Użytkownik:Dynozaur/Nazwy miejscowe w Prusiech: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 24 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 93: Linia 93:
 
|
 
|
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
 
*Spolszczenie ''Szynwałd'' pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').  
+
*Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: ''Alt Schönwalde'' (po wojnie ''Pięknolas'') i ''Neu Schönwalde'' (po wojnie ''Krasny Las'').
 +
*Nazwa wariantowa (notowana w PRNG): ''Czarnolesie''. Jest to jeden z wariantów, utrwalonych w mowie ludności napływowej krótko po wojnie.  
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Modrzewina'''
 
|'''Modrzewina'''
Linia 330: Linia 331:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Wognap'''
 
|'''Wognap'''
|Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno'' (też ''Jagodna'') nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
+
|
 +
*Do 1999 r. urzędowo ''Jagodna'' (tak ustaliła KUNM - dawniej dwie miejscowości ''Jagodna Wielka'' i ''Mała''). Forma ta bywa używana do dziś.
 +
*Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. ''jagodowa rzeka''). Ustalona po wojnie nazwa ''Jagodno''/''Jagodna'' nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - ''Wognap'', ''do Wognapia'', ''w Wognapiu''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Janowo'''
 
|'''Janowo'''
Linia 370: Linia 373:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Olszyna III)
 
|(Olszyna III)
|Patrz wyżej: ''Adamowo''.
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Kazimierzewo'' (taką postać ustaliła KUNM), chociaż formy obecnej używano potocznie dużo wcześniej.
 +
*Patrz wyżej: ''Adamowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kępa Rybacka'''
 
|'''Kępa Rybacka'''
Linia 517: Linia 522:
 
|
 
|
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
 
*N. niem również spotykana w formie ''Zerpien''.
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' (w NMP czasem ''Sierpień'') i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
+
*Pierwotnie: 1246 ''Zerewet'', 1263 ''Zarweit''. Następnie: 1286 ''Zyrpin'', 1287 ''Cerpyn'', 1386 ''Cirpin'', ''Czirpin''. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *''Cier(z)pin'', jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej ''Sierpin'' (w SGKP czasem ''Sierpień'') i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Sierpinek''. Forma ta używana była od okresu powojennego (zaproponowała ją lokalna administracja) i wynika ze skojarzenia nazwy wsi z nazwiskiem XVI-wiecznego dowódcy floty królewskiej Zygmunta Augusta, Mateusza Sierpinka (Matthiasa Scharpinga). Wariant ten słusznie odrzuciła KUNMowska standardyzacja, jednak fakt że odnotowano go w PRNG świadczy, że musiał pokutować w potocznym użyciu jeszcze do niedawna (a może nawet do dziś).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tropy Elbląskie'''
 
|'''Tropy Elbląskie'''
Linia 539: Linia 545:
 
|1
 
|1
 
|''Wöklitz''
 
|''Wöklitz''
|odosobowe (pruskie?)
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Dawna nazwa oboczna: 1287 ''Pomenen'', 1419 ''Pomen'' (pruskiego pochodzenia).
+
|1294 ''Wekelicz''; 1320 ''Weklitze''; 1361 ''Wekeletz'', ''Wekelitzce''. Nazwa pruska, zapewne o odosobowym charakterze. Obocznie do niej istniała też inna: 1287 ''Pomenen'', 1349 ''Pomen'', również pruskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Węzina'''
 
|'''Węzina'''
Linia 870: Linia 876:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczne warianty potoczne: ''Gajowiec'', ''Gajewice''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
 
|'''Gronowo Elbląskie'''
Linia 878: Linia 884:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Gronowo)
 
|(Gronowo)
|O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
+
|
 +
*Do 2005 oficjalnie: ''Gronowo'' (chociaż dookreślenie "Elbląskie" było ''de facto'' używane dużo wcześniej).
 +
*O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako ''Grunau in der Niederung'' (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie ''Grunau Höhe''), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się ''Gronowo Dolne'' (w przeciwieństwie do "Górnego") lub ''Gronowo Żuławskie''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jasionno'''
 
|'''Jasionno'''
Linia 904: Linia 912:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
+
|
 +
*W potocznym użyciu człon "Górne" często pomijany (ze względu na brak miejscowości ''Karczowiska Dolne'', o czym więcej przy omawianiu nazwy ''Raczki Elbląskie'').
 +
*Zob. też: ''Raczki Elbląskie'' (gm. Elbląg).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kopanka'''
 
|'''Kopanka'''
Linia 1006: Linia 1016:
 
|
 
|
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
 
*W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane ''Brudzendy''.
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie.
+
*Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie. Człon "Wielkie" zniesiono oficjalnie w nazwie wsi w roku 2002.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Dolno'''
 
|'''Nowe Dolno'''
Linia 1129: Linia 1139:
 
|1
 
|1
 
|''Wengeln''
 
|''Wengeln''
|olęderskie?
+
|polskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią ''Żukowo'' (p. niżej), w jeden twór administracyjny ''Węgle-Żukowo''.
 
*Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią ''Żukowo'' (p. niżej), w jeden twór administracyjny ''Węgle-Żukowo''.
*Dawniej niem. ''Wieben''.
+
*Dawniej obocznie niem. ''Wieben''.
 +
*Dawniej też: ''Węgiel'' (1675 ''na Węglu'', ''między Węglem''). Najstarsze znane mi zapisy wskazują na nazwę polską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żukowo'''
 
|'''Żukowo'''
Linia 1176: Linia 1187:
 
|'''Tyrgardzkie Pole'''
 
|'''Tyrgardzkie Pole'''
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Tyrgart-Wschód''.
+
*Przed wojną też: ''Tyrgart-Wschód''.
 
*Patrz wyżej: ''Zwierzno''.
 
*Patrz wyżej: ''Zwierzno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 1213: Linia 1224:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie w PRNG: ''Jagodowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamiennik Wielki'''
 
|'''Kamiennik Wielki'''
Linia 1439: Linia 1450:
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*1297 ''Gekeriten''
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
 
*Oboczna nazwa niem. ''Kurausche Mühle'' ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości ''Kurowo Braniewskie'' [p. wyżej]).
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'', motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
+
*Nazwa ''Jägeritten'' jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako ''Jekryty'' (notowana też forma ''Jegryty''), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma ''Myśliniec'' (także spotykana jako ''Myśliwiec''), motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. ''Jäger'' "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
 
|'''Nowe Monasterzysko'''
Linia 1463: Linia 1474:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
+
|
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym ''Patauris'' (1311).
 +
*W PRNG także wariant: ''Dolne Sadłuki''. Trzymałbym się jednak formy urzędowej, jako wierniejszej historycznie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ojcowa Wola'''
 
|'''Ojcowa Wola'''
Linia 1562: Linia 1575:
 
|'''Zaścianki'''
 
|'''Zaścianki'''
 
|Młynary
 
|Młynary
|5?
+
|3
 
|''Schwangen''
 
|''Schwangen''
|pruskie?
+
|niemieckie?
|'''Szwągi''' (?)
+
| --
|Nie posiadam odpowiednich materiałów, co do pochodzenia tej nazwy. Kierując się tylko i wyłącznie brzmieniem, snuję domysł, że może być to nazwa pochodzenia pruskiego (Gerullis jej jednak nie notuje), por. podobną nazwę ''Schwengen'' (ob. ''Swajnie'' w pow. lidzbarskim) o udokumentowanym pruskim pochodzeniu (~1360 ''Swaynien''). Potrzebne jednak źródła.
+
|Według kartoteki NMP, nazwa pierwotnie niemiecka od niem. ''Schwand'', ''Schwang'' w znaczeniu "nieurodzajny skrawek ziemi, przerzedzenie w lesie". Chociaż kusi podobieństwo brzmienia do n. wsi ''Swajnie'' (niem. ''Schwengen'') w pow. lidzbarskim o udokumentowanym pruskim pochodzeniu, to jednak brak starych zapisów dla tej nazwy wskazywałby na niemieckie pochodzenie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Anglity'''
 
|'''Anglity'''
Linia 1696: Linia 1709:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Autorzy NMP chyba pochopnie zakwalifikowali tę nazwę jako niemiecką, nie zauważając zapisu ''Greissingkein'' z 1543 r., z wyraźnym prus. sufiksem -''kaims''. Kwestię jednak przydałoby się dokładniej zbadać.
+
|
 +
*Autorzy NMP chyba pochopnie zakwalifikowali tę nazwę jako niemiecką, nie zauważając zapisu ''Greissingkein'' z 1543 r., z wyraźnym prus. sufiksem -''kaims''. Kwestię jednak przydałoby się dokładniej zbadać.
 +
*Wariant potoczny: ''Grażyna''. Jest to dowolne zniekształcenie nazwy urzędowej i nie powinno być używane.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gulbity'''
 
|'''Gulbity'''
Linia 1704: Linia 1719:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
+
|
 +
*1285 ''Gulbitten'', ''Gulbiten''.
 +
*Wariant: ''Golbity''. Postać ta zapewne powstała pod wpływem formy niemieckiej, dlatego też lepiej używać formy urzędowej jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kajmy'''
 
|'''Kajmy'''
Linia 1907: Linia 1924:
 
|
 
|
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
 
*1386 ''Maraw'', 1387 ''Mynauwten'', ''Minautendorf''. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
*Do niedawna oficjalnie ''Morzewo'' (postać zniekształcona).
+
*Do 2004 r. ''Morzewo''. Taką postać ustaliła KUNM, jednak forma używana obecnie zdaje się być bliższa pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowa Wieś'''
 
|'''Nowa Wieś'''
Linia 2067: Linia 2084:
 
|
 
|
 
*Obocznie funkcjonuje też forma ''Tolpity''.
 
