomocny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bałowo'''
 
|'''Bałowo'''
Linia 20 513: Linia 20 679:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Obocznie: ''Łapinóżka'' (niem. ''Lapinuschka''). Na taką oboczną nazwę wskazują dane Leydinga (który podaje też formę zniemczoną) i terenowe. U przedwojennych tylko ''Jędrychowo''. Nazwa ''Łapinóżka'' jest ludową nazwą jeziora ''Lampasz'' (niem. ''Lampasch-See'') i prawdopodobnie wynikła z adideacji wcześniejszej nazwy pruskiej (1388 ''Lappaschken'', ''Lapask'').
+
*Dawniej też: ''Łapinóżka'' (1620 ''Lapinuschka''), ''Wólka'' (1618 ''Wolken''). Nazwa ''Łapinóżka'' jest ludową nazwą jeziora ''Lampasz'' (niem. ''Lampasch-See'') i prawdopodobnie wynikła z adideacji wcześniejszej nazwy pruskiej (1388 ''Lappaschken'', ''Lapask'').
*Gwarowo: ''Jendrïxovo''. W użyciu potocznym również funkcjonuje wyżej wymieniona n. ''Łapinóżka''.
+
*Gwarowo: ''Jendrïxovo''. W użyciu potocznym również funkcjonuje wyżej wymieniona historyczna n. ''Łapinóżka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karczewiec'''
 
|'''Karczewiec'''
Linia 20 522: Linia 20 688:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak tradycji. U Leydinga: ''Duży Folwark''.
+
|Brak tradycji, folwark powstał około 1900 roku. U Leydinga: ''Duży Folwark''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kozarek Mały'''
 
|'''Kozarek Mały'''
Linia 20 599: Linia 20 765:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
+
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' (także jako ''Laski'') notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nibork'''
 
|'''Nibork'''
Linia 20 671: Linia 20 837:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Zorkwity'' (rzadko, pod wpływem niem.).
 
*Dawniej też: ''Zorkwity'' (rzadko, pod wpływem niem.).
*1414 ''Surquit'', 1449-51 ''Sorgkwitten'', 1451 ''Serkewit''.
+
*1414 ''Surquit''; 1449-51 ''Sorgkwitten''; 1451 ''Sarkewite'', ''Serkewit''.
 
*Gwarowo: ''Zorkfitï''. Ponadto, Leyding zapisał w 1926 formę "''Sórksickie Lasy''", co sugerowałoby starszą formę gwarową *''Sȯrkśitï''.
 
*Gwarowo: ''Zorkfitï''. Ponadto, Leyding zapisał w 1926 formę "''Sórksickie Lasy''", co sugerowałoby starszą formę gwarową *''Sȯrkśitï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 701: Linia 20 867:
 
|niemieckie (osobowe)
 
|niemieckie (osobowe)
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Siarloty'' (wym. gwarowa, w Tece Toruńskiej).
+
|Dawniej też: ''Szarloty'' (w Tece Toruńskiej: ''Siarloty'', forma gwarowa). Forma ta bywa spotykana do dziś, notuje ją PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągówka'''
 
|'''Szelągówka'''
Linia 20 809: Linia 20 975:
 
*Oryginalną nazwę miasta, Mazurzy spolszczyli jako ''Lec'' na długo przed wojną i w zasadzie tylko takiego wariantu nazwy (wymawianego w gwarze przez "e pochylone") używali. W starej literaturze co prawda można znaleźć różne inne warianty (podane powyżej), ale są one raczej tworami sztucznawymi, próbami stworzenia "bardziej polskiej" nazwy dla miasta (takie praktyki nie były rzadkie - por. formę ''Niedzbórz'' dla Niborka [Nidzicy] lub ''Rośle'' dla Reszla). Najbardziej spolszczony z tych wariantów, ''Łuczany'' zrobił zawrotną karierę po wojnie, kiedy miasto zostało świeżo wcielone do nowej, komunistycznej Polski. Nazwę ''Łuczany'' ochoczo przyjęli i używali nowi osadnicy i kiedy wydawałoby się, że uzus w kwestii użycia tej nazwy jest już wśród nowych mieszkańców miasta ustalony, weszła z butami władza ludowa i zarządzenie, aby przechrzcić miasto na ''Giżycko'' na cześć kaznodziei ewangelickiego i mazurskiego działacza Gustawa Gizewiusza (pierwotna, niezlatynizowana postać jego nazwiska miałaby brzmieć "Giżycki", stąd "Giżycko"). Ta decyzja wywołała protesty wśród miejscowej ludności (chyba jedyna tak szeroko oprotestowana zmiana nazwy na całych Mazurach), która żądała utrzymania nazwy ''Łuczany'' jednak mimo nacisków i próśb ze strony lokalnych władz, KUNM oraz władze centralne nie dały się przebłagać i ostatecznie utrwalił się ten sztuczny nowotwór "Giżycko", którą trwa do dziś. Pamiątką tej batalii o nazwę miasta są m.in. ulice ''Łuczańskie'' w kilku mazurskich miejscowościach, a także przepływający przez miasto ''Kanał Łuczański'' (w zasadzie jego oficjalna nazwa brzmi "Kanał Giżycki", ale ludność miasta wciąż używa tej starszej postaci nazwy). Mimo, iż uważam, że warto o formie "Łuczany" pamiętać, choćby ze względu na jej powojenną historię (jest to swoisty symbol oporu przeciw chrztom KUNM), to jednak jedynym autentycznie używanym, ludowym spolszczeniem nazwy oryginalnej jest ''Lec'' (ta forma również oddaje pruski oryginał najdokładniej) i uważam, że właśnie tę najstarszą, najpierwotniejszą polską formę należy przywrócić jako oficjalną.
 
*Oryginalną nazwę miasta, Mazurzy spolszczyli jako ''Lec'' na długo przed wojną i w zasadzie tylko takiego wariantu nazwy (wymawianego w gwarze przez "e pochylone") używali. W starej literaturze co prawda można znaleźć różne inne warianty (podane powyżej), ale są one raczej tworami sztucznawymi, próbami stworzenia "bardziej polskiej" nazwy dla miasta (takie praktyki nie były rzadkie - por. formę ''Niedzbórz'' dla Niborka [Nidzicy] lub ''Rośle'' dla Reszla). Najbardziej spolszczony z tych wariantów, ''Łuczany'' zrobił zawrotną karierę po wojnie, kiedy miasto zostało świeżo wcielone do nowej, komunistycznej Polski. Nazwę ''Łuczany'' ochoczo przyjęli i używali nowi osadnicy i kiedy wydawałoby się, że uzus w kwestii użycia tej nazwy jest już wśród nowych mieszkańców miasta ustalony, weszła z butami władza ludowa i zarządzenie, aby przechrzcić miasto na ''Giżycko'' na cześć kaznodziei ewangelickiego i mazurskiego działacza Gustawa Gizewiusza (pierwotna, niezlatynizowana postać jego nazwiska miałaby brzmieć "Giżycki", stąd "Giżycko"). Ta decyzja wywołała protesty wśród miejscowej ludności (chyba jedyna tak szeroko oprotestowana zmiana nazwy na całych Mazurach), która żądała utrzymania nazwy ''Łuczany'' jednak mimo nacisków i próśb ze strony lokalnych władz, KUNM oraz władze centralne nie dały się przebłagać i ostatecznie utrwalił się ten sztuczny nowotwór "Giżycko", którą trwa do dziś. Pamiątką tej batalii o nazwę miasta są m.in. ulice ''Łuczańskie'' w kilku mazurskich miejscowościach, a także przepływający przez miasto ''Kanał Łuczański'' (w zasadzie jego oficjalna nazwa brzmi "Kanał Giżycki", ale ludność miasta wciąż używa tej starszej postaci nazwy). Mimo, iż uważam, że warto o formie "Łuczany" pamiętać, choćby ze względu na jej powojenną historię (jest to swoisty symbol oporu przeciw chrztom KUNM), to jednak jedynym autentycznie używanym, ludowym spolszczeniem nazwy oryginalnej jest ''Lec'' (ta forma również oddaje pruski oryginał najdokładniej) i uważam, że właśnie tę najstarszą, najpierwotniejszą polską formę należy przywrócić jako oficjalną.
 
*Gwarowo: ''Lyc'' / ''Lïc'' (Gen. -''u'').
 
*Gwarowo: ''Lyc'' / ''Lïc'' (Gen. -''u'').
 +
*Po litewsku: ''Lėcius''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Niegocin'''
 
|'''Niegocin'''
Linia 20 836: Linia 21 003:
 
|włoskie (sztuczne)
 
|włoskie (sztuczne)
 
| --
 
| --
|Jeszcze przed I wojną istniało w Lecu osiedle ''Villa Nova'' (nazwa o "snobistycznym" zabarwieniu), zniszczone podczas Wielkiej Wojny (na międzywojennych mapach niemieckich widnieje jako obiekt zniszczony). Po wojnie (bez żadnych ustaleń KUNM) spolszczono nazwę tego miejsca (dziś istniejącego jako osiedle domków jednorodzinnych) jako ''Wilanów'', zapewne inspirując się warszawskim Wilanowem.
+
|Jeszcze przed I Wojną Światową istniało w Lecu osiedle ''Villa Nova'' (nazwa o "snobistycznym" zabarwieniu), zniszczone podczas Wielkiej Wojny (na międzywojennych mapach niemieckich widnieje jako obiekt zniszczony). Po wojnie (bez żadnych ustaleń KUNM) spolszczono nazwę tego miejsca (dziś istniejącego jako osiedle domków jednorodzinnych) jako ''Wilanów'', zapewne inspirując się warszawskim Wilanowem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ryn'''
 
|'''Ryn'''
Linia 21 091: Linia 21 258:
 
|1
 
|1
 
|''Soldahnen''
 
|''Soldahnen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja.
+
|
 +
*Nazwa (notowana w zapiskach od XVI w.) pochodzi od n. osobowej o niepewnym pochodzeniu, być może pruskim lub litewskim.
 +
*Gwarowo: ''Sou̯danï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Sołdany'''
 
|'''Nowe Sołdany'''
Linia 21 099: Linia 21 268:
 
|1
 
|1
 
|''Neu Soldahnen''
 
|''Neu Soldahnen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 21 112: Linia 21 281:
 
*W latach 1938-45 oficjalnie: ''Spirgsten'' (powód zmiany pisowni dla mnie zupełnie niejasny).
 
*W latach 1938-45 oficjalnie: ''Spirgsten'' (powód zmiany pisowni dla mnie zupełnie niejasny).
 
*1480 ''Spirgsten'', 1507 ''Spircks''. Nazwa pruska, przez Mazurów spolonizowano jako ''Śpierst'' (także spotykane brzmienie ''Śpierśt''). Po wojnie zastąpiono tę piękną, staropruską nazwę ahistorycznym nowotworem "Spytkowo". Być może nazwa "Śpierst" brzmiała nowym osadnikom obco, "dziwnie". Niemniej, powrót do nazwy oryginalnej jest tu konieczny.
 
*1480 ''Spirgsten'', 1507 ''Spircks''. Nazwa pruska, przez Mazurów spolonizowano jako ''Śpierst'' (także spotykane brzmienie ''Śpierśt''). Po wojnie zastąpiono tę piękną, staropruską nazwę ahistorycznym nowotworem "Spytkowo". Być może nazwa "Śpierst" brzmiała nowym osadnikom obco, "dziwnie". Niemniej, powrót do nazwy oryginalnej jest tu konieczny.
 +
*Gwarowo: ''Špi̯erst''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sterławki Małe'''
 
|'''Sterławki Małe'''
Linia 21 286: Linia 21 456:
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
+
|
 +
*Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
 +
*W PRNG notowany wariant: ''Kamień''. Zapewne potoczna nazwa powojenna, unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Diabla Góra'''
 
|'''Diabla Góra'''
Linia 21 353: Linia 21 525:
 
|
 
|
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda''. Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
+
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda'' (tak oficjalnie do 2000 r.). Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 408: Linia 21 580:
 
|1
 
|1
 
|''Soltmahnen''
 
|''Soltmahnen''
|osobowe
+
|osobowe (niemieckie?)
 
| --
 
| --
|Wieś założona przez braci Jana i Pawła ''Sołtmanów''. Nazwisko może bałtyckiego pochodzenia?
+
|
 +
*Wieś założona przez braci Jana i Pawła ''Sołtmanów''. Autorzy NMP uważają to nazwisko za niemieckie.
 +
*Gwarowo: ''Soltmanï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wolisko'''
 
|'''Wolisko'''
Linia 21 677: Linia 21 851:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Eisermühl''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Eisermühl''.
 
*1475 ''Eisermühle''. Nazwa niemiecka, oboczna do pruskiej. Przywrócona w okresie hitlerowskim.
 
*1475 ''Eisermühle''. Nazwa niemiecka, oboczna do pruskiej. Przywrócona w okresie hitlerowskim.
 +
*Gwarowo: ''Staźvinï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierciejki'''
 
|'''Wierciejki'''
Linia 21 686: Linia 21 861:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 +
*Przed 2007 r. oficjalnie ''Wierciójki''. Nie wiem, jak forma ta znalazła się w urzędowym użyciu, ale jest wyraźnie zniekształcona względem tradycyjnej (i normatywnej, według ustaleń KUNM) formy ''Wierciejki''.
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 730: Linia 21 906:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Osada bez przedwojennej polskiej nazwy. Nazwę obecną przejęto od n. lasu ''Dzikowizna'' (gwarowe ''Dzikojizna'' u Leydinga; po niem. ''Wilde Erde''), śród którego ta osada się znajduje. Nie można wykluczyć, że to przeniesienie zaszło naturalnie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Głąbowo'''
 
|'''Głąbowo'''
Linia 22 399: Linia 22 575:
 
*Inną kwestią, chociaż blisko powiązaną z wyżej wspomnianą przestawką, jest kwestia utworzonego od nazwy miasta przymiotnika. Przymiotnik od ''Łek'' brzmi ''łecki'' i, co ciekawe, przestawka do postaci "Ełk" nie wywołała zmiany formy przymiotnika. Nawet wtedy, kiedy nazwa miasta już od dawna brzmiała "Ełk", utworzony od niej przymiotnik wciąż brzmiał "łecki" i w zasadzie tylko taki spotykamy w przedwojennej literaturze. Chyba najbardziej znanym przykładem użycia tej formy jest nazwa gazety ''Przyjaciel Ludu Łecki'', wydawanej przez G. Gizewiusza i M. Giersza. Dla każdego, kto był w jakiś sposób zaznajomiony ze sprawą mazurską i pruską wiedział, że przymiotnikiem od Ełku jest "łecki". Formę "ełcki" (być może używaną już wcześniej przez postronnych?) wprowadzono tak naprawdę po wojnie, wraz z oficjalnymi ustaleniami KUNM (które mówiły o powiecie "ełckim"), zapewne dla uregularyzowania nazwy i ułatwienie sprawy nowym osadnikom, którzy mogli zasady "Ełk - łecki" nie rozumieć. Niemniej, uważam że warto przypomnieć historyczną formę "łecki" i używać jej (zwłaszcza miłośnicy lokalnej historii powinni o to zabiegać). Jest ona bardziej prestiżowa, lepiej nawiązuje do mazurskiej tradycji i zapisała się w historii Mazur tytułem wspomnianej wcześniej gazety. Jedyną jej wadą jest to, że może się mylić z przymiotnikiem "lecki" od Leca (Giżycka), niemniej dawniej jakoś sobie z tym radzono i uważam, że tradycja jest najważniejsza. Dlatego też w niniejszym projekcie, używam właśnie tej formy jako przymiotnika od nazwy "Ełk".
 
*Inną kwestią, chociaż blisko powiązaną z wyżej wspomnianą przestawką, jest kwestia utworzonego od nazwy miasta przymiotnika. Przymiotnik od ''Łek'' brzmi ''łecki'' i, co ciekawe, przestawka do postaci "Ełk" nie wywołała zmiany formy przymiotnika. Nawet wtedy, kiedy nazwa miasta już od dawna brzmiała "Ełk", utworzony od niej przymiotnik wciąż brzmiał "łecki" i w zasadzie tylko taki spotykamy w przedwojennej literaturze. Chyba najbardziej znanym przykładem użycia tej formy jest nazwa gazety ''Przyjaciel Ludu Łecki'', wydawanej przez G. Gizewiusza i M. Giersza. Dla każdego, kto był w jakiś sposób zaznajomiony ze sprawą mazurską i pruską wiedział, że przymiotnikiem od Ełku jest "łecki". Formę "ełcki" (być może używaną już wcześniej przez postronnych?) wprowadzono tak naprawdę po wojnie, wraz z oficjalnymi ustaleniami KUNM (które mówiły o powiecie "ełckim"), zapewne dla uregularyzowania nazwy i ułatwienie sprawy nowym osadnikom, którzy mogli zasady "Ełk - łecki" nie rozumieć. Niemniej, uważam że warto przypomnieć historyczną formę "łecki" i używać jej (zwłaszcza miłośnicy lokalnej historii powinni o to zabiegać). Jest ona bardziej prestiżowa, lepiej nawiązuje do mazurskiej tradycji i zapisała się w historii Mazur tytułem wspomnianej wcześniej gazety. Jedyną jej wadą jest to, że może się mylić z przymiotnikiem "lecki" od Leca (Giżycka), niemniej dawniej jakoś sobie z tym radzono i uważam, że tradycja jest najważniejsza. Dlatego też w niniejszym projekcie, używam właśnie tej formy jako przymiotnika od nazwy "Ełk".
 
*Gwarowo: ''U̯ek'' (do ''U̯ku''), ''Jeu̯k''. Jak widać, w lokalnym użyciu gwarowym forma bezprzestawkowa przetrwała (obocznie do przestawionej) do czasów współczesnych.
 
*Gwarowo: ''U̯ek'' (do ''U̯ku''), ''Jeu̯k''. Jak widać, w lokalnym użyciu gwarowym forma bezprzestawkowa przetrwała (obocznie do przestawionej) do czasów współczesnych.
 +
*Po litewsku: ''Lykas'' (we współczesnej literaturze często ''Lukas'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Baranki'''
 
|'''Baranki'''
Linia 22 609: Linia 22 786:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Na mapach Geoportalu: ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
+
|Na mapach Geoportalu i w PRNG (jako wariant): ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Judziki'''
 
|'''Judziki'''
Linia 22 717: Linia 22 894:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
 +
*Nieurzędowo także: ''Malczewo''. Jest to forma zniekształcona.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Malinówka Mała'''
 
|'''Malinówka Mała'''
Linia 22 792: Linia 22 971:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie także: ''Mleczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynik'''
 
|'''Młynik'''
Linia 22 981: Linia 23 160:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
*Również spotykany wariant: ''Różyńsk''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różyńsk''.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
Linia 23 061: Linia 23 240:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sorden''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sorden''.
*N. wsi od nazw. odbiorcy nadania, Jana Sordacha. Potrzebne informacje etym., co do pochodzenia antroponimu (germańskie? A może jednak bałtyckie?).
+
*Dawniej też: ''Sordaki''.
 +
*N. wsi od nazw. odbiorcy nadania, Jana Sordacha. Geneza tego nazwiska nie jest do końca jasna - autorzy NMP zestawiają je z nazwiskami ''Szordak'', ''Sordal'', ''Sordyk'' (a to z stpol. ''surdać'', ''szurdać'' "dąsać się" lub łac. ''surdus'' "głuchy").
 +
*Gwarowo: ''Sordaxi''. Notowana w potocznym użyciu także forma ''Zordeń'', będąca spolszczeniem nazwy używanej za Hitlera.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Straduny'''
 
|'''Straduny'''
Linia 23 238: Linia 23 419:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 +
*PRNG notuje wariant: ''Gołubie''. Postać urzędowa jednak zgodna z przedwojenną tradycją.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 23 248: Linia 23 430:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki''. Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
+
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki'', zaś współcześnie obocznie ''Gołubka'' (PRNG). Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
Linia 23 532: Linia 23 714:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Stace'' (tak też w gwarze, być może wynik mazurzenia).
 +
*1479 ''Statz'', 1482 ''Staczen''. Nazwa pochodzi od nazwiska odbiorców nadania - Stańka i Jana ''Staczków''. Prawdopodobnie bałtyckiego pochodzenia, chociaż autorzy NMP nie wykluczają związku ze "Stanisławem" (zdrobniałe ''Stac'', ''Stacko'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Cimochy'''
 
|'''Stare Cimochy'''
Linia 23 846: Linia 24 030:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Koszinowen'' (koniec XVIII w.)
 
*Oboczna n. niem. ''Koszinowen'' (koniec XVIII w.)
*Dawniej też: ''Kozinowo'', ''Kozinowo'', ''Koszynowy'', ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'' (to ostatnie tylko u Leydinga).
+
*Dawniej też: ''Kozinowo'', ''Koszynowy'', ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'' (to ostatnie tylko u Leydinga).
 
*1480 ''Andres'', ''Andreswald''; 1559 ''Andrissowo''; po 1559 ''Kozinowen''.
 
*1480 ''Andres'', ''Andreswald''; 1559 ''Andrissowo''; po 1559 ''Kozinowen''.
 
*Wieś o dwu obocznych nazwach - niem. ''Andreaswalde'' (wtórnie spolszczone jako ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'') oraz pol. ''Kosinowo'' (również w innych wariantach, wymienionych wyżej - trudno stwierdzić, który jest pierwotny, brak też danych ludowych). Ostatecznie po wojnie zatwierdzono pol. ''Kosinowo'', formę przeważającą w tradycji przedwojennej.
 
*Wieś o dwu obocznych nazwach - niem. ''Andreaswalde'' (wtórnie spolszczone jako ''Andrysiowo'', ''Andrychowo'') oraz pol. ''Kosinowo'' (również w innych wariantach, wymienionych wyżej - trudno stwierdzić, który jest pierwotny, brak też danych ludowych). Ostatecznie po wojnie zatwierdzono pol. ''Kosinowo'', formę przeważającą w tradycji przedwojennej.
Linia 23 890: Linia 24 074:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
*Dawniej też: ''Kurczątki''.
+
*Dawniej też: ''Kurczątki''. Tak w ustaleniach KUNM i oficjalnie do 2005 roku. Potoczne użycie zna też formę ''Kurczątka'' (nie spotykaną przed wojną).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipińskie Małe'''
 
|'''Lipińskie Małe'''
Linia 24 013: Linia 24 197:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stahnken''. Ta sztuczna nazwa upamiętnia jednego z odbiorców nadania, ''Stanka''.
+
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stahnken''. Ta sztuczna nazwa upamiętnia jednego z odbiorców nadania, ''Stanka'' Kitki.
 
*Pierwotnie: ''Sokoły'' (1509 ''Socollen'').
 
*Pierwotnie: ''Sokoły'' (1509 ''Socollen'').
 +
*Gwarowo: ''Sokou̯kˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sołtmany'''
 
|'''Sołtmany'''
Linia 24 020: Linia 24 205:
 
|1
 
|1
 
|''Soltmahnen''
 
|''Soltmahnen''
|pruskie?
+
|osobowe (niemieckie?)
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja i informacje etym.
+
|Po wyjaśnienia etymologiczne, zob. ''Sołtmany'' w gm. Kruklanki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Taczki'''
 
|'''Taczki'''
Linia 24 383: Linia 24 568:
 
*Miasto o dwóch obocznych nazwach. Nazwa ''Margrabowa'' (z rzadka także w r. nijakim, ''Margrabowo'', jedynie u Kolberga znajdujemy też zniekształcone postaci ''Balgrabowa'', -''owo'') pochodzi od tytułu margrabiego brandenburskiego Albrechta Hohenzollerna, który nadał miastu przywilej. Wśród ludności mazurskiej funkcjonowała obocznie nazwa ''Olecko'' (ludowe też ''Oleck'', z regularną zmianą rodzaju na męski - por. ''Rożyńsk'', ''Skomack''), co z kolei jest ponowione od jeziora o tej samej nazwie, która jest tworem polskim, utworzonym od staropruskiej n. rzeki ''Lega'' (*O-leg-ьsko), nad którą leży miasto. Po wojnie to nazwa ''Olecko'' znalazła aprobatę KUNM. Według ustaleń, przymiotnik od Olecka brzmi "olecki", ale w miejscowej gwarze brzmiał on "oleckowski" (tak np. w Tece Toruńskiej, mówiąca o jeziorze "Oleckowskim").
 
*Miasto o dwóch obocznych nazwach. Nazwa ''Margrabowa'' (z rzadka także w r. nijakim, ''Margrabowo'', jedynie u Kolberga znajdujemy też zniekształcone postaci ''Balgrabowa'', -''owo'') pochodzi od tytułu margrabiego brandenburskiego Albrechta Hohenzollerna, który nadał miastu przywilej. Wśród ludności mazurskiej funkcjonowała obocznie nazwa ''Olecko'' (ludowe też ''Oleck'', z regularną zmianą rodzaju na męski - por. ''Rożyńsk'', ''Skomack''), co z kolei jest ponowione od jeziora o tej samej nazwie, która jest tworem polskim, utworzonym od staropruskiej n. rzeki ''Lega'' (*O-leg-ьsko), nad którą leży miasto. Po wojnie to nazwa ''Olecko'' znalazła aprobatę KUNM. Według ustaleń, przymiotnik od Olecka brzmi "olecki", ale w miejscowej gwarze brzmiał on "oleckowski" (tak np. w Tece Toruńskiej, mówiąca o jeziorze "Oleckowskim").
 
*W niemieckim urzędowym użyciu, miasto (do 1928 roku) nosiło nazwę ''Marggrabowa'', zaś powiat, którego był siedzibą, nosił nazwę ''Kreis Oletzko''. W ludowym użyciu (zwłaszcza polskim), te nazwy funkcjonowały całkowicie wymiennie. W 1928 nadano miastu nową urzędową nazwę ''Treuburg'' (dosł. "wierny gród"), która od 1933 roku stała się też nazwą powiatu. Ta sztuczna forma miała upamiętniać "lojalną" postawę olecczan w plebiscycie terytorialnym w 1920, gdzie zdecydowana większość mieszkańców miasta zagłosowało za pozostaniem w składzie Rzeszy Niemieckiej.
 
*W niemieckim urzędowym użyciu, miasto (do 1928 roku) nosiło nazwę ''Marggrabowa'', zaś powiat, którego był siedzibą, nosił nazwę ''Kreis Oletzko''. W ludowym użyciu (zwłaszcza polskim), te nazwy funkcjonowały całkowicie wymiennie. W 1928 nadano miastu nową urzędową nazwę ''Treuburg'' (dosł. "wierny gród"), która od 1933 roku stała się też nazwą powiatu. Ta sztuczna forma miała upamiętniać "lojalną" postawę olecczan w plebiscycie terytorialnym w 1920, gdzie zdecydowana większość mieszkańców miasta zagłosowało za pozostaniem w składzie Rzeszy Niemieckiej.
 +
*Po litewsku: ''Alėcka'', ''Olėcka'', ''Aleckas'', ''Margrabovas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dworek Mazurski'''
 
|'''Dworek Mazurski'''
Linia 24 609: Linia 24 795:
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niem.
+
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niemieckiej. Ponadto, PRNG notuje nazwę ''Kalniszki'' jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale Oleckie'''
 
|'''Kowale Oleckie'''
Linia 24 706: Linia 24 892:
 
|1
 
|1
 
|''Statzen''
 
|''Statzen''
|pruskie lub jaćwieskie
+
|osobowe (pruskie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Założycielem wsi był sołtys ''Staczko'', prawdopodobnie Prus. Stąd jej nazwa.
 +
*W latach 70. w badaniu terenowym odnotowano potoczne formy ''Staceń'', ''Staczno''. Są one wtórnymi (prawdopodobnie przesiedleńczymi) repolonizacjami formy niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stożne'''
 
|'''Stożne'''
Linia 24 744: Linia 24 932:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
 
|- align=center
 
|'''Szwałk''' (leśniczówka)
 
|Kowale Oleckie
 
|4
 
|''Fischerbude''
 
|niemieckie
 
|'''Buda'''
 
 
|
 
|
*Oboczna n. niem. ''Groß Schwalg''. Człon ''Groß'' nie oznaczał tu wielkości osady (było wprost przeciwnie - to wieś ''Klein Schwalg'', obecnie ''Szwałk'' była miejscowością większą), ale położenie miejscowości nad jeziorem ''Szwałk Wielki'' (niem. ''Groß Schwalg'').
+
*Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
*Według ustaleń KUNM i u Leydinga: ''Budy''. Obecnie jednak leśniczówka funkcjonuje pod nazwą tożsamą z sąsiednią wsią (i jeziorem) ''Szwałk''. Nie wiem, kiedy zaszła zmiana (być może nigdy jej oficjalnie nie zatwierdzono, co w przypadku osad leśnych jest częste).
+
*Wieś po wojnie wchłonęła sąsiednią osadę ''Budy'' (przed wojną pol. ''Buda'' - niem. ''Fischerbude'', obocznie ''Groß Schwalg''. Zabudowania tej osady wciąż znajdują się w pewnym oddaleniu od głównej części wsi Szwałk, toteż warto by pamiętać o jej historycznej nazwie (najlepiej w formie tradycyjnej: ''Buda'').
*Obowiązująca nazwa ''Szwałk'' jest co prawda częściowo zgodna z oboczną n. niem., ale przedwojenna polska tradycja wskazuje na pol. nazwę ''Buda'' (tak m.in. w SGKP, nie wiem dlaczego po wojnie używano formy pluralnej) i taką formę bym postulował. Taka nazwa pozwala też odróżnić tę leśniczówkę od wsi ''Szwałk''.
+
*Od wsi wzięła również nazwę pobliska leśniczówka ''Szwałk'', potocznie zwana też ''Olszanką''. Lepiej jednak używać nazwy "Szwałk" (względnie "Szwałk Leśny", w razie potrzeby rozróżnienia).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężewo'''
 
|'''Wężewo'''
Linia 24 827: Linia 25 007:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
*Na współczesnych mapach obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
+
*Na współczesnych mapach i w PRNG obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borawskie'''
 
|'''Borawskie'''
Linia 25 023: Linia 25 203:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
+
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy i PRNG notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Plewki'''
 
|'''Plewki'''
Linia 25 653: Linia 25 833:
 
|1
 
|1
 
|''Sobollen''
 
|''Sobollen''
|litewskie
+
|polskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Richtenberg''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Richtenberg''.
*Szcześniak wywodzi n. wsi z litewskiego (''so''- + ''bala'' "błoto").
+
*Nazwa prawdopodobnie polskiego pochodzenia (od nazw. ''Soból'', ''Sobol''), choć Szcześniak wywodzi n. wsi z litewskiego (''so''- + ''bala'' "błoto").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Starosty'''
 
|'''Starosty'''
Linia 25 667: Linia 25 847:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Müllersbrück''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Müllersbrück''.
*Oboczna n. niem. (notowana tylko przez Leydinga): ''Kolleszisken''. Nie wiem, jak ją interpretować, być może pol. *''Kolesiska''?
+
*Oboczna n. niem. (notowana w SGKP): ''Kolleszisken''. Interpretacja tej nazwy jest niepewna - autorzy NMP rozważają ''Koleszyszki'', co mogłoby mieć litewskie pochodzenie.
 