*Obocznie funkcjonuje też forma ''Tolpity''.
*1388 ''Talpotiten'', ''Talptiten''.
+
*1386 ''Talpotiten'', 1388 ''Talpititen''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tulno'''
 
|'''Tulno'''
Linia 2073: Linia 2090:
 
|2
 
|2
 
|''Taulen''
 
|''Taulen''
|pruskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 2083: Linia 2100:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Potocznie także: ''Sokoły''. Należy tępić tę formę.
+
|
 +
*1348 ''Tumpit'', ''Tumpiten''; 1386 ''Tumpite''.
 +
*Potocznie także: ''Sokoły''. Należy tępić tę formę.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wakarowo'''
 
|'''Wakarowo'''
Linia 2116: Linia 2135:
 
|'''Solajny'''
 
|'''Solajny'''
 
|
 
|
*1507 ''Sellen'', 1543 ''Salewnen''.
+
*1507 ''Sellen'', 1543 ''Salewnen''. Według Germershausena do tej wsi odnoszą się też zapisy ''Saloniten'' (1386, 1402-08), ''Salunen'' (1402-08).
 
*Powojenne spolszczenie ''Zielno'' zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako ''Solajny'' i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
 
*Powojenne spolszczenie ''Zielno'' zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako ''Solajny'' i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 2869: Linia 2888:
 
|
 
|
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
 
*1291 ''Rogiten'', 1348 ''Rogitten'', 1374 ''Rogite''.
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'', ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopii kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
+
*Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie ''Regity'' (taka forma widnieje też w PRNG jako wariant), ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopi kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różaniec'''
 
|'''Różaniec'''
Linia 2896: Linia 2915:
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*1251 ''Russe''; 1280, 1284 ''Russin'', 1285 ''Russen''.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 
*Podobnie jak w przypadku wsi ''Rogity'' (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę ''Rosy''. Niemniej, forma ''Rusy'' jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
 +
*Nazwa wariantywna wg PRNG: ''Rosiny''. Raczej unikałbym tej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Siedlisko'''
 
|'''Siedlisko'''
Linia 2951: Linia 2971:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Miejscowość powstała w okolicy o nazwie ''Aue'' (pol. powoj. ''Błonie''), od której wzięła swą oryginalną nazwę. Raczej niemieckie.
+
|1374 ''Owe'', 1399 ''Owenhofe''. Miejscowość powstała w okolicy o nazwie ''Aue'' (pol. powoj. ''Błonie''), od której wzięła swą oryginalną nazwę. Raczej niemieckie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielewo'''
 
|'''Wielewo'''
Linia 3259: Linia 3279:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|PRNG notuje jako wariantową nazwę ''Mingin'', która zdaje się nawiązywać do historycznej nazwy sąsiedniej wsi Miłaki (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynowo'''
 
|'''Młynowo'''
Linia 3275: Linia 3295:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
+
|
 +
*1290, 1336 ''Nalaben''. ''Wieś założona na pruskich polach ''Arobiten'' i ''Keysonis'' (1290).
 +
*W PRNG wariant: ''Giedoły''. Nazwa zapewne ponowiona od pobliskich Giedaw (o ile w ogóle odniesienie jej tutaj nie jest błędem po stronie autorów PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perwilty'''
 
|'''Perwilty'''
Linia 3355: Linia 3377:
 
|2
 
|2
 
|''Wohlau''
 
|''Wohlau''
|pruskie lub słowiańskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne źródła. Gerullis tej nazwy nie notuje. Być może jest pruska, ale może być nawet słowiańska (por. ''Wohlau'' - Wołów na Śląsku. Może przeniesione?).
+
|1347 ''Waldowe'' (tu?). Według kartoteki NMP, nazwa pruska, chociaż ostateczna niemiecka postać ''Wohlau'' mogła powstać pod wpływem polskim.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyszkowo'''
 
|'''Wyszkowo'''
Linia 3421: Linia 3443:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szkudyty'''
 
|'''Szkudyty'''
|Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Cieszęty'' (tak ustaliła KUNM).
 +
*Miejscowość założona na pruskim polu ''Scudithen'' (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa ''Cieszęta'' jest zupełnie ahistoryczna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gajle'''
 
|'''Gajle'''
Linia 3447: Linia 3471:
 
|1324 ''Glandin''
 
|1324 ''Glandin''
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Glebisko'''
+
|'''Glebiska'''
 
|Pieniężno
 
|Pieniężno
 
|2
 
|2
Linia 3453: Linia 3477:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie: ''Glebisko''.
 +
*Pierwotnie: ''Glewiske'', ''Glebisken'' (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jesionowo'''
 
|'''Jesionowo'''
Linia 3503: Linia 3529:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
+
|
 +
*1284 ''Kirsin'', 1287 ''Cirsini''. Wieś powstała na pruskim polu ''Possede'' (1284), podobnie jak wieś ''Posady'' (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
 +
*Nieurzędowo także: ''Kierszyn'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale'''
 
|'''Kowale'''
Linia 3562: Linia 3590:
 
|''Peythunen''
 
|''Peythunen''
 
|pruskie
 
|pruskie
| --
 
 
|(Pejtuny)
 
|(Pejtuny)
 +
|
 
*1282 ''Poytun'', 1304 ''Peytune''. Wieś powstała na pruskich polach ''Marim'' (1282) i ''Speriti'' (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
 
*1282 ''Poytun'', 1304 ''Peytune''. Wieś powstała na pruskich polach ''Marim'' (1282) i ''Speriti'' (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
 
*Na niektórych przedwojennych mapach - ''Pejtuny''. Jest to jednak raczej "mechaniczne" spolszczenie formy niem., nic wartego korekty.
 
*Na niektórych przedwojennych mapach - ''Pejtuny''. Jest to jednak raczej "mechaniczne" spolszczenie formy niem., nic wartego korekty.
Linia 3735: Linia 3763:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Jastrzębiec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubnowo'''
 
|'''Lubnowo'''
Linia 3797: Linia 3825:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant: ''Zaporowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Płoskinia'''
 
|'''Płoskinia'''
Linia 3831: Linia 3859:
 
|2
 
|2
 
|''Straubendorf''
 
|''Straubendorf''
|niemieckie (hybryda?)
+
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|Jakie jest pochodzenie pierwszego członu n. niem.? Skoro po 1945 skalkowano ją jako ''Strubno'', być może uznano go za pruski. Czy ta nazwa stoi w związku z pruskimi toponimami typu ''Strobjehnen'' koło Rybak (niem. ''Fischhausen'', obecnie "Primorsk" w obw. królewieckim).
+
|1322 ''Strubendorf'', 1374 ''Strube'', 1376 ''Struben''. Prawdopodobnie nazwa hybrydalna prusko-niemiecka, znane również zapisy "czystopruskie", bez sufiksu -''dorf''. Niemniej, przydałyby się dokładniejsze informacje etymologiczne dla bardziej jednoznacznego osądu.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stygajny'''
 
|'''Stygajny'''
Linia 3892: Linia 3920:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Stołgity'''
 
|'''Stołgity'''
|Pierwotnie: ''Stolgiten'' (1317). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako ''Stołgity''. Co ciekawe, Leyding konsekwentnie używa tej nazwy również w drugim tomie swojego pracy (dotyczącym nazw fizjograficznych), mimo że został on wydany dopiero w 1959, długo po oficjalnym ustaleniu nazw w regionu (i wspominane tam nazwy miejscowe są na ogół zgodne z ustaleniami). Mogłoby to sugerować, że nazwa ta była jeszcze wtedy w potocznym użyciu.
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Stolgiten'' (1310). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako ''Stołgity''. Co ciekawe, Leyding konsekwentnie używa tej nazwy również w drugim tomie swojego pracy (dotyczącym nazw fizjograficznych), mimo że został on wydany dopiero w 1959, długo po oficjalnym ustaleniu nazw w regionu (i wspominane tam nazwy miejscowe są na ogół zgodne z ustaleniami). Mogłoby to sugerować, że nazwa ta była jeszcze wtedy w potocznym użyciu.
 +
*Nazwa niemiecka praktycznie od początku współistnieje z pruską (por. pierwotny zapis zlatynizowany ''Alta Villa'' z 1312). KUNM zdecydowała się ostatecznie na tłumaczenie n. niem., chociaż lepiej było podążyć za Leydingiem i ocalić nazwę pruską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bardyny'''
 
|'''Bardyny'''
Linia 3966: Linia 3996:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Macierz'' (w PRNG i na mapach).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karwiny'''
 
|'''Karwiny'''
Linia 4056: Linia 4086:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Wieprza'''
 
|'''Wieprza'''
|Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
+
|
 +
*U Leydinga i w PRNG jako wariant: ''Dzikowo''.
 +
*Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia ''Ebersbach'' (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie ''Wieprza''. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tatarki'''
 
|'''Tatarki'''
Linia 4073: Linia 4105:
 
|'''Niemce'''
 
|'''Niemce'''
 
|
 
|
 +
*1319 ''Villa Theutonica''
 
*Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie ''Niemce''. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmijskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy ''Wilczęta''.
 
*Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie ''Niemce''. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmijskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy ''Wilczęta''.
 
*Z kolei podawany przez Kohutka wariant "''Podstolice''" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.
 