*Pierwotnie: ''Kleszczewski Młyn'' (XVI w.). Odbiorcą nadania był Mikołaj Starosta z Kleszczewa.
 
*Pierwotnie: ''Kleszczewski Młyn'' (XVI w.). Odbiorcą nadania był Mikołaj Starosta z Kleszczewa.
 +
*Gwarowo: ''Starostï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szeszki'''
 
|'''Szeszki'''
Linia 25 757: Linia 25 938:
 
*Ostatnimi czasy, w zwiazku z nadaniem miastu statusu uzdrowiska pojawił się pomysł przemianowania miasta na ''Gołdap-Zdrój''. Trzeba ten durny pomysł władzom miasta jak najpilniej wybić z głowy.
 
*Ostatnimi czasy, w zwiazku z nadaniem miastu statusu uzdrowiska pojawił się pomysł przemianowania miasta na ''Gołdap-Zdrój''. Trzeba ten durny pomysł władzom miasta jak najpilniej wybić z głowy.
 
*Forma gwarowa: ''Gou̯dapx́''.
 
*Forma gwarowa: ''Gou̯dapx́''.
*Litewski: ''Geldapė'', ''Guldapė''.
+
*Litewski: ''Geldapė'', ''Galdapė'', ''Guldapė''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Antomieszki'''
 
|'''Antomieszki'''
Linia 25 768: Linia 25 949:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 +
*Nazwa oboczna (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Antymeszki''. Jest to jakieś potoczne powojenne przeinaczenie nazwy tradycyjnej.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
Linia 25 843: Linia 26 025:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo". Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
+
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo" (w PRNG także jako "Gąsiewo"). Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grodzisko'''
 
|'''Grodzisko'''
Linia 26 024: Linia 26 206:
 
*Oboczna forma niem. (przed 1938): ''Nowinnen''. Formy pol. i lit. współistniały ze sobą, przy czym to forma polska jest prawdopodobnie kalką litewskiej.
 
*Oboczna forma niem. (przed 1938): ''Nowinnen''. Formy pol. i lit. współistniały ze sobą, przy czym to forma polska jest prawdopodobnie kalką litewskiej.
 
*Dawniej też: ''Nowina'', ''Nowinka'' (Teka Toruńska), ''Naujeny'' (SGKP). Ostatnia postać przejęta fonetycznie z litewskiego.
 
*Dawniej też: ''Nowina'', ''Nowinka'' (Teka Toruńska), ''Naujeny'' (SGKP). Ostatnia postać przejęta fonetycznie z litewskiego.
*Po litewsku: ''Naujienai''.
+
*Po litewsku: ''Naujienai'' (tu prawdopodobnie także Kurszatowe ''Navinė'', ''Naujiena'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Obszarniki'''
 
|'''Obszarniki'''
Linia 26 106: Linia 26 288:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
*U Leydinga jako ''Skaliszki'', co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
+
*U Leydinga jako ''Skaliszki'' (wariant ten notuje też PRNG), co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 176: Linia 26 358:
 
|
 
|
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 +
*Wariant (notowany w PRNG): ''Straszny Dwór''. Nazwa zapewne potoczna, żartobliwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Widgiry'''
 
|'''Widgiry'''
Linia 26 186: Linia 26 369:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 +
*Wariant potoczny (notowany w PRNG): ''Widgóra''. Unikałbym go, jako zniekształconego.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 722: Linia 26 906:
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
*Według niektórych źródeł, wieś miała przez pewien czas znajdować się po rosyjskiej stronie nowo wytyczonej granicy, gdzie miała już gotowy rosyjski "chrzest nazewniczy" ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Wieś ostatecznie znalazła się jednak po stronie polskiej, co uchroniło ją od otrzymania sztucznej nazwy. Byłaby to chyba jedyna korekta tej granicy polsko-radzieckiej, którą rozstrzygnięto na korzyść Polski (zazwyczaj rozstrzygano je na korzyść ZSRR - co dotknęło m.in. miasta Iławka, Gierdawy i Świętomiejsc).
+
*Wieś została przedzielona wytyczoną tuż po wojnie granicą polsko-radziecką. Mniejsza część Żytkiejm, która znalazła się po stronie sowieckiej, otrzymała sztuczną nazwę ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Obecnie po rosyjskiej stronie wsi nie ma już żadnych zabudowań.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 257: Linia 27 441:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Folwark Kowalki''. Bezwzględnie unikać tej formy - nie powinno się tak "odbierać" miejscowościom (nawet nie będącym już odrębnymi bytami) ich własnych nazw, zwłaszcza takich starych, bałtyckiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Samoniny'''
 
|'''Samoniny'''
Linia 27 342: Linia 27 527:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
*Także jako: ''Użbole''. Taka forma u Chojnackiego i w ustaleniach KUNM. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
+
*Do 2007 r. oficjalnie ''Użbole''. Tak w oficjalnych ustaleniach KUNM, a także u Chojnackiego. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 433: Linia 27 618:
 
*Nazwa miasta utworzona od n. rzeki ''Węgorapy'' (prus. ''Wangrappi'', niem. ''Angerapp'' - 1326 ''Wangrapia'', ''Wengrapia''; 1340 ''Angerapie'', ''Angrape'', ''Angrapia''), której nazwa pochodzi z pruskiego i oznacza tyle, co "kręta rzeka" (z powodu licznych meandrów, które tworzy). Ludność mazurska spolszczyła nazwę miasta jako ''Węgobork'', co po wojnie KUNM zmieniła na współczesne "Węgorzewo", co w pewien sposób zachowuje źródłosłów oryginału (z adideacją do ap. ''węgorz'', aczkolwiek takie skojarzenie mogło istnieć wcześniej), ale jest formą utworzoną i nadaną sztucznie.
 
*Nazwa miasta utworzona od n. rzeki ''Węgorapy'' (prus. ''Wangrappi'', niem. ''Angerapp'' - 1326 ''Wangrapia'', ''Wengrapia''; 1340 ''Angerapie'', ''Angrape'', ''Angrapia''), której nazwa pochodzi z pruskiego i oznacza tyle, co "kręta rzeka" (z powodu licznych meandrów, które tworzy). Ludność mazurska spolszczyła nazwę miasta jako ''Węgobork'', co po wojnie KUNM zmieniła na współczesne "Węgorzewo", co w pewien sposób zachowuje źródłosłów oryginału (z adideacją do ap. ''węgorz'', aczkolwiek takie skojarzenie mogło istnieć wcześniej), ale jest formą utworzoną i nadaną sztucznie.
 
*Gwarowo: ''Vyŋgobork'' / ''Veŋgobork''.
 
*Gwarowo: ''Vyŋgobork'' / ''Veŋgobork''.
*Litewska literatura używa formy ''Ungura'' (w taki sam sposób nazywa też Węgorapę), co również wynika z wywodu od "węgorza" (lit. ''ungurys'').
+
*Po litewsku: ''Ungura''. Forma ta również wynika z wywodu od "węgorza" (lit. ''ungurys''). Analogicznie, dla rzeki Węgorapy w języku litewskim spotykano następujące warianty: ''Ungura'', ''Ungurė'', ''Ungurupė''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobin'''
 
|'''Sobin'''
Linia 27 451: Linia 27 636:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa pseudoosobowa, ale brak innej tradycji.
+
|Oboczny wariant w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych: ''Laski''. Obie nazwy (urzędowa i oboczna) są tworami powojennymi, polskiej tradycji brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Brzozówko'''
 
|'''Brzozówko'''
Linia 27 697: Linia 27 882:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Skalisko''. Wynika on jednak z przeinaczenia, więc nie zalecałbym jego używania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobiechy'''
 
|'''Sobiechy'''
Linia 27 706: Linia 27 892:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Salpen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Salpen''.
*W XVI w. obocznie ''Sobiechswolla'' (= ''Sobiechowa Wola''?).
+
*W XVI w. obocznie ''Sobiechswolla'' (= ''Sobiechowa Wola''?), a także niem. ''Sobiechendorf''.
 +
*W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Sobîche''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężówko'''
 
|'''Wężówko'''
Linia 28 184: Linia 28 371:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
+
|
 +
*Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
 +
*PRNG notuje także potoczną nazwę wariantową: ''Mokre''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Matyski'''
 
|'''Matyski'''
Linia 28 359: Linia 28 548:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa w latach 1938-45: ''Teichen''. Jest to nawiązanie do pierwotnej nazwy ''Teiche'', która obowiązywała wg Kętrzyńskiego w 1719 r. (a wg niemieckich źródeł internetowych już w XVI w.).
+
*Nazwa w latach 1938-45: ''Teichen''. Jest to nawiązanie do obowiązującej w XVI w. nazwy niemieckiej, omawianej poniżej.
*Dawniej też: ''Stawiszki''. Prawdopodobnie wtórna analogia do nazw bałtyckich na -''iszki''. Raczej nie doszukiwałbym się tu pierwotnej nazwy bałtyckiej, ze względu na pierwotną n. niem. ''Teiche'', którą nazwa polska zdaje się kalkować.
+
*Pierwotnie: ''Teiche'' (1560), ''Stawen'' (1560) = pol. ''Stawy''. Początkowo więc funkcjonowały dwie równe znaczeniowo nazwy niem. i pol., od XVII w. wyparte przez polską formę ''Stawiska''.
 +
*Dawniej też: ''Stawiszki''. Prawdopodobnie wtórna analogia do nazw bałtyckich na -''iszki''. Raczej nie doszukiwałbym się tu pierwotnej nazwy bałtyckiej, ze względu na pierwotne formy niem. i pol. o bardzo czytelnym znaczeniu.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stawki'''
 
|'''Stawki'''
Linia 28 576: Linia 28 766:
 
*1254 ''Resl'' (kopie: ''Reiszel'', ''Risel''), 1326 ''Resel'', 1336 ''Resil''. Nazwa o staropruskim pochodzeniu.
 
*1254 ''Resl'' (kopie: ''Reiszel'', ''Risel''), 1326 ''Resel'', 1336 ''Resil''. Nazwa o staropruskim pochodzeniu.
 
*Gwarowo: ''Ryš́el''.
 
*Gwarowo: ''Ryš́el''.
 +
*Po litewsku: ''Rešlius''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Aptynty'''
 
|'''Aptynty'''
Linia 28 613: Linia 28 804:
 
*1353 ''Barten'', 1388 ''Bartyn''.
 
*1353 ''Barten'', 1388 ''Bartyn''.
 
*Dawniej też: ''Barty'', ''Borty''. Postać spolszczona ''Barty'' chyba starsza i bliższa oryginałowi, z kolei forma ''Barciany'' częstsza u progu XX w. i to ona stała się po wojnie tą oficjalną.
 
*Dawniej też: ''Barty'', ''Borty''. Postać spolszczona ''Barty'' chyba starsza i bliższa oryginałowi, z kolei forma ''Barciany'' częstsza u progu XX w. i to ona stała się po wojnie tą oficjalną.
 +
*Po litewsku: ''Bortai'' (''Bartai'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Błędowo'''
 
|'''Błędowo'''
Linia 28 654: Linia 28 846:
 
|
 
|
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie. Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
+
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie (podobnie jak oboczna, potoczna nazwa ''Dębiny'' notowana w PRNG). Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dobrzykowo'''
 
|'''Dobrzykowo'''
Linia 28 804: Linia 28 996:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Kruzy'''
 
|'''Kruzy'''
|U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
+
|
 +
*U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
 +
*W PRNG także wariant: ''Krążewo'', co wydaje się luźno nawiązywać do nazwy niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krelikiejmy'''
 
|'''Krelikiejmy'''
Linia 28 924: Linia 29 118:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Elizówka'''
 
|'''Elizówka'''
|U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Niedziałek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
Linia 29 012: Linia 29 208:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
+
|
 +
*Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
 +
*W Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych także wariant: ''Znajewo''. Jest to potoczny twór powojennego osadnictwa, czasem używany do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rutka'''
 
|'''Rutka'''
Linia 29 573: Linia 29 771:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Mapy notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
+
|Mapy i PRNG notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Osewo'''
 
|'''Osewo'''
Linia 29 600: Linia 29 798:
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 +
*W PRNG oboczne nazwy: ''Kocławka Mała'', ''Owczęta''. Ta pierwsza nazwa nawiązuje do pobliskiej wsi ''Kotkowo'' (hist. ''Kotytławki'', p. wyżej), notowanej dawniej jako ''Kocławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Owczarnia'''
 
|'''Owczarnia'''
Linia 29 620: Linia 29 819:
 
|Kętrzyn
 
|Kętrzyn
 
|3
 
|3
|''Gross Bürgersdorf''
+
|''Groß Bürgersdorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
Linia 29 758: Linia 29 957:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Na mapach oboczna nazwa: ''Lipy''.
+
*Na mapach i w PRNG oboczna nazwa: ''Lipy''.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 29 769: Linia 29 968:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór'').
+
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór''). Innym wariantem jest ''Ugartowo'', notowane przez PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wajsznory'''
 
|'''Wajsznory'''
Linia 29 805: Linia 30 004:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Windkiejmy'''
 
|'''Windkiejmy'''
|W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
 +
*W PRNG wariant: ''Wintkowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wopławki'''
 
|'''Wopławki'''
Linia 29 816: Linia 30 017:
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 +
*Wariant w PRNG: ''Wopławka''. Lepiej jednak używać formy z systematycznym -''ławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka'''
 
|'''Wólka'''
Linia 29 936: Linia 30 138:
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|
 
|
*Na mapach także jako: ''Żarki''.
+
*Na mapach i w PRNG także jako: ''Żarki''.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
Linia 30 015: Linia 30 217:
 
*Przed wojną: ''Gudoki''. Taką formę podaje Teka Toruńska i zdaje się kontynuować ją przekaz Leydinga - ''Gudaki'' (prawdopodobnie hiperpoprawny - być może Leyding niesłusznie doszukał się w końcówce -oki "a pochylonego"). Powojenna forma ''Gudziki'' zdaje się opierać na najstarszym zapisie, wskazującym na prus. sufiks -īk- (być może to jednak błąd zapisywacza, jako że wszystkie inne zapisy wskazują na suf. -uk-/-ōk-), kłóci się ona jednak z przedwojenną tradycją. Ponadto, ludowa forma ''Gudoki'' ma jeszcze tę zaletę, że zmniejsza ryzyko pomyłki ze wsią ''Gudniki'', położoną w tej samej gminie (obecne nazewnictwo prowadzi do częstych pomyłek tych dwu wsi). Należy ją przywrócić.
 
*Przed wojną: ''Gudoki''. Taką formę podaje Teka Toruńska i zdaje się kontynuować ją przekaz Leydinga - ''Gudaki'' (prawdopodobnie hiperpoprawny - być może Leyding niesłusznie doszukał się w końcówce -oki "a pochylonego"). Powojenna forma ''Gudziki'' zdaje się opierać na najstarszym zapisie, wskazującym na prus. sufiks -īk- (być może to jednak błąd zapisywacza, jako że wszystkie inne zapisy wskazują na suf. -uk-/-ōk-), kłóci się ona jednak z przedwojenną tradycją. Ponadto, ludowa forma ''Gudoki'' ma jeszcze tę zaletę, że zmniejsza ryzyko pomyłki ze wsią ''Gudniki'', położoną w tej samej gminie (obecne nazewnictwo prowadzi do częstych pomyłek tych dwu wsi). Należy ją przywrócić.
 
*W Tece Toruńskiej pojawia też forma niem. ''Gudokeim'', która może wskazywać na oboczną postać prus. z członem -''kaims'', o ile nie jest to błąd lub niewłaściwe odczytanie oryginalnego rękopisu (zamiast ''Gudokenn''?).
 
*W Tece Toruńskiej pojawia też forma niem. ''Gudokeim'', która może wskazywać na oboczną postać prus. z członem -''kaims'', o ile nie jest to błąd lub niewłaściwe odczytanie oryginalnego rękopisu (zamiast ''Gudokenn''?).
|- align=center
 
|'''Kałwągi'''
 
|Korsze
 
|2
 
|''Kaltwangen''
 
|pruskie
 
| --
 
|
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałwągi'''
 
|'''Kałwągi'''
Linia 30 423: Linia 30 617:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Potocznie też: ''Bartymin''. Unikać tej niepoprawnej formy.
+
*Potocznie też: ''Bartymin'' lub ''Bartynin''. Unikać tych niepoprawnej form.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 502: Linia 30 696:
 
|'''Katmedy'''
 
|'''Katmedy'''
 
|
 
|
*Przed wojną: ''Katmedy'' (u Barczewskiego). W taki sposób ludność warmińska spolszczyła fonetycznie pruski oryginał. KUNM po wojnie najniepotrzebniej nadała sztucznawą kalkę n. pruskiej (oznaczającej tyle co "koci las") jako ''Kocibórz''. Jest to moim zdaniem jedna z najbardziej niefortunnych decyzji Komisji.
+
*Przed wojną: ''Katmedy'' (u Barczewskiego). W taki sposób ludność warmijska spolszczyła fonetycznie pruski oryginał. KUNM po wojnie najniepotrzebniej nadała sztucznawą kalkę n. pruskiej (oznaczającej tyle co "koci las") jako ''Kocibórz''. Jest to moim zdaniem jedna z najbardziej niefortunnych decyzji Komisji.
 
*1361 ''Cathemedie'', ''Katmedie''; 1374 ''Kattemedien'', ''Kathemedien''; 1400 ''Kathomedien''.
 
*1361 ''Cathemedie'', ''Katmedie''; 1374 ''Kattemedien'', ''Kathemedien''; 1400 ''Kathomedien''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 537: Linia 30 731:
 
|
 
|
 
*W latach 1936-45 pisownia: ''Loßainen''.
 
*W latach 1936-45 pisownia: ''Loßainen''.
*Przed wojną: ''Lężajny'', ''Łędziajny'', ''Luzjany''. Barczewski wyraźnie zaznacza, że postać ''Lężajny'' jest tą używaną przez warmińską ludność. Zlatynizowana postać ''Luzjany'' z kolei była popularna w historiografii, jej śladem jest nazwisko ''Luzjański'' (łac. ''Lusianus'', niem. ''von Loszainen''), które nosił m.in. biskup warmiński Fabian Luzjański. Formę ''Łężany'' stworzyła dopiero KUNM po wojnie i jest to próba całkowitego spolonizowania nazwy (niby od ap. ''łęg'' + suf. -''ˊany''), co kompletnie zaciera pruskie pochodzenie nazwy. Należy najpilniej zerwać z tą sztuczną formą i wrócić do używanej przed wojną przez Warmiaków nazwy ''Lężajny''.
+
*Przed wojną: ''Lężajny'', ''Łędziajny'', ''Luzjany''. Barczewski wyraźnie zaznacza, że postać ''Lężajny'' jest tą używaną przez warmijską ludność. Zlatynizowana postać ''Luzjany'' z kolei była popularna w historiografii, jej śladem jest nazwisko ''Luzjański'' (łac. ''Lusianus'', niem. ''von Loszainen''), które nosił m.in. biskup warmijski Fabian Luzjański. Formę ''Łężany'' stworzyła dopiero KUNM po wojnie i jest to próba całkowitego spolonizowania nazwy (niby od ap. ''łęg'' + suf. -''ˊany''), co kompletnie zaciera pruskie pochodzenie nazwy. Należy najpilniej zerwać z tą sztuczną formą i wrócić do używanej przed wojną przez Warmiaków nazwy ''Lężajny''.
 
*1359 ''Lusien'', 1364 ''Luzyeyn'', 1391 ''Lusiein''.
 
*1359 ''Lusien'', 1364 ''Luzyeyn'', 1391 ''Lusiein''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 661: Linia 30 855:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|W Tece Toruńskiej forma zgodna z obecną. Ponieważ działacze KUNM nie znali tego dokumentu, można powiedzieć, że "zgadli" tę formę (aczkolwiek nazwę mógł zapisać też Leyding u ludu).
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej forma zgodna z obecną. Ponieważ działacze KUNM nie znali tego dokumentu, można powiedzieć, że "zgadli" tę formę (aczkolwiek nazwę mógł zapisać też Leyding u ludu).
 +
*1437 ''Stumplawke''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śpigiel'''
 
|'''Śpigiel'''
Linia 30 770: Linia 30 966:
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
*Na mapach również jako: ''Wolka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
+
*Na mapach również jako: ''Wólka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawidy'''
 
|'''Zawidy'''
Linia 30 978: Linia 31 174:
 
|
 
|
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwo - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
+
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Podlasie'''
 
|'''Podlasie'''
Linia 31 088: Linia 31 284:
 
|
 
|
 
*Do 1945 roku miasta. Podobnie jak położone nieopodal Barciany, również Dryfort jak dotychczas nie odzyskał praw miejskich.
 
*Do 1945 roku miasta. Podobnie jak położone nieopodal Barciany, również Dryfort jak dotychczas nie odzyskał praw miejskich.
*Przed wojną: ''Dryfort''. Nazwę "Srokowo" nadano po wojnie na cześć Stanisława Srokowskiego (1872-1950) - polskiego geografa, przewodniczącego Komisji Ustalania Nazw Miejscowości (KUNM). Można więc powiedzieć, że prof. Srokowski "sam siebie uczcił". I nie ma w tym stwierdzeniu ani słowa przesady - nie są prawdziwe pojawiające się w źródłach internetowych (np. w Wikipedii), że nazwę tę wprowadzono dopiero w 1950 r., po śmierci Srokowskiego. Rozporządzenie wprowadzające nazwę ''Srokowo'' zostało wydane już 12 listopada 1946 r., nazwę tę potwierdzają też mapy z okresu, kiedy profesor jeszcze żył. Nazwa Srokowa jest więc pomnikiem megalomanii i nie można temu zaprzeczyć. Ale to nie owa megalomania czy też osoba prof. Srokowskiego jest powodem, dlaczego uważam, iż nazwę "Srokowo" należy zmienić, lecz fakt że jest to nazwa wprowadzona sztucznie, rugując przy tym historyczną mazurską n. spolszczoną ''Dryfort'', którą należy w trybie pilnym przywrócić.
+
*Przed wojną: ''Dryfort''. Nazwę "Srokowo" nadano po wojnie na cześć Stanisława Srokowskiego (1872-1950) - polskiego geografa, przewodniczącego Komisji Ustalania Nazw Miejscowości (KUNM). Można więc powiedzieć, że prof. Srokowski "sam siebie uczcił". I nie ma w tym stwierdzeniu ani słowa przesady - nie są prawdziwe pojawiające się w źródłach internetowych (np. w Wikipedii) rewelacje, że nazwę tę wprowadzono dopiero w 1950 r., po śmierci Srokowskiego. Rozporządzenie wprowadzające nazwę ''Srokowo'' zostało wydane już 12 listopada 1946 r., nazwę tę potwierdzają też mapy z okresu, kiedy profesor jeszcze żył. Nazwa Srokowa jest więc pomnikiem megalomanii i nie można temu zaprzeczyć. Ale to nie owa megalomania czy też osoba prof. Srokowskiego jest powodem, dlaczego uważam, iż nazwę "Srokowo" należy zmienić, lecz fakt że jest to nazwa wprowadzona sztucznie, rugując przy tym historyczną mazurską n. spolszczoną ''Dryfort'', którą należy w trybie pilnym przywrócić.
 
*Nazwa ''Drengfurth'' (często też zapisywana ''Drengfurt'', 1486 ''Dringeforth'') uchodzi za niemiecką (dosłownie "ciasny bród"). Co prawda, Rospond próbuje się w członie ''Dreng''- doszukać się pruskiego rdzenia i zestawia go z prus. toponimami typu ''Drangedowe'' (1326) czy ''Drangsitten'' (obecnie po rosyjskiej stronie), ale chyba współczesna nauka nie podziela tego poglądu.
 
*Nazwa ''Drengfurth'' (często też zapisywana ''Drengfurt'', 1486 ''Dringeforth'') uchodzi za niemiecką (dosłownie "ciasny bród"). Co prawda, Rospond próbuje się w członie ''Dreng''- doszukać się pruskiego rdzenia i zestawia go z prus. toponimami typu ''Drangedowe'' (1326) czy ''Drangsitten'' (obecnie po rosyjskiej stronie), ale chyba współczesna nauka nie podziela tego poglądu.
 
*Leyding obocznie do n. ''Dryfort'' notuje również ''Białobród'', nie spotykaną gdziekolwiek indziej. Być może jakaś powojenna efemeryda (o tyle ciekawa, że II człon jest równy znaczeniowo niemieckiemu, dla cząstki ''Biało''- jednak nie sposób znaleźć jakiejkolwiek motywacji).
 
*Leyding obocznie do n. ''Dryfort'' notuje również ''Białobród'', nie spotykaną gdziekolwiek indziej. Być może jakaś powojenna efemeryda (o tyle ciekawa, że II człon jest równy znaczeniowo niemieckiemu, dla cząstki ''Biało''- jednak nie sposób znaleźć jakiejkolwiek motywacji).
 +
*Po litewsku: ''Drypurtas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Srokowski Dwór'''
 
|'''Srokowski Dwór'''
Linia 31 188: Linia 31 385:
 
*Oryginalną nazwę miasta łączy się z pruskim etnonimem ''Bartowie'' (kraina ''Barcja'', na terenie której założono miasto) - mamy więc do czynienia z hybrydą prusko-niemiecką, z niem. członem -''stein'' "kamień", określającym zamek. Nazwę wtórnie skojarzono z imieniem biskupa Bartłomieja, mającym duży wkład w chrystianizację Prus.
 
*Oryginalną nazwę miasta łączy się z pruskim etnonimem ''Bartowie'' (kraina ''Barcja'', na terenie której założono miasto) - mamy więc do czynienia z hybrydą prusko-niemiecką, z niem. członem -''stein'' "kamień", określającym zamek. Nazwę wtórnie skojarzono z imieniem biskupa Bartłomieja, mającym duży wkład w chrystianizację Prus.
 
*Nazwa oryginalnie spolszczona jako ''Barsztyn'' (od skróconego niem. ''Bartstein''). Od XIX w. nazwa ta jest jednak w polskiej literaturze coraz mocniej wypierane przez bardziej spolszczone określenie ''Bartoszyce'' (wynikające zapewne z wyżej wspomnianego skojarzenia z Bartłomiejem czyli Bartoszem), które ostatecznie ustaliło się w oficjalnym użyciu.
 
*Nazwa oryginalnie spolszczona jako ''Barsztyn'' (od skróconego niem. ''Bartstein''). Od XIX w. nazwa ta jest jednak w polskiej literaturze coraz mocniej wypierane przez bardziej spolszczone określenie ''Bartoszyce'' (wynikające zapewne z wyżej wspomnianego skojarzenia z Bartłomiejem czyli Bartoszem), które ostatecznie ustaliło się w oficjalnym użyciu.
 +
*Po litewsku: ''Barštynas''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lidzbarskie Przedmieście'''
 
|'''Lidzbarskie Przedmieście'''
Linia 31 215: Linia 31 413:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Obocznie niem. ''Bistein'', ''Bischstein''.
+
*Obocznie niem. ''Bistein'', ''Bischstein'' (wymowa gw. niemiecka ''Bischstên'').
 
*Dawniej też: ''Bysztynek'', *''Bisztyn''.
 
*Dawniej też: ''Bysztynek'', *''Bisztyn''.
 
*Miasto założone na miejscu pruskiej osady o nazwie ''Strowangen'' (1358), znanej również po niem. jako ''Schönenfließ'' (1358 ''Schonenvlis'').
 
*Miasto założone na miejscu pruskiej osady o nazwie ''Strowangen'' (1358), znanej również po niem. jako ''Schönenfließ'' (1358 ''Schonenvlis'').
Linia 31 372: Linia 31 570:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Lakmedy'''
 
|'''Lakmedy'''
|1326 ''Laukemedien''. Nazwa pruska, zaczerpnięta od starej nazwy wielkiego lasu ''Laukmedjan'' (niem. ''Lackmühlwald'', 1595 ''Lackmedien'' - dosł. "jasny las" lub "polny las"). Ludność warmińska przyswoiła tę pruską nazwę w formie ''Lakmedy'' (co zaświadcza Leyding, ale jedynie w kontekście lasu, nie omawianej wsi), o czym niestety dziś się często zapomina (częściej stosuje się nazwę ''Bisztynieckie Lasy''). Niestety, w pochodnej nazwie miejscowej nie uszanowano jej pruskiego źródłosłowu, a jedynie nawiązano do charakteru lasu, co było wielkim błędem. Należy pilnie przywrócić (zarówno tej miejscowości, jak i lasowi) przepiękną staropruską nazwę ''Lakmedy''.
+
|1326 ''Laukemedien''. Nazwa pruska, zaczerpnięta od starej nazwy wielkiego lasu ''Laukmedjan'' (niem. ''Lackmühlwald'', 1595 ''Lackmedien'' - dosł. "jasny las" lub "polny las"). Ludność warmijska przyswoiła tę pruską nazwę w formie ''Lakmedy'' (co zaświadcza Leyding, ale jedynie w kontekście lasu, nie omawianej wsi), o czym niestety dziś się często zapomina (częściej stosuje się nazwę ''Bisztynieckie Lasy''). Niestety, w pochodnej nazwie miejscowej nie uszanowano jej pruskiego źródłosłowu, a jedynie nawiązano do charakteru lasu, co było wielkim błędem. Należy pilnie przywrócić (zarówno tej miejscowości, jak i lasowi) przepiękną staropruską nazwę ''Lakmedy''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dębówko'''
 
|'''Dębówko'''
Linia 31 390: Linia 31 588:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'', zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
+
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'' (również w PRNG), zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Falczewo'''
 
|'''Falczewo'''
Linia 31 743: Linia 31 941:
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 +
*Forma wariantywna (notowana przez PRNG): ''Pasargi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perkujki'''
 
|'''Perkujki'''
Linia 31 872: Linia 32 071:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1326 ''Spiteyn'', 1357 ''Spitteynen''.
+
|1326 ''Spiteyn'', 1357 ''Spitteynen''. W 1326 zanotowana również oboczna n. niem. ''Urbach'', która jednak szybko zanikła na rzecz pierwotnej nazwy pruskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Styligi'''
 
|'''Styligi'''
Linia 32 060: Linia 32 259:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
 +
*Nazwa wariantowa wg PRNG: ''Mała Wola''. Postać urzędowa jednak zgodna z danymi przedwojennymi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyręba'''
 
|'''Wyręba'''
Linia 32 102: Linia 32 303:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
+
|
 +
*Potocznie także: ''Bagnity''. Wariant ten opiera się na nowożytnej postaci niem., jednak formę urzędową jako opartą bliżej na pruskim oryginale uważam za lepszą.
 +
*1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrowa'''
 
|'''Dąbrowa'''
Linia 32 182: Linia 32 385:
 
|(Lędławki)
 
|(Lędławki)
 
|
 
|
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. Obecnie funkcjonuje jednak (od kiedy?) w formie ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
+
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. W 2005 r. jednak zamieniono tę postać na ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 32 320: Linia 32 523:
 
|'''Knoksztyn'''
 
|'''Knoksztyn'''
 
|
 
|
*1333-42 ''Knogstin'', 1338-73 ''Knoxtin''. Nazwa pruska, rekonstruowana przez Pospiszylową jako *Knakstīns, ponowiona od n. jeziora - obecnie osuszonego, zwanego dziś ''Unikowskimi Łąkami'' (ludowa nazwa to ''Knoksztyny'' - 1333-1342 ''circa lacum Knogstin''). Ludność warmińska spolszczyła tę piękną staropruską jako ''Knoksztyn'', co niestety zniszczyła KUNM, zastępując to całkowicie sztucznym, nieuzasadnionym "Unikowem". Najwyraźniej powojennym decydentom przeszkadzało zniemczone brzmienie tej nazwy, z fałszywie niemieckim członem -''sztyn''.
+
*1333-42 ''Knogstin'', 1338-73 ''Knoxtin''. Nazwa pruska, rekonstruowana przez Pospiszylową jako *Knakstīns, ponowiona od n. jeziora - obecnie osuszonego, zwanego dziś ''Unikowskimi Łąkami'' (ludowa nazwa to ''Knoksztyny'' - 1333-1342 ''circa lacum Knogstin''). Ludność warmijska spolszczyła tę piękną staropruską jako ''Knoksztyn'', co niestety zniszczyła KUNM, zastępując to całkowicie sztucznym, nieuzasadnionym "Unikowem". Najwyraźniej powojennym decydentom przeszkadzało zniemczone brzmienie tej nazwy, z fałszywie niemieckim członem -''sztyn''.
 
*W XIV w. obocznie ''Ossenberge'' (1340). Ta niemiecka nazwa ostatecznie nie przyjęła się.
 
*W XIV w. obocznie ''Ossenberge'' (1340). Ta niemiecka nazwa ostatecznie nie przyjęła się.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 32 573: Linia 32 776:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz wyżej ''Kumkiejmy''.
+
|Nieurzędowo także: ''Kumkiejmy Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipniki'''
 
|'''Lipniki'''
Linia 32 589: Linia 32 792:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowo'''
 
|'''Liznowo'''
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof'').
+
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof''). Ponadto, PRNG podaje również potoczny wariant jako ''Lisnowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwiki'''
 
|'''Nerwiki'''
Linia 33 036: Linia 33 239:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Lewsztyn'''
 
|'''Lewsztyn'''
|Brak tradycji przedwojennej, ale u Leydinga pojawia się naturalnie brzmiąca forma ''Lewsztyn'', która lepiej oddaje niemiecki oryginał i zdaje się wartościowa.
+
|
 +
*Brak tradycji przedwojennej, ale u Leydinga pojawia się naturalnie brzmiąca forma ''Lewsztyn'', która lepiej oddaje niemiecki oryginał i zdaje się wartościowa.
 +
*W miejscowej gwarze niemieckiej: ''Leistên'', ''Liestên'', ''Listên''. Na tej podstawie można by dokonać spolszczenia jako *''Lisztyn'' lub nawet *''Listno'', ale wobec braku takiej tradycji, wolę trzymać się formy zaświadczonej u Leydinga.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Łobzowo'''
 
|'''Łobzowo'''
Linia 33 060: Linia 33 265:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
 +
*W PRNG wariant: ''Najmławki''. Jest to jakieś dowolne przeinaczenie i należy go się wystrzegać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Masuny'''
 
|'''Masuny'''
Linia 33 312: Linia 33 519:
 
|}
 
|}
  
==Województwo pomorskie==
+
===Powiat licbarski (lidzbarski)===
===Powiat nowodworski===
+
Ten ostatni, wieńczący rozdział mojego projektu pragnę zadedykować pamięci prof. Grzegorza Białuńskiego (1967-2018) - prorektora Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego i wybitnego znawcy historii osadnictwa Mazur, którego przedwczesne odejście wstrząsnęło środowiskiem naukowym naszego regionu. Jego nieustępliwość w poszukiwaniu prawdy i nieoceniony wkład w wiedzę o historii zostanie zapamiętany na zawsze, a Jego wybitne dzieła dostarczyły cennego materiału również mojemu projektowi. Cześć Jego pamięci!
 +
 
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 
!<small>Nazwa obecna</small>
 
!<small>Nazwa obecna</small>
Linia 33 323: Linia 33 531:
 
!<small>Uwagi</small>
 
!<small>Uwagi</small>
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Nowy Dwór Gdański'''
+
|'''Lidzbark Warmiński'''
|Nowy Dwór Gdański
+
|Lidzbark Warmiński (miasto)
 +
|4
 +
|''Heilsberg''
 +
|pruskie (zniemczone)
 +
|'''Licbark'''
 +
|
 +
*Przed wojną: ''Licbark''. Sporadycznie też ''Licpark'', ''Licperk'', ''Lecbark'', ''Lidzbark'', ''Helzberk'', sztucznie także ''Święta Góra'', a w XV w. ''Elszburk'', ''Elszberk''. Przy czym, zdecydowanie najpopularniejsza była postać ''Licbark'' i to ona uchodziła za najbardziej poprawną. Rozróżniano ''Licbark'' (ten na Warmii) i ''Lidzbark'' (koło Działdowa, nieoficjalnie zwany dziś "Lidzbarkiem Welskim"). Po wojnie postanowiono pisownię tych nazw ze sobą zrównać, a kwestię ich rozróżnienia załatwić dookreśleniem ''Warmiński'' (co do formy tego przymiotnika - p. poniżej w tym samym haśle). Z punktu widzenia historycznego, najlepiej byłoby wrócić do najprawowitszej polskiej postaci tej nazwy - ''Licbark'' (oczywiście zmiana ta nie dotyczy Lidzbarka w pow. działdowskim - ten zawsze pisał się przez "dz").
 +
*Ok. 1240 ''Lecbarg''. Uważa się, że jest to pruska nazwa, która została przez Niemców zniekształcona do postaci ''Heilsberg'' (1260 ''Helisbergk'', 1264 ''Heilesberch'', SGKP podaje też formę ''Allersberg'' - zapewne zniekształconą pod wpływem nazwy płynącej przez miasto ''Łyny'' [niem. ''Alle'']), w miejscowej gwarze niemieckiej: ''Hölsbeck''. Nazwa ta była na gruncie niemieckim rozumiana jako "Święta Góra", stąd też używana czasem w XIX-wiecznych opracowaniach sztucznie spolszczona nazwa ''Święta Góra'', prawdopodobnie neologizm Zarańskiego.
 +
*Omawianie nazwy tego miasta jest również dobrą okazją, by omówić kwestię przymiotnika tworzonego od "Warmii". Przed wojną stosowano przeważnie formę ''warmijski'' - taką postać przeważa w literaturze przedwojennej, zwłaszcza u autorów bezpośrednio związanych z regioniem (niemniej, dylemat poprawnościowy istniał od dawna - omawiają go już poradniki językowe z początku XX wieku, cytując używane w obiegu formy "warmijski", "warmiński" i "warmski"). Forma ''warmijski'' była popularna jeszcze krótko po wojnie - choćby w nazwie omawianego miasta (które zaraz po wojnie nazywano ''Licbarkiem'' lub ''Lidzbarkiem Warmijskim''), również Kanał Elbląski nazywano zaraz po wojnie (całkowicie nietrafnie) "Kanałem Warmijskim". Dopiero późniejsza standardyzacja zaczęła forsować formę "warmiński", która dziś niepodzielnie dominuje, przede wszystkim w nazwie województwa. Osobiście jestem zwolennikiem powrotu do formy "warmijski", jako tej najstarszej, najpoprawniejszej słowotwórczo (infiks -ń- nie ma tu żadnego uzasadnienia) i zgodną z użyciem miejscowym (sami Warmiacy mówią "warnijski" w swojej gwarze).
 +
|- align=center
 +
|'''Orneta'''
 +
|Orneta
 
|1
 
|1
|''Tiegenhof''
+
|''Wormditt''
|hybryda (prus. hydronim + niem.)
+
|pruskie
|(Nowy Dwór)
+
| --
|Nazwa niemiecka ''Tiegenhof'' odnosi się do przepływającej przez miasto rzeki Tui, której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Ludność polska używała jednak własnej nazwy - ''Nowy Dwór'' albo ''Nowodwór'', istniejącej obocznie do niemieckiej. Po wojnie dodano dookreślenie ''Gdański'' (trochę niefortunne, nie lepiej byłoby "Żuławski"?), dla odróżnienia od licznych innych miejscowości o takiej nazwie (a zwłaszcza Nowego Dworu Mazowieckiego).
+
|1308 ''Wormedith'', 1312 ''Wormedithen'', 1313 ''Wurmedyten''. Nazwa pruska *Wōr-med-īt, od wyrażenia ''wōran medjan'' "stary las". Spolszczenie ''Orneta'' znane w dokumentach od XVII wieku.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Krynica Morska'''
+
|'''Andrzejówka'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Orneta (cz. miasta)
|6
+
|2
|''Kahlberg''
+
|''Sankt Andreasberg''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Łysa Góra'''
+
| --
 +
|Północno-zachodnia część miasta. Nazwa dzielnicy prawdopodobnie już nie używana, jednak figuruje jeszcze na mapach topograficznych Geoportalu.
 +
|- align=center
 +
|'''Bartniki'''
 +
|Kiwity
 +
|5
 +
|''Bleichenbarth''
 +
|pruskie
 +
|'''Plikobarty'''
 
|
 
|
*W latach 1946-58 ''Łysica''.
+
*1310 ''Plakebart'', 1326 ''Plica Bartha'', 1359 ''Plekebarten''. Pruska nazwa, dawniej oznaczała również region, tzw. "Małą Barcję" (łac. ''Bartha Minor''), po prusku ''Plika Barta'' czyli dosłownie "Łysa Barcja" (od słabszego zalesienia). Powojennej nazwy polskiej ''Bartniki'' nie można uznać za poprawne spolszczenie nazwy pruskiej - jest to co najwyżej nawiązanie do drugiego członu tej nazwy. Takie stare pruskie nazwy powinno się oddawać dokładnie.
*Przed wojną używano spolszczenia nazwy jako ''Łysa Góra''. Przyjęta przez KUNM forma ''Łysica'' jest już nowsza, zuniwerbalizowana.
+
*W pobliżu wsi znajdują się łąki (pozostałość dawnego jeziora) zwane ''Bartnickimi Łąkami'' (niem. ''Bleichenbarther See''). Pierwotna pruska nazwa tego jeziora brzmiała ''Alowe'' (1355), co Leyding spolszcza jako ''Ałowy'' - i takiej nazwy dla tego miejsca radziłbym używać.
*Nazwa ''Krynica Morska'' (początkowo też ''Krynica Pomorska'', ''Krynica-Gajówka'') to nazwa używana niedługo po wojnie przez lokalne władze, mająca kojarzyć się ze znanym kurortem w Beskidach (co tłumaczono jako symboliczne nawiązanie do turystyczno-kąpieliskowego charakteru miejscowości). Jest ona jednak zbrodnią przeciwko miejscowemu nazewnictwu i realiom językowym, gdyż odnosi się do gwarowego, południowopolskiego wyrazu ''krynica'' (źródło) o pochodzeniu wschodniosłowiańskim, całkowicie obcemu dialektom północnopolskim. Taka nazwa miejscowa nie miała prawa na tym terenie naturalnie, dlatego też spotkała się z dezaprobatą językoznawców, którzy przedkładali zastosowanie nazwy ''Łysica'' (tak wg ustaleń KUNM i oficjalnie do 1958 r.). Niestety, w 1958 roku, wraz z nadaniem miejscowości statusu "osiedla", władza ludowa zadecydowała o nadaniu nowo utworzonej gminie nazwy ''Krynica Morska'' (bez konsultacji z językoznawcami i mimo ich protestów), przywracając na mapę ten niefortunny, powojenny potworek. Powodem tej zmiany były prawdopodobnie ambicje rozbudowy tej miejscowości (wcześniej małej rybackiej wioski) pod kurort - i rzeczywiście jest to dziś znane na całą Polskę miasto. Niemniej, z przyczyn historycznych i językowych (bo to one powinny być głównym wyznacznikiem nazewnictwa, a nie jakieś subiektywne odczucia dot. brzmienia) należałoby po raz kolejny wyrugować tego nazewniczego bękarta i przywrócić historyczną polską nazwę ''Łysa Góra''. Do rozważenia mogłaby być też możliwość nazywania całego miasta ''Lipą'', od jego najstarszej części (zob. niżej ''Lipa''), której nazwa dziś już nie istnieje na mapie, mimo wieków tradycji.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Borowo'''
+
|'''Czarny Kierz'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
|6
+
|5
|''Schottland''
+
|''Blumenau''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Szkocja'''
+
|'''Połajsy'''
 
|
 
|
 +
*Pierwotnie: ''Palayzen'' (1349) - była to pruska nazwa pola, na którym powstała ta wieś.
 +
*''Czarny Kierz'' to zdecydowanie jeden z najbardziej osobliwych chrztów KUNM. Jest to prawdopodobnie nawiązanie do położonej nieopodal (choć nie w bezpośrednim sąsiedztwie) wsi ''Kierz'' (w gm. Lidzbark Warmiński, p. niżej) - i to podwójne, gdyż nazwa owej wsi wywodzi się z pruskiego ''kīrsnas'' czyli "czarny". Oba człony (''Czarny'' i ''Kierz'') nawiązują więc w jakiś sposób do tej wsi, tworząc osobliwy pleonazm nazewniczy. Naprawdę nie wiem, co kierowało członkami KUNM, kiedy zdecydowali się nadać tej wiosce tak dziwaczną nazwę. Wiem za to, że było to zupełnie niepotrzebne, bowiem wioska ta posiada starszą nazwę pruską, którą możnaby bez problemu spolszczyć jako ''Połajsy'' (analogicznie do n. ''Łajsy'', w której tkwi ten sam pruski rdzeń). Niemniej osobliwie postępuje też Leyding, który dla tej wsi notuję nazwy ''Czarny Kierz'' lub ''Podglinka'' (to drugie to dokładne tłumaczenie pruskiego ''Palayzen''), zaś nazwę pruską, spolszczoną jako ''Palajzy'' stosuje dla pobliskiej osady ''Gościechowo'' (p. niżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Lipa'''
+
|'''Gościechowo'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
|1
+
|5
|''Liep''
+
|''Lisettenhof''
|słowiańskie
+
|niemieckie
| --
+
|'''Połajsy Małe'''
 
|
 
|
*Osada połączona z Łysą Górą (Kahlbergiem) jeszcze przed wojną (potrzebna data), dlatego też połączoną wieś często nazywano ''Kahlberg-Liep'' (pol. ''Łysa Góra-Lipa''). Dziś nazwa "Lipa" już nie funkcjonuje, niemniej jest warta odnotowania z przyczyn historycznych.
+
*Miejscowość uchodzi za część Czarnego Krza - nie wiem, na ile jej nazwa dziś funkcjonuje.
*Nazwa pochodzenia słowiańskiego, wymieniana już w 1282 r. pod zlatynizowanym mianem ''arbor Tilia'' (drzewo lipowe). W dokumentach spotyka się też formy ''Lipa'', i zniemczone ''Linden'' (potrzebne daty). Nazwa jest więc bardzo stara (chyba najstarsza na całej Mierzei) i niewątpliwie godna zapamiętania. W internecie można spotkać rewelacje, jakoby pierwotna forma tej nazwy brzmiała "Łeb", ale przeczą temu chociażby podane zapiski historyczne.
+
*U Leydinga: ''Palajzy'', co jest spolszczeniem pierwotnej nazwy Czarnego Krza - ''Palayzen''. Nie wiem, dlaczego Leyding zdecydował się zastosować tę nazwę dla tej osady, a nie dla samego Czarnego Krza (chociaż możliwe, że ''Palayzen'' jako nazwa lauku [staropruskiej "gminy", pola] mogła obejmować także obszar dzisiejszego Gościechowa), ale wydaje mi się, że jest to dobry precedens nazewniczy, którego można się chwycić, aby wymazać z mapy sztuczną nazwę "Gościechowo", będącą ahistorycznym chrztem pseudoimiennym. Poprawiam jednak ''Palajzy'' na bardziej systematyczne ''Połajsy'' i celem odróżnienia od Czarnego Krza (któremu bardziej należy się ta nazwa), dodaję tu dookreślenie "Małe", co zresztą dobrze ilustruje status tej wsi jako części Połajs (Czarnego Krza).
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Młyniska'''
+
|'''Kiersnowo'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
 