*Z kolei podawany przez Kohutka wariant "''Podstolice''" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.
Linia 4161: Linia 4194:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Zełwałd''
 
*Dawniej też: ''Zełwałd''
*Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana jako ''Zełwałd'', następnie ''Zalewo''.
+
*Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana przez miejscowych jako ''Zełwałd'', wtórnie ''Zalewo''.
 
*Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie ''Ewingi'' (niem. ''Ewing-See''). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
 
*Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie ''Ewingi'' (niem. ''Ewing-See''). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
 +
*Gwarowo: ''Zelvalt'', ''do Zelvaldu''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borek'''
 
|'''Borek'''
Linia 4234: Linia 4268:
 
|
 
|
 
*Miejscowość była majątkiem, przynależącym do sąsiedniej wsi ''Freudenthal'' (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), z którą dzieliła nazwę.
 
*Miejscowość była majątkiem, przynależącym do sąsiedniej wsi ''Freudenthal'' (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), z którą dzieliła nazwę.
*Początkowo po wojnie ''Freudenthal'' i ''Freudenthal-Gut'' nazywano po polsku ''Wesołowo'' i ''Wesołówko'', tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Ostatecznie przyjęto jednak nazwę "Franciszkowo" Górne i Dolne (dookreślenie "Górne" z czasem przestało funkcjonować), która nie ma żadnego uzasadnienia.
+
*Początkowo po wojnie ''Freudenthal'' i ''Freudenthal-Gut'' nazywano po polsku ''Wesołowo'' i ''Wesołówko'', tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Takie rozwiązanie znajduje się w początkowych ustaleniach KUNM, jednak ostatecznie dla ''Freudenthal-Gut'' przyjęto funkcjonującą wówczas już w terenie, ale powojenną i nieuzasadnioną nazwę ''Franciszkowo'' (podczas gdy sąsiednie Franciszkowo Dolne wciąż było jeszcze oficjalnie "Wesołowem"). Na niektórych starych mapach i dokumentach można spotkać formę "Franciszkowo Górne", ale ten drugi człon z czasem zanikł.
 
*Ponieważ obecne Franciszkowo i Franciszkowo Dolne przed wojną dzieliły tę samą nazwę, której odpowiada przedwojenne ''Nowe Wybudowanie'' (p. niżej), wydaje się zasadne, aby przywrócić tę nazwę również w przypadku tej osady. Ponieważ miejscowość była określana przed wojną jako "dwór" (''Gut''/''Hof''), wydaje się, że można by dookreślić tę nazwę jako ''Nowe Wybudowanie-Dwór''. Taka nazwa może budzić zdziwienie, ale i tak wydaje się najbardziej rozsądnym rozwiązaniem i pozwala usunąć z mapy nieuprawnione "Franciszkowo". Ewentualnie można by przywrócić powojenne ludowe ''Wesołówko'' (jako nawiązanie do n. niem.), ale taka nazwa nie oddaje związku między miejscowościami.
 
*Ponieważ obecne Franciszkowo i Franciszkowo Dolne przed wojną dzieliły tę samą nazwę, której odpowiada przedwojenne ''Nowe Wybudowanie'' (p. niżej), wydaje się zasadne, aby przywrócić tę nazwę również w przypadku tej osady. Ponieważ miejscowość była określana przed wojną jako "dwór" (''Gut''/''Hof''), wydaje się, że można by dookreślić tę nazwę jako ''Nowe Wybudowanie-Dwór''. Taka nazwa może budzić zdziwienie, ale i tak wydaje się najbardziej rozsądnym rozwiązaniem i pozwala usunąć z mapy nieuprawnione "Franciszkowo". Ewentualnie można by przywrócić powojenne ludowe ''Wesołówko'' (jako nawiązanie do n. niem.), ale taka nazwa nie oddaje związku między miejscowościami.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 4244: Linia 4278:
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|'''Nowe Wybudowanie'''
 
|
 
|
*Krótko po wojnie i potocznie: ''Wesołowo''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Wesołowo''. Nazwa ta bywa czasem używana do dziś.
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
+
*Wieś ''Freudenthal'' ludność polska określała mianem ''Nowe Wybudowanie'' ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka - z niem. ''Abbau''). Po wojnie jednak zamiast tego oficjalnie wprowadzono nazwę "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a nieoficjalnie używano nowej nazwy "Franciszkowo (Górne i Dolne)", co z czasem przedostało się do urzędowego użycia. Nazwa ''Franciszkowo'' nie ma jednak żadnego historycznego uzasadnienia i jest niezgodna z przedwojenną tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę ''Nowe Wybudowanie''. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Frednowy'''
 
|'''Frednowy'''
Linia 4347: Linia 4381:
 
|
 
|
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
 
*Po więcej wyjaśnień, patrz niżej ''Kałduny''.
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki''. Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
+
*Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa ''Rudzienice-Kałdunki'' (w takiej postaci również miejscowość ta widnieje w oficjalnych spisach od 2005 r.). Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałduny'''
 
|'''Kałduny'''
Linia 4392: Linia 4426:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
+
|Część wsi Rudzienice, często używana nazwa ''Rudzienice-Karłowo'' (od 2005 r. oficjalna) - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Katarzynki'''
 
|'''Katarzynki'''
Linia 4686: Linia 4720:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|1325 ''Stradam''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szałkowo'''
 
|'''Szałkowo'''
Linia 4692: Linia 4726:
 
|2
 
|2
 
|''Schalkendorf''
 
|''Schalkendorf''
|niemieckie
+
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|
+
|Nazwa odosobowa - w kartotece NMP I człon nazwy porównywany jest z litewskimi n.os. z rdzeniem ''Šauk'' (np. ''Šaukolas'', ''Šaukalas'' [dosł. "krzykacz"], ''Šauk-inas'', ''Šauk-evičius'') i polskimi ''Szalka'', ''Szalko''. Mamy więc prawdopodobnie do czynienia z nazwą niemiecką utworzoną na bazie bałtyckiej n. osobowej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szczepkowo'''
 
|'''Szczepkowo'''
Linia 4702: Linia 4736:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa polska ''Szczepkowo'' jest pierwotną nazwą tej wsi. Zniemczona postać tej nazwy to ''Szepkau'', nie obowiązująca oficjalnie.
+
|1438 ''Schepken'', ''Szepkau''. Nazwa polska ''Szczepkowo'' pierwotna, z czasem zastąpiona przez n. niem. ''Louisenhof'', chociaż jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. funkcjonowała obocznie w zniemczonej formie ''Schöpkau''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szeplerzyzna'''
 
|'''Szeplerzyzna'''
Linia 4745: Linia 4779:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Do 2005 (?) roku oficjalnie: ''Spędziny''.
+
|Do 2005 roku oficjalnie: ''Spędziny''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tynwałd'''
 
|'''Tynwałd'''
Linia 4753: Linia 4787:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Tïnvou̯t'', -''vou̯da''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urwisko'''
 
|'''Urwisko'''
Linia 4777: Linia 4811:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Pierwotnie niem. ''Herzog(en)winkel'' (1317 ''Hertzogenwinkel'', 1324 ''Hertzigwienkel'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilczany'''
 
|'''Wilczany'''
Linia 4803: Linia 4837:
 
|
 
|
 
*Niem. też ''Kaspendorf'' (bez członu relacyjnego).
 
*Niem. też ''Kaspendorf'' (bez członu relacyjnego).
*Pierwotnie: ''Woyatenig'' (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w XVI w. pojawia się zapis ''Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst''. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę ''Wola Kamieńska'', która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
+
*Pierwotnie: ''Woyacnik'' (1335), ''Woyatenig'' (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w 1350 r. pojawia się zapis ''Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst''. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę ''Wola Kamieńska'', która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Ząbrowo'''
+
|'''Zazdrość'''
 
|Iława
 
|Iława
 
|1
 
|1
|''Sommerau''
+
|''Zazdrosz''
|niemieckie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|Nazwa w latach 1865-1945: ''Bonin''. Dość ciekawa zmiana nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Zazdrość'''
+
|'''Ząbrowo'''
 
|Iława
 
|Iława
 
|1
 
|1
|''Zazdrosz''
+
|''Sommerau''
|polskie
+
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1865-1945: ''Bonin''. Dość ciekawa zmiana nazwy.
+
|1324 ''Someraw''. Nazwa prawdopodobnie niemiecka, spolonizowana przez miejscową ludność jako ''Ząbrowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Biskupiczki'''
 
|'''Biskupiczki'''
Linia 4961: Linia 4995:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1280 ''Tropil'', 1371 ''Trupil''.
+
|1280 ''Tropil'', 1326 ''Trupil''. Nazwa pruska, przejęta od nazwy jeziora ''Trupel'' (niem. ''Traupeler See'', 1326 ''Trupil''). Historycznie wieś dzieliła się na Trupel Górny i Dolny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wałdowo'''
 
|'''Wałdowo'''
Linia 4967: Linia 5001:
 
|1
 
|1
 
|''Waldau''
 
|''Waldau''
|niemieckie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|
+
|1289 ''Waldowe''. Nazwa dwuznaczna - możliwa niemiecka lub pruska etymologia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wola'''
 
|'''Wola'''
Linia 5240: Linia 5274:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
 
*Dawniej też: ''Lignowy'', ''Lignowo Wielkie''.
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.  
+
*Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. ''Liwy'' (niem. ''Liebe''). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
 +
*W potocznym powojennym użyciu ahistoryczna nazwa ''Lipowo''. Unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Michałowo'''
 
|'''Michałowo'''
Linia 5256: Linia 5291:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
+
|
 +
*1361 ''Nypekaw''. NMP wywodzi od słow. n. os. ''Nipek'', ''Nipko''.
 +
*Nazwa wariantywna w PRNG: ''Lipiny''. Brak dla niej uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olbrachtowo'''
 
|'''Olbrachtowo'''
Linia 5304: Linia 5341:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
+
|
 +
*Od 2016 r. oficjalnie: ''Emilianowo-Róża''. Osobiście jestem przeciwnikiem takiego prefiksowania miejscowości nadrzędnych. To jakieś urzędnicze konwencje, nie służące lokalnej toponimii ani tożsamości.
 +
*U Leydinga ''Różajny'', co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Różanki'''
 
|'''Różanki'''
Linia 5337: Linia 5376:
 
|'''Merynos'''
 
|'''Merynos'''
 
|
 
|
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora.
+
*Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem ''Merynos'' (niem. ''Merinoß-See''), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora. Tym bardziej, że PRNG rzeczywiście notuję n. ''Merynos'' jako wariantywną nazwę tej osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
*Jezioro Merynos nosiło również nazwę ''Olszan'' lub ''Olszewo'' (niem. ''Olszan See'', 1386 ''Olschau''), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5347: Linia 5386:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Falewo''.
+
*Dawniej też: ''Falewo'', ''Ulowo''.
 