|2
 
|2
|''Schellmühl''
+
|''Kerschdorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Potoczna, nieurzędowa nazwa: ''Siekierki''. Obie nazwy są powojenne, ale wariant ''Młyniska'' oddaje przynajmniej częściowo znaczenie n. niem.
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Kirstansdorf'' (1386, do XVI w.), w XVII-XVIII w. także ''Kirschdorf''. KUNM niesłusznie doszukała się tutaj rdzenia prus. ''kīrsnas'' "czarny", stąd zdecydowano się spolszczyć ją jako ''Kiersnowo''. Dokumenty historyczne pokazują wyraźnie, że mamy tu do czynienia z nazwą niemiecką, pochodzącą od imienia ''Kirstan''. Niemniej, ze względu na brak polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Forma ''Kiersnowo'' dobrze wpisuje się w lokalny krajobraz toponimiczny.
 +
*Na terenie wsi znajduje się wzniesienie o wysokości 142 m n.p.m. o nazwie ''Makapil'' (niem. ''Makapell''). Jest to nazwa pruska o niepewnym rdzeniu, z sufiksem -''pils'' "gród". Jednoznacznie wskazuje ona, że góra ta była grodziskiem Prusów. Kusi więc możliwość nazwania tej wsi nazwy ''Makapil'', jako autentycznego pruskiego toponimu. Jednakże, wobec braku historycznego precedensu dla takiego rozwiązania, wolę się od niego powstrzymać.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Nowa Karczma'''
+
|'''Kierwiny'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
|1
+
|2
|''Neukrug''
+
|''Kerwienen''
|niemieckie
+
|pruskie
| --
+
| --
| Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - ''Piaski''. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie ''Nowa Karczma'' ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
+
|1349 ''Kyrwin''. Wieś nosiła również oboczną nazwę niem. ''Stralenberg'' (1349), która jednak szybko zanikła.
|- align=center
+
|- align=center
|'''Przebrno'''
+
|'''Kiwity'''
|Krynica Morska (miasto)
+
|Kiwity
|1
+
|1
|''Pröbbernau''
+
|''Kiwitten''
|słowiańskie
+
|pruskie
| --
+
| --
|  
+
|
*1456 ''Pribernow''
+
*1308 ''Kibiten'', 1319 ''Kiwiten''. Nazwa pruska, prawdopodobnie pierwotnie brzmiała *Kibītai. Formy z -w- są wynikiem nierzadkiego w źródłach mieszania głosek "b" i "w". W utrwaleniu się takiej formy pomogło pewnie również skojarzenie z śrdniem. ''kiwit'' "czajka".
*Nazwa pochodzenia niewątpliwie słowiańskiego - pierwotnie mogła brzmieć *''Przybrnowo''. Prawdopodobnie tożsama z nazwami miejscowości ''Przybiernów'', ''Przybiernowo'' (tak zrekonstruowane przez KUNM, raczej błędnie) na Pomorzu Zachodnim, być może nawet przeniesiona stamtąd. Forma używana obecnie, będąca najprawdopodobniej wtórną repolonizacją formy niemieckiej, znana jest już od przedwojnia i utrwalona w polskiej tradycji.
+
*Wieś powstała na polu o nazwie ''Schumpiten'' (1319). Nazwa również pruska, znana jedynie w XIV wieku.
|- align=center
+
*Wymowa w miejscowej gwarze niemieckiej: ''Kîwten''.
|'''Cyganek'''
+
|- align=center
|Nowy Dwór Gdański
+
|'''Klejdyty'''
|5
+
|Kiwity
|''Tiegenhagen''
+
|2
|hydronimiczne
+
|''Kleiditten''
|'''Tujce'''
+
|pruskie
|Nazwa ustalona przez KUNM w formie ''Tujce'', później zmieniona na ''Cyganek''. Nazwa ''Tujce'' jest jednak lepsza, gdyż nawiązuje do prus. hydronimu ''Tuja'', zawartego w nazwie oryginalnej. Forma ''Cyganek'' zdaje się być oparta na podobieństwie fonetycznym ''Tiegen''- i "cygan". To skojarzenie jest jednak bardzo naiwne i zaciera pruski źródłosłów nazwy.
+
| --
|- align=center
+
|1361 ''Kleyditen''.
|'''Cyganka'''
+
|- align=center
|Nowy Dwór Gdański
+
|'''Klutajny'''
|3
+
|Kiwity
|''Platenhof''
+
|2? (4?)
|niemieckie
+
|''Klotainen''
| --
+
|pruskie
|- align=center
+
|(Klotejny?)
|'''Gozdawa'''
+
|
|Nowy Dwór Gdański
+
*U Kętrzyńskiego (a za nim też Chojnacki): ''Klotejny''. Nie wydaje mi się jednak, by było to bardzo wartościowe spolszczenie (raczej forma utworzona ''ad hoc'' na podstawie źródeł), więc nie widzę specjalnego sensu w jej wprowadzaniu kosztem spolszczenia współczesnego, które jest równie poprawne.
|6
+
*1315 ''Cluteyne'', 1349 ''Klutein''. Nazwa pruska. Efemerycznie w XIV w. wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Goldberg'' (1349 ''Goltberg''), która nie przetrwała.
|''Neustädterwald''
+
|- align=center
|niemieckie
+
|'''Kłajty'''
|'''Nowomiejski Las'''
+
|Kiwity
|
+
|2
*Pierwotnie niem. ''Neustädter Ellerwald''.
+
|''Kleitz''
*Pierwszy człon nazwy przedwojennej odnosi się do elbląskiego Nowego Miasta, którego własnością niegdyś była ta miejscowość.
+
|pruskie
|- align=center
+
| --
|'''Jazowa'''
+
|1362 ''Cloitz'', 1379 ''Cloytz''. Nazwa pruska, pochodząca od nazwy jeziora (obecnie łąk) ''Kłajty'' al. ''Kierwińskiego'' (niem. ''Kleitzer See'' al. ''Kerwiener See''; 1334, 1349 ''Cloytus'').
|Nowy Dwór Gdański
+
|- align=center
|3
+
|'''Kobiela'''
|''Einlage''
+
|Kiwity
|niemieckie
+
|2
| --
+
|''Kobeln''
|
+
|pruskie?
|- align=center
+
| --
|'''Kępiny Małe'''
+
|
|Nowy Dwór Gdański
+
*1349 ''Cobeln''. Nazwa prawdopodobnie pruska, chociaż R. Przybytek w NMP rozważa niemiecką genezę. Spolszczenie ''Kobiela'' arbitralne (Leyding ma ''Kobyły''), prawdopodobnie inspirowana nazwą wsi Kobiela w Świętokrzyskiem (inna Kobiela jest też na Śląsku Opolskim, ale tam to rekonstrukcja KUNM, niekoniecznie poprawna).
|5
+
*W XIV-XV w. oboczna n. niem. ''Rosental''.
|''Zeyersvorderkampen''
+
|- align=center
|hybryda (prus. + niem.)
+
|'''Konity'''
|'''Surokępy Górne'''
+
|Kiwity
|Patrz: ''Kępiny Wielkie'' (pow. elbląski, gm. Elbląg).
+
|2
|- align=center
+
|''Konitten''
|'''Kępki'''
+
|pruskie
|Nowy Dwór Gdański
+
| --
|5
+
|1310 ''Kawniten'', 1334 ''Kawnite''.
|''Zeyer''
+
|- align=center
|pruskie
+
|'''Krekole'''
|'''Sura'''
+
|Kiwity
|1295 ''Sura''. Nazwa przeniesiona z nazwy rzeki, pruskiego pochodzenia, z czasem zepsuta do postaci ''Zeyer''. Po wojnie zignorowano ten fakt, nadając wsi nową nazwę "Kępki".
+
|1
|- align=center
+
|''Krekollen''
|'''Kmiecin'''
+
|pruskie
|Nowy Dwór Gdański
+
| --
|6
+
|
|''Fürstenau''
+
*1336, 1362 ''Kelkollen''; 1374 ''Kellekullen'', ''Gellekullen''. Od XVI w. ''Kerkollen'', wskutek dysymilacji. Wiek później zaś pojawia się postać ''Krekollen'' (z przestawką), od której pochodzi dzisiejsza forma spolszczona ''Krekole'', znana Chojnackiemu.
|niemieckie
+
*W XIV w. obocznie ''Deutschental'' (1336 ''Dützschental'', ''Dewtschental'').
|'''Fersztnowo'''
+
|- align=center
|
+
|'''Maków'''
|- align=center
+
|Kiwity
|'''Lubieszewo'''
+
|6
|Nowy Dwór Gdański
+
|''Makohlen''
|6
+
|pruskie
|''Ladekopp''
+
|'''Mikuły'''
|niemieckie
+
|
|'''Ladekop'''
+
*Według ustaleń KUNM i przed wojną: ''Mikuły''.
|
+
*Oboczna n. niem. ''Mikulen'' (oniec XVIII w.).
*Nazwa obecna, nadana przez KUNM, nawiązuje do słowiańskiej nazwy zaginionej osady położonej na tym terenie, zapisanej jako ''Libissow'' (1590). Przeniesienie tej nazwy na tę wieś jest całkowicie arbitralne. Przed wojną spolszczano nazwę tej wsi graficznie jako ''Ladekop''. Oprócz tego, u Ceynowy pojawia się forma ''Ładékòpé'' (jakby "Ładykopy") - raczej jego twór własny, chociaż do uwzględnienia.
+
*1358 ''Micolen''; 1376 ''Mycolen''; 1376 ''Mikolen'', ''Mecoln''. Nazwa pruska, tradycyjnie spolszczona jako ''Mikuły'' - taką postać znają Kętrzyński i Chojnacki, również notowana w spisach z końca XVIII w. forma ''Mikulen'' to prawdopodobnie zniemczone polskie ''Mikuły''. Leyding obocznie zna też formę ''Makoły'', opartą na późniejszej postaci niemieckiej. KUNM w przypadku tej miejscowości zastosował się do tradycji i zatwierdził nazwę ''Mikuły''. Niestety, obecnie wieś ta funkcjonuje pod nazwą ''Maków'' (widniejącej na mapach co najmniej od lat 60.). Prawdopodobnie jest to przykład zwycięstwa nazwy używanej przez ludność napływową nad oficjalnymi ustaleniami. Niestety, w tym przypadku odbyło się to ze szkodą dla tradycji (zarówno polskiej, jak i pruskiej) i należy bezzwłocznie powrócić do poprawnej nazwy ''Mikuły'' i wyrugować ahistoryczny "Maków".
*Ze wsi wydzielono osady ''Lubiszynek Drugi'' i ''Stawiec'' (ta druga powiela nazwę miejscowości ''Stawiec'' w gm. Nowy Staw - p. niżej).
+
|- align=center
|- align=center
+
|'''Napratki'''
|'''Marynowy'''
+
|Kiwity
|Nowy Dwór Gdański
+
|3
|1
+
|''Mathildenhof''
|''Marienau''
+
|niemieckie
|niemieckie
+
| --
| --
+
|
|Dawniej też: ''Marynowo''.
+
*Osada obecnie uchodzi za część Naprat, nie wiem na ile jej nazwa dzisiaj funkcjonuje.
|- align=center
+
*Nazwa obecna relacyjna do sąsiednich Naprat (p. niżej), utworzona po wojnie.
|'''Marzęcino'''
+
|- align=center
|Nowy Dwór Gdański
+
|'''Napraty'''
|6
+
|Kiwity
|''Jungfer''
+
|2
|niemieckie
+
|''Napratten''
|'''Panna'''
+
|pruskie
|Przepływający przez wieś kanał wciąż nosi nazwę ''Kanał Panieński'', nawiązującą do używanego przed wojną dosłownego spolszczenia nazwy ''Jungfer''. Powojenna nazwa "Marzęcino", nadana przez KUNM, jest całkowicie sztuczna.
+
| --
|- align=center
+
|Pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie: ''Napratten'' i ''Waldio'' al. ''Waldow'' (1337). Ta druga jednak szybko zanikła.
|'''Myszewko'''
+
|- align=center
|Nowy Dwór Gdański
+
|'''Połapin'''
|1?
+
|Kiwity
|''Klein Mausdorf''
+
|2
|niemieckie
+
|''Polpen''
| --
+
|pruskie
|Patrz też: ''Myszewo'' (pow. malborski, gm. Nowy Staw).
+
| --
|- align=center
+
|1349 ''Palapin'', ''Palapen''. Nazwa pruska. W XIV w. obocznie do niej funkcjonowała n. niem. ''Schön(en)bruch'' (1349 ''Schonembruch'').
|'''Nowinki'''
+
|- align=center
|Nowy Dwór Gdański
+
|'''Rokitnik'''
|4
+
|Kiwity
|''Neudorf''
+
|5
|niemieckie
+
|''Thegsten''
|'''Nowa Wieś'''
+
|pruskie
|Przed wojną dosłowne spolszczenie ''Nowa Wieś''.
+
|'''Tejsty'''
|- align=center
+
|
|'''Orliniec'''
+
*Pierwotnie: ''Laukoslauk'' (1318), ''Lokauslauken'' (1340), następnie ''Testen'' (1365). Obie nazwy są pruskiego pochodzenia, współistniały przez cały XIV w., jednak ostatecznie przetrwała nazwa druga - w XVI-XVII w. ''Teisten'', ''Teysten'', wtórnie ''Techsten'', ''Thegsten''.
|Nowy Dwór Gdański
+
*Mimo, że wieś nosiła aż dwie różne nazwy pruskie, KUNM zdecydowała się nie spolszczyć żadnej z nich i zastosować kompletnie ahistoryczny chrzest "Rokitnik". Administracja kolejowa przez pierwsze powojenne miesiące używała formy ''Tyst'', która jest próbą spolszczenia późniejszej n. pruskiej. Bardziej systematyczne byłoby jednak spolszczenie ''Tejsty'' (tak jak ''Tejstymy'', nazwa prus. o tym samym rdzeniu) i takiej formy wprowadzenie postuluję.
|3
+
|- align=center
|''Neulanghorst''
+
|'''Samolubie'''
|niemieckie
+
|Kiwity
 +
|3
 +
|''Lauterhagen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Stoczek'''
 +
|Kiwity
 +
|3
 +
|''Springborn''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Stoczek Klasztorny'''
 +
|Kiwity
 +
|3
 +
|''Kloster Springborn''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Oboczna n. niem. ''Neukirch''.
 +
|- align=center
 +
|'''Tolniki Wielkie'''
 +
|Kiwity
 +
|2*
 +
|''Tollnigk''
 +
|pruskie
 +
|(Tolniki)
 +
|
 +
*Początkowo dwie oboczne nazwy pruskie: ''Saladyn'' (1360), ''Tolnicken'' (1361), ''Tolnyken'', ''Tolnykendorff'' (1374). Krótko po wojnie używano (w języku polskim) obu historycznych nazw pruskich - ''Tolniki'' i ''Saladyn''.
 +
*Człon ''Wielkie'' nie jest historyczną częścią nazwy tej wsi, ale dookreśleniem, służącym odróżnieniu od wsi ''Tolniki Małe'' w gm. Reszel. KUNM zdecydowała się odróżnić te dwie wsie członami Wielkie/Małe, mimo że znajdują się one od siebie w znacznej odległości (zwykle takie człony noszą miejscowości sąsiadujące ze sobą).
 +
|- align=center
 +
|'''Żegoty'''
 +
|Kiwity
 +
|3?
 +
|''Siegfriedswalde''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Starsze postaci n. niemieckiej: ''Sifridswald'' (XIV-XVI w.), ''Seibertswald'' (XVII w.), ''Seubertswalde'' (XVI-XIX w.), ''Siebertswalde'' (końcówka XVIII w.). Wszystkie te postacie opierają się na różnych wariacjach imienia ''Zygfryd''.
 +
*Obecna nazwa ''Żegoty'' jest tworem KUNM, ahistorycznym chrztem pseudorodowym od imienia ''Żegota'' (można się tu też na upartego doszukiwać nawiązania fonetycznego do niem. ''Sieg''-). Brak znanej polskiej tradycji, aczkolwiek zapisana w szesnastowiecznym polskojęzycznym spisie jeziór i stawów warmijskich tajemnicza forma ''Zbertech'' (być może jest to dawna oboczna nazwa obecnych ''Żegockich Łąk'' [o których poniżej] lub też jakiegoś innego nieistniejącego dziś stawu w okolicy Żegot), odczytywana przez Pospiszylową jako ''Seuberts(waldes)teich'', może świadczyć o tym, że w XVI w. okoliczni Warmiacy polszczyli nazwę tej wsi jako *''Zber(t)wałd''. Niemniej, nie wiadomo, na ile tę formę zapisano wiernie i czy w ogóle przedstawia ona jakąś formę spolszczoną. Ten sam dokument podaje też nazwę wsi w formie ''Zeibercwald'', co jest w najlepszym razie częściowym spolszczeniem graficznym. Chociaż perspektywa wprowadzenie nazwy ''Zbertwałd'' lub ''Zberwałd'' kusi, to jednak wolę się nie opierać na czymś tak niepewnym i wstrzymuję się od tej zmiany.
 +
*Inną, powojenną już próbą polonizacji niemieckiej n. wsi jest ''Zywartowo'' - formy tej (zapewne ustalonej przez powojennych osadników) bronił krótko powojnie ówczesny wojewoda Zygmunt Robel w piśmie do przewodniczącego KUNM St. Srokowskiego, gdzie załączył całą listę projektowanych wówczas przez KUNM nazw (niektóre różnią się od ostatecznie ustalonych, w części przypadków przychylono się do stanowiska wojewody), z których brzmieniem się nie zgadza i ich postulowanych "poprawnych" odpowiedników.
 +
*Na północ od wsi znajdują się ''Żegockie Łąki'', będące pozostałością dawnego jeziora (''Siegfriedswalder See''), którego pierwotna nazwa była pruska - 1305 ''Pepecten'', 1333-42 ''Poypote'', 1349 ''Peypatz''. Proponuję oryginalną nazwę tego miejsca spolszczyć jako ''Pojpoty''.
 +
|- align=center
 +
|'''Babiak'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2~3
 +
|''Frauendorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Blanki'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5?
 +
|''Blankensee''
 +
|niemieckie
 +
|'''Ausklojdy''' (?)
 +
|
 +
*Nazwę polską ''Blanki'' dla tej wsi podaje w 1941 r. Chojnacki, jednak trudno ocenić wartość tego przekazu, wobec braku takiej nazwy (czy jakiejkolwiek innej polskiej) w innych źródłach. Nie wykluczałbym możliwości, że zaszła tu pomyłka ze wsią ''Blankenberg'' (ob. ''Gołogóra'' w gm. Świątki), którą ludność warmijska rzeczywiście nazywała ''Blanki''.
 +
*Nazwa pochodzi od nazwy jeziora ''Blanki'' (niem. ''Blanken-See''), które pierwotnie nosiła nazwę pruską ''Ausclote'' (1315), ''Ausclode'' (1331), ''Auscloyde'' (1333-42). Nazwę ''Auscloyde'' podaje Leyding również dla wsi - nawiązuje również do niej w postulowanej przez siebie nazwie polskiej ''Gładkowo'' (która nawiązuje do domniemanego znaczenia n. prus. - od *''sklaids'' "gładki", por. łot. ''sklaids'' "t.s."). Chwytając się tego precedensu, oczywiście postuluję wprowadzenie spolszczenia nazwy pruskiej (zarówno dla wsi, jak i jeziora) jako ''Ausklojdy''. Co prawda, nie wiem, na ile przekaz Leydinga jest rzetelny (brak innych źródeł, które podawałyby taką nazwę dla wsi), być może badacz dokonał tu fałszywej ekstrapolacji (uznał, że starsza nazwa jeziora musiała się odnosić także do wsi, tak samo jak nowsza), dlatego opatruję tę zmianę znakiem zapytania. Niemniej, bez wątpienia należy tak nazwać jezioro.
 +
|- align=center
 +
|'''Bobrownik'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Bewernick''
 +
|pruskie
 +
|'''Biebrznik'''
 +
|1319 ''Bebernig'', 1348 ''Bebernic''. Nazwa pruska, ponowiona od n. dawnego majątku ''Bebernig'' koło Braniewa (skąd pochodził właściciel wsi), położonego nad strumieniem ''Biebrza'' (niem. ''Behwer Bach''). Co prawda, ustalona po wojnie n. pol. ''Bobrownik'' nawiązuje do znaczenia prus. ''bebrus'' "bóbr". Wolę się jednak trzymać zasady, aby nie tłumaczyć nazw pruskich (kiedy nie ma takiej tradycji) i postuluję poprawienie tej formy na ''Biebrznik'', co jest zgodne zarówno z nazwą strugi ''Biebrzy'', jak i brzmieniem nazwy pruskiej (*Bebirniks).
 +
|- align=center
 +
|'''Budniki'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Bundien''
 +
|pruskie
 +
|'''Bądzie'''
 +
|Potrzebne informacje etym. Chociaż nazwa niewątpliwie jest pruska, to przydałoby się więcej informacji. Jedyne co znalazłem, to starsza postać ''Bundienen'' u Goldbecka (1789 r.). Powojennej formy ''Budniki'' nie można uznać za poprawne spolszczenie n. pruskiej, toteż przychylam się do używanej przez Leydinga formy ''Bądzie'' (chociaż na podstawie zapisu Goldbecka można by też ustalić formę ''Bądziny'').
 +
|- align=center
 +
|'''Bugi'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Bogen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1304 ''Bugen''; 1333-42, 1352 ''Baugen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Chełm'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Kolm''
 +
|pruskie
 +
|'''Kołmy'''
 +
|
 +
*W XIV-XV w. wieś nosiła dwie nazwy - pruską ''Colm'' (1349) i niemiecką ''Rosenberg'' (1339).
 +
*Nadana po wojnie n. pol. ''Chełm'' nawiązuje chyba do faktu, że nazwy słowiańskie z rdzeniem ''Chełm''- bywały germanizowane jako ''Kulm'', ''Kolm'' (por. ''Chełmno'' = niem. ''Kulm''). R. Przybytek w NMP uważa tę nazwę za pochodną od Chełmna, jednak wydaje mi się, że właściwiej byłoby traktować ją jako pruską. Przychylam się więc do używanej przez Leydinga formy ''Kolmy'', przy czym modyfikuję ją do postaci ''Kołmy'' (tak jak jez. ''Kołm'' i postulowana przeze mnie nazwa ''Kołmin'' - zob. ''Chełmżyca'' w pow. iławskim, gm. Susz).
 +
|- align=center
 +
|'''Dębowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Eich-Mühle''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Według ustaleń KUNM: ''Dębiec''. Obie nazwy spotykane w użyciu (nazwa ''Dębowo'' widnieje na drogowskazie, więc podejrzewam, że jest używana przez miejscowych). Ponieważ polskiej tradycji brak, a obie nazwy nawiązują do niemieckiego oryginału w takim samym stopniu, nie widzę sensu nic tu zmieniać czy prostować.
 +
|- align=center
 +
|'''Długołęka'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Langwiese''
 +
|niemieckie
 +
|'''Dywity'''
 +
|Wieś powstała na pruskim polu o nazwie ''Diwite'' (1320). W związku z tym, Leyding podaje dla tej wsi nazwę ''Dywity'', z którą się zgadzam. Niestety, zamiast tego KUNM zdecydował się przetłumaczyć nazwę niemiecką (co nie wynika z polskiej przedwojennej tradycji - takowej brak dla tej wsi), prawdopodobnie celem uniknięcia pomyłki z dużą wsią Dywity w pow. olsztyńskim. Zachowanie nazwy pruskiej jest jednak moim zdaniem większym priorytetem, postuluję więc powrót do nazwy ''Dywity''. Kwestię tożsamości nazw można rozwiązać dookreśleniem - np. nazwać tę wieś ''Dywity Licbarskie''.
 +
|- align=center
 +
|'''Dobrujewo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|3
 +
|''Albertshof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Nie wiem, na ile nazwa tej osady wciąż funkcjonuje w użyciu - administracyjnie jest to część Długołęki.
 +
*Nazwa obecna jest chrztem pseudodzierżawczym od słowiańskiego imienia, tradycji brak. Leyding podaje nazwę ''Ślimaki'', ale nie mam pojęcia, jakie może być jej uzasadnienie.
 +
|- align=center
 +
|'''Drwęca'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|1
 +
|''Drewenz''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1319 ''Drewancz''. Nazwa pruska, pochodna od n. rzeki ''Drwęcy Warmińskiej'' (tak już w SGKP: ''Drwęca warmijska''; niem. ''Drewenz'', 1243 ''Drauanza'', 1361 ''Drywanta'').
 +
|- align=center
 +
|'''Gajlity'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|1
 +
|''Galitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Dawniej też: ''Gality''.
 +
*1346 ''Gaylite'', 1350 ''Gailiten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Grabniak'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|3
 +
|''Buchwald''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Ignalin'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|3
 +
|''Reimerswalde''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Römerswalde''.
 +
*Powojenna nazwa ''Ignalin'' jest tworem osadników z okolic miasteczka Ignalino na Wileńszczyźnie. W ten sposób na mapie Warmii pojawiła się kolejna nazwa pochodzenia bałtyckiego, jednak zupełnie nowa i nieznana wcześniej na tym obszarze. Na oficjalne zatwierdzenie tej nazwy pewnie pewien wpływ miało pismo wojewody Z. Robla, który proponował wprowadzenie tej nazwy (w formie ''Ignalino'' - u Leydinga również ''Ignalino'' al. ''Rzymowo'') zamiast projektowanej wówczas przez KUNM nazwy ''Rzemień''. Jako, że jest to jedna z tych nazw "wywalczonych" przez lokalną społeczność, dodatkowo jako bałtycka całkiem nieźle wpisuje się w toponimię regionu i nie preczy żadnej wcześniejszej tradycji (brak przedwojennej nazwy polskiej, zaś powojenne formy ''Rzemień'' i ''Rzymowo'' raczej nie są "warte zachodu"), ani myślę tej nazwy "ruszać".
 +
|- align=center
 +
|'''Jagoty'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Jegothen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Oboczna forma niem. ''Gegothen''.
 +
*Pierwotnie dwie nazwy, pruska ''Jagoten'' (1348) i niemiecka ''Gottfriedsdorf'' (1348 ''Gotfridisdorf''). Ostatecznie przetrwała ta pierwsza.
 +
|- align=center
 +
|'''Jarandowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|3
 +
|''Süßenberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|U Leydinga: ''Jurandowo''. Jest to typowo "przesiedleńcza" nazwa, o zabarwieniu patriotycznym (nawiązanie do postaci Juranda ze Spychowa). KUNM zdecydowała się z niejasnego powodu zmodyfikować ją do postaci ''Jarandowo'', być może aby zatrzeć jej ideologiczny rodowód i upodobnić do n. osobowej ''Jarant'' (z niem. ''Arendt'', ''Arnold''). Innym powodem mogło być też uniknięcie duplikowania nazw (istnieje w regionie kilka miejscowości o nazwie "Jurandowo", a krótko po wojnie było ich naprawdę wiele). Ze względu na całkowitą "przypadkowość" nazwy ''Jarandowo'' (mapy Geoportalu notują też wariant ''Irandowo'' - zapewne potoczny i całkowicie dziwaczny, być może przewrotnie przekręcony przez osadników?), chciałoby się nadać tej wsi jakąś inną, lepszą nazwę. Nie ma jednak zupełnie z czego czerpać - autochtoniczni Warmiacy mogliby spolszczyć tę nazwę jako "Sysębark" lub podobnie, ale zupełny brak dowodów na istnienie takiej formy. Z "braku laku", musi więc zostać to, co jest.
 +
|- align=center
 +
|'''Kaszuny'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Kaschaunen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1403 ''Cassunen'', 1399 ''Kasschunen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kierz'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Kerschen''
 +
|pruskie
 +
|'''Kiersiny'''
 +
|
 +
*1346 ''Kirsey'', ''Kirsne''; 1394 ''Kirsnyn''; 1404 ''Kyrsen''. Nazwa pruska, tożsama z osuszonym obecnie jeziorem ''Kirsyny'' (niem. ''Kerschener See'', zapisy hist.: 1333-42 ''Kirsyn'', ''Kirsen''; 1339 ''Kirsyn''). Być może nazwa wodna pierwotna, niedaleko znajduje się też struga o nazwie ''Kirsna'' (1329 ''Kyrsin'', w niem. przetłumaczone ''Schwarzes Fließ'').
 +
*Nadanej przez KUNM polskiej nazwy ''Kierz'', mimo widocznego podobieństwa fonetycznego, nie można uznać za poprawną adaptację n. pruskiej. Nazwę adideowano do stpol. ap. ''kierz'' "krzak", zwłaszcza że nazwa ta odmienia się: do ''Krza'', w ''Krzu'' (przynajmniej wg oficjalnych dokumentów, nie wiem czy taki jest rzeczywisty uzus). To całkowicie przekreśla tę nazwę jako poprawną adaptację pruskiego oryginału i uważam, że należało ją oddać dokładniej. Leyding używa spolszczenia ''Kierzej'' (opierając się na najstarszym zapisie ''Kirsey''), zaś w drugim tomie swojego dzieła, nazwę pobliskiego wysuszonego jeziora (historycznie tożsamą z n. wsi) polonizuje jako ''Kirsyny'' (nazwy zatwierdzonej przez KUNM brak). Ta druga nazwa wydaje się najbliższa historycznym zapiskom, przy czym "prostuję" ją na bardziej regularne ''Kiersiny''. Oczywiście, nazwa ta niesie ryzyko pomyłki ze wsią Kiersiny koło Melzaka. Niemniej, jest to naturalne, że toponimy powtarzają się.
 +
*Zob. też ''Czarny Kierz'' w gm. Kiwity.
 +
|- align=center
 +
|'''Kłębowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|6
 +
|''Wernegitten''
 +
|pruskie
 +
|'''Wernegity'''
 +
|
 +
*1339 ''Wernegitten'', ''Wengitten''. Nazwa pruska. W XV w. wieś nosiła oboczną nazwę niem. ''Schönenfeld'' (1348 ''Schoenenvelt'', ''Schonenveld'').
 +
*Przed wojną: ''Wernegity'' (Chojnacki), u Leydinga ''Wargity''. Mimo pruskiego pochodzenia nazwy i istnienia wariantów spolszczonych, KUNM zdecydowała się "poświęcić" tę nazwę (chyba pod wpływem Z. Robla i jego listy) na rzecz formy ''Kłębowo'', która jest przekształceniem nazwy ''Klembów'', używanej krótko po wojnie przez powojennych osadników, pochodzących ze wsi Klembów na Mazowszu. Oczywiście, wsi należy przywrócić oryginalną nazwę ''Wernegity'' - sięgająca XIV w. historia wsi jest ważniejsza od wydarzeń XX wieku.
 +
|- align=center
 +
|'''Knipy'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Knipstein''
 +
|pruskie?
 +
|'''Knipsztyn'''
 +
|1346 ''Gnypsten'', ''Gnypsteyn''. Nazwa prawdopodobnie pruska (chociaż Przybytek rozważa też niemiecką etymologię), z rdzeniem knip- jak w nazwie królewieckiej Knipawy. Jeżeli ta interpretacja jest poprawna, być może mamy tu do czynienia z fałszywym członem -''stein'' (jak w nazwach typu ''Schwirgstein'' - dziś Świerkocin i Dźwiersztyny, ''Kalkstein'' - dziś Wapnik, ''Glockstein'' - dziś Unikowo). W tradycyjnych spolszczeniach takich nazw pojawia się człon -''sztyn'' (por. ''Wierztyn'', ''Kalksztyn'', ''Knoksztyn''), co daje złudne wrażenie nazwy niemieckiej. Chyba właśnie z tego powodu, KUNM postanowił "uciąć" tę cząstkę i uchwalić tę nazwę w formie ''Knipy''. Uważam jednak, że nazwy pruskie powinno się odzwierciedlać jak najdokładniej, z uwzględnieniem ich budowy słowotwórczej, toteż postuluję formę ''Knipsztyn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kochanówka'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|3
 +
|''Stolzhagen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Pierwotnie niem. ''Stolzenhagen'', ''Stolzenhain''.
 +
|- align=center
 +
|'''Koniewo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Konnegen''
 +
|pruskie
 +
|'''Kunajny'''
 +
|1325 ''Kunyan'', ''Kunayn''; 1332 ''Cunoyn''; 1489-1503 ''Conayn''; 1615 ''Koneinen''. Nazwa pruska, z wyraźnym sufiksem -ain-. Forma uchwalona przez KUNM oddaje ją niedokładnie, należy to naprostować. Leydingowa forma ''Kunowo'' jest niewiele lepsza.
 +
|- align=center
 +
|'''Koniewo-Osada'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Konnegenhof''
 +
|pruskie
 +
|'''Kunajński Dwór'''
 +
|
 +
*Na mapach także jako: ''Kunówko'' - tak samo u Leydinga.
 +
*Co do wyjaśnienia zmiany ''Koniewo'' na ''Kunajny'', patrz wyżej. Zamiast zrostu ''Kunajny-Osada'' proponuję wierne tłumaczenie n. niemieckiej jako ''Kunajński Dwór''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kotowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Katzen''
 +
|pruskie (zniemczone)
 +
|'''Kot'''
 +
|1251 ''Kat'', 1254 ''Kath''. Pierwotna nazwa pruska (od ''katta'' "kot"). Nigdy w tej nazwie nie było sufiksu -aw-/-ow- (Niemcy przełożyli ją jako ''Katzen'', na wzór nazw pluralnych), co czyni formę ''Kotowo'' nieuzasadnioną. Może to niepotrzebna drobiazgowość, ale wydaje mi się, że należało tę nazwę oddać wierniej, jako ''Kot'' lub ''Koty'' (tak jak miejscowość ''Kot'' na Mazurach, w gm. Jedwabno).
 +
|- align=center
 +
|'''Krasny Bór'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Schönheide''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Kraszewo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|6
 +
|''Reichenberg''
 +
|niemieckie
 +
|'''Rychembark'''
 +
|Na niektórych przedwojennych mapach: ''Rychenberk'' (co poprawiam na bardziej systematyczny ''Rychembark''). Wprowadzona po wojnie nazwa ''Kraszewo'' jest tworem powojennych osadników, pochodzących z jakiegoś Kraszewa (prawdopodobnie chodzi tu o Kraszew koło Klembowa - z Klembowa z kolei pochodzili powojenni "pionierzy" sąsiedniej wsi ''Kłębowo'', p. wyżej).
 +
|- align=center
 +
|'''Lauda'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Lawden''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1379 ''Lawden'', 1380 ''Laudyn''. Nazwa pruska, po wojnie dość osobliwie spolszczona jako ''Lauda'' (Leyding ma bardziej spolszczone ''Lawdy'') - być może pomogło skojarzenie z regionem Lauda na Litwie (położonym na północ od Kowna), niegdyś zamieszkanym w dużej mierze przez Polaków, zwłaszcza potomków tzw. szlachty laudańskiej.
 +
|- align=center
 +
|'''Łabno'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|3
 +
|''Schwansberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Starsza forma n. niem. ''Swansfeld'' (tak podaje Leyding).
 +
*Ukuta przez KUNM forma ''Łabno'' z jednej strony próbuje nawiązywać do znaczenia n. niemieckiej (''Schwan'' = łabędź), z drugiej strony nie jest to poprawny słowotwórczo twór od "łabędzia" (to byłoby ''Łabędno'' - tak zresztą u Leydinga). Być może chodziło tu o ukrycie znaczenia lub nawiązanie do dawnej wsi Łabno, będącego dziś częścią Kolna (chodzi o Kolno niedaleko Łomży, nie to warmijskie), która to nazwa ma pochodzenie hydronimiczne. Tak czy inaczej, historycznej polskiej nazwy brak.
 +
|- align=center
 +
|'''Łaniewo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Launau''
 +
|pruskie
 +
|'''Łuny'''
 +
|1347 ''Lunen'', ''Lunyn''; 1349 ''Lunyn''. Nazwa pruska, wtórnie z członem -''au'' (być może to prus. sufiks -aw- lub niemieckie -au). Powojennej formy ''Łaniewo'' nie można uznać za poprawne spolszczenie tej nazwy. Nazwę tę należało spolszczyć jako ''Łuny'' lub ''Łunowo''.
 +
|- align=center
 +
|'''Markajmy'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Markeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1308 ''Markaymen'', 1357 ''Markaym''.
 +
*Osada ''Marków'' wydzielona z Markajm. Jej nazwa jest prawdopodobnie zniekształceniem pruskiej nazwy tej wsi (zapewne wczesna polonizacja pierwszych powojennych osadników - Leyding podaje jako ''Markowo'').
 +
|- align=center
 +
|'''Medyny'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Medien''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1320 ''Medinen'', 1339 ''Medien'', 1340 ''Medyn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Miejska Wola'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2~3
 +
|''Bürgerwalde''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Wieś powstała w lesie ''Bougen'', ''Bugen'' (1399), od którego swą nazwę (pruskiego pochodzenia) wzięły sąsiednie ''Bugi'' (p. wyżej). Chyba nie można tej nazwy postrzegać jako odnoszącą się bezpośrednio do tej wsi, chociaż kusi możliwość nazwania tej wsi ''Buski Las'' ("buski" to przymiotnik od nazwy Bugi).
 +
|- align=center
 +
|'''Miłogórze'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Liewenberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Niem. także ''Liebenberg'' (forma prawdopodobnie starsza, spotykana od XIV w.).
 +
*U Leydinga: ''Liwno'', co jest adaptacją fonetyczną I członu n. niem. Taka forma byłaby słuszna, gdybyśmy mieli do czynienia z nazwą pochodzącą od hydronimicznego rdzenia liw- (jak ''Liwa'', ''Miłomłyn''), jednak nie widzę w tym wypadku podstaw do takiej interpretacji.
 +
|- align=center
 +
|'''Morawa'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|6
 +
|''Maraunen''
 +
|pruskie
 +
|'''Maruny'''
 +
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Maruny''. Niestety, od jakiegoś czasu wieś ta figuruje pod nazwą ''Morawa''. Prawdopodobnie jest to jakieś przeinaczenie powojennych osadników. Niestety, odbyło się to kosztem nazwy pruskiej (poza tym, spolszczoną nazwę ''Maruny'' stosują dla tej wsi już materiały przedwojenne).
 +
*1405 ''Merunenhoue'' (-''houe'' = -''hof''), 1443 ''Merownen''. Nazwa pruska, należy ją pilnie przywrócić, w miejsce używanej "prawem Kaduka" nienormatywnej i ahistorycznej nazwy "Morawa".
 +
|- align=center
 +
|'''Nowa Wieś Wielka'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|1*
 +
|''Neuendorf (bei Heilsberg)''
 +
|niemieckie
 +
|(Nowa Wieś)
 +
|
 +
*Oboczna nazwa niem. ''Neu-Großendorf'' (relacyjna do nazwy sąsiedniego Wielochowa, p. niżej)
 +
*Człon ''Wielka'' ma przede wszystkim charakter dookreślający wobec innych "Nowych Wsi" w regionie (nie ma "Nowej Wsi Małej" w sąsiedztwie). Z drugiej strony, jest to wyraźnie nawiązanie do historycznej nazwy ''Neu-Großendorf'', więc można to dookreślenie zaakceptować.
 +
*NMP odnosi tu też nazwę prus. ''Nawunseden'' (1350), ale to chyba błąd - powinna ona się odnosić do wsi ''Nowosady'' (p. niżej), położonej na płd-zach. od Licbarka. Możliwe jednak, że nazwy tych wsi się mieszały.
 +
|- align=center
 +
|'''Nowosady'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Wosseden''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Pierwotnie: ''Nawunseden'' (1350), ''Nawseden'' (1426). Nazwa pruska, od XVII w. pojawiają się formy pozbawione nagłosowego Na-, podobne do nowożytnej n. niemieckiej. Powód zaniku w nagłosie jest niejasny (może fałszywa dekompozycja), chociaż Przybytek rozważa też możliwość innej nazwy pruskiej (pochodzącej od ''wōzē'' "koza"). KUNM nawiązał do najwcześniejszej postaci prus., w formie ''Nowosady''. Można się spierać co do trafności tego spolszczenia, ale trudno mi wymyślić lepsze. Leyding ma ''Wozdy'', oparte na późniejszej formie niem.
 +
*W XIV w. obocznie niem. ''Neuendorf'' (1340-49 ''Neuendorf'', 1350 ''Nüendorf'').
 +
|- align=center
 +
|'''Pilnik'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Neuhof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Pilnik'' (1311, 1342), która była w użyciu aż do XVIII w. (1755 ''Pilnick'' u Enderscha), ale ostatecznie została wyparta przez nazwę niem. ''Neuhof'' (notowaną już w XIV w. jako zlatynizowane ''Nova Curia'').
 +
*SGKP co prawda podaje formę pol. ''Nowydwór'' (opatrując ją znakiem zapytania), nie wydaje mi się jednak, aby to mechaniczne tłumaczenie nazwy niemieckiej przedstawiało jakieś rzeczywiste użycie Warmiaków. Po wojnie jak najsłuszniej przywrócono tej wsi jej pierwotną, pruską nazwę ''Pilnik''.
 +
|- align=center
 +
|'''Pomorowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|4
 +
|''Pomehren''
 +
|pruskie
 +
|'''Pomorze'''
 +
|
 +
*U Chojnackiego: ''Pomorze'' (być może forma ta pojawia się też we wcześniejszych materiałach, ale nie dotarłem do takowych) i do tej formy się przychylam, jako zgodnej z formą ''Pomehren'' (wskazującej na prus. nazwę pluralną), bez niepotrzebnego sufiksu -owo.
 +
*Pierwotnie: ''Pomerendorf'' (1347), od XV w. bez członu -''dorf''. Nazwa pruska (a w formie sufiksowanej hybrydalna), od pruskiej nazwy osobowej.
 +
|- align=center
 +
|'''Redy'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Retsch''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1339 ''Reddus''; 1364 ''Redsch'', ''Redisch'', ''Reddus''. Nazwa pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Redy'' (1308 ''Ridos'', 1319 ''Reddos''). Jezioro to dziś nazywa się najczęściej ''Jeziorem Wielochowskim'' (z powodu późniejszej n. niem. ''Großendorfer See''), ale należy tę nazwę pilnie wyrugować na rzecz pierwotnej nazwy ''Redy''.
 +
*Nazwą ''Redy'' nazywa się dziś (zupełnym "prawem Kaduka") także przepływającą przez Redy strugę, której normatywna nazwa to ''Spauga'' (niem. ''Spuy Bach'', 1305 ''Spougi'', 1320 ''Spauge''), pruskiego pochodzenia. Rzeczkę tę należy nazywać jej prawowitą nazwą.
 +
|- align=center
 +
|'''Rogóż'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|1?
 +
|''Roggenhausen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Według NMP nazwa niemiecka. Zapis ''Rogoss'' z 1374 roku może przedstawiać nazwę spolonizowaną ''Rogóż''. Źródła późniejsze nie podają dla tej wsi żadnej polskiej nazwy.
 +
|- align=center
 +
|'''Runowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|1
 +
|''Raunau''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1347, 1359, 1389 ''Runow''. Nazwa pruska.
 +
|- align=center
 +
|'''Sarnowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Rehagen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Stabunity'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Stabunken''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1300 ''Stabuniten'', 1319 ''Staboniten''. Pierwotnie nazwa prus. z sufiksem -īt-, od XVI w. zaczynają się pojawiać formy z suf. -''ik''- (1583 ''Stabuniken''; 1583, 1589, 1688 ''Staboniken''), ostatecznie ''Stabunken''. Po wojnie, KUNM postanowiła nawiązać do postaci najstarszej, w formie ''Stabunity''. Równie dobrze można byłoby tę wieś nazwać ''Stabuniki'' lub ''Stabunki'', jednak ostatecznie przyjęta forma jest równie poprawna. Co ciekawe, nazwę "Stabuniki" ostatecznie otrzymała miejscowość w gm. Morąg (zob. tam), mimo braku takich przesłanek w materiale źródłowym. Być może jest to wynik jakiejś pomyłki z tą wsią (poprzez błędne odniesienie zapisów)?
 +
|- align=center
 +
|'''Stryjkowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|3
 +
|''Sternberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Suryty'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Soritten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1288 ''Suriti''; 1346 ''Suriten'', ''Suryten''; 1390 ''Surythen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Swajnie'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Schwengen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1360 ''Swaynien'', 1420 ''Swaymen''. Nazwa pruska, poprawnie zrekonstruowana po wojnie.
 +
|- align=center
 +
|'''Świętnik'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Heiligenfelde''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Widryki'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Widdrichs''
 +
|pruskie?
 +
| --
 +
|Według Pollakówny, miejscowość ta nosiła w XIV wieku nazwę niem. ''Schönborn'' (dok. 1339). Potrzebna jednak dokładniejsza dokumentacja hist. i informacje etymologiczne. Wydaje mi się, że nazwa ''Widryki'' jest pruska, z tym samym rdzeniem co ''Widryny'' koło Reszla, ale potrzebne potwierdzenie.
 +
|- align=center
 +
|'''Wielochowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|4
 +
|''Großendorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Wielka Wieś'''
 +
|
 +
*U Chojnackiego i Leydinga: ''Wielka Wieś''. Taka forma wydaje mi się lepsza od noszącej znamiona chrztu pseudodzierżawczego nazwy ''Wielochowo''. Ponadto, tworzy to pewną konsekwencję z nazwą ''Nowej Wsi Wielkiej'' (historycznie powiązaną). Uważam, że tak prostą semantycznie nazwę należało po prostu przełożyć na polski, bez żadnych udziwnień. Poza tym, staram się respektować przekazy Chojnackiego (nawet te o wątpliwej autentyczności) w przypadkach, kiedy nie ma innej (polskiej lub staropruskiej) tradycji.
 +
*Leśniczówka ''Jagodów'' przed wojną należała do Wielochowa. Jej obecna nazwa jest tworem zupełnie dowolnym, niepoprawnym słowotwórczo. Miejsce to nigdy nie doczekało się urzędowej nazwy od KUNM (chyba, że uznać, że ustalenie n. ''Großendorf'' jako "Wielochowa" miało dotyczyć także leśniczówki).
 +
|- align=center
 +
|'''Wojdyty'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2
 +
|''Schweden''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Woyditten''.
 +
*Pierwotnie n. pruska ''Woiditten'' (1615), niemiecka nazwa ''Schweden'' pojawia się w XVIII w. i funkcjonuje obocznie do pierwotnej n. pruskiej. Ostatecznie ta druga ustala się w oficjalnym użyciu. Po wojnie jak najsłuszniej zastosowano polonizację nazwy pruskiej.
 +
|- align=center
 +
|'''Workiejmy'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2 (5?)
 +
|''Workeim''
 +
|pruskie
 +
|(Workajmy?)
 +
|
 +
*1341 ''Wurkaym'', 1341 ''Wurkayn'', 1374 ''Workaym''. W XIV w. obocznie także n. niemiecka ''Ravenswalde'' (1342), która szybko zanikła.
 +
*Po wojnie, polską formę tej nazwy ustalono jako ''Workiejmy''. W zasadzie poprawniejsze byłyby ''Workajmy'' (człon -kiejmy jest typowy dla obszarów położonych dalej na wschód, z litewskimi wpływami językami), ale wobec braku tradycji nie wiem, czy warto to "ruszać".
 +
|- align=center
 +
|'''Wróblik'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|2?
 +
|''Sperlings''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Według Pollakówny, wieś powstała na polu ''Wurlauks'' (1342), podobnie jak wieś ''Urbanowo'' w obecnej gm. Dobre Miasto (zob. pow. olsztyński). Z drugiej strony, Gerullis (a za nim Przybytek) odnosi ten zapis do ''Worławek'' w gm. Świątki. Ze względu na ryzyko pomyłki, wstrzymuję się tutaj od zmian. Jeżeli jednak ta nazwa pruska rzeczywiście odnosi się do tej wsi, to jest bardziej wartościowa od powojennego spolszczenia znaczeniowego nazwy niemieckiej (w dodatku niekoniecznie poprawnego, ''Sperling'' jest tu bardziej nazwiskiem niż rzeczownikiem pospolitym).
 +
|- align=center
 +
|'''Zaręby'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Sperwatten''
 +
|pruskie
 +
|'''Sparwaty'''
 +
|1341, 1343 ''Sparwirde''. W XVIII w. ''Sperwarten'', ''Sperwerten'', ''Sperwatten''. Nazwa pruska, przejęta od nazwy lasu (1342 ''Sparwirden'', ''Sperweden'', ''Sperweten'' i inne). Niestety, KUNM nie podjęła się próby spolszczenia tej pięknej staropruskiej nazwy i ustaliła całkowicie przypadkową nazwę "Zaręby".
 +
|- align=center
 +
|'''Zwierzyniec'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Tiergarten''
 +
|niemieckie
 +
|'''Regutławki'''
 +
|1347 ''Regutlauken''. Zamiast spolszczać nazwę niemiecką, należało zastosować przepiękną, pierwotną staropruską nazwę tej wsi.
 +
|- align=center
 +
|'''Żytowo'''
 +
|Lidzbark Warmiński
 +
|5
 +
|''Settau''
 +
|pruskie
 +
|'''Sitowo'''
 +
|Potrzebna dokumentacja hist. i informacje etym. Jedyny zapis historyczny, jakim dysponuję to podawana przez Leydinga (bez daty) ''Sittonia'' (chyba powinno być ''Sittovia''). Z pewnością jest to jednak nazwa pruska, a spolszczenie ''Żytowo'' nie może dokładnie odzwierciedlać n. prus. (brak głoski "ż" w staropruskim). Wydaje się, że używana przez Leydinga forma ''Sitowo'' jest właściwsza.
 +
|- align=center
 +
|'''Biała Wola'''
 +
|Lubomino
 +
|3
 +
|''Dittrichsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Wieś leży nad jeziorem ''Tonka'' (niem. ''Dittrichsdorfer See''), które w przeszłości nosiło pruską nazwę ''Kussie'', ''Kusseyn'' (1320) lub ''Kusaw'' (1595), co należałoby spolszczyć jako ''Kusiny'' lub ''Kusawy'' (tę drugą formę podaje Leyding). Z pewnością należy wyrugować nieuzasadnioną KUNMowską nazwę "Tonka" - naprawdę nie mam pojęcia, kto pomyślał, że dobrym pomysłem jest tak przezwać to jezioro... Nazwę ponowioną od jeziora nosiła dawniej wieś ''Piotrowo'' (p. niżej).
 +
|- align=center
 +
|'''Bieniewo'''
 +
|Lubomino
 +
|5
 +
|''Benern''
 +
|niemieckie
 +
|'''Dyśmin'''
 +
|Wieś powstała na polu o nazwię ''Dissemen'' (1313), co jest nazwą pruską. Nazwę ''Benern'' Przybytek uważa za niemiecką. Zgodnie z takim stanem rzeczy, należało spolszczyć nazwę pruską, co zresztą zrobił Leyding w formie ''Dyśmin''. Przychylam się do tej formy.
 +
|- align=center
 +
|'''Ełdyty Małe'''
 +
|Lubomino
 +
|2~1
 +
|''Klein Elditten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Zob. niżej ''Ełdyty Wielkie''.
 +
|- align=center
 +
|'''Ełdyty Wielkie'''
 +
|Lubomino
 +
|2~1
 +
|''Elditten''
 +
|pruskie
 +
|(Ełdyty)
 +
|
 +
*1289 ''Eldithen''; 1345 ''Eldyten'', ''Elditten''.
 +
*U Kętrzyńskiego i Chojnackiego: ''Eldyty''. Nie ma jednak chyba potrzeby kruszyć kopi o jedną literkę, zwłaszcza że za tym przekazem raczej nie stoi żadne ludowe użycie.
 +
*W niem. brak członu ''Groß'', mimo to po wojnie ustalono tę nazwę jako ''Ełdyty Wielkie'' (chyba dla usystematyzowania dubletu z Ełdytami Małymi).
 +
|- align=center
 +
|'''Gronowo'''
 +
|Lubomino
 +
|5
 +
|''Gronau''
 +
|niemieckie
 +
|'''Siegliki'''
 +
|
 +
*Pierwotnie dwie różne nazwy - niemiecka ''Grunau'' (1326 ''Grunow'', 1364 ''Gronow'') i pruska, zapisywana w różnych formach jako ''bona Sigilkonis'' (1236); ''Segilken'' (1348, 1359); ''Seglyken'', ''Seglykin'', ''Segliken'' (1374). Ta druga zanika w wieku XV. Oprócz tego, pole na którym powstała ta wieś nosiła pochodzącą z pruskiego nawę ''Wozo'' (1313) - od ''wōzē'' "koza".
 +
*Chociaż SGKP podaje dla tej wsi nazwę spolszczoną ''Gronowo'', to wydaje mi się, że jest to takie "mechaniczne" spolszczenie n. niem. (na podstawie innych licznych wsi o nazwie Gronowo), za którym nie musi stać ludowa tradycja. Wydaje mi się, że powrót do pierwotnej nazwy pruskiej (dobrze zaświadczonej w różnych dokumentach) wydaje się bardziej wartościowym rozwiązaniem. Pozwala to zracjonalizować liczbę "Gronów" w regionie i uratować jeszcze jedną, unikalną nazwę pochodzenia staropruskiego.
 +
|- align=center
 +
|'''Lubomino'''
 +
|Lubomino
 +
|5
 +
|''Arnsdorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Sudyty'''
 +
|
 +
*Wieś powstała na polu o pruskiej nazwie ''Zudithen'' (1308), ''Sudithen'' (1320). Tę autentyczną pruską nazwę można było łatwo spolszczyć jako ''Sudyty'' (co zresztą czyni Leyding). Mimo to, KUNM postanowiła przezwać tę wieś jakimś kompletnie nieuzasadnionym, ahistorycznym "Lubominem". Całkowicie niezrozumiała decyzja i zbrodnia przeciwko Prusom wieki po wyginięciu ich języka.
 +
*Starsze postaci n. niem. ''Arnoldsdorf'' (XIV w.: 1308 ''Arnoldisdorf'', 1361 ''Arnoltsdorff''), wtórnie ''Arensdorf'', ''Arnsdorf''. W dokumentach znana też postać zlatynizowana ''Villa Arnoldi'' (1316).
 +
*Osada ''Karbówka'' przed wojną stanowiła część Sudyt bez wydzielonej nazwy. Jej obecna nazwa wyraźnie nawiązuje do nazwy pobliskiej wsi ''Karbowo'' (w gm. Orneta, zob. tam) oraz nieistniejącego już majątku ''Karbówko'' (niem. ''Klein Karben''). Osada ta nosi też (lub nosiła) oboczną nazwę ''Lubominko'' (widoczną na jednej z drukowanych map Geoportalu).
 +
|- align=center
 +
|'''Piotrowo'''
 +
|Lubomino
 +
|5
 +
|''Petersdorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Kusiny'''
 +
|
 +
*Pierwotna nazwa wsi jest pruska: 1332 ''Cusyen'', 1340 ''Kussien'', 1348 ''Cussin''. Nazwa ta jest ponowiona od pobliskiego jeziora, zwanego dziś nie wiedzieć czemu "Tonka" (więcej o jeziorze, p. wyżej ''Biała Wola''). Obocznie n. niemiecka ''Petersdorf'' (w XIV-XVI w. ''Petermannsdorf'') od imienia odbiorcy nadania.
 +
*W związku z istnieniem starszej, pruskiej nazwy dla tej wsi, należało do niej nawiązać, zamiast niepotrzebnie tłumaczyć nazwę niemiecką. Tak zresztą czyni Leyding, proponując dla wsi nazwę ''Kusyny'', co poprawiam na bardziej systematyczne ''Kusiny''.
 +
|- align=center
 +
|'''Poborowo'''
 +
|Lubomino
 +
|3
 +
|''Friedrichsheide''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Rogiedle'''
 +
|Lubomino
 +
|2
 +
|''Regeltern''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1297 ''Rogedel'', ''Rogettel''; 1319 ''Rogetlin''; 1347 ''Regetlen''; 1353 ''Rogedlen''. Nazwa pruskiego pochodzenia.
 +
*U Chojnackiego: ''Rogedel'' (jako nazwa polska), jednak jest to bardziej przepisanie najstarszego zapisu niż rzeczywista forma spolszczona, dlatego nie widzę powodu, aby zmieniać formę obowiązującą, która jeszcze lepiej spolszcza oryginał.
 +
|- align=center
 +
|'''Różyn'''
 +
|Lubomino
 +
|2
 +
|''Rosenbeck''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Samborek'''
 +
|Lubomino
 +
|3
 +
|''Lauterwalde''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Powojenna n. pol. zdaje się całkowicie przypadkowa, nie wiem jaki mógł za nią stać proces myślowy.
 +
|- align=center
 +
|'''Świękity'''
 +
|Lubomino
 +
|1
 +
|''Schwenkitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1294 ''Swenkiten'', 1316 ''Swenkitten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wapnik'''
 +
|Lubomino
 +
|5 (4?)
 +
|''Kalkstein''
 +
|pruskie
 +
|'''Kalksztyn'''
 +
|1285 ''Kalckstein'', 1313 ''Kalcstayn''. Nazwa pruska, rekonstruowana jako *Kalkst-enis (rdzeń Kalkst- jest znany w pruskiej toponimii, np. w nazwie lasu ''Kalxte'' w Sambii), nie ma więc nic wspólnego z niemieckim "wapiennym kamieniem", a ustalona przez KUNM kalka jest błędna. Leyding podaje dla tej wsi spolszczenie ''Kalksztyn'', które wydaje się w pełni naturalne i możliwe, że istniało już przed wojną (choć brak na to bezpośrednich dowodów). Ponadto, w Wapnika (Kalksztynie) swoje korzenie miała warmijska szlachecka rodzina Kalksteinów, wielkich zwolenników zwierzchnictwa Polski nad Prusami, walczących z dynastią Hohenzollernów. Ustalenie nazwy tej wsi jako ''Kalksztyn'' byłoby więc dodatkowo hołdem dla tego rodu. Czyż nie byłoby to zgodne z szeroko pojętą "polską racją stanu", która przecież była dość ważnym motywem działalności KUNM (a przy okazji z historią - "dwie pieczenie na jednym ogniu")?
 +
|- align=center
 +
|'''Wilczkowo'''
 +
|Lubomino
 +
|5
 +
|''Wolfsdorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Kajkławki'''
 +
|Wieś powstała na polu o pruskiej nazwie ''Kawicklowkin'' (1332). Kolejny raz, zamiast tłumaczyć nazwę niemiecką, należało nawiązać do pierwotnej nazwy pruskiej. Krótko po wojnie funkcjonowało spolszczenie ''Kajkławki'' (za którym opowiadał się wojewoda Z. Robel, niestety tej nazwy nie udało się "przepchnąć") i za tą formą, jako faktycznie zaistniałą się opowiadam.
 +
|- align=center
 +
|'''Wolnica'''
 +
|Lubomino
 +
|2~3
 +
|''Freimarkt''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Wójtowo'''
 +
|Lubomino
 +
|2
 +
|''Voigtsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Zagony'''
 +
|Lubomino
 +
|5
 +
|''Somerfeld''
 +
|niemieckie
 +
|'''Szkudyty'''
 +
|1312 ''Skuditen''. Po raz kolejny nie nawiązano do znanej ze źródeł nazwy pruskiej. Co prawda, tak samo nazywała się położona nie tak daleko wieś ''Cieszęta'' w gm. Pieniężno (zob.), ale niestety - trzeba to zaakceptować, że toponimy się powtarzają, ewentualnie zastosować dookreślenia.
 +
|- align=center
 +
|'''Zajączki'''
 +
|Lubomino
 +
|2
 +
|''Hasenberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Augustyny'''
 +
|Orneta
 +
|5
 +
|''Agstein''
 +
|pruskie (zniemczone)
 +
|'''Ajcze'''
 +
|1323 ''Ayczen''; 1421 ''Ayczen'', ''Aytczen'', Leyding podaje też bez daty formę ''Akystin''. Nazwa pruska, zniemczona do postaci ''Agtstein'', ostatecznie ''Agstein'' (zapewne pod wpływem niem ap. ''Augstein'' "bursztyn, agat"). Opierając się na postaci zniemczonej, KUNM ustaliła spolszczenie ''Augustyny'' (adideując nazwę do im. ''Augustyn''), jednak należało nawiązać do najstarszej postaci nazwy pruskiej. Forma ''Ajcze'' może dziwić, brzmieć obco, ale najlepiej obrazuje pruskie pochodzenie tej nazwy (czego "Augustyny" nie czynią w ogóle).
 +
|- align=center
 +
|'''Bażyny'''
 +
|Orneta
 +
|1
 +
|''Basien''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1289, 1306 ''Baysen'', 1310 ''Bayzen''. Ta staropruska miejscowość była gniazdem rodowym Bażyńskich (niem. ''von Baysen''), wywodzącego się od Prusów szlacheckiego rodu, znanego z lojalności wobec Polski i działalności opozycyjnej przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu. Walczyli o przyłączenie Prus do Korony Polskiej.
 +
|- align=center
 +
|'''Biały Dwór'''
 +
|Orneta
 +
|3
 +
|''Karlshof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Ciekawe, czy motywem nadania tej wsi po wojnie nazwy nawiązującej do "białości" był fakt, że w pobliżu istniało pruskie pole osadnicze o nazwie ''Gailiten'' (prus. ''gails'' = biały), na którym powstała sąsiednia wieś Krosno (p. niżej). Może jednak szukam sensu tam, gdzie go nie ma...
 +
|- align=center
 +
|'''Bogatyńskie'''
 +
|Orneta
 +
|1
 +
|''Tüngen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Dawniej też: ''Bogatyny'', ''Bogateńskie''. U Leydinga: ''Bogatyń''.
 +
*1282 ''Tüngen'', 1312 ''Tungen''. Nazwa pruska.
 +
*Wieś powstała na polu o nazwie ''Bogathenis'' (1282), ''Bogathens'' (1287), ''Bogatenis'' (1312). Jest to nazwa również uważana za pruską (choć na pierwszy rzut oka może się wydawać słowiańska). Stąd pochodzili Bogatyńscy - możny warmijski ród, stawiający opór krzyżakom. Spolszczoną nazwę ''Bogateńskie'' al. ''Bogatyńskie'' stosuje dla pola już SGKP, co później zastosowano także jako polską nazwę tej wsi. Być może lepsza byłaby forma ''Bogatyny'' - toponimy na -''skie'' są nietypowe dla Prus. Niemniej, niech już zostanie jak jest.
 +
|- align=center
 +
|'''Chwalęcin'''
 +
|Orneta
 +
|5
 +
|''Stegmannsdorf''
 +
|hybryda (prus. + niem.)
 +
|'''Stegmany'''
 +
|
 +
*1349 ''Stegemansdorf''. Nazwa osobowa ''Stegeman'' uchodzi za pruską. Wobec tego, postuluję dla wsi polską nazwę ''Stegmany'' (na wzór n. rodowych pluralnych, aby nie stosować niepotrzebnych sufiksów, zresztą "Stegmanowo" nie brzmi dobrze).
 +
*Północne wybudowanie tej wsi (bez historycznej nazwy) nosi na mapach Geoportalu nazwę ''Welza''. Nie mam pojęcia, skąd mogła się wziąć taka nazwa.
 +
|- align=center
 +
|'''Dąbrówka'''
 +
|Orneta
 +
|1
 +
|''Klein Damerau''
 +
|słowiańskie
 +
| --
 +
|Dawniej też: ''Dąbrowa''.
 +
|- align=center
 +
|'''Drwęczno'''
 +
|Orneta
 +
|5
 +
|''Wagten''
 +
|pruskie
 +
|'''Wojtyny'''
 +
|1261 ''Waytenyn'', 1297 ''Waytinin''. Nazwa pruska, należało ją spolszczyć. Tymczasem, KUNM wolał utworzyć nową nazwę od przepływającej przez wieś Drwęcy (która jest wspomniana w nadaniu). Niepotrzebny chrzest nazewniczy, zwłaszcza że Leyding najzupełniej poprawnie spolszczył pruski oryginał jako ''Wojtyny''.
 +
|- align=center
 +
|'''Gieduty'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Gedauten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1308, 1348 ''Gedauten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Henrykowo'''
 +
|Orneta
 +
|1
 +
|''Heinrikau''
 +
|polskie?
 +
| --
 +
|
 +
*Chojnacki co prawda podaje w formie ''Henryków'', ale ze względu na to, że końcówka -ów jest obca tym terenom, ''Henrykowo'' jest słuszną poprawką.
 +
*1312, 1317 ''Heinrichowe'', 1319 ''Heinrichow''. Może nazwa pierwotnie polska? Chociaż -''au'' może być także niemieckim przyrostkiem (od ''Aue'' = błonie), to jednak dodawanie go nazw odimiennych jest raczej nietypową praktyką w niemieckiej toponimii.
 +
|- align=center
 +
|'''Karbowo'''
 +
|Orneta
 +
|4
 +
|''Groß Karben''
 +
|pruskie
 +
|'''Karby'''
 +
|
 +
*Przed wojną: ''Karby''. Nawet jeżeli niekoniecznie jest to postać ludowa, to jest obiektywnie lepsza od obecnej (wprowadzonej przez KUNM) - nawiązuje bezpośrednio do n. pruskiej, bez niepotrzebnego sufiksu.
 +
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie: ''Seigen'' (1429) i ''Karwan'' (1449), ''Carwen'' (1452).
 +
*Sąsiednia osada ''Karbówko'' (niem. ''Klein Karben'') dzisiaj nie istnieje. Czasami myli się ją z podobnie nazwaną osadą ''Karbówka'', która w rzeczywistości jest wydzieloną częscią Lubomina.
 +
|- align=center
 +
|'''Karkajmy'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Korbsdorf''
 +
|niemieckie (zepsute z prus.?)
 +
| --
 +
|
 +
*Na mapach także jako ''Karkajny'', co jest zniekształceniem.
 +
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Karixekaymen'' (1377), obocznie do tego nazwa niemiecka ''Korbisdorf'' (1377). Być może pierwszy człon n. niem. jest zepsuciem nazwy pruskiej (u Goldbecka zaświadczona też jest przejściowa forma ''Kaarksdorf''). Po wojnie słusznie odwołano się do nazwy pruskiej - i chociaż spolszczenie ''Karkajmy'' (u Leydinga: ''Korsykajny'') nie jest może w pełni dokładne (zauważalna elizja w śródgłosie, co jednak jest w pewien sposób zgodne z formą ''Kaarksdorf''), to jednak pruski charakter nazwy jest zachowany i nie widzę przesłanek, by ją modyfikować.
 +
|- align=center
 +
|'''Klusajny'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Klutshagen''
 +
|pruskie?
 +
| --
 +
|Potrzebne informacje hist. i etym. Podejrzewam, że KUNM słusznie potraktowała tę nazwę jako pruską, ale nie posiadam żadnych informacji o tej miejscowości.
 +
|- align=center
 +
|'''Krosno'''
 +
|Orneta
 +
|1
 +
|''Krossen''
 +
|pruskie?
 +
| --
 +
|1361, 1368 ''Crossen''. Nazwa prawdopodobnie pruska. Wieś powstała na polu o pruskiej nazwie ''Gayliten'' (1350, 1356).
 +
|- align=center
 +
|'''Krosno''' (osada)
 +
|Orneta
 +
|5
 +
|''Thalbach''
 +
|niemieckie
 +
|'''Bludyny'''
 +
|
 +
*Poprawna (i zatwierdzona przez KUNM) nazwa tej osady to ''Bludyny''. Obecnie ta nazwa nie figuruje już w spisach ani na mapach, a miejscowość traktowana jest jako część Krosna. Cóż to za durna, niezrozumiała decyzja? Nie ma to nawet za specjalnego uzasadnienia w rzeczywistości - osada znajduje się wciąż w pewnej odległości od Krosna, nie stanowi z nim zwartej jedności. Nawet nie zmieniając stanu administracyjnego tej osady, należy jak najpilniej przywrócić do łask jej piękną staropruską nazwę ''Bludyny'' i ustawić tabliczkę wjazdową z tą nazwą.
 +
*1344 ''Bludin'', 1384 ''Bludyn''. Z końcem XIV w. pierwotna pruska nazwa tej wsi zostaje wyparta przez niemiecką ''Thalbach''. Po wojnie słuszny powrót do pruskiego oryginału, co niestety zniweczyły późniejsze niemądre decyzje administracyjne.
 +
|- align=center
 +
|'''Krzykały'''
 +
|Orneta
 +
|5
 +
|''Krickhausen''
 +
|pruskie (zniemczone)
 +
|'''Krzykusy'''
 +
|1287 ''Kerkus''; 1318 ''Kercus'', ''Kirkusen''; 1322 ''Kercus'', ''Kerkus''. Nazwa najprawdopodobniej pruska, z czasem zniemczona do postaci ''Kirchhausen'' (XV-XVI w.), ostatecznie ''Krickhausen''. Przyjętej przez KUNM nazwy ''Krzykały'' nie można uznać za spolszczenie n. pruskiej (sufiks -ały całkowicie ahistoryczny), Leydingowa forma ''Kirkuzy'' za bardzo brzmi jak przejęta z niemieckiego. Postuluję formę ''Krzykusy'', opierając się na starym spolszczeniu podobnej (a może etymologicznie tożsamej?) nazwy ''Krzykosy'' na Ziemi Kwidzyńskiej, wykorzystując jednak systematyczny sufiks -usy. Zresztą, krótkie wyszukiwanie w Google dostarcza dowodów na to, że nazwa ''Krzykusy'' funkcjonowała (a może nawet wciąż funkcjonuje?) w użyciu potocznym jako nazwa tej wsi, więc wygląda na to, że udało mi się "wymyślić" faktycznie zaistniałą, zaświadczoną formę.
 +
|- align=center
 +
|'''Kumajny'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Komainen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1312 ''Cumayn'', 1319 ''Cumain'', 1326 ''Cumeyn''.
 +
*Należąca historycznie do wsi leśniczówka (po niem. ''Försterei Komainen'') w Kumajńskim Lesie, dziś nazywana jest ''Kumasy'' (tak przynajmniej widnieje na mapach). Jest to jakieś całkowicie dowolne przekształcenie nazwy tej wsi i lepiej byłoby stosować dla tej leśniczówki nazwę ''Leśniczówka Kumajny'', tudzież ''Kumajny Leśne''.
 +
*Potoczny wariant: ''Komajny''. Lepiej używać formy urzędowej, jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
 +
|- align=center
 +
|'''Lejławki Małe'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Klein Grünheide''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Zob. niżej ''Lejławki Wielkie''.
 +
|- align=center
 +
|'''Lejławki Wielkie'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Groß Grünheide''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Wieś powstała na polu o pruskiej nazwie ''Leylauken'' (1322). Po wojnie słuszny powrót do pruskiego oryginału.
 +
|- align=center
 +
|'''Miłkowo'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Millenberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Pierwotnie niem. ''Minnenberg'' (XIV-XV w.: 1338 ''Mynnemberg'').
 +
|- align=center
 +
|'''Mingajny'''
 +
|Orneta
 +
|2 (4?)
 +
|''Migehnen''
 +
|pruskie
 +
|(Migeny)
 +
|
 +
*Przed wojną: ''Migeny''. Forma ta pojawia się m.in. u Chojnackiego i na licznych przedwojennych mapach. Nie wydaje się, aby za tą formą przemawiało jakieś ludowe użycie (brak ludowej polskiej tradycji w tych okolicach), prędzej to "mechaniczne" spolszczenie niemieckiej formy ''Mighenen''. Powojenna forma ''Mingajny'' zdaje się lepsza z punktu widzenia słowotwórczego (bliżej nawiązuje do pruskiego oryginału bez interferencji niemieckiej, z regularnym suf. -''ajny''). Z drugiej strony, stosunkowa częstość formy "Migeny" w materiałach przedwojennych może być przesłanką, aby uszanować tę formę jako tradycyjną. Innym spolszczeniem używanym po wojnie były ''Minie'' (u Leydinga, w liście Robla), wyraźnie oparta na zapiskach typu ''Mynien''.
 +
*1310 ''Mynyen'', 1311 ''Mynien'', 1326 ''Mynieinen'', 1363 ''Mynnegen'', 1374 ''Mynngeyn''.
 +
*Na płd-zach. od wsi, niedaleko od nieistniejącej już osady ''Mingajńska Ruda'' (niem. ''Königsmühle''), u ujścia Mingajńskiej Strugi do Drwęcy znajduje się okolica zwana ''Podrawajty'' (po niem. ''Eiserwerk'', stąd potoczna powojenna nazwa ''Ruda''), wymieniana już w dokumentach z XIV w. jako ''Padrawayten'' (1340) jako pole osadnicze (''lauks''). Nie wiem, czy ktokolwiek jeszcze używa tej nazwy i czy świadomoć istnienia takiej okolicy (dziś raczej nie wyróżniającej się w terenie - już dawno nie ma tam huty żelaza, jest tylko łąka) przetrwała w mieszkańcach, niemniej warto o tym pamiętać.
 +
|- align=center
 +
|'''Nowy Dwór'''
 +
|Orneta
 +
|1
 +
|''Neuhof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Opin'''
 +
|Orneta
 +
|2~1
 +
|''Open''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*U Chojnackiego: ''Opyń''. Jednak jest to raczej okazjonalizm niż coś rzeczywiście używanego. Forma ''Opin'' jest lepsza fonetycznie.
 +
*1333 ''Opyn'', 1348 ''Oppin''. Nazwa pruska.
 +
|- align=center
 +
|'''Osetnik'''
 +
|Orneta
 +
|5
 +
|''Wusen''
 +
|pruskie
 +
|'''Woźno'''
 +
|1288 ''Wusen'', 1289 ''Wosen''. Nazwa pruska, należało ją spolszczyć jako ''Woźno'' (tak u Leydinga, również Robel bronił tej formy). Niestety, zamiast tego KUNM postanowiła "przetłumaczyć" tę nazwę jako ''Osetnik'' (sugerując się wywodem Gerullisa od lit. ''ušis'' "oset" - niekoniecznie poprawnym, ja prędzej łączyłbym tę nazwę z "kozą" - ''wōzē'', współcz. ''wuzē'').
 +
|- align=center
 +
|'''Ostry Kamień'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Scharfenstein''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|W XIV w. niem. ''Schönwiese'' (1348 ''Schonwesze'').
 +
|- align=center
 +
|'''Tawty'''
 +
|Orneta
 +
|2
 +
|''Tafterwald''
 +
|hybryda (prus. + niem.)
 +
| --
 +
|Nazwa leśniczówki ponowiona od nazwy lasu ''Tafterwald'' (pol. powoj. ''Taucki Las''), a ta od jeziora ''Tauty'' (niem. ''Tafter See'', 1317 ''Thaut''). W obowiązującym nazewnictwie widać niekonsekwencję - nazwę leśniczówki uchwalono jako ''Tawty'', ale jeziora - ''Tauty'' i lasu - ''Taucki Las''. Uważam, że należy to ujednolicić: leśniczówka ''Tawty'', jezioro ''Tawty'' (unikać szeroko używanej niepoprawnej nazwy "jez. Taftowo", również leśniczówka była nazywana "Taftowem"), ''Tawcki Las''. Forma z -aw- wydaje mi się lepsza pod względem fonetycznym (brak niepolskiego dyftongu -au-, który zresztą zanikł nawet w niem. [może pod wpływem polskim?]).
 +
|- align=center
 +
|'''Wojciechowo'''
 +
|Orneta
 +
|3
 +
|''Albrechtsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Wola Lipecka'''
 +
|Orneta
 +
|2~3
 +
|''Lindmannsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|}
 +
 