*1321 ''Wulowe'' - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako ''Ulnowo'' lub ''Falewo''.
 
*1321 ''Wulowe'' - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako ''Ulnowo'' lub ''Falewo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 5356: Linia 5395:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant: ''Frydrychowo'' (może warte wprowadzenia, jako odzwierciedlenie n. niemieckiej). U Leydinga jeszcze inaczej - ''Pchlarki''. Brak przedwojennej polskiej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wiśniówek'''
 
|'''Wiśniówek'''
Linia 5388: Linia 5427:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
| Potrzebna informacja, co do genezy członu ''Schaken''- (może być pruski, aczkolwiek prawdopodobnie to nazwisko). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się wariant ''Szakowice''.
+
|I człon nazwy niem. imienny, prawdopodobnie niemiecki (chociaż nie wykluczałbym w pełni bałtyckiej etymologii). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się bliższy formie niemieckiej wariant ''Szakowice''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bajdy'''
 
|'''Bajdy'''
Linia 5583: Linia 5622:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|Do 2011 r. oficjalnie ''Kupinin''. Forma ta musiała się ustalić po wojnie wbrew ustaleniom KUNM (ta ustaliła ''Kupin''). W 2011 r. powrócono jednak do postaci wprowadzanej przez Komisję.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Likszany'''
 
|'''Likszany'''
Linia 5648: Linia 5687:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Försterei Auer''.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 
*Nie widzę uzasadnienia dla członu ''Nowe'' w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
 +
*Potocznie także: ''Chmielówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piekło'''
 
|'''Piekło'''
Linia 5673: Linia 5713:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
+
|
 +
*Pierwotnie: 1396 ''Pomenelauken'', 1437 ''Pomelauken''. Człon -''lauks'' z czasem wypadł.
 +
*Wariant w PRNG: ''Pamiątki''. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pozorty'''
 
|'''Pozorty'''
Linia 5745: Linia 5787:
 
|pruskie (spolonizowane)
 
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
|1338 ''Slewen'', ''Slebo''.
+
|1338 ''Slewen'', ''Slebo''; 1400 ''Sleben''; 1419 ''Sleuen''. Nazwa pruska, na gruncie polskim adideowana do ap. ''śliwa'', a następnie przejęta przez język niemiecki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tarpno'''
 
|'''Tarpno'''
Linia 5751: Linia 5793:
 
|2
 
|2
 
|''Terpen''
 
|''Terpen''
|pruskie?
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etymologiczne i zapisy źródłowe. Może nazwa ma coś wspólnego z obecną dzielnicą Grudziądza o tej samej nazwie?
+
|Nazwa pruska, najwcześniejszy zapis ''Derpen'' (1543, 1579). Prawdopodobnie do tej wsi (lub jej obszaru) odnosi się też starsza pruska nazwa ''Regen'' al. ''Rengen'' (ok. 1400).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urowo'''
 
|'''Urowo'''
Linia 5761: Linia 5803:
 
|pruskie (zniemczone)
 
|pruskie (zniemczone)
 
| --
 
| --
|1346 ''Uraw''.
+
|1346 ''Urow'', 1352 ''Aure''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielowieś'''
 
|'''Wielowieś'''
Linia 5769: Linia 5811:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|U Leydinga ''Dylewo'' - czy ma to jakieś uzasadnienie?
+
|Pierwotnie: ''Ditterichsdorf'' (1317). U Leydinga ciekawa forma ''Dylewo'' jednak bez żadnego potwierdzenia w jakimkolwiek innym źródle.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wieprz'''
 
|'''Wieprz'''
Linia 5777: Linia 5819:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|ok. 1400 ''Weppren''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witoszewo'''
 
|'''Witoszewo'''
Linia 5804: Linia 5846:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Pierwotnie: ''Satheken'' (ok. 1400). Późniejsza nazwa ''Kattern'' niejasna - być może pruska, tożsama z nazwą wsi ''Kojtryny'' (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia ''Katarzyna''.
+
*Pierwotnie: ''Satheken'' (ok. 1400). Późniejsza nazwa ''Kattern'' (znana od połowy XVI w.) niejasna - prawdopodobnie pruska, tożsama lub etymologicznie pokrewna nazwie wsi ''Kojtryny'' (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia ''Katarzyna''.
 
*Przyjęta po wojnie nazwa ''Zatyki'' nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym ''Z''- (poprawniej byłoby ''Satyki'', ale niech już zostanie).
 
*Przyjęta po wojnie nazwa ''Zatyki'' nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym ''Z''- (poprawniej byłoby ''Satyki'', ale niech już zostanie).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 6012: Linia 6054:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
 
*Nazwa w latach 1881-1945: ''Reinshof''.
*Również jako ''Dąbrowo''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie: ''Dąbrowo''. Historycznie spotykane obie formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówno'''
 
|'''Dąbrówno'''
Linia 6082: Linia 6124:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Kalborno)
 
|(Kalborno)
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
+
|Przed wojną: ''Kalborno'', taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma ''Kalbornia'' (wprowadzona urzędowo w 2000 r.) jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. ''Kalborńa''). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Leszcz'''
 
|'''Leszcz'''
Linia 6198: Linia 6240:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1328 ''Tulenseitz'', 1399 ''Tawelsehe''. Nazwa pruskiego pochodzenia, polska wersja przejęta bezpośrednio z pruskiego.
+
*1328 ''Tulenseitz'', 1399 ''Tawelsehe''. Nazwa pruskiego pochodzenia, polska wersja przejęta bezpośrednio z pruskiego, mocno adideowana.
 
*Gwarowo: ''Tuu̯oǯ́at'' (Loc. ''Tuu̯oǯ́eǯ́e'').
 
*Gwarowo: ''Tuu̯oǯ́at'' (Loc. ''Tuu̯oǯ́eǯ́e'').
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 6205: Linia 6247:
 
|1
 
|1
 
|''Wansen''
 
|''Wansen''
|słowiańskie (przeniesione)
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za przeniesioną z Ziemi Brodnickiej (wieś Wądzyn w obecnej gm. Bobrowo).
+
|
 +
*Dawniej tez: ''Wązin''.
 +
*1338 ''Baysin'', ''Wansen''. Nazwa pruska, być może etymologicznie pokrewna nazwie wsi ''Bażyny'' w gm. Orneta (zob.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierzbica'''
 
|'''Wierzbica'''
Linia 6368: Linia 6412:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Gajek'' (wariant notowany jedynie w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubian'''
 
|'''Lubian'''
Linia 6394: Linia 6438:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Frycki'''
 
|'''Frycki'''
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
+
|U Chojnackiego ''Frycki'', u Leydinga ''Fryczkowo'', zaś w PRNG (jako wariant oboczny): ''Fryckowo''. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Łodwigowo'''
 
|'''Łodwigowo'''
Linia 6500: Linia 6544:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1360 ''Thimaw'', 1450 ''Tymaw'', 1585 ''Tieme''. Nazwa przeniesiona z okolic Iławy.
+
|
 +
*1360 ''Thimaw'', 1450 ''Tymaw'', 1585 ''Tieme''. Nazwa przeniesiona z okolic Iławy.
 +
*Gwarowo: ''Tïmava''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ulnowo'''
 
|'''Ulnowo'''
Linia 6510: Linia 6556:
 
|
 
|
 
*1328 ''Vulen'', ''Vaulinbruche'' (''Faulenbruch'').
 
*1328 ''Vulen'', ''Vaulinbruche'' (''Faulenbruch'').
*Nazwa uważana za przeniesioną z Ulnowa pod Suszem (p. tam).
+
*Nazwa uważana za przeniesioną z Ulnowa pod Suszem (p. tam). Polska forma ''Ulnowo'' zaświadczona od XVII w.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wróble'''
 
|'''Wróble'''
Linia 6536: Linia 6582:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Sieboldsdorf'' (również bez członu -''dorf'': 1336 ''Seyboldth'', 1414 ''Zybold''), stąd nazwa polska.
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Sieboldsdorf'' (również bez członu -''dorf'': 1336 ''Seyboldth'', 1414 ''Zybold''), stąd nazwa polska.
 +
*Gwarowo: ''Žibuu̯tovo'' / ''Ž́ibutovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Białka'''
 
|'''Białka'''
Linia 6684: Linia 6732:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Barenwynkiel'''
 
|'''Barenwynkiel'''
|Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
+
|
 +
*Teka Toruńska notuję formę ''Barenwynkiel'' (-''kla''), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Sarni Dół''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowaczyzna'''
 
|'''Nowaczyzna'''
Linia 6700: Linia 6750:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Orłowa Buda'''
 
|'''Orłowa Buda'''
|W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje ciekawą formę oboczną: ''Perkunicha''. Nazwa ta zdaje się mieć związek z bałtyckim bóstwem Perkunem, jednak jej dokładna geneza jest mi nieznana (brak informacji w dostępnej mi literaturze). Być może radosna twórczość jakiegoś leśniczego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pelnik'''
 
|'''Pelnik'''
Linia 6754: Linia 6806:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Isąg Mały'''
 
|'''Isąg Mały'''
|Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
+
|
 +
*Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
 +
*W PRNG wariant ''Żelazowice''. Nazwa powojenna, zapewne wynikająca z błędnym skojarzeniem formy niemieckiej z ''Eisen'' = żelazo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobno'''
 
|'''Sobno'''
Linia 6829: Linia 6883:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1342 ''Worlyne''.
+
|1342 ''Worlyne'', 1354 ''Warnlin'', 1427 ''Warnelyn''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wynki'''
 
|'''Wynki'''
Linia 6838: Linia 6892:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1540 ''Wenycken''
+
*1427 ''Weyneken'', 1448 ''Wenekengut'', 1540 ''Wenycken''. Początkowo także oboczna n. ''Tautwodyn'' (1427). Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
*Dawniej też: ''Winki'' (tak w Tece Toruńskiej).
+
*Dawniej też: ''Winki'' - tak w Tece Toruńskiej i na taką formę wskazywałyby też zapisy gwarowe.
 +
*Gwarowo: ''Ž́inki'' (do ''Ž́ink''), ''Vi̯inkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zajączkowo'''
 
|'''Zajączkowo'''
Linia 6847: Linia 6902:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Zajączki'''
 
|'''Zajączki'''
|Oboczna n. niem. ''Hasenberg'', stąd przedwojenne spolszczenie ''Zajączki''. Po wojnie zmodyfikowano ją do postaci ''Zajączkowo'', zapewne w celu odróżnienia od wsi ''Zajączki'' w gm. Ostróda (p. tam). Nie jest to wciąż jednak forma mająca przedwojenne korzenie. Może więc zamiast tego można by wykorzystać dookreślenie? U Leydinga są to ''Zajączki Łukciańskie''.
+
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Hasenberg'', stąd przedwojenne spolszczenie ''Zajączki''. Po wojnie zmodyfikowano ją do postaci ''Zajączkowo'', zapewne w celu odróżnienia od wsi ''Zajączki'' w gm. Ostróda (p. tam). Nie jest to wciąż jednak forma mająca przedwojenne korzenie, ponadto jest ona sprzeczna z danymi ludowymi. Może więc zamiast tego można by wykorzystać dookreślenie? U Leydinga są to ''Zajączki Łukciańskie''.
 +
*Gwarowo: ''Zajenčkˊi'' (do ''Zajenčk'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bagnity'''
 
|'''Bagnity'''
Linia 6899: Linia 6956:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W pobliżu wsi znajduje się góra (wysokości 131 m) o nazwie ''Święta Góra'' (niem. ''Swente Gora''). Nazwa ta miała wyraźnie polskie brzmienie już w przedwojennym nazewnictwie niemieckim, co jest rzadkością na tym terenie. Góra najprawdopodobniej była miejscem kultu pruskiego plemienia Pogezanów. Nazwa góry miała odzwierciedlenie w używanej krótko po wojnie nazwie tej wsi oraz stacji kolejowej - ''Świętogóry'', która jednak została ostatecznie odrzucona na rzecz nazwy obecnej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Drynki'''
 
|'''Drynki'''
Linia 6915: Linia 6972:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
+
|
 +
*1367 ''Desynithen'', 1369 ''Disnyten''.
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Dożniewo''. Jest to wczesny powojenny twór ludności napływowej, pokutujący w potocznym użyciu. Należy go bezwzględnie unikać, a używać jedynie oficjalnej nazwy pruskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Fiugajki'''
 
|'''Fiugajki'''
Linia 6987: Linia 7046:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Do 2010 oficjalnie ''Kęty''.
+
|Do 2009 r. oficjalnie ''Kęty''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karczemka'''
 
|'''Karczemka'''
Linia 7201: Linia 7260:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Przydała by się dokumentacja i informacje etymologiczne (Leyding podaje jedynie formę źródłową ''Symenaw'', bez daty [jak ma w zwyczaju]). Może jest to jakaś adideowana nazwa pruska? Niemniej, forma ''Szymonowo'' zdaje się być dość naturalnym spolszczeniem formy niemieckiej.
+
|1324 ''Symenow''. Prawdopodobnie nazwa pruska (adideowana do im. ''Szymon'', ''Simon''), chociaż potrzebne dokładniejsze informacje etym.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szymonówko'''
 
|'''Szymonówko'''
Linia 7217: Linia 7276:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Ankry'''
 
|'''Ankry'''
|Nazwa pruskiego pochodzenia, zniweczona po wojnie. Leyding podaje spolszczoną formę ''Ankry'', całkowicie intuicyjną.
+
|1358 ''Ankren'', ok. 1400 ''Anckreyn''. Nazwa pruskiego pochodzenia, zniweczona po wojnie. Leyding podaje spolszczoną formę ''Ankry'', całkowicie intuicyjną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilamowo'''
 
|'''Wilamowo'''
Linia 7257: Linia 7316:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|1332 ''Sighardiswalde''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zduny'''
 
|'''Zduny'''
Linia 7569: Linia 7628:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Gartelpąg'''
 
|'''Gartelpąg'''
|1323 ''Gartilpunge''. Nazwa pruskiego pochodzenia. Trudna do spolszczenia, jednak lepsze najbardziej nieudolne spolszczenie n. pruskiej od chrztu nazewniczego.
+
|1300-03 ''Gartelpangel'', 1323 ''Gartilpunge''. Nazwa pruskiego pochodzenia. Trudna do spolszczenia, jednak lepsze najbardziej nieudolne spolszczenie n. pruskiej od chrztu nazewniczego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bagieńsko'''
 
|'''Bagieńsko'''
Linia 7642: Linia 7701:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
 
*Oboczna n. niem. ''Glimmen''.
*Powojenna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
+
*Przed 1996 r. osada ta nosiła nazwę ''Gliny'', mimo że KUNM ustaliła postać ''Glimy''. Urzędowa zmiana z 1996 r. jest więc ''de facto'' wprowadzeniem w życia ustalenia KUNM.
 +
*Obecna n. ''Glimy'' zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy ''Glimmen'', która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć ''Glinki'' (1875 ''Glinken''). Zaś równoległa n. niem. ''Skapenwald'' jest tożsama z nazwą lasu ''Skapenwald'' (1595 ''Scappen''), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to ''Skop'' (urz.) lub ''Skap'' (lud.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamieńczyk'''
 
|'''Kamieńczyk'''
Linia 7674: Linia 7734:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
+
|
 +
*Ludowa polska nazwa ''Kukła'' (poprawniej może ''Kukla''? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej ''Althütte''.
 +
*Wariant oboczny w PRNG: ''Budziska''. Unikać tej nazwy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ligi'''
 
|'''Ligi'''
Linia 7793: Linia 7855:
 
*Oboczna n. niem. ''Sturmsee''. W XV-XVII w. ''Halbe Hube'' (dosł. "pół włóki")
 
*Oboczna n. niem. ''Sturmsee''. W XV-XVII w. ''Halbe Hube'' (dosł. "pół włóki")
 
*Historyczna n. polska, jak i wariantywna niemiecka, pochodzą od pobliskiego jeziorka ''Sturm-See'' (pol. ''Stromżyk''). Jest to prawdopodobnie adideowana nazwa pruska. Po wojnie niestety zignorowano fakt istnienia ludowej polskiej nazwy wsi i uchwalono nową, ahistoryczną ''Wielimowo''. Również jezioro nosi dziś nazwę ''Wielimowskie'' (wg ustaleń KUNM ''Strumyk'', co chyba też jest sztucznością lub przeinaczeniem). Należy w trybie pilnym, zarówno wsi jak i jezioru przywrócić prawowitą, ludową polską nazwę ''Stromżyk''.
 