 +
==Województwo pomorskie==
 +
===Powiat nowodworski===
 +
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 +
!<small>Nazwa obecna</small>
 +
!<small>Gmina</small>
 +
!<small>Typ nazwy</small>
 +
!<small>Nazwa niemiecka</small>
 +
!<small>Pochodzenie nazwy niemieckiej</small>
 +
!<small>Propozycja zmiany nazwy</small>
 +
!<small>Uwagi</small>
 +
|- align=center
 +
|'''Nowy Dwór Gdański'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|1
 +
|''Tiegenhof''
 +
|hybryda (prus. hydronim + niem.)
 +
|(Nowy Dwór)
 +
|
 +
*Nazwa niemiecka ''Tiegenhof'' odnosi się do przepływającej przez miasto rzeki Tui, której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Ludność polska używała jednak własnej nazwy - ''Nowy Dwór'' albo ''Nowodwór'', istniejącej obocznie do niemieckiej. Po wojnie dodano dookreślenie ''Gdański'' (trochę niefortunne, nie lepiej byłoby "Żuławski"?), dla odróżnienia od licznych innych miejscowości o takiej nazwie (a zwłaszcza Nowego Dworu Mazowieckiego).
 +
*Miejscowi Niemcy w mowie potocznej skracali nazwę ''Tiegenhof'' do postaci ''Toff''.
 +
|- align=center
 +
|'''Krynica Morska'''
 +
|Krynica Morska (miasto)
 +
|6
 +
|''Kahlberg''
 +
|niemieckie
 +
|'''Łysa Góra'''
 +
|
 +
*W latach 1946-58 ''Łysica''.
 +
*Przed wojną używano spolszczenia nazwy jako ''Łysa Góra''. Przyjęta przez KUNM forma ''Łysica'' jest już nowsza, zuniwerbalizowana.
 +
*Nazwa ''Krynica Morska'' (początkowo też ''Krynica Pomorska'', ''Krynica-Gajówka'') to nazwa używana niedługo po wojnie przez lokalne władze, mająca kojarzyć się ze znanym kurortem w Beskidach (co tłumaczono jako symboliczne nawiązanie do turystyczno-kąpieliskowego charakteru miejscowości). Jest ona jednak zbrodnią przeciwko miejscowemu nazewnictwu i realiom językowym, gdyż odnosi się do gwarowego, południowopolskiego wyrazu ''krynica'' (źródło) o pochodzeniu wschodniosłowiańskim, całkowicie obcemu dialektom północnopolskim. Taka nazwa miejscowa nie miała prawa na tym terenie naturalnie, dlatego też spotkała się z dezaprobatą językoznawców, którzy przedkładali zastosowanie nazwy ''Łysica'' (tak wg ustaleń KUNM i oficjalnie do 1958 r.). Niestety, w 1958 roku, wraz z nadaniem miejscowości statusu "osiedla", władza ludowa zadecydowała o nadaniu nowo utworzonej gminie nazwy ''Krynica Morska'' (bez konsultacji z językoznawcami i mimo ich protestów), przywracając na mapę ten niefortunny, powojenny potworek. Powodem tej zmiany były prawdopodobnie ambicje rozbudowy tej miejscowości (wcześniej małej rybackiej wioski) pod kurort - i rzeczywiście jest to dziś znane na całą Polskę miasto. Niemniej, z przyczyn historycznych i językowych (bo to one powinny być głównym wyznacznikiem nazewnictwa, a nie jakieś subiektywne odczucia dot. brzmienia) należałoby po raz kolejny wyrugować tego nazewniczego bękarta i przywrócić historyczną polską nazwę ''Łysa Góra''. Do rozważenia mogłaby być też możliwość nazywania całego miasta ''Lipą'', od jego najstarszej części (zob. niżej ''Lipa''), której nazwa dziś już nie istnieje na mapie, mimo wieków tradycji.
 +
|- align=center
 +
|'''Borowo'''
 +
|Krynica Morska (miasto)
 +
|6
 +
|''Schottland''
 +
|niemieckie
 +
|'''Szkocja'''
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Lipa'''
 +
|Krynica Morska (miasto)
 +
|1
 +
|''Liep''
 +
|słowiańskie
 +
| --
 +
|
 +
*Osada połączona z Łysą Górą (Kahlbergiem) jeszcze przed wojną (potrzebna data), dlatego też połączoną wieś często nazywano ''Kahlberg-Liep'' (pol. ''Łysa Góra-Lipa''). Dziś nazwa "Lipa" już nie funkcjonuje, niemniej jest warta odnotowania z przyczyn historycznych.
 +
*Nazwa pochodzenia słowiańskiego, wymieniana już w 1282 r. pod zlatynizowanym mianem ''arbor Tilia'' (drzewo lipowe). W dokumentach spotyka się też formy ''Lipa'', i zniemczone ''Linden'' (potrzebne daty). Nazwa jest więc bardzo stara (chyba najstarsza na całej Mierzei) i niewątpliwie godna zapamiętania. W internecie można spotkać rewelacje, jakoby pierwotna forma tej nazwy brzmiała "Łeb", ale przeczą temu chociażby podane zapiski historyczne.
 +
|- align=center
 +
|'''Młyniska'''
 +
|Krynica Morska (miasto)
 +
|2
 +
|''Schellmühl''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Potoczna, nieurzędowa nazwa: ''Siekierki''. Obie nazwy są powojenne, ale wariant ''Młyniska'' oddaje przynajmniej częściowo znaczenie n. niem.
 +
|- align=center
 +
|'''Nowa Karczma'''
 +
|Krynica Morska (miasto)
 +
|1
 +
|''Neukrug''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - ''Piaski''. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie ''Nowa Karczma'' ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
 +
|- align=center
 +
|'''Przebrno'''
 +
|Krynica Morska (miasto)
 +
|1
 +
|''Pröbbernau''
 +
|słowiańskie
 +
| --
 +
|  
 +
*1456 ''Pribernow''
 +
*Nazwa pochodzenia niewątpliwie słowiańskiego - pierwotnie mogła brzmieć *''Przybrnowo''. Prawdopodobnie tożsama z nazwami miejscowości ''Przybiernów'', ''Przybiernowo'' (tak zrekonstruowane przez KUNM, raczej błędnie) na Pomorzu Zachodnim, być może nawet przeniesiona stamtąd. Forma używana obecnie, będąca najprawdopodobniej wtórną repolonizacją formy niemieckiej, znana jest już od przedwojnia i utrwalona w polskiej tradycji.
 +
|- align=center
 +
|'''Cyganek'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|5
 +
|''Tiegenhagen''
 +
|hydronimiczne
 +
|'''Tujce'''
 +
|Nazwa ustalona przez KUNM w formie ''Tujce'', później zmieniona na ''Cyganek''. Nazwa ''Tujce'' jest jednak lepsza, gdyż nawiązuje do prus. hydronimu ''Tuja'', zawartego w nazwie oryginalnej. Forma ''Cyganek'' zdaje się być oparta na podobieństwie fonetycznym ''Tiegen''- i "cygan". To skojarzenie jest jednak bardzo naiwne i zaciera pruski źródłosłów nazwy.
 +
|- align=center
 +
|'''Cyganka'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|3
 +
|''Platenhof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|- align=center
 +
|'''Gozdawa'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|6
 +
|''Neustädterwald''
 +
|niemieckie
 +
|'''Nowomiejski Las'''
 +
|
 +
*Pierwotnie niem. ''Neustädter Ellerwald''.
 +
*Pierwszy człon nazwy przedwojennej odnosi się do elbląskiego Nowego Miasta, którego własnością niegdyś była ta miejscowość.
 +
|- align=center
 +
|'''Jazowa'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|3
 +
|''Einlage''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Kępiny Małe'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|5
 +
|''Zeyersvorderkampen''
 +
|hybryda (prus. + niem.)
 +
|'''Surokępy Górne'''
 +
|Patrz: ''Kępiny Wielkie'' (pow. elbląski, gm. Elbląg).
 +
|- align=center
 +
|'''Kępki'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|5
 +
|''Zeyer''
 +
|pruskie
 +
|'''Sura'''
 +
|1295 ''Sura''. Nazwa przeniesiona z nazwy rzeki, pruskiego pochodzenia, z czasem zepsuta do postaci ''Zeyer''. Po wojnie zignorowano ten fakt, nadając wsi nową nazwę "Kępki".
 +
|- align=center
 +
|'''Kmiecin'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|6
 +
|''Fürstenau''
 +
|niemieckie
 +
|'''Fersztnowo'''
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Lubieszewo'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|6
 +
|''Ladekopp''
 +
|niemieckie
 +
|'''Ladekop'''
 +
|
 +
*Nazwa obecna, nadana przez KUNM, nawiązuje do słowiańskiej nazwy zaginionej osady położonej na tym terenie, zapisanej jako ''Libissow'' (1590). Przeniesienie tej nazwy na tę wieś jest całkowicie arbitralne. Przed wojną spolszczano nazwę tej wsi graficznie jako ''Ladekop''. Oprócz tego, u Ceynowy pojawia się forma ''Ładékòpé'' (jakby "Ładykopy") - raczej jego twór własny, chociaż do uwzględnienia.
 +
*Ze wsi wydzielono osady ''Lubiszynek Drugi'' i ''Stawiec'' (ta druga powiela nazwę miejscowości ''Stawiec'' w gm. Nowy Staw - p. niżej).
 +
|- align=center
 +
|'''Marynowy'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|1
 +
|''Marienau''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Dawniej też: ''Marynowo'' (do dziś w PRNG jako nazwa wariantywna).
 +
|- align=center
 +
|'''Marzęcino'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|6
 +
|''Jungfer''
 +
|niemieckie
 +
|'''Panna'''
 +
|Przepływający przez wieś kanał wciąż nosi nazwę ''Kanał Panieński'', nawiązującą do używanego przed wojną dosłownego spolszczenia nazwy ''Jungfer''. Powojenna nazwa "Marzęcino", nadana przez KUNM, jest całkowicie sztuczna.
 +
|- align=center
 +
|'''Myszewko'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|1?
 +
|''Klein Mausdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Patrz też: ''Myszewo'' (pow. malborski, gm. Nowy Staw).
 +
|- align=center
 +
|'''Nowinki'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|4
 +
|''Neudorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Nowa Wieś'''
 +
|Przed wojną dosłowne spolszczenie ''Nowa Wieś''.
 +
|- align=center
 +
|'''Orliniec'''
 +
|Nowy Dwór Gdański
 +
|3
 +
|''Neulanghorst''
 +
|niemieckie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 33 609: Linia 34 934:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Według ustaleń KUNM: ''Węż'''e'''wiec''.
+
|Według ustaleń KUNM: ''Węż'''e'''wiec''. Tak oficjalnie do 2007 r.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierciny'''
 
|'''Wierciny'''
Linia 33 758: Linia 35 083:
 
| --
 
| --
 
|Nazwa niewątpliwie słowiańska, chociaż trudno ustalić jej pierwotną postać. Chojnacki propaguje ją w formie ''Głobice'' (postać końcówki czysto arbitralna), chociaż niewykluczona też postać *''Głowica'' (por. ''Głowa Gdańska'' - dawna miejscowość i fortyfikacja, obecnie nazwa śluzy na Szkarpawie).
 
|Nazwa niewątpliwie słowiańska, chociaż trudno ustalić jej pierwotną postać. Chojnacki propaguje ją w formie ''Głobice'' (postać końcówki czysto arbitralna), chociaż niewykluczona też postać *''Głowica'' (por. ''Głowa Gdańska'' - dawna miejscowość i fortyfikacja, obecnie nazwa śluzy na Szkarpawie).
|- align=center
 
|'''Izbiska'''
 
|Stegna
 
|5
 
|''Freienhuben''
 
|niemieckie
 
|'''Wolne Włóki'''
 
|Na mapie powiatu elbląskiego z 1947 r. miejscowość ta nosi nazwę ''Wolne Włóki'' (co jest dosłownym, naturalnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej). Chyba warte przywrócenia w miejsce niehistorycznej nazwy "Izbiska".
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jantar'''
 
|'''Jantar'''
Linia 33 774: Linia 35 091:
 
|'''Pazwark'''
 
|'''Pazwark'''
 
|Nazwę tej znanej nadmorskiej miejscowości przed wojną spolszczano w formie ''Pazwark''. Jako, że nazwa została uznana za "zbyt niemiecką", wprowadzono po wojnie nową n. ''Jantar'', nawiązującą do zbieranego na tym terenie bursztynu (jantaru), jednak niefortunną pod względem językowym, gdyż określenie ''jantar'', zapożyczone z ruszczyzny (ściślej mówiąc, jest to lituanizm, który dostał się do języka polskiego za pośrednictwem ruskim) jest obce dialektom północnopolskim (por. nazwę ''Krynica Morska'', przedstawiającą podobny problem).
 
|Nazwę tej znanej nadmorskiej miejscowości przed wojną spolszczano w formie ''Pazwark''. Jako, że nazwa została uznana za "zbyt niemiecką", wprowadzono po wojnie nową n. ''Jantar'', nawiązującą do zbieranego na tym terenie bursztynu (jantaru), jednak niefortunną pod względem językowym, gdyż określenie ''jantar'', zapożyczone z ruszczyzny (ściślej mówiąc, jest to lituanizm, który dostał się do języka polskiego za pośrednictwem ruskim) jest obce dialektom północnopolskim (por. nazwę ''Krynica Morska'', przedstawiającą podobny problem).
 +
|- align=center
 +
|'''Jantar-Leśniczówka'''
 +
|Stegna
 +
|5
 +
|''Freienhuben''
 +
|niemieckie
 +
|'''Wolne Włóki'''
 +
|
 +
*Do 1998 oficjalnie: ''Izbiska'' (tak ustaliła KUNM).
 +
*Na mapie powiatu elbląskiego z 1947 r. miejscowość ta nosi nazwę ''Wolne Włóki'' (co jest dosłownym, naturalnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej). Chyba warte przywrócenia w miejsce pozbawionej indywidualności nazwy "Jantar-Leśniczówka" czy niehistorycznej nazwy "Izbiska".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Junoszyno'''
 
|'''Junoszyno'''
Linia 33 864: Linia 35 191:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Zadwórze''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Zadwórze'' (tak oficjalnie do 2012 r., chociaż wątpliwe, że ktokolwiek takiej nazwy używał - była prawnym reliktem).
 
*Nazwa ''Stare Babki'' nawiązuje do nieistniejącej już sąsiedniej miejscowości ''Babki'' (niem. ''Altebabke'' - pol. także ''Stare Babki''). Prawdopodobnie po zniknięciu z mapy tej osady, nazwa została przeniesiona na osadę sąsiednią, wypierając przy tym urzędową nazwę ''Zadwórze''.
 
*Nazwa ''Stare Babki'' nawiązuje do nieistniejącej już sąsiedniej miejscowości ''Babki'' (niem. ''Altebabke'' - pol. także ''Stare Babki''). Prawdopodobnie po zniknięciu z mapy tej osady, nazwa została przeniesiona na osadę sąsiednią, wypierając przy tym urzędową nazwę ''Zadwórze''.
 
*Miejscowość niemal całkowicie zburzona w 2015, pod budowę drogi ekspresowej S7. Pozostało tylko kilka domków, znajdujących się opodal drogi.
 
*Miejscowość niemal całkowicie zburzona w 2015, pod budowę drogi ekspresowej S7. Pozostało tylko kilka domków, znajdujących się opodal drogi.
Linia 33 874: Linia 35 201:
 
|hybryda (słow. + niem.)?
 
|hybryda (słow. + niem.)?
 
|'''Stobno'''?
 
|'''Stobno'''?
|Pierwszy człon chyba należy [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=alUNAQAAIAAJ&dq=Stobiec&focus=searchwithinvolume&q=Stobiec+Stobendorf rekonstruować jako Stobno], niemniej potrzebne jest dokładniejsze badanie.
+
|
 +
*Pierwszy człon chyba należy [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=alUNAQAAIAAJ&dq=Stobiec&focus=searchwithinvolume&q=Stobiec+Stobendorf rekonstruować jako Stobno], niemniej potrzebne jest dokładniejsze badanie.
 +
*Wariant w PRNG: ''Karczewek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szkarpawa'''
 
|'''Szkarpawa'''
Linia 33 906: Linia 35 235:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Według ustaleń KUNM: ''Wiśniewka Gdańska''.
+
|Według ustaleń KUNM: ''Wiśniewka Gdańska''. Tak oficjalnie do 1998 roku.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wybicko'''
 
|'''Wybicko'''
Linia 33 924: Linia 35 253:
 
|
 
|
 
*Nazwę ''Żuławki'' można uznać za kalkę drugiego członu n. niem. Obszar ''Żuław Wiślanych'' nazywano po niemiecku ''Groß Werder'' (dosł. "Wielki Ostrów"). Ponadto, samo słowo ''Żuława'' (pochodzące z prus. ''Sallawa'', od ''salla'' - wyspa, ostrów), bywało także używane jako apellativum, oznaczające małą, błotnistą wysepkę.
 
*Nazwę ''Żuławki'' można uznać za kalkę drugiego członu n. niem. Obszar ''Żuław Wiślanych'' nazywano po niemiecku ''Groß Werder'' (dosł. "Wielki Ostrów"). Ponadto, samo słowo ''Żuława'' (pochodzące z prus. ''Sallawa'', od ''salla'' - wyspa, ostrów), bywało także używane jako apellativum, oznaczające małą, błotnistą wysepkę.
*Ze wsi wydzielono przysiółek ''Książęce Żuławy''. Jego nazwa jest dokładną kalką n. niemieckiej.
+
*Ze wsi wydzielono przysiółek ''Książęce Żuławy'' (także: ''Żuławki Książęce''). Jego nazwa jest dokładną kalką n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dublewo'''
 
|'''Dublewo'''
Linia 33 975: Linia 35 304:
 
|'''Kąty Rybackie'''
 
|'''Kąty Rybackie'''
 
|Sztutowo
 
|Sztutowo
|2
+
|1*
 
|''Bodenwinkel''
 
|''Bodenwinkel''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Kąty)
 
|(Kąty)
|Nazwa uchwalona przez KUNM w formie ''Kąty'' (kalka drugiego członu n. niem.). Człon ''Rybackie'' dodano później. Należy więc traktować go jako dookreślenie, a nie integralną część nazwy.
+
|Nazwa uchwalona przez KUNM w formie ''Kąty'' (kalka drugiego członu n. niem., tak już na pojedynczej mapie z międzywojnia). Człon ''Rybackie'' dodano później. Należy więc traktować go jako dookreślenie, a nie integralną część nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kobyla Kępa'''
 
|'''Kobyla Kępa'''
Linia 34 076: Linia 35 405:
 
*1276 ''Sanctemarienburch'', 1285 ''Castrum Sancte Marie''. Nazwa niemiecka, o charakterze religijnym, typowa dla krzyżackich grodów.
 
*1276 ''Sanctemarienburch'', 1285 ''Castrum Sancte Marie''. Nazwa niemiecka, o charakterze religijnym, typowa dla krzyżackich grodów.
 
*W pobliżu dzisiejszego Malborka znajdowały się dwa pruskie grodziska - ''Zantyr''/''Zanther'' (prawdopodobnie prus. *Santīrs. Niektórzy postulują polską formę ''Sątor'' - por. prus. ''sen-tirtwei'' = pol. ''ze-trzeć'') oraz ''Algemin''. Żadne z tych grodzisk nie zostało dokładnie zlokalizowane. We współczesnym ożywionym języku pruskim nazwa ''Algemin'' funkcjonuje jako nazwa Malborka.
 
*W pobliżu dzisiejszego Malborka znajdowały się dwa pruskie grodziska - ''Zantyr''/''Zanther'' (prawdopodobnie prus. *Santīrs. Niektórzy postulują polską formę ''Sątor'' - por. prus. ''sen-tirtwei'' = pol. ''ze-trzeć'') oraz ''Algemin''. Żadne z tych grodzisk nie zostało dokładnie zlokalizowane. We współczesnym ożywionym języku pruskim nazwa ''Algemin'' funkcjonuje jako nazwa Malborka.
*Postacie gwarowe: ''Malbůrk'' / ''Nalbůrk'' / ''Nalibůrk'' (do ''Naliborka''). Pierwsza postać znana tylko w Malborku, najczęstsza w gwarach forma ostatnia, która (według informatorów Górnowicza) przenikła nawet do niemieckiej gwary okolic Sztumu w postaci ''Naliborch''.
+
*Postacie gwarowe: ''Malbůrk'' / ''Nalbůrk'' / ''Nalibůrk'' (do ''Naliborka''). Pierwsza postać znana tylko w Malborku, najczęstsza w gwarach forma ostatnia, która (według informatorów Górnowicza) przenikła nawet do niemieckiej gwary okolic Sztumu w postaci ''Naliborch''. Miejscowi zaś Niemcy wymawiali nazwę miasta jako ''Margeborg''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bronisławie'''
 
|'''Bronisławie'''
Linia 34 149: Linia 35 478:
 
*Dosłowne tłumaczenie nazwy niemieckiej jako ''Nowy Staw'', chociaż spotykane już przed wojną (co prawda bardzo rzadko i nigdy w kontekście ludowym), jest formą wtórną i sztucznawą, w przeciwieństwie do formy ''Nytych'', będącej oryginalnym, ludowym spolszczeniem, notowanym już od XV w. Dlatego uważam, że należy przywrócić tę historyczną formę, zwłaszcza że dała ona początek innym historycznym spolszczeniem - ''Nytyska Wieś'' i ''Nytyski Kąt''. Dzisiaj obie te miejscowości są "przechrzczone" (p. ''Stawiec'' i ''Kącik'').
 
*Dosłowne tłumaczenie nazwy niemieckiej jako ''Nowy Staw'', chociaż spotykane już przed wojną (co prawda bardzo rzadko i nigdy w kontekście ludowym), jest formą wtórną i sztucznawą, w przeciwieństwie do formy ''Nytych'', będącej oryginalnym, ludowym spolszczeniem, notowanym już od XV w. Dlatego uważam, że należy przywrócić tę historyczną formę, zwłaszcza że dała ona początek innym historycznym spolszczeniem - ''Nytyska Wieś'' i ''Nytyski Kąt''. Dzisiaj obie te miejscowości są "przechrzczone" (p. ''Stawiec'' i ''Kącik'').
 
*Gwarowo: ''Nitix''.
 
*Gwarowo: ''Nitix''.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Niedick''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Boręty'''
 
|'''Boręty'''
Linia 34 204: Linia 35 534:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|1321 ''Parssow''. Nazwa o słowiańskim pochodzeniu (n. os. ''Parsz''). W literaturze przedwojennej pokutuje zwykle w formie ''Parchowo'' lub ''Parzchowo'' (niepoprawna rekonstrukcja Kętrzyńskiego), jednak dokumenty XVI-wieczne dowodzą poprawności formy ''Parszewo'' (1565 ''Parschewo''; 1570 ''Parsewo'', wsi ''Parszeva'').
+
|1321 ''Parssow''. Nazwa o słowiańskim pochodzeniu (n. os. ''Parsz''). W literaturze przedwojennej pokutuje zwykle w formie ''Parchowo'' lub ''Parzchowo'' (niepoprawna rekonstrukcja Kętrzyńskiego), jednak dokumenty XVI-wieczne dowodzą poprawności formy ''Parszewo'' (1565 ''Parschewo''; 1570 ''Parsewo'', wsi ''Parszeva''). Mimo to, niepoprawna forma "Parchowo" bywa spotykana do dziś, o czym świadczy PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pordenowo'''
 
|'''Pordenowo'''
Linia 34 244: Linia 35 574:
 
*Dawniej też: ''Szymon''. Wg informatorów Górnowicza, postać obecna ukształtowała się w użyciu ludowym w międzywojniu.
 
*Dawniej też: ''Szymon''. Wg informatorów Górnowicza, postać obecna ukształtowała się w użyciu ludowym w międzywojniu.
 
*Gwarowo: ''Š́imankovo''.
 
*Gwarowo: ''Š́imankovo''.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Ziemsderp''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tropiszewo'''
 
|'''Tropiszewo'''
Linia 34 354: Linia 35 685:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Lipki''.
+
*Do 1938 oficjalnie: ''Lipki'' (tak wg ustaleń KUNM).
*Urzędowa forma ''Lipki'' jest niepotrzebnym chrztem KUNM, wynikającym z przeoczenia. Poprawna polska nazwa tego przysiółka to ''Lipowiec'', o czym świadczy dokumentacja (nazwa znana od XVII w.) i zapisy gwarowe. Z dokumentów wynika jasno, że jest to również nazwa pierwotna, to forma niem. jest kalką nazwy polskiej. Obecnie formy ''Lipowiec'' i ''Lipki'' funkcjonują obocznie i tą drugą należałoby ostatecznie wyrugować.
+
*Urzędowa forma ''Lipki'' była niepotrzebnym chrztem KUNM, wynikającym z przeoczenia. Poprawna polska nazwa tego przysiółka to ''Lipowiec'', o czym świadczy dokumentacja (nazwa znana od XVII w.) i zapisy gwarowe. Z dokumentów wynika jasno, że jest to również nazwa pierwotna, to forma niem. jest kalką nazwy polskiej. W użyciu wciąż można spotkać oba warianty, błędną postać "Lipki" należałoby ostatecznie wyrugować.
 
*Gwarowo: ''Lipůvi̯ec''.
 
*Gwarowo: ''Lipůvi̯ec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 34 394: Linia 35 725:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Tragami̯in''.
+
|
 +
*Popegeerowska osada ''Gajewo'' wydzielona z Tragamina.
 +
*Gwarowo: ''Tragami̯in''.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Drågöhm''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bystrze'''
 
|'''Bystrze'''
Linia 34 499: Linia 35 833:
 
|
 
|
 
*Patrz też: ''Nowa Kościelnica'' (pow. nowodworski, gm. Ostaszewo).
 
*Patrz też: ''Nowa Kościelnica'' (pow. nowodworski, gm. Ostaszewo).
*Historycznie (XVII-XVIII w.) używane spolszczenie ''Mistembark''. Nazwa obecna jest chrztem KUNM. W użyciu gwarowym zanotowana postać ''Stara Góra'' o niepewnej genezie.
+
*Historycznie (XVII-XVIII w.) używane spolszczenie ''Mistembark'', ''Monstembark''. Nazwa obecna jest chrztem KUNM. W użyciu gwarowym zanotowana postać ''Stara Góra'' o niepewnej genezie.
 
*W pobliżu tej wsi znajdowała się polska osada o nazwie ''Ośno'' (1321 ''Ossyn''). Być może Stara Kościelnica powstała na jej miejscu.
 
*W pobliżu tej wsi znajdowała się polska osada o nazwie ''Ośno'' (1321 ''Ossyn''). Być może Stara Kościelnica powstała na jej miejscu.
 
*Gwarowo: ''Stara Gůra''.
 