*Historyczna n. polska, jak i wariantywna niemiecka, pochodzą od pobliskiego jeziorka ''Sturm-See'' (pol. ''Stromżyk''). Jest to prawdopodobnie adideowana nazwa pruska. Po wojnie niestety zignorowano fakt istnienia ludowej polskiej nazwy wsi i uchwalono nową, ahistoryczną ''Wielimowo''. Również jezioro nosi dziś nazwę ''Wielimowskie'' (wg ustaleń KUNM ''Strumyk'', co chyba też jest sztucznością lub przeinaczeniem). Należy w trybie pilnym, zarówno wsi jak i jezioru przywrócić prawowitą, ludową polską nazwę ''Stromżyk''.
 +
*Gwarowo: ''Strůmž́ik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Winiec'''
 
|'''Winiec'''
Linia 7816: Linia 7879:
 
|pruskie (spolonizowane)
 
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Zålevo''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zatoka Leśna'''
 
|'''Zatoka Leśna'''
Linia 7824: Linia 7887:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
+
|
 +
*Do 1996 oficjalnie ''Zatoka''. Taką postać ustaliła również KUNM. Niewykluczone, że dookreślenie "Leśna" zostało dodane dla odróżnienia od osady Zatoka, stanowiącej dziś część Miłomłyna (p. wyżej).
 +
*U Leydinga: ''Bramka''. Jeśli n. niem. pochodziłaby od ''Tor'' "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ziemaki'''
 
|'''Ziemaki'''
Linia 7868: Linia 7933:
 
|'''Borzymowo'''
 
|'''Borzymowo'''
 
|Morąg
 
|Morąg
|3
+
|5
 
|''Abrahamsheide''
 
|''Abrahamsheide''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Abramówka'''
|
+
|Nazwa wariantowa (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Abramówka''. Ta potocznie używana forma stanowi tłumaczenie oryginalnej nazwy niemieckiej i wydaje się warta wprowadzenia w miejsce ahistorycznego, pseudosłowiańskiego chrztu KUNM "Borzymowo".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bożęcin'''
 
|'''Bożęcin'''
Linia 7912: Linia 7977:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potocznie też: ''Darynowo'' (taki wariant podaje PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dworek'''
 
|'''Dworek'''
Linia 8059: Linia 8124:
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Oboczna n. niem. ''Kämmersdorf'' (stąd oboczny wariant pol. ''Komorowo'', funkcjonujący krótko po wojnie).
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 
*Nazwa niem. pochodzi od jeziora ''Skiertąg'' (''Scherting-See''), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od ''Skiertąg'' brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
 +
*Powojenna nazwa tej wsi pochodzi od pobliskiego jeziorka ''Molajny'' (niem. ''Molainen-See'', 1331 ''Moleyn''), którego pierwotną pruską nazwę powojenni osadnicy przekręcili do postaci "Maliniak". Obecnie w obiegu obie nazwy jeziora funkcjonują wymiennie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Markowo'''
 
|'''Markowo'''
Linia 8221: Linia 8287:
 
|2
 
|2
 
|''Simonetti''
 
|''Simonetti''
|nazwiskowe?
+
|osobowe
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja i informacje etymologiczne.
+
|Nietypowa nazwa niem. upamiętnia właściciela majątku, Ernsta Simonettiego (zm. 1829).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tątławki'''
 
|'''Tątławki'''
Linia 8231: Linia 8297:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Tomławki'''
 
|'''Tomławki'''
|Nie znajduję uzasadnienia historycznego dla osnowy ''Tąt''-, toteż postuluję powrót do używanej przez Leydinga formy ''Tomławki''.
+
|1600 ''Domlaucken''. W formie uchwalonej przez KUNM osnowa ''Tąt''- chyba wynika z próby wywodu od lit. n.os. ''Tuntys'', ''tuntas'' "gromada, tłum", ''tuntuoti'' "przechadzać się, dreptać". Materiał źródłowy nie daje jednak podstaw do takiej interpretacji, dlatego też postuluję powrót do używanej przez Leydinga formy ''Tomławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wenecja'''
 
|'''Wenecja'''
Linia 8239: Linia 8305:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za oryginalnie pruską. W pol. i niem. skojarzona z nazwą Wenecji (niem. też ''Venedig'' - forma zaświadczona już od XV w.).
+
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Venedig'' (już od XV wieku).
 +
*1332 ''Venedien'', 1336 ''Venedie''.
 +
Nazwa uważana za oryginalnie pruską, w pol. i niem. adideowana do nazwy Wenecji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilnowo'''
 
|'''Wilnowo'''
Linia 8245: Linia 8314:
 
|1
 
|1
 
|''Willnau''
 
|''Willnau''
|pruskie
+
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|
+
|1400, 1402-08, 1445-49 ''Wildenaw''. Zapisy historyczne wskazują więc na pierwotną n. niemiecką ''Wildenau'', być może nazwiskowego pochodzenia, z czasem uproszczoną do posaci ''Willnau''. Postać spolszczona ''Wilnowo'' znana Chojnackiemu.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wola Kudypska'''
 
|'''Wola Kudypska'''
Linia 8273: Linia 8342:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|(Woryty)
 
|(Woryty)
|
+
|1324 ''Wiriten'', 1349 ''Wyrthyn''. Identyfikacja tych zapisów z tą wsią jednak niepewna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawroty'''
 
|'''Zawroty'''
Linia 8283: Linia 8352:
 
|
 
|
 
*Krótko po wojnie i u Leydinga: ''Swonkowo''.
 
*Krótko po wojnie i u Leydinga: ''Swonkowo''.
*Otrębski uważa osnowę ''Schwenken''- za staropruską (porównuje do n. m. ''Świękity'' i n. os. ''Swencke''). Oznaczałoby to, że nazwanie przez KUNM tej wsi ''Zawrotami'' (niby od niem. ''schwenken'' - obracać, zawracać) było błędem. Postuluję więc powrót do formy ''Swonkowo'' jako autentycznie zaistniałej i dość naturalnie derywowanej od n. niemieckiej, chociaż wobec pruskiego pochodzenia nazwy (o ile Otrębski ma rację), można byłoby się pokusić o dokładniejsze spolszczenie rdzenia.
+
*1402-08 ''Swenkendorf''. Otrębski uważa osnowę ''Schwenken''- za staropruską (porównuje do n. m. ''Świękity'' i n. os. ''Swencke''). Oznaczałoby to, że nazwanie przez KUNM tej wsi ''Zawrotami'' (niby od niem. ''schwenken'' - obracać, zawracać) było błędem. Postuluję więc powrót do formy ''Swonkowo'' jako autentycznie zaistniałej i dość naturalnie derywowanej od n. niemieckiej, chociaż wobec pruskiego pochodzenia nazwy (o ile Otrębski ma rację), można byłoby się pokusić o dokładniejsze spolszczenie rdzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zbożne'''
 
|'''Zbożne'''
Linia 8308: Linia 8377:
 
|'''Złoty Róg'''
 
|'''Złoty Róg'''
 
|
 
|
*Pierwotnie niem. ''Güldenhorn'', ''Goldenhorn'' (1340). Z czasem pierwszy człon odpadł.
+
*Pierwotnie niem. ''Güldenhorn'' (1340-43 ''Guldinhorn'', 1402-08 ''Goldenhorn''). Z czasem pierwszy człon odpadł, chociaż jeszcze pod koniec XVIII w. nazwa pierwotna jest wymieniana jako oboczna w spisie Goldbecka.
 
*Początkowo po wojnie używana była spolszczona forma ''Złoty Róg'', zgodna z najstarszą n. niemiecką. Jeżeli wierzyć przesiedleńczym legendom, to nazwa ta została zmieniona na "Żabi Róg", gdyż wywoływała "burżuazyjne" skojarzenia. Formę ''Żabi Róg'' miałyby motywować żaby, licznie zamieszkujące pobliskie jezioro (dzisiaj zwane również ''Żabim'', ale poprawniejsza jego nazwa to ''Róg'' - niem. ''Horner See'' [od tej wsi]). Nie jest to jednak nazwa historycznie poprawna. Biorąc pod uwagę to i jej "cenzorski" charakter, chyba warto wrócić do wierniejszej historycznie formy ''Złoty Róg'', trzymając się przy tym tradycji pierwszych powojennych osadników.
 
*Początkowo po wojnie używana była spolszczona forma ''Złoty Róg'', zgodna z najstarszą n. niemiecką. Jeżeli wierzyć przesiedleńczym legendom, to nazwa ta została zmieniona na "Żabi Róg", gdyż wywoływała "burżuazyjne" skojarzenia. Formę ''Żabi Róg'' miałyby motywować żaby, licznie zamieszkujące pobliskie jezioro (dzisiaj zwane również ''Żabim'', ale poprawniejsza jego nazwa to ''Róg'' - niem. ''Horner See'' [od tej wsi]). Nie jest to jednak nazwa historycznie poprawna. Biorąc pod uwagę to i jej "cenzorski" charakter, chyba warto wrócić do wierniejszej historycznie formy ''Złoty Róg'', trzymając się przy tym tradycji pierwszych powojennych osadników.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 8347: Linia 8416:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
+
|
 +
*1413 ''Bonyken'', 1477 ''Punicken Mühle''. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Smolarnia''. Unikać jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cibory'''
 
|'''Cibory'''
Linia 8373: Linia 8444:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Oboczna nazwa według PRNG: ''Fiugajny''. Została ona przeniesiona od położonej nieopodal, nieistniejącej dziś leśniczówki ''Fiugajny'' (niem. ''Figehnen'', 1588 ''Figeinen''), której teren obecnie mieści się w granicach administracyjnych Ostródy. Jest to oczywiście stara nazwa pruskiego pochodzenia, jednak przynależąca innej miejscowości, dlatego nie zalecałbym jej używania w odniesieniu do Czerwonej Karczmy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Czyżówka'''
 
|'''Czyżówka'''
 
|Ostróda
 
|Ostróda
|3
+
|5
|''Schießgarten''
+
|''Katharinenhof''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|'''Katarzynka'''
 
|
 
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Zabłocie''.
 +
*Oboczna nazwa, notowana w PRNG i na mapach: ''Katarynka''.
 +
*Chociaż ustalona przez KUNM nazwa to Zabłocie, to nie wiedzieć czemu w późniejszym okresie przylgnęła do tej osady nazwa ''Czyżówka'', którą wg zamierzeń KUNM miała nosić leśniczówka ''Schießgarten'', położona na północ od Barkfredy (Samborowa) nad Jeziorem Drwęckim. Jest to więc nazwa przynależąca innej miejscowości (która dzisiaj stanowi część nadleśnictwa Drwęca - zob. ''Drwęca'' w pow. iławskim). Według innych danych, Zabłocie i Czyżówka (pot. Katarynka) to dwa różne obiekty, położone obok siebie. Taki stan rzeczy jest również ahistoryczny i wynika z jakiegoś niezrozumiałego podziału dawnej osady ''Katharinenhof''. Najlepiej byłoby oba te obiekty ponownie zjednoczyć pod wspólną nazwą ''Katarzynka'' (taką formę dla ''Katharinenhof'' podaje Leyding - choć przedwojennej polskiej nazwy brak, to wydaje się lepsza od potocznej, wykolejonej znaczeniowo formy "Katarynka"), która dobrze oddaje historyczną nazwę tego miejsca. W ten sposób usuwamy z mapy kolejną nazewniczą pomyłkę.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Durąg'''
 
|'''Durąg'''
Linia 8411: Linia 8485:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG wariant oboczny: ''Gąsiory''. Unikać tej formy jako ahistorycznej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gierłoż'''
 
|'''Gierłoż'''
Linia 8422: Linia 8496:
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Dawniej też: ''Gierłoża''.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 
*Przed wojną z dookreśleniem: ''Pruska'' (obocznie istniała też postać ''Deutsch Görlitz''), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi ''Gierłoż Polska'' (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
 +
*W potocznym użyciu także ''Gierłoż Niemiecka'' (taki wariant notuje PRNG). Taki wariant mógł ukształtować się w czasach międzywojennych, kiedy Gierłoż Polska i Gierłoż (Pruska) sąsiadowały zza miedzy - ta pierwsza po stronie polskiej, zaś druga po stronie niemieckiej (wschodniopruskiej). Niemniej, z przyczyn historycznych lepiej powrócić do określenia "Pruska".
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem ''Gryźlina'' al. ''Gizela'' (1303 ''Griselanos'', 1338 '' Grisla'') - rzeka ta przepływa przez wieś.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
 
*Zapis gwarowy: ''Geru̯uš'', do ''Geru̯ožï''.
Linia 8620: Linia 8695:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG notowany wariant: ''Mariszewo'' (Maryszewo?). Forma urzędowa lepsza, bliższa oryginałowi (choć przedwojennej tradycji brak).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Miejska Wola'''
 
|'''Miejska Wola'''
Linia 8856: Linia 8931:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Według Biolik nazwa pruska, rekonst. jako *''Sildīks''. Czopek-Kopciuch wywodzi z niem.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Szeldak''.
 +
*Według Biolik nazwa pruska, rekonst. jako *''Sildīks''. Czopek-Kopciuch wywodzi z niem.
 +
*Gwarowo: ''Šeldak''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turznica'''
 
|'''Turznica'''
Linia 8864: Linia 8942:
 
|słowiańskie (przeniesione)
 
|słowiańskie (przeniesione)
 
| --
 
| --
|1270 ''Thurnitz''. Wg Biolik nazwa przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś ''Turznice'' w gminie Grudziądz).
+
|
 +
*1270 ''Thurnitz'', 1326 ''Turnycz'', 1328 ''Thuernitcz''. Wg Biolik nazwa przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś ''Turznice'' w gminie Grudziądz).
 +
*Gwarowo: ''Turńica''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tyrowo'''
 
|'''Tyrowo'''
Linia 8872: Linia 8952:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|1332 ''Tyrow'', 1507 ''Tiraw''. W XIV w. obocznie do tej nazwy pruskiej istniała inna - ''Stanken (gut)'' (1332) - pruskiego lub słowiańskiego początku.
*1332 ''Tyrow'', 1507 ''Tiraw''. W XIV w. obocznie do tej nazwy pruskiej istniała inna - ''Stanken (gut)'' (1332) - pruskiego lub słowiańskiego początku.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wałdowo'''
 
|'''Wałdowo'''
Linia 8910: Linia 8989:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
+
|
 +
*1348 ''Warnin'', ''Warnein''; 1354 ''Warnelin''.
 +
*Postać ''Warnowo'', notowana w PRNG jako wariant, niepoprawna.
 +
*Gwarowo: ''Vorńinï'' (do ''Vorńin'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka Klonowska'''
 
|'''Wólka Klonowska'''
Linia 8918: Linia 9000:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Jorkowo'''
 
|'''Jorkowo'''
|W Tece Toruńskiej: ''Jorkowo'' (jedyny przykład przedwojennej tradycji dla tej miejscowości). Być może zgodniejsza z polskim językiem literackim byłaby forma "Jurkowo", ale taka nie jest zaświadczona. U Leydinga z kolei pojawia się inna nazwa: ''Klin''. Obecna "Wólka Klonowska" to już twór KUNM.
+
|W Tece Toruńskiej: ''Jorkowo'' (jedyny przykład przedwojennej tradycji dla tej miejscowości). Być może zgodniejsza z polskim językiem literackim byłaby forma "Jurkowo", ale taka nie jest zaświadczona. U Leydinga z kolei pojawia się inna nazwa: ''Klin'' (potwierdzona również w badaniu gwarowym jako ''Klˊin'', na ''Klˊin''). Obecna "Wólka Klonowska" to już twór KUNM.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka Lichtajńska'''
 
|'''Wólka Lichtajńska'''
Linia 8934: Linia 9016:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1882-1945: ''Ruhwalde''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1882-1945: ''Ruhwalde''.
 +
*Gwarowo: ''Vïgoda''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wysoka Wieś'''
 
|'''Wysoka Wieś'''
Linia 8945: Linia 9029:
 
*Oboczna n. niem. ''Kernshof''.
 
*Oboczna n. niem. ''Kernshof''.
 
*Wieś bez historycznej polskiej nazwy - Teka Toruńska podaje tylko warianty niem. ''Kernsdorf'' i ''Kernshof''. Nazwa obecna, wprowadzona przez KUNM, nawiązuje do położenia wsi w Górach Dylewskich (niem. ''Kernsdorfer Höhe''), najwyżej położonym miejscu Prus Wschodnich. Dodatkowo, mazurski lud nazywa Górę Dylewską "''Wysoką Górą''", co mogło stanowić dodatkowy motyw dla uchwalenia takiej nazwy polskiej. Oprócz tego, Leyding podaje dla wsi ciekawy wariant przejściowy ''Znana Wieś'' - jest to zapewne nazwa o charakterze przezwiskowym, może autochtoniczna?
 
*Wieś bez historycznej polskiej nazwy - Teka Toruńska podaje tylko warianty niem. ''Kernsdorf'' i ''Kernshof''. Nazwa obecna, wprowadzona przez KUNM, nawiązuje do położenia wsi w Górach Dylewskich (niem. ''Kernsdorfer Höhe''), najwyżej położonym miejscu Prus Wschodnich. Dodatkowo, mazurski lud nazywa Górę Dylewską "''Wysoką Górą''", co mogło stanowić dodatkowy motyw dla uchwalenia takiej nazwy polskiej. Oprócz tego, Leyding podaje dla wsi ciekawy wariant przejściowy ''Znana Wieś'' - jest to zapewne nazwa o charakterze przezwiskowym, może autochtoniczna?
 +
*Gwarowo: na ''Kėnzdorf''. Jest to praktycznie niezasymilowana nazwa niemiecka, co zdaje się zgadzać z danymi Teki Toruńskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyżnice'''
 
|'''Wyżnice'''
Linia 8988: Linia 9073:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Terbark'''
 
|'''Terbark'''
|Nazwa spolszczona jako ''Terbark'' lub ''Tyrbark''. Przyjęta po wojnie postać ''Zwierzewo'', choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest sztuczna.
+
|
 +
*Nazwa spolszczona jako ''Terbark'' lub ''Tyrbark''. Przyjęta po wojnie postać ''Zwierzewo'', choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest sztuczna.
 +
*Gwarowo: ''Tïrbark'', ''Terbark'', -''ka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żurejny'''
 
|'''Żurejny'''
Linia 9078: Linia 9165:
 
|'''Wiłunie'''
 
|'''Wiłunie'''
 
|Janowiec Kościelny
 
|Janowiec Kościelny
|4
+
|4?
 
|''Willuhnen''
 
|''Willuhnen''
 
|pruskie
 
|pruskie
|'''Wielona'''
+
|'''Wielona''' (?)
 