*Gwarowo: ''Stara Gůra''.
Linia 34 571: Linia 35 905:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Lignowy'''
 
|'''Lignowy'''
|Przed wojną: ''Lindenowo'', ''Lindnowo'', ''Lignowy''. Obecna forma wprowadzona sztucznie.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Lindenowo'', ''Lindnowo'', ''Lignowy''. Obecna forma wprowadzona sztucznie.
 +
*Gwarowo w niem.: ''Lingnau''.
 +
*W PRNG wariant: ''Lipowo''. Powojenny tak samo jak nazwa urzędowa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubstowo'''
 
|'''Lubstowo'''
Linia 34 587: Linia 35 924:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Związek nazwy polskiej ''Martąg'' z niemiecką ''Irrgang'' (pochodzącej od nazwiska pierwszego sołtysa wsi) nie do końca jasny. Nie można wykluczyć pruskiego pochodzenia nazwy ''Martąg'', chociaż pojawia się dopiero od XVII w. Wcześniej zjawia się spolszczenie n. niem. jako ''Hergank''.
+
|
 +
*Miejscowa, gwarowa postać nazwy niemieckiej: ''Aargang''.
 +
*Związek nazwy polskiej ''Martąg'' z niemiecką ''Irrgang'' (pochodzącej od nazwiska pierwszego sołtysa wsi) nie do końca jasny. Nie można wykluczyć pruskiego pochodzenia nazwy ''Martąg'', chociaż pojawia się dopiero od XVII w. Wcześniej zjawia się spolszczenie n. niem. jako ''Hergank''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Mirowo'''
 
|'''Mirowo'''
Linia 34 605: Linia 35 944:
 
|
 
|
 
*Forma ''Mészewo'' u Ceynowy chyba odnosi się do tej wsi (co prawda, Ceynowa umieszcza ją w powiecie elbląskim). Polska forma ''Myszewo'' pojawia się też na mapach sporządzonych przed końcem wojny lub zaraz po, jeszcze przed rozpoczęciem działalności KUNM. Dlatego traktuję nazwę ''Myszewo'' (i analogicznie ''Myszewko'', p. wyżej) jak przedwojenną. Oprócz tego, w XVI w. zanotowano (ledwie) spolszczoną formę ''Mustorf'' (1565 ''w Mustorphie'', ''z Mustorphem'').
 
*Forma ''Mészewo'' u Ceynowy chyba odnosi się do tej wsi (co prawda, Ceynowa umieszcza ją w powiecie elbląskim). Polska forma ''Myszewo'' pojawia się też na mapach sporządzonych przed końcem wojny lub zaraz po, jeszcze przed rozpoczęciem działalności KUNM. Dlatego traktuję nazwę ''Myszewo'' (i analogicznie ''Myszewko'', p. wyżej) jak przedwojenną. Oprócz tego, w XVI w. zanotowano (ledwie) spolszczoną formę ''Mustorf'' (1565 ''w Mustorphie'', ''z Mustorphem'').
*Z miejscowości sztucznie wydzielono osadę ''Myszkowo''.
+
*Z miejscowości sztucznie wydzielono osadę ''Myszkowo'' (której nazwa to zapewne "alternatywna" powojenna adaptacja n. niemieckiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nidowo'''
 
|'''Nidowo'''
Linia 34 639: Linia 35 978:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Nytyska Wieś'''
 
|'''Nytyska Wieś'''
|Po dalsze wyjaśnienia patrz: ''Nowy Staw''.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Nytyska Wieś'', ''Nityska Wieś'' (czasem z przestawnym szykiem - ''Wieś Nytyska'', a także ''Nytyska'' - z elizją drugiego członu).
 +
*Co do genezy członu ''Nytyska'', zob. wyżej ''Nowy Staw'' (hist. pol. ''Nytych'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Świerki'''
 
|'''Świerki'''
Linia 34 650: Linia 35 991:
 
*Przed wojną: ''Tanza'', ''Tamza'', ''Tamża''.
 
*Przed wojną: ''Tanza'', ''Tamza'', ''Tamża''.
 
*Nazwa niemiecka ''Tannsee'' jest adideowaną nazwą słowiańską (1318 ''Czans'', 1356 ''Czanse'', ok. 1399 ''Czans''), co H. Górnowicz odczytuje jako ''Sącz'' (od n. os. ''Sądek'' + suf. -jь). Po wojnie zlekceważono ten fakt i sugerując się niem. ''Tann''- nadano wsi nową nazwę ''Świerki''. Chociaż ja osobiście podchodziłbym do rekonstrukcji Górnowicza z pewną ostrożnością (brak zapisów źródłowych wskazujących na pierwotne nagłosowe S-) i raczej postulowałbym powrót do autentycznie zaświadczonej formy ''Tamża'', będącej spotykanym już w XVI w. spolszczeniem nazwy niemieckiej, to jednak znamienne jest, że nawet Górnowicz jako naukowiec (a ci są przecież z natury powściągliwi od takich sądów), uważa nazwę ''Świerki'' dla tej wsi za wielki błąd i postuluje w swojej pracy powrót do zrekonstruowanej nazwy pierwotnej.
 
*Nazwa niemiecka ''Tannsee'' jest adideowaną nazwą słowiańską (1318 ''Czans'', 1356 ''Czanse'', ok. 1399 ''Czans''), co H. Górnowicz odczytuje jako ''Sącz'' (od n. os. ''Sądek'' + suf. -jь). Po wojnie zlekceważono ten fakt i sugerując się niem. ''Tann''- nadano wsi nową nazwę ''Świerki''. Chociaż ja osobiście podchodziłbym do rekonstrukcji Górnowicza z pewną ostrożnością (brak zapisów źródłowych wskazujących na pierwotne nagłosowe S-) i raczej postulowałbym powrót do autentycznie zaświadczonej formy ''Tamża'', będącej spotykanym już w XVI w. spolszczeniem nazwy niemieckiej, to jednak znamienne jest, że nawet Górnowicz jako naukowiec (a ci są przecież z natury powściągliwi od takich sądów), uważa nazwę ''Świerki'' dla tej wsi za wielki błąd i postuluje w swojej pracy powrót do zrekonstruowanej nazwy pierwotnej.
 +
*Miejscowa, gwarowa postać n. niemieckiej: ''Tanns''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tralewo'''
 
|'''Tralewo'''
Linia 34 668: Linia 36 010:
 
*Dawniej też: ''Trępnowo''.
 
*Dawniej też: ''Trępnowo''.
 
*Ok. 1399 ''Tramppenaw'', 1415 ''Trampenaw''. Górnowicz objaśnia jako starą nazwę słowiańską (niby *Trębno), ale nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 
*Ok. 1399 ''Tramppenaw'', 1415 ''Trampenaw''. Górnowicz objaśnia jako starą nazwę słowiańską (niby *Trębno), ale nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 +
*W PRNG także wariant ''Trampowo'', wtórny i błędny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Janówka'''
 
|'''Janówka'''
Linia 34 691: Linia 36 034:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Kikuty''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Kikuty''.
 +
*W PRNG wariant: ''Kąty''. Nazwa powojenna, w dodatku nie mająca nic wspólnego z pruskim oryginałem - nie używać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Klecie'''
 
|'''Klecie'''
Linia 34 772: Linia 36 117:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie inna nazwa pruska: 1385-1392 ''Makutkaym'', następnie ok. 1400 ''Perwalk'', ''Perwalken''.
+
|
 +
*Pierwotnie inna nazwa pruska: 1385-1392 ''Makutkaym'', następnie ok. 1400 ''Perwalk'', ''Perwalken''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Parkany'', całkowicie ahistoryczny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Pole'''
 
|'''Stare Pole'''
Linia 34 780: Linia 36 127:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Wieś założona w XIV w. (pierwsza wzmianka - 1330 ''Aldenvelt''). Polska postać nazwy znana od XVI w.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szaleniec'''
 
|'''Szaleniec'''
Linia 34 933: Linia 36 280:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Według Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych, osada ta bywa też nazywana ''Kolonią''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Chojty'''
 
|'''Chojty'''
Linia 35 119: Linia 36 466:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Stanowo Wielkie''.
+
*Dawniej też: ''Stanowo Wielkie'', ''Sztanowo'', ''Sztonowo''.
 
*Pierwotnie: 1360, 1366 ''Woysewite''. Nazwa pochodzenia pruskiego (choć Górnowicz interpretuje jako sprutenizowaną n. słowiańską. Od XV w. notowana słowiańska nazwa ''Stanowo'' (1437 ''Wosgewiten'' al. ''Stanaw'').
 
*Pierwotnie: 1360, 1366 ''Woysewite''. Nazwa pochodzenia pruskiego (choć Górnowicz interpretuje jako sprutenizowaną n. słowiańską. Od XV w. notowana słowiańska nazwa ''Stanowo'' (1437 ''Wosgewiten'' al. ''Stanaw'').
 
*Gwarowo: ''Š́tanovo''. Nagłosowe ''Sz''- pod wpływem niemieckim.
 
*Gwarowo: ''Š́tanovo''. Nagłosowe ''Sz''- pod wpływem niemieckim.
Linia 35 130: Linia 36 477:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Stanowo Małe''.
+
*Dawniej też: ''Stanowo Małe'' (i odpowiednio ''Sztanowo'', ''Sztonowo Małe'').
 
*W gwarze: ''Š́tanůfko''.
 
*W gwarze: ''Š́tanůfko''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 35 201: Linia 36 548:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Wcześniej: ''Cieszymowo Wielkie''. Wieś ''Cieszymowo Małe'' obecnie nie istnieje, stąd prawdopodobnie zanik członu "Wielkie" w tym toponimie.
+
*Wcześniej: ''Cieszymowo Wielkie''. Wieś ''Cieszymowo Małe'' obecnie nie istnieje, co uczyniło człon "Wielkie" zbytecznym (oficjalnie pozbyto się go w 2005 r.).
 
*Pierwotna pruska nazwa pola, na którym zbudowano wieś: 1323 ''Wermeno''.
 
*Pierwotna pruska nazwa pola, na którym zbudowano wieś: 1323 ''Wermeno''.
 
*Późniejsza nazwa ''Teschendorf'' (1399 ''Thesimsdorf'', ''Tesmisdorf'') pochodzi od imienia pierwszego właściciela wsi - pół-Słowianina, pół-Prusa ''Cieszyma''. Słowiańska postać tej nazwy się nie zachowała, być może brzmiała ''Cieszymowo'' (jak przyjął KUNM) lub ''Cieszym'' (dop. ''do Cieszymia'').
 
*Późniejsza nazwa ''Teschendorf'' (1399 ''Thesimsdorf'', ''Tesmisdorf'') pochodzi od imienia pierwszego właściciela wsi - pół-Słowianina, pół-Prusa ''Cieszyma''. Słowiańska postać tej nazwy się nie zachowała, być może brzmiała ''Cieszymowo'' (jak przyjął KUNM) lub ''Cieszym'' (dop. ''do Cieszymia'').
Linia 35 301: Linia 36 648:
 
*Dawniej też: ''Mały Bągart'', ''Bągarcik''.
 
*Dawniej też: ''Mały Bągart'', ''Bągarcik''.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Baumgart'' (1521 ''Bongartum'') i druga ''Nameraw'' (1527), pruskiego lub słowiańskiego pochodzenia. Wtórnie w nazwie niem. pojawia się człon ''Klein'', zapewne dla odróżnienia od Bągartu w obecnej gm. Dzierzgoń. Formę pol. ''Namirowo'' (opartej na nazwie źródłowej ''Nameraw''), utrwaloną w przedwojennej tradycji, zawdzięczamy raczej dziewiętnastowiecznym badaczom.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Baumgart'' (1521 ''Bongartum'') i druga ''Nameraw'' (1527), pruskiego lub słowiańskiego pochodzenia. Wtórnie w nazwie niem. pojawia się człon ''Klein'', zapewne dla odróżnienia od Bągartu w obecnej gm. Dzierzgoń. Formę pol. ''Namirowo'' (opartej na nazwie źródłowej ''Nameraw''), utrwaloną w przedwojennej tradycji, zawdzięczamy raczej dziewiętnastowiecznym badaczom.
 +
*W PRNG podawany wariant: ''Borówek''. Zapewne nazwa zmyślona przez powojennych osadników, unikać.
 
*Gwarowo: ''Bůŋgart'', ''Bůŋgarćik''.
 
*Gwarowo: ''Bůŋgart'', ''Bůŋgarćik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 35 476: Linia 36 824:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1306 ''Coltenyn'', ''Koltenynen''.
+
|
 +
*1306 ''Coltenyn'', ''Koltenynen''.
 +
*Takie spolszczenie tej staropruskiej nazwy zawdzięczamy chyba podobieństwu do nazwy miasteczka ''Kołtyniany'', należącego obecnie do Litwy (wcześniej w granicach II RP). Co ciekawe, nie jest to jednak twór KUNM ani "sentyment kresowy" przybyłych tu po wojnie osadników, bowiem polską nazwę ''Kołtyniany'' dla tej miejscowości odnajdujemy w opracowaniach, stworzonych jeszcze przed zakończeniem II Wojny Światowej - u Kohutka oraz na mapie Szaflarskiego z 1945 r. Niewykluczone, że nazwa ta została zaczerpnięta z jakiegoś wcześniejszego źródła, ale nie udało mi się do niego dotrzeć. Z kolei Leyding podaje bliższą pruskiemu oryginałowi formę ''Kolteniny'', ale nie widzę powodu, aby zmieniać nazwę obecną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kornele'''
 
|'''Kornele'''
Linia 35 549: Linia 36 899:
 
|'''Mistembark Wielki'''
 
|'''Mistembark Wielki'''
 
|
 
|
*NMP odnosi tu zapis gwarowy: ''Ńïstembark''. Zapis ten jest o tyle podejrzany, że zdaje się być naznaczony warmińskimi cechami gwarowymi (chociaż wystąpienie tej zmiany na tym terenie również nie jest wykluczone). Istnieje więc możliwość, że zapis ten odnosi się do warmińskiej wsi ''Cerkiewnik'' w gm. Dobre Miasto (p. tam), pol. hist. ''Nisztembark''. Takie niewłaściwe przyporządkowania zapisów gwarowych w NMP się zdarzają. Niemniej, chociaż ryzyko pomyłki istnieje, to nie można też wykluczyć, że zapis jest przyporządkowany poprawnie (jest zresztą nawet objaśniony w haśle, co jest względną rzadkością i sugeruje, że autorzy poświęcili temu zapisowi trochę uwagi), więc upatruję w tym możliwość przywrócenia (lub wprowadzenia) bardziej systematycznego spolszczenia n. niem. Dla "bezpieczeństwa", cechę warmińską usuwam i postuluję tę nazwę w formie ''Mistembark'' (tak samo brzmiała historyczna pol. nazwa ''Starej'' i ''Nowej Kościelnicy'' na Żuławach).
+
*NMP odnosi tu zapis gwarowy: ''Ńïstembark''. Zapis ten jest o tyle podejrzany, że zdaje się być naznaczony warmijskimi cechami gwarowymi (chociaż wystąpienie tej zmiany na tym terenie również nie jest wykluczone). Istnieje więc możliwość, że zapis ten odnosi się do warmijskiej wsi ''Cerkiewnik'' w gm. Dobre Miasto (p. tam), pol. hist. ''Nisztembark''. Takie niewłaściwe przyporządkowania zapisów gwarowych w NMP się zdarzają. Niemniej, chociaż ryzyko pomyłki istnieje, to nie można też wykluczyć, że zapis jest przyporządkowany poprawnie (jest zresztą nawet objaśniony w haśle, co jest względną rzadkością i sugeruje, że autorzy poświęcili temu zapisowi trochę uwagi), więc upatruję w tym możliwość przywrócenia (lub wprowadzenia) bardziej systematycznego spolszczenia n. niem. Dla "bezpieczeństwa", cechę warmijską usuwam i postuluję tę nazwę w formie ''Mistembark'' (tak samo brzmiała historyczna pol. nazwa ''Starej'' i ''Nowej Kościelnicy'' na Żuławach).
 
*Leyding przytacza tu nazwę pol. ''Domaszkowo'', która (według autorów NMP) wywodzi się od nazwiska polskiego mieszkańca wsi, Bernarda ''Domaszka'', wymienianego w księgach czynszowych z 1601 r. Przypuszczam, że Leyding sam utworzył tę nazwę, przeglądając księgi czynszowe.
 
*Leyding przytacza tu nazwę pol. ''Domaszkowo'', która (według autorów NMP) wywodzi się od nazwiska polskiego mieszkańca wsi, Bernarda ''Domaszka'', wymienianego w księgach czynszowych z 1601 r. Przypuszczam, że Leyding sam utworzył tę nazwę, przeglądając księgi czynszowe.
 
*Znajdująca się w pobliżu mała osada ''Nowe Monasterzysko'' jest chyba tworem powstałym po wojnie. Dla konsekwencji, należałoby by ją przechrzcić na ''Nowy Mistembark''.
 
*Znajdująca się w pobliżu mała osada ''Nowe Monasterzysko'' jest chyba tworem powstałym po wojnie. Dla konsekwencji, należałoby by ją przechrzcić na ''Nowy Mistembark''.
Linia 35 581: Linia 36 931:
 
|'''Piaski Morąskie'''
 
|'''Piaski Morąskie'''
 
|Stary Dzierzgoń
 
|Stary Dzierzgoń
|2
+
|2*
 
|''Sandhof''
 
|''Sandhof''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|(Piaski)
|
+
|Według PRNG, nazwa bywa używana i bez dookreślenia, co wydaje się naturalniejsze (chociaż może sprawiać problemy natury praktycznej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Podwiejki'''
 
|'''Podwiejki'''
Linia 35 880: Linia 37 230:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Krzyżanki''. Ta niehistoryczna postać została wprowadzona przez Komisję z niewiedzy - nie zauważono, że miejscowość ta miała już wcześniej spolszczoną nazwę ''Krzyżówki'', zaświadczoną w gwarze oraz dokumencie Semraua z 1928 r. Dzisiaj obie nazwy bywają w użyciu, trzeba więc tępić niepoprawny wariant ''Krzyżanki''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Krzyżanki'' (tak oficjalnie do 1983 r.). Ta niehistoryczna postać została wprowadzona przez Komisję z niewiedzy - nie zauważono, że miejscowość ta miała już wcześniej spolszczoną nazwę ''Krzyżówki'', zaświadczoną w gwarze oraz dokumencie Semraua z 1928 r. Choć w 1983 r. naprosotowano ten błąd, to niepoprawny wariant "Krzyżanki" wciąż okazjonalnie pokutuje w użyciu. Należy go tępić.
 
*Gwarowo: ''Kʳšiž́ůfki''.
 
*Gwarowo: ''Kʳšiž́ůfki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 35 891: Linia 37 241:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie: ''Łazy''. Wtórnie spotykane formy ''Lasy'', ''Lazy'', ''Laza''.
 
*Pierwotnie: ''Łazy''. Wtórnie spotykane formy ''Lasy'', ''Lazy'', ''Laza''.
*Najstarsze zapisy: 1392, 1394 ''Lasen''; 1404 ''Lasin''; 1411 ''Laze''. Formy te są mocno niejednoznaczne, niemniej uważa się, że postać pierwotna to ''Łazy''. W późniejszym użyciu różne formy, jednak dokumenty z czasów polski szlacheckiej pokazują, że jeszcze w XVII w. używano formy ''Łazy''. Przeważająca w przedwojennej literaturze postać ''Lasy'', po wojnie zatwierdzona jako oficjalna, jest raczej wynikiem złej rekonstrukcji XIX-wiecznych badaczy (zbyt dosłowne potraktowanie form źródłowych). Uważam więc, że warto tę nazwę naprostować na poprawne ''Łazy'' (chociaż nie można też "potepić" gwarowej postaci ''Laza'').
+
*Najstarsze zapisy: 1392, 1394 ''Lasen''; 1404 ''Lasin''; 1411 ''Laze''. Formy te są mocno niejednoznaczne, niemniej uważa się, że postać pierwotna to ''Łazy''. W późniejszym użyciu różne formy, jednak dokumenty z czasów polski szlacheckiej pokazują, że jeszcze w XVII w. używano formy ''Łazy'' (która zresztą nawet dziś jest notowana przez PRNG jako wariantywna). Przeważająca w przedwojennej literaturze postać ''Lasy'', po wojnie zatwierdzona jako oficjalna, jest raczej wynikiem złej rekonstrukcji XIX-wiecznych badaczy (zbyt dosłowne potraktowanie form źródłowych). Uważam więc, że warto tę nazwę naprostować na poprawne ''Łazy'' (chociaż nie można też "potepić" gwarowej postaci ''Laza'').
 
*Gwarowo: ''Laza'' (r. żeński, do ''Lazi'')
 
*Gwarowo: ''Laza'' (r. żeński, do ''Lazi'')
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 35 910: Linia 37 260:
 
|niemieckie (może hybryda?)
 
|niemieckie (może hybryda?)
 
| --
 
| --
|Według Górnowicza nazwa ''Losendorf'' jest hybrydą i pierwotnie brzmiała *''Łoźno'' (gdzie -''dorf'' jest dostawką). Niemniej, brak takich dowodów w dokumentach. Nie jest też wykluczone, że nazwa ta jest w całości niemiecka (odosobowego pochodzenia). Chyba nie ma co postulować zmiany nazwy na coś tak hipotetycznego, zwłaszcza że nazwa ''Łoza'' ma pewną swoją tradycję - pojawia się już w SGKP jako "prawdopodobna" pierwotna polska nazwa tej wsi. Co prawda jest to również "strzał w ciemno", ale jednak zaistniał w historii i trudno się dziwić, że KUNM przyjął nazwę w takiej formie.
+
|
 +
*Według Górnowicza nazwa ''Losendorf'' jest hybrydą i pierwotnie brzmiała *''Łoźno'' (gdzie -''dorf'' jest dostawką). Niemniej, brak takich dowodów w dokumentach. Nie jest też wykluczone, że nazwa ta jest w całości niemiecka (odosobowego pochodzenia). Chyba nie ma co postulować zmiany nazwy na coś tak hipotetycznego, zwłaszcza że nazwa ''Łoza'' ma pewną swoją tradycję - pojawia się już w SGKP jako "prawdopodobna" pierwotna polska nazwa tej wsi. Co prawda jest to również "strzał w ciemno", ale jednak zaistniał w historii i trudno się dziwić, że KUNM przyjął nazwę w takiej formie.
 +
*Nieoficjalnie też ''Łosiewo'', co jest już powojenną adaptacją n. niemieckiej. Forma urzędowa lepsza.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Malewo'''
 
|'''Malewo'''
Linia 35 940: Linia 37 292:
 
|Gwarowo: ''Novitark''.
 
|Gwarowo: ''Novitark''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Olszówka'''
+
|'''Olszak'''
 
|Stary Targ
 
|Stary Targ
|4
+
|1
 
|''Ellerbruch''
 
|''Ellerbruch''
 
|niemieckie (kalka z pol.?)
 
|niemieckie (kalka z pol.?)
|'''Olszak'''
+
| --
 
|
 
|
*Oficjalna forma ''Olszówka'' uchodzi za formę sztuczną, wymyśloną przez Kętrzyńskiego i stale powielaną przez nowszych autorów. Formę tę po wojnie bezmyślnie przyjęła KUNM, nie wiedząc o zaświadczonej w gwarze oraz źródłach (dokument z 1818 r.) ludowej formie ''Olszak''. Jest to wpadka, którą należy naprawić. Co prawda, forma ''Olszak'' podobno funkcjonuje również dziś (jako n. oboczna), ale nazwą oficjalną pozostaje forma ''Olszówka'' (taka forma widnieje na tabliczce wjazdowej do wsi). Należy to zmienić.
+
*Do 1983 r. oficjalnie ''Olszówka''
 +
*Obowiązująca do 1983 r. (i często używana do dziś) forma ''Olszówka'' uchodzi za formę sztuczną, wymyśloną przez Kętrzyńskiego i stale powielaną przez nowszych autorów. Formę tę po wojnie bezmyślnie przyjęła KUNM, nie wiedząc o zaświadczonej w gwarze oraz źródłach (dokument z 1818 r.) ludowej formie ''Olszak''. Chociaż w urzędowych spisach poprawiono tę wpadkę i od 1983 r. wieś oficjalnie nazywa się ''Olszak'', to "stara" nazwa wciąż pozostaje w szerokim użyciu (widnieje m.in. na tabliczce wjazdowej do wsi). Należy ją bezwzględnie wyrugować.
 
*Według Górnowicza to polska nazwa ''Olszak'' jest formą pierwotną, a forma niemiecka - jej kalką.
 
*Według Górnowicza to polska nazwa ''Olszak'' jest formą pierwotną, a forma niemiecka - jej kalką.
 
*Gwarowo: ''Olš́ak'' (na ''Olš́aku'').
 
*Gwarowo: ''Olš́ak'' (na ''Olš́aku'').
Linia 35 984: Linia 37 337:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Staritark''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Starygród''.
 +
*Gwarowo: ''Staritark''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szropy'''
 
|'''Szropy'''
Linia 35 998: Linia 37 353:
 
*Gwarowo: ''Šrůpi''.
 
*Gwarowo: ''Šrůpi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Śledziówka Mała'''
+
|'''Śledziówka'''
 
|Stary Targ
 
|Stary Targ
 
|1
 
|1
|''Klein Heringshöft''
+
|''Heringshöft''
|niemieckie
 
| --
 
|Patrz niżej.
 
|- align=center
 
|'''Śledziówka Wielka'''
 
|Stary Targ
 
|1
 
|''Groß Heringshöft''
 
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2005 r. dwie miejscowości: ''Śledziówka Wielka'' (niem. ''Groß Heringshöft'') i ''Śledziówka Mała'' (niem. ''Klein Heringshöft''), które postanowiono połączyć w jedno.
 
*Spolszczenie ''Śledziówka'' bardzo stare, zaświadczone już w XVI w.
 
*Spolszczenie ''Śledziówka'' bardzo stare, zaświadczone już w XVI w.
*Gwarowo: ''Duž́a Š́leǯ́ůfka''.
+
*Gwarowo: ''(Duž́a) Š́leǯ́ůfka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Telkwice'''
 
|'''Telkwice'''
Linia 36 194: Linia 37 542:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Gronajno'', ''Grunajno'', ''Grunowo''.
+
*Dawniej też: ''Gronajno'', ''Grunajno'', ''Grunowo''. Wariant pierwszy widnieje w PRNG do dziś.
 
*Gwarowo: ''Grunai̯no''.
 
*Gwarowo: ''Grunai̯no''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 37 132: Linia 38 480:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Rakowiec Mały'''
 
|'''Rakowiec Mały'''
|Po więcej wyjaśnień, p. niżej ''Rakowiec''.
+
|Po więcej wyjaśnień, p. niżej ''Rakowiec''. Historyczna forma bywa używana do dziś jako ''Mały Rakowiec'' (tak w PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rakowiec'''
 
|'''Rakowiec'''
Linia 37 335: Linia 38 683:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Po wojnie ''Nowotki'' (nazwa wprowadzona przez KUNM). Nazwa ta uchodziła za nadaną na cześć Marcelego Nowotki, polskiego komunisty. Nazwa ''Halinowo'' obowiązuje od niedawna (kiedy dokładnie?).
+
|Według ustaleń KUNM: ''Nowotki''. Nazwa ta uchodziła (niekoniecznie słusznie) za nadaną na cześć Marcelego Nowotki, polskiego komunisty. Używaną ''de facto'' nazwą osady jest ''Halinowo'', jednak formy tej nigdy nie zatwierdzono urzędowo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jakubowo'''
 
|'''Jakubowo'''
Linia 37 359: Linia 38 707:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Kau̯dovo''.
+
|
 +
*Gwarowo: ''Kau̯dovo''.
 +
*Na niektórych mapach miejscowość oznaczana jako ''Kałdinia'' (Kałdynia?). Forma z pewnością przeinaczona, chociaż nie jestem pewien, czy przez osadników czy kartografów.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamienna'''
 
|'''Kamienna'''
Linia 37 461: Linia 38 811:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|Nieistniejący już przystanek kolejowy nosił nazwę ''Pólko Pomorskie''. Niektórzy nazywają tę wieś tak do dziś, jednak dookreślenie to jest nieurzędowe i zbyteczne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Raniewo'''
 
|'''Raniewo'''
Linia 37 486: Linia 38 836:
 
|(Rodówko)
 
|(Rodówko)
 
|U przedwojennych raczej ''Rodówko''.
 
|U przedwojennych raczej ''Rodówko''.
 +
|- align=center
 +
|'''Stańkowo'''
 +
|Prabuty
 +
|1
 +
|''Riesenwalde''
 +
|hybryda (prus. + niem.)
 +
| --
 +
|Pierwotnie: ''Stanko'', ''Stanconis'' (1330), na której to podstawie XIX-wieczni badacze (prawdopodobnie Kętrzyński) utworzyli postać spolszczoną ''Stańkowo'', którą ostatecznie zatwierdził KUNM. Nazwa niemiecka (również znana od XIV w.: 1342 ''Resenwalde'') jest pochodną od pruskiej nazwy Prabut (''Rēzija''), po więcej wyjaśnień zob. tam.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stary Kamień'''
 
|'''Stary Kamień'''
Linia 37 730: Linia 39 088:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wadkeim'', ''Großwadkeim''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wadkeim'', ''Großwadkeim''.
 
*1236 ''Wadekowicz'', 1347 ''Wayadekayme'', 1400 ''Wadekewicz'', 1401 ''Wadekaym''. Nazwa słowiańska współistniała z pruską, o tym samym rdzeniu. W czasach hitlerowskich wprowadzono urzędowo nazwę nawiązującej do starej formy pruskiej.
 
*1236 ''Wadekowicz'', 1347 ''Wayadekayme'', 1400 ''Wadekewicz'', 1401 ''Wadekaym''. Nazwa słowiańska współistniała z pruską, o tym samym rdzeniu. W czasach hitlerowskich wprowadzono urzędowo nazwę nawiązującej do starej formy pruskiej.
*Dawniej zwykle z dookreśleniem ''Wielkie'' (w zestawieniu z Watkowicami Małymi).
+
*Dawniej zwykle z dookreśleniem ''Wielkie'' (w zestawieniu z Watkowicami Małymi), w użyciu lokalnym - ''Duże''.
 
*Gwarowo: ''Duž́e Vatkovi̯ice''.
 
*Gwarowo: ''Duž́e Vatkovi̯ice''.
 
|- align=center
 
|- align=center

Aktualna wersja na dzień 12:36, 2 maj 2020

(Jako, że projekt jest "poważny" i z założenia ma przemówić do szerszego grona, pisany jest w języku radopolskim)

Wstęp

Lepszy wstęp w budowie, to dopiero zaczątek.

Poniższy projekt (wyłącznego autorstwa użytkownika Dynozaura) jest próbą swoistego rozliczenia działalności powojennej Komisji Ustalania Nazw Miejscowości na obszarze zagarniętej przez Polskę po II Wojnie Światowej części Prus (dawnych Prus Wschodnich). Celem projektu jest przyjrzenie się nazwie każdej, nawet najmniejszej miejscowości na tym obszarze i ustalenie, jak nazywała się dana miejscowość przed wojną i skąd pochodziła jej nazwa, czy istnieje jakaś wcześniejsza polska nazwa dla danej miejscowości, czy nazwa ustalona po wojnie ma uzasadnienie historyczne itp. Dla nazw uznanych za sztuczne i niezgodne z tradycją podane są propozycje zmiany nazwy (najczęściej będące polską nazwą używaną przed wojną przez Warmiaków i Mazurów). Mimo to, bezpośrednim celem projektu nie jest wprowadzenie od zaraz reformy nazewniczej w regionie, a raczej wywołanie dyskusji na temat historii obowiązujących nazw miejscowych w regionie i sztucznym pochodzeniu niektórych z nich, a także nad zasadnością wprowadzenia pewnych zmian (zwłaszcza w przypadku miejscowości, których obecne nazwy mają charakter jawnie sztuczny, ideologiczny i nieraz zaciemniający historię miast).

Wszystkie obowiązujące nazwy miejscowości oceniane są w sześciopunktowej skali, podanej w kolumnie "typ nazwy".

  • 1 - nazwy typu "1" to nazwy, które istniały w języku polskim już przed wojną, a po wojnie zostały przyjęte w niezmienionej formie. Zasadność tych nazw nie budzi najmniejszej wątpliwości, więc nie kwalifikują się one do żadnej zmiany.
    • Nazwy, do których po wojnie dodano dookreślenia oznaczone są gwiazdką jako 1*. Dookreślenia te są ahistoryczne, jednak bywa, że są "złem koniecznym", bez którego trudno byłoby się obyć. Zasadność każdego z tych dookreśleń powinna być przedmiotem indywidualnego rozpatrzenia.
  • 2 - nazwy typu "2" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw, ale których nazwy ustalone po wojnie są absolutnie poprawnymi i naturalnie brzmiącymi spolszczeniami nazw pierwotnych, dlatego też nazwy te również nie kwalifikują się do zmiany.
  • 3 - nazwy typu "3" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy przedwojenne były czysto niemieckie, genetycznie młode, nie posiadające żadnego starszego pruskiego odpowiednika, a po wojnie przyjęto dla nich całkowicie nowe polskie nazwy, nie nawiązujące w żaden sposób (lub nawiązujące bardzo odlegle) do nazw niemieckich. Takie nazwy są uznane za mało wartościowe, dlatego też według autora nie ma sensu ich zmieniania, gdyż byłoby to zwyczajne zastąpienie jednego neologizmu drugim. Dlatego też w imię "świętego spokoju" nie warto mieszać w takich nazwach.
  • 4 - nazwy typu "4" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy, ale nazwy przyjęte po wojnie różnią się od nich. Mimo to, nie są one całkowicie sztuczne - tzn. posiadają jakieś uzasadnienie historyczne lub różnią się od nazw tradycyjnych jedynie niuansami. Mimo to, nazwy te jako odbiegające od tradycji są uważane za kwalifikujące się do zmiany (jednak są to przypadki mniej priorytetowe niż we dwu poniższych grupach). Właściwe przedwojenne odpowiedniki tych nazw podano w kolumnie "propozycja zmiany nazwy".
  • 5 - nazwy typu "5" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy powojenne nie kwalifikują się do grupy 2 (jako, że nie oddają w żaden sposób [tudzież oddają odlegle i/lub niepoprawnie] nazwy przedwojennej) ani do grupy 3 (np. zniszczono nazwę pruską, są niepoprawne słowotwórczo lub zostały uznane za w jakiś sposób szkodliwe dla historii [np. są chrztami pseudodzierżawczymi - tzn. zostały fikcyjnie nazwane od jakiegoś imienia, lub też są nazwami "propagandowymi", nacechowanymi ideologicznie]). Dla takich nazw proponowane są w kolumnie "propozycja zmiany nazwy" nowe spolszczenia nazw pierwotnych, ustalone przez autora (a czasami pochodzące z okresu krótko po wojnie, przed ostatecznym ustaleniem nazewnictwa).
  • 6 - nazwy typu "6" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy i od których celowo po wojnie odstąpiono w celu nadania nowego chrztu nazewniczego. Takie nazwy mają charakter całkowicie sztuczny, nierzadko też propagandowy (dotyczy to przede wszystkim nazw nadanych na cześć jakiejś postaci historycznej, zwykle polskojęzycznych regionalnych działaczy narodowościowych - m.in. Kętrzyn od nazwiska Wojciecha Kętrzyńskiego, Giżycko od Gustawa Gizewiusza itp.) i są uznane za kwalifikujące się do zmiany w pierwszej kolejności. W rubryce "propozycja zmiany nazwy" podane są naturalne przedwojenne odpowiedniki tych nazw.

Nazwy typu 1, 2, 3 są uznane za niekwalifikujące się do zmiany. Dla nazw typu 4, 5, 6 wysokość wartości liczbowej wyraża priorytet wprowadzenia zmiany - im wyższa wartość, tym bardziej należałoby się zastanowić nad zmianą.

Wykaz nazw

Województwo warmińsko-mazurskie

Powiat elbląski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Elbląg Elbląg (miasto) 1 Elbing starożytne (pruskie lub gockie) --
  • Dawniej też: Elbiąg, Olbiąg (staropolskie wersje nazwy miasta, używane w XV-XVII w.).
  • Nazwa miasta bierze swój początek od przepływającej przez miasto rzeki Elbląg, zaświadczonej już w 890 r. jako Ilfing (w relacjach angielskiego kupca Wulfstana). Jest to jeden z tych pradawnych hydronimów, których etymologii nie sposób ustalić, chociaż powszechnie uważa się tę nazwę za staropruską (aczkolwiek istnieją alternatywne teorie, np. o gockim pochodzeniu). Od XIII w. nazwa przybiera już formę Elbing i funkcjonuje jako nazwa miasta. Przejściowo (zwłaszcza w XIV w.) pojawiają się zmodyfikowane formy niem. typu Elwing lub Melbing (to drugie przez absorpcję przyimka?). Spolszczone formy nazwy miasta pojawiają się od XV w., początkowo w formie Olbiąg, następnie Elbiąg, a od XVII w. już dzisiejszy Elbląg (ze wstawnym -l-, wynikającym z asymilacji na odległość).
  • Staropruska osada Truso (właściwie prus. Drūsa - postać "Truso" to forma wzięta żywcem z zapisków historycznych, ustaliła się w użyciu za sprawą historyków), uważana za "protoplastę" Elbląga, wzięła swoją nazwę bezpośrednio od jeziora Drużno, nad którym leży (zob. niżej Drużno w gm. wiejskiej Elbląg).
Bielany Elbląg (miasto) 2 Bieland niemieckie --
  • Dawniej Bielany Małe i Wielkie (niem. Klein i Groß Bieland).
  • Powojenna nazwa polska oprócz tego, że naśladuje fonetycznie nazwę niemiecką, zdaje się również nawiązywać do warszawskich Bielan (byłaby to jedna z wielu nazw w toponimii Elbląga, nawiązujących do Warszawy).
Dąbrowa Elbląg (miasto) 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Dębica Elbląg (miasto) 1~4 Dambitzen odosobowe (słowiańskie) (Dębice) Nazwa dzielnicy (dawnej wsi, kojarzonej głównie z jej centralnym punktem - dużym cmentarzem komunalnym) pokutuje wśród miejscowych w formie Dębica. Formą urzędową, ponadto zwykle pojawiającą się w opracowaniach przedwojennych, są jednak Dębice.
Drewnik Elbląg (miasto) 2~3 Drewshof niemieckie --
  • W potocznym użyciu także: Zajazd.
  • N. niem. od nazwiska właściciela, Albrechta Drewesa. Przyjęta po wojnie nazwa nawiązuje (z adideacją) do I członu n. niem.
  • Okresowo majątek nosił następujące oboczne nazwy (od nazwisk kolejnych właścicieli): Stolzenhof (1644), Cudinenhof (XVII w.), Brodowskihof (1766), Reinshof (XVIII w.). Z nazwy Brodowskihof można było skorzystać i ustalić nazwę tej wsi (obecnie dzielnicy Elbląga) jako Brodowskie lub Brodowo. Niemniej, trzeba pamiętać, że jest to i tak typowo niemiecki twór (jedynie utworzony od polsko brzmiącego nazwiska), w dodatku mocno efemeryczny - związany ściśle z okresem, w którym właścicielem majątku był Brodowski.
Jelenia Dolina Elbląg (miasto) 3 Hirschkrug niemieckie -- Nie lepiej byłoby użyć dokładnego tłumaczenia n. niem. Jelenia Karczma?
Krasny Las Elbląg (miasto) 4 Schönwalde niemieckie Szynwałd
  • Spolszczenie Szynwałd pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
  • Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: Alt Schönwalde (po wojnie Pięknolas) i Neu Schönwalde (po wojnie Krasny Las).
  • Nazwa wariantowa (notowana w PRNG): Czarnolesie. Jest to jeden z wariantów, utrwalonych w mowie ludności napływowej krótko po wojnie.
Modrzewina Elbląg (miasto) 2 Lärchwalde niemieckie --
Nowe Pole Elbląg (miasto) 2 Neustädterfeld niemieckie (Nowomiejskie Pole) Obocznie można też spotkać formę Nowomiejskie Pole (zwłaszcza w opracowaniach historycznych), będącą dokładnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej (i mającą lepsze uzasadnienie historyczne - ta część miasta była niegdyś polem, należącym do elbląskiego Nowego Miasta).
Próchnik Elbląg (miasto) 6 Dörbeck niemieckie Dyrbek
  • Oboczna n. niem. Dorrebach, Dürrebach (XIV w.) - wysokoniemiecki odpowiednik późniejszej n. urzędowej.
  • U Kohutka: Dyrbek. Co prawda, jest to bardzo "mechaniczne" spolszczenie n. niemieckiej (być może zaczerpnięte z którejś z map, na których opierał się Kohutek), ale chyba i tak wartościowsze od współczesnego "chrztu" (ponadto, nazwę Dyrbek nosi jeden z dopływów Sanu, więc nie jest to forma zupełnie obca językowi polskiemu). Warto też nadmienić, że krótko po wojnie ludność napływowa używała dla tej wsi (dziś części Elbląga) podobnej formy Dorobek, która jest adideacją n. niem.
  • Popegeerowska osada Leszków (dziś część Elbląga) wydzielona z Próchnika.
Rubno Wielkie Elbląg (miasto) 2~3 Groß Röbern niemieckie --
  • Historyczne (XVI-XVIII w.) niem. nazwy dworu - Sprengelshof, Jacobsonshof, Rittersdorfshof, od nazwisk kolejnych właścicieli. Od 1772 notowana n. Röbern (n. niem., odimiennego pochodzenia - może przeniesione?), powojenną nazwę Rubno można uznać za w pewien sposób nawiązującą brzmieniowo do oryginału.
Stagniewo Elbląg (miasto) 4 Stagnitten pruskie Stagnity
  • Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako Stagnity (MPol Nr A-134, s. 1065), co ma tradycję użycia przedwojennego (SGKP tom II, s. 855, także w wersji kaszubskiej u Ceynowy). Obecnie używana forma Stagniewo (co ciekawe, w urzędowych spisach wciąż widnieją Stagnity - jednak nikt praktycznie tej formy dziś nie używa) jest wynikiem powojennego przeinaczenia i należałoby ją znów naprostować na tradycyjne Stagnity, aby w pełni oddać pruskie pochodzenie tej nazwy.
  • 1300 Stangenita, Stangnite; 1307 Stangenite; 1316 Stangnite. Nazwa pruska, okresowo z niem. sufiksami -hof, -gut (1457 Stangnetenhof, 1568 Stangnetengut).
Stawnik Elbląg (miasto) 2 Klein Teichhof niemieckie -- Oboczne nazwy niem.: Wangenheimshof, Brandshöfchen (daty?). Zapewne od nazwisk różnych właścicieli majątku.
Warszawskie Przedmieście Elbląg (miasto) 5 Spittelhof niemieckie Surwajty
  • Według ustaleń KUNM: Warszawskie (bez II członu).
  • Pierwotna, pruska nazwa majątku Spittelhof (a późniejszej części Elbląga) brzmiała Surweyte (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (co jest podwójnym nawiązaniem - odwołuje się zarówno do geograficznego położenia dzielnicy [jest to ta część Elbląga, do której się wjeżdża od strony Warszawy], a także do licznie osiadłych po II Wojnie Światowej w Elblągu warszawiaków). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie Surwajty.
Winnica Elbląg (miasto) 2 Weingarten niemieckie --
Witoszewo Elbląg (miasto) 3 Wittenfelde niemieckie --
Zakrzewo Elbląg (miasto) 6 Groß Wesseln niemieckie (nazwiskowe) Wesołowo Nazwa majątku (późniejszej dzielnicy Elbląga) Groß Wesseln pochodzi od nazwiska właściciela Wessel. Istnieje jednak przedwojenne spolszczenie Wesołowo (Chojnacki). Po wojnie dzielnicę tę (dawny majątek) nazwano urzędowo Zakrzewo. Niemniej, warto wrócić do starszej n. pol. (już samo jej istnienie jest faktem wartym odnotowania).
Zawada Elbląg (miasto) 3 Pangritz-Kolonie niemieckie (nazwiskowe) --
Zawodzie Elbląg (miasto) 5 Wansau pruskie? Wąsowo Trudno mi powiedzieć, od czego mogłaby się wywodzić oryginalna nazwa tej dzielnicy. Brzmi niezbyt niemiecko, może więc ma pruskie pochodzenie? Tak czy inaczej, daje się łatwo przełożyć na polską fonetykę jako Wąsowo i w taką formę postulowałbym wprowadzić, w miejsce "Zawodzia" (które odnosi się do położenia dzielnicy po drugiej stronie rzeki Elbląg, jednak nie jest to nazwa uzasadniona historycznie).
Młynary Młynary 1 Mühlhausen niemieckie -- Dawniej też: Miłuza
Pasłęk Pasłęk 1 Preußisch Holland niemieckie --
  • Dawniej też: Holąd Pruski.
  • W literaturze przedwojennej współistnieją dwa warianty nazwy tego miasta - Holąd Pruski (spolszczenie nazwy niemieckiej, najprawdopodobniej ludowe. Sama nazwa odnosi się do holenderskiego [menonickiego] osadnictwa w regionie), a także Pasłęk - spolszczenie pierwotnej pruskiej nazwy tego miejsca (dok. 1267 Pazluch, rekonstr. Pāistlauks). Po wojnie zdecydowano się zastosować ten drugi, staropruski wariant.
Tolkmicko Tolkmicko 1 Tolkemit pruskie -- Dawniej też: Tolkomicko.
Adamowo Elbląg 3 Ellerwald 2. Trift niemieckie (Olszyna II)
  • Przed wojną miejscowości znane dziś jako Władysławowo, Adamowo, Kazimierzowo, Janowo i Józefowo były częścią jednego sołectwa zwanego Ellerwald. Po wojnie wszystkie pięć osad ochrzczono ahistorycznymi nazwami, pochodzącymi od imion, czyniąc związek pomiędzy nimi mniej przejrzystym.
  • Krótko po wojnie stosowano dla całego sołectwa nazwy Olszyna (wg propozycji Instytutu Bałtyckiego, z numerkami jako Olszyna I, Olszyna II itd.) i Zaścianek (potocznie, n. łączyła się z obecnymi nazwami odimiennymi - Zaścianek-Adamowo, Zaścianek-Kazimierzowo itp.). Z kolei na mapie z 1947 r. na miejscu Adamowa widnieje nazwa Olszanki (jednak nie znajduję potwierdzenia, aby taka nazwa funkcjonowała w terenie). Można by rozważyć powrót do jednolitej nazwy dla całego historycznego sołectwa tak, aby podkreślić historyczne związki między tymi miejscowościami.
Batorowo Elbląg 5 Neu Terranova łacińskie Nowe Nowakowo
  • Patrz też niżej: Nowakowo.
  • Według ustaleń KUNM: Nowe Nowakowo. Forma Batorowo ustaliła się mimo tych ustaleń. Jest to nazwa nacechowana ideologicznie (nawiązanie do Stefana Batorego), która ponadto zrywa historyczny związek tej wsi z sąsiednim Nowakowem (przed wojną wsie nosiły powiązane nazwy). Uważam, że warto wrócić do nazw ustalonych przez KUNM, nawet jeżeli nie ma dla tej miejscowości przedwojennej tradycji.
  • Osada Nowe Batorowo jest tworem nowym, wydzielonym z Batorowa.
Bielnik Elbląg 5 Kraffohlsdorf niemieckie Krafuł Wieś wzięła nazwa od kanału Kraffohlkanal, dziś znanego jako "Kanał Jagielloński" (nazwa wprowadzona po wojnie). Dawniej nazwę tego kanału spolszczano jako Krafuł lub Kanał Krafulski (i tę nazwę wypadałoby przywrócić) i wydaje się logiczne, aby tak samo zwała się nazwana od niego wieś.
Bogaczewo Elbląg 3 Güldenboden niemieckie --
Chlewki Elbląg 3 Melkhof niemieckie --
Czechowo Elbląg 2 Böhmischgut niemieckie --
Dłużyna Elbląg 4~5 Langenreihe niemieckie Długi Rząd U Leydinga: Długi Rząd. Nazwa ta jest dokładniejszym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej. Taką samą spolszczoną nazwę nosiła osada o identycznej n. niem. koło Ząbrowa, gm. Stare Pole (po wojnie Długoszewo - dziś miejscowość ta nie istnieje). Dlatego też takie spolszczenie wydaje się być naturalne.
Druzieńska Karczma Elbląg 2 Rohrkrug niemieckie (Druska Karczma)
  • Oboczne nazwy niemieckie: Drausenkrug (stąd n. obecna), Lauenkrug.
  • Kwestia przymiotnika od nazwy jeziora Drużno~Druzno (p. niżej) jest kwestią sporną - w Elblągu istnieje ulica Druska, jednak w obiegu można też spotkać formy druzieński (w tym toponimie, a także w nazwie nieistniejącej już miejscowości Druzieńska Kępa) i drużyński. Osobiście jestem zwolennikiem formy druski, gdyż zachowuje ona najstarszy typ słowotwórczy, niemniej jest to kwestia arbitralna.
Drużno Elbląg 2 Drausenhof hybryda (prus. + niem.) --
  • Istnieje spór o to, czy położone nieopodal Elbląga jezioro powinno nazywać się Druznem czy Drużnem. Spór jest zasadniczo arbitralny - formy te są używane zamiennie od dawna. Sama nazwa jeziora jest pochodzenia staropruskiego i pierwotnie brzmiała Drūsa. Tak samo nazywał się położony nad jeziorem gród, który z winy historyków nazywamy dziś Truso.
  • Istniejąca obok osada Lisów chyba powstała w czasach PRL.
Gronowo Górne Elbląg 1* Grunau Höhe niemieckie (Gronowo) Dookreślenie "Górne" ma na celu odróżnienie tej miejscowości od innych miejscowości o nazwie "Gronowo" (a jest to mocno rozpowszechniony toponim w tym regionie). Co prawda nie jest ono częścią przedwojennej polskiej nazwy tej wsi, to w tym wypadku można je usprawiedliwić obecnością członu Höhe (w spolszczeniach zwyczajowo pomija się ten dodatek) w niemieckim odpowiedniku.
Helenowo Elbląg 5 Stutthof niemieckie Szczutowo
  • Według ustaleń KUNM: Szczutowo.
  • Porównując mapy współczesne z niemieckimi, wygląda na to, że obecna miejscowość Helenowo odpowiada przedwojennej osadzie Stutthof (nie mylić ze Sztutowem przy Mierzei), aczkolwiek w jej skład wchodzi też część dawnego Władysławowa (Ellerwald 1. Trift). Sama nazwa Helenowo ma charakter potoczny - krótko po wojnie była używana jako nazwa obecnego Władysławowa (często jako Zaścianek-Helenowo) i po jej odrzuceniu przez KUNMowską standardyzację, przeniesiono ją na tę osadę. Uważam jednak, że warto przywrócić urzędową nazwę Szczutowo (nawet jeżeli ta nigdy nie funkcjonowała w terenie), jako nawiązującą fonetycznie do n. niemieckiej. Forma Helenowo, choć wpisuje się w lokalny trend (powojennych) nazw odimiennych, sama w sobie jest ahistoryczna. Nazwa Szczutowo wydaje się wartościowsza.
Jagodno Elbląg 5 Wogenap pruskie Wognap
  • Do 1999 r. urzędowo Jagodna (tak ustaliła KUNM - dawniej dwie miejscowości Jagodna Wielka i Mała). Forma ta bywa używana do dziś.
  • Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. jagodowa rzeka). Ustalona po wojnie nazwa Jagodno/Jagodna nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - Wognap, do Wognapia, w Wognapiu.
Janowo Elbląg 3 Ellerwald 4. Trift niemieckie (Olszyna IV) Patrz wyżej: Adamowo.
Janów Elbląg 4 Hansdorf niemieckie Hanuszowo Do 1999 roku wieś nazywała się oficjalnie Lipniki, nazwę zmieniono urzędowo na Janów (co stanowi nawiązanie znaczeniowe do nazwy pierwotnej). W obiegu podobno funkcjonują obie formy. Żadna z tych form nie jest jednak oryginalnym, przedwojennym spolszczeniem nazwy tej miejscowości, która brzmiała Hanuszowo i w takiej formie należałoby ją przywrócić.
Józefowo Elbląg 3 Ellerwald 5. Trift niemieckie (Olszyna V) Patrz wyżej: Adamowo.
Karczowizna Elbląg 2 Rodland niemieckie --
Kazimierzowo Elbląg 3 Ellerwald 3. Trift niemieckie (Olszyna III)
  • Do 2002 r. oficjalnie Kazimierzewo (taką postać ustaliła KUNM), chociaż formy obecnej używano potocznie dużo wcześniej.
  • Patrz wyżej: Adamowo.
Kępa Rybacka Elbląg 1 Fischerskampe niemieckie --
Kępiny Wielkie Elbląg 5 Zeyersniederkampen hybryda (prus. + niem.) Surokępy Dolne Człon Zeyers- w nazwie niemieckiej odnosi się do wsi Zeyer (dziś Kępki, pow. nowodworski, gm. Nowy Dwór Gd.), za którą kryje się staropruski hydronim Sura. Z tego powodu warto by zachować ten źródłosłów w nazwie polskiej. Proponowana nazwa Surokępy zachowuje zarówno prus. hydronim, jak i człon Kampe = kępa, odzwierciedlony w nazwie obecnej. Dookreślenia Małe, Wielkie zostały zastąpione przez Dolne, Górne lepiej odpowiadające -nieder- i -vorder- w nazwach niemieckich.
Klepa Elbląg 1 Kleppe pruskie -- Nazwa pochodzi od nazwy rzeczki (prawdopodobnie pruskiego pochodzenia), spolszczenie Klepa podaje już SGKP (w kontekscie rzeczki).
Komorowo Żuławskie Elbląg 5 Kämmersdorf niemieckie Poszusty
  • Pierwotnie: Passiauxten, Panschaiesten (1321). Nazwa pruska, aczkolwiek niełatwa do zrekonstruowania.
  • Nazwa ustalona po wojnie oczywiście oddaje n. niemiecką (z trochę niepotrzebnym dookreśleniem), ale wobec istnienia dla tej wsi pierwotnej pruskiej nazwy, warto byłoby do niej nawiązać. Uważam, że zapisy historyczne dają motywację dla stworzenia spolszczonej formy Poszusty
Krzyż Elbląg 2 Kreutz niemieckie --
Myślęcin Elbląg 4 Meislatein pruskie Myślatyn
  • 1387 Muslatin. Nazwa pochodzenia pruskiego (od n. osobowej Moislot).
  • Przed wojną: Myślatyn. Mimo istnienia tego tradycyjnego spolszczenia, oddającego oryginalną n. pruską, po wojnie przyjęto zmodyfikowaną formę "Myślęcin". Powód tej modyfikacji niejasny, zapewne jest to próba "slawizacji" tego toponimu (wywód od pol. n. os. Myślęta).
Nowakowo Elbląg 2* Alt Terranova łacińskie (Stare Nowakowo)
  • Według ustaleń KUNM: Stare Nowakowo. Opuszczenie pierwszego członu wynika zapewne ze zmiany nazwy Nowego Nowakowa na Batorowo.
  • Zobacz też wyżej: Batorowo. Z przyczyn historycznych, przydałoby się ujednolicić nazwy tych dwóch miejscowości.
Nowina Elbląg 4 Neuendorf Höhe niemieckie Nowa Wieś
  • Przedwojenna polska nazwa brzmi "Nowa Wieś". Możliwe dookreślenie "Górna" (por. Gronowo Górne) dla odróżnienia od innych miejscowości o takiej nazwie.
  • Max Bär przytacza dla wsi dawną nazwę Bandejen (opatruje ją jednak znakiem zapytania), co jest bez wątpienia nazwą pruską. Trudno z pewnością stwierdzić, jaka motywacja historyczna stoi za przekazem Bära, jednak wiadomo, że istniała pruska osada o nazwie Bandeynen (1351), Bandayn (1418) niedaleko Tolkmicka, której domniemane położenie odpowiada mniej więcej wsi Nowinka (niem. Neuendorf-Kämmereidorf) w gm. Tolkmicko (p.). Możliwe więc, że Bär pomylił te dwie podobnie nazwane miejscowości.
Nowotki Elbląg 3 Nogathaffkampen niemieckie (pierwszy człon hydr.) --
  • Wcześniejsza (oboczna?) nazwa niemiecka: Strauchkampen.
  • Niektórzy twierdzą, że nazwa Nowotki pochodzi od nazwiska Marcelego Nowotki - może więc warto by pomyśleć o rewizji tej nazwy?
  • Z Nowotek sztucznie wydzielono miejscowość Cieplice.
Nowy Dwór Elbląg 2 Neuguth niemieckie --
Pasieki Elbląg 5 Bartkamm pruskie Bartkajmy Nazwa pochodzenia pruskiego (1411 Bartkaym). Jak można było ją zniszczyć?!
Pilona Elbląg 2 Plohnen pruskie --
  • 1349 Pylon.
  • U Ceynowy Ploné (Plony), ale chyba nie jest to wartościowy przekaz. Obecna postać nazwy z pewnością lepiej odzwierciedla pruski oryginał. Z drugiej strony, ciekawy jest fakt, że sąsiedni PGR Nowa Pilona widnieje na niektórych mapach jako Nowe Plony.
Nowa Pilona Elbląg 2 Neu Plohnen pruskie --
  • Potocznie także: Nowe Plony.
  • Patrz wyżej: Pilona.
Przezmark Elbląg 1 Preußisch Mark niemieckie -- Przez wieś przepływa rzeczka Wańkówka (funkcjonuje w spisach od 2005 r., brak nazw hist. i niem.), której nazwa (potocznego pochodzenia) jest pozostałością używanej krótko po wojnie nazwy tej wsi - Wańkowicze (na cześć pisarza Melchiora Wańkowicza, wówczas jeszcze żyjącego).
Raczki Elbląskie Elbląg 5 Unterkerbswalde niemieckie Karczowiska Dolne
  • Pierwszy człon nazwy Kerbswalde pochodzi od niem. Kerb (karb, nacięcie), a więc nazwa ta oznaczałoby "wykarczawany las". Taką interpretację najwyraźniej przyjęła KUNM, uchwalając Oberkerbswalde jako Karczowiska Górne. Fakt, że bliźniaczą miejscowość Unterkerbswalde uchwalono jako "Raczki Elbląskie" nie można nazwać inaczej, jak nazewniczym błędem. Po pierwsze, całkowicie zaniedbano jakąkolwiek konsekwencję w nazwach tych dwóch blisko związanych miejscowości. Po drugie, wariant "Raczki" wynika z błędnego odczytania członu Kerbs- jako Krebs-. Uważam więc, że choćby z przyczyn historycznych warto ujednolić nazwy tych dwóch miejscowości, stosując poprawniejszy wariant nazewniczy, oparty na znaczeniu oryginału.
  • Jakakolwiek zmiana oznaczałaby konieczność aktualizacji podręczników - wieś Raczki Elbląskie uważa się za najniższy punkt Rzeczpospolitej Polskiej (chociaż istnieją spory na ten temat).
Sierpin Elbląg 1 Serpin pruskie --
  • N. niem również spotykana w formie Zerpien.
  • Pierwotnie: 1246 Zerewet, 1263 Zarweit. Następnie: 1286 Zyrpin, 1287 Cerpyn, 1386 Cirpin, Czirpin. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *Cier(z)pin, jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej Sierpin (w SGKP czasem Sierpień) i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
  • Potoczny wariant (notowany w PRNG): Sierpinek. Forma ta używana była od okresu powojennego (zaproponowała ją lokalna administracja) i wynika ze skojarzenia nazwy wsi z nazwiskiem XVI-wiecznego dowódcy floty królewskiej Zygmunta Augusta, Mateusza Sierpinka (Matthiasa Scharpinga). Wariant ten słusznie odrzuciła KUNMowska standardyzacja, jednak fakt że odnotowano go w PRNG świadczy, że musiał pokutować w potocznym użyciu jeszcze do niedawna (a może nawet do dziś).
Tropy Elbląskie Elbląg 3 Streckfuß niemieckie --
Ujście Elbląg 3 Elbinger Fahrwasser niemieckie -- Osada uchodzi za część Nowakowa, trudno mi stwierdzić, na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
Weklice Elbląg 1 Wöklitz odosobowe (pruskie?) -- Dawna nazwa oboczna: 1287 Pomenen, 1419 Pomen (pruskiego pochodzenia).
Węzina Elbląg 5 Weeskendorf hybryda (prus. + niem.) Wąska Nazwa miejscowości pochodzi od rzeki Wąski (nie "Wąskiej", niem. Weeske), która wbrew pozorom nie pochodzi od polskiego słowa "wąski", ale jest starą nazwą pochodzenia pruskiego (polską wersję tej nazwy należy uznać za adideację). Nazwę "Węzina" można więc najwyżej wywodzić od przymiotnika "wąski" (co zaciemnia pruski źródłosłów tej nazwy), a nie od nazwy rzeki. Dlatego też lepiej ustalić nazwę tej wsi jako tożsamą z nazwą rzeki (co przecież nie jest rzadkością w toponimii).
Władysławowo Elbląg 3 Ellerwald 1. Trift niemieckie (Olszyna I) Patrz wyżej: Adamowo.
Bielica Godkowo 5 Behlendorf hybryda (prus. + niem.) Bieliny Pierwotnie: Belinen (1389). Zapis ten wskazuje na pierwotną nazwę pruską, którą należało spolszczyć jako Bieliny.