|
 
|
*1411-14: ''Welune''. Nazwa pruska.
+
*1356 ''Welune'', ''Fylon''. Nazwa pruska.
*Źródła przedwojenne poświadczają formę ''Wielona'' lub ''Filona'' (u Ley także: ''Wyłuń''), chociaż brak niestety danych ludowych lub gwarowych. Obowiązująca forma ''Wiłunie'' oczywiście spolszcza pierwotną nazwę pruską, jednak wydaje się sama w sobie być powojennym tworem KUNM.
+
*Źródła przedwojenne poświadczają formę ''Wielona'' lub ''Filona'' (u Ley także: ''Wyłuń''), z kolei dane gwarowe (niestety powojenne, chociaż obecność cech gwarowych wskazuje na autochtoniczność tych form) wskazują na ludową formę ''Wiłuny'' lub ''Wiluny''. Żadna z tych form nie jest w pełni zgodna z przyjętą przez KUNM urzędową formą ''Wiłunie'', która oczywiście również spolszcza pruski oryginał, co tworzy trudny dylemat w kwestii poprawnego brzmienia tej nazwy w języku polskim. Trzymanie się danych przedwojennych nakazywałoby przywrócić postać ''Wielona'' - forma ta jednak nie przypomina zbytnio ludowych spolszczeń nazw pruskich z tej okolicy i niewykluczone, że powstała sztucznie (prawdopodobnie za sprawą W. Kętrzyńskiego?) przez zasugerowanie się nazwą starego litewskiego miasteczka Wielona (lit. ''Veliuona''). Ciężko mi więc podjąć jednoznaczną decyzję.
 +
*Gwarowo: ''Źiu̯unï'', ''Źilunï''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zabłocie Kanigowskie'''
 
|'''Zabłocie Kanigowskie'''
Linia 9198: Linia 9286:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Hardichhausen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hardichhausen''.
 +
*Pierwotnie: ''Wichrowieckie'' (?) - tak w spisie Goldbecka z 1789 r. (dok. ''Wichrowietzke'')
 +
*Gwarowo: ''Źixroźec''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Więckowo'''
 
|'''Więckowo'''
Linia 9206: Linia 9297:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Winsken''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Winsken''.
 +
*Ok. 1600 ''Wenzelsdorf'' - nazwa niemiecka, możliwe że będąca kalką polskiej (lub odwrotnie).
 +
*Gwarowo: ''Źėnckovo''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zachy'''
 
|'''Zachy'''
Linia 9212: Linia 9306:
 
|1
 
|1
 
|''Sachen''
 
|''Sachen''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Zachowo''.
+
*Dawniej też: ''Zachowo'' (tak pierwotnie - 1566 ''Sachowen''). Nazwa uważana za polską, utworzoną od n. os. ''Zach'' (=Zachariasz).
*Potrzebne informacje etymologiczne, co do pochodzenia tej nazwy.
+
*Gwarowo ''Zaxï'' (do ''Zaxuf'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady'''
 
|'''Zawady'''
Linia 9224: Linia 9318:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Herzogsau''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Herzogsau''.
 +
*Gwarowo: ''Zavadï''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdrojek'''
 
|'''Zdrojek'''
Linia 9392: Linia 9488:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Pierwotnie nazwa pruska: ''Ranis'' (1484).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rodowo'''
 
|'''Rodowo'''
Linia 9477: Linia 9573:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Nazwa ponowiona od nazwy rzeki, zwanej dziś ''Szkotówką'' lub ''Szkotawą'' (urz.) (1349 ''Skuttaw''), pruskiego pochodzenia.
+
*1321 ''Scottaw'', 1348 ''Skottow'', ''Skotaw''. Nazwa ponowiona od nazwy rzeki, zwanej dziś ''Szkotówką'' lub ''Szkotawą'' (urz.), pruskiego pochodzenia.
 
*W Tece Toruńskiej ''Skotowo'' (i odpowiednio ''Skotówka''), zapewne forma gwarowa (zmazurzona).
 
*W Tece Toruńskiej ''Skotowo'' (i odpowiednio ''Skotówka''), zapewne forma gwarowa (zmazurzona).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 9497: Linia 9593:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|1356 ''Galindin'', 1379 ''Galinden'' al. ''Simanaw''. Pierwotna nazwa tej wsi była więc pruska, pochodząca od plemienia Galindów. Oprócz tego, w początkach swojego istnienia wieś nosiła też niemiecką nazwę ''Simonsbrück'' (1356 ''Symonsbruck'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turowo'''
 
|'''Turowo'''
Linia 9505: Linia 9601:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|1328 ''Thurau''; 1414 ''Tawr'', ''Tauer''; 1579 ''Grostawer''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turówko'''
 
|'''Turówko'''
Linia 9513: Linia 9609:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Turauken''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turauken''.
 +
*1467 ''Klein Tauer'', 1579 ''Cleinthauer''. Forma niemiecka, w świetle zapisów dla Turowa raczej skalkowana z polskiej. Ostatecznie wyparta przez formę polską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ważyny'''
 
|'''Ważyny'''
Linia 9531: Linia 9629:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesenfeld''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesenfeld''.
 +
*1401 ''Wirsbaw'', 1437 ''Wyrsbaw''. Nazwa pochodzenia polskiego.
 +
*Gwarowo: ''Źiřbovo'', ''Źėřbovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wola'''
 
|'''Wola'''
Linia 9557: Linia 9658:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|W Tece Toruńskiej ''Zaworowo'' (i odpowiednio niem. ''Saverau'').
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej ''Zaworowo'' (i odpowiednio niem. ''Saverau'').
 +
*1359 ''Sabraw''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zakrzewko'''
 
|'''Zakrzewko'''
Linia 9565: Linia 9668:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|
+
|1449 ''Clein Sacrze''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zakrzewo'''
 
|'''Zakrzewo'''
Linia 9573: Linia 9676:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|
+
|1343 ''Sackraw'', 1449 ''Gross Sacrze''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalesie'''
 
|'''Zalesie'''
Linia 9581: Linia 9684:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|1357 ''Salescha''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartoszki'''
 
|'''Bartoszki'''
Linia 9807: Linia 9910:
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Dawniej też: ''Motylki'' (XVI w.).
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 
*Pierwotnie: ''Mottilkau'' (1436-37), ''Modilkaw'' (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu ''Modlna'', ''Modlnica''), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
*Gwarowo: ''Motkˊi''.
+
*Gwarowo: ''Motkˊi''. Gwarowa postać ''Motki'' jest również notowana w PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Napiwoda'''
 
|'''Napiwoda'''
Linia 9879: Linia 9982:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie.
+
|Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. ''Parowa'' nawiązuje do nazwy terenowej ''Modłecka Parowa'' (niem. ''Modlker Thal'') - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie. W powojennym użyciu notowana też nazwa ''Zdrojek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pawliki'''
 
|'''Pawliki'''
Linia 9895: Linia 9998:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1932-45: ''Freidorf''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1932-45: ''Freidorf''.
 +
*Dawna oboczna n. niem. ''Freitagsdorf'' - trudno powiedzieć, czy pierwotna względem polskiej, czy skalkowana. Formę wprowadzoną w czasach międzywojennych można uznać za nawiązanie do niej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piotrowice'''
 
|'''Piotrowice'''
Linia 9955: Linia 10 060:
 
|1
 
|1
 
|''Sierokopaß''
 
|''Sierokopaß''
|polskie
+
|pruskie (spolonizowane)?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1933-45: ''Breitenfelde''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1933-45: ''Breitenfelde''.
 +
*Poprawna odmiana: ''Szerokopaś'' (r. żeński) - do ''Szerokopasi''.
 +
*1359 ''Sircopas''. W kartotece NMP rozważana jest pruska etymologia - od rdzenia ''skir''- (jak w lit. ''skirti'' "dzielić, rozdzielać, rozłączać", lit. toponimach ''Skirai'', ''Skireliai'' oraz pruskim ''Schirlauken'') + ''kaps'' "mogiła". Nazwa ta miałaby zostać wcześnie adideowana na gruncie polskim do wyrażenia "szeroki pas".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tatary'''
 
|'''Tatary'''
Linia 9973: Linia 10 081:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
+
|
 +
*Leśniczówka leży nad jeziorem ''Trzciano'' (niem. ''Eich See'' lub ''Trzanno See'') - jej przedwojenna niemiecka nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
 +
*Oboczna nazwa w PRNG: ''Dębowa Kępa''. Jest to kalka historycznej n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wały'''
 
|'''Wały'''
Linia 9981: Linia 10 091:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Vau̯ï'' (do ''Vau̯uf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Waszulki'''
 
|'''Waszulki'''
Linia 9992: Linia 10 102:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Waiselhöhe''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Waiselhöhe''.
 
*1411-14 ''Waysils'', 1412 ''Waschilis''. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona dodatkowo o sufiks -''ki'' (chociaż Kętrzyński podaje też oboczną formę ''Waszule''), w jęz. niemieckim przyjęta z polskiego.
 
*1411-14 ''Waysils'', 1412 ''Waschilis''. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona dodatkowo o sufiks -''ki'' (chociaż Kętrzyński podaje też oboczną formę ''Waszule''), w jęz. niemieckim przyjęta z polskiego.
 +
*Gwarowo: ''Vaš́uu̯kˊi'' (do ''Vaš́uu̯k'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wietrzychowo'''
 
|'''Wietrzychowo'''
Linia 9999: Linia 10 110:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Wietrzychowo Szlacheckie?)
 
|(Wietrzychowo Szlacheckie?)
|U Chojnackiego i Leydinga: ''Wietrzychowo Szlacheckie''. Starsze źródła (np. Kętrzyński, Giersz) nie posiadają rozróżnienia pomiędzy Wietrzychowem Szlacheckim a Chełmińskim - może więc podział wsi jest dość późny. Tego typu dookreślenia wydają się jednak być dość obce ludowemu nazewnictwu (potrzebowała ich przede wszystkim administracja), więc być może formy ustalone przez KUNM są naturalniejsze.
+
|
 +
*U Chojnackiego i Leydinga: ''Wietrzychowo Szlacheckie''. Starsze źródła (np. Kętrzyński, Giersz) nie posiadają rozróżnienia pomiędzy Wietrzychowem Szlacheckim a Chełmińskim - może więc podział wsi jest dość późny. Tego typu dookreślenia wydają się jednak być dość obce ludowemu nazewnictwu (potrzebowała ich przede wszystkim administracja), więc być może formy ustalone przez KUNM są naturalniejsze.
 +
*Gwarowo: ''Źetřïxovo'' (niestety, nie dysponuję zapisem gwarowym dla Wietrzychówka, aby móc ustalić jak miejscowa gwara radzi sobie z rozróżnieniem tych dwu miejscowości).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wietrzychówko'''
 
|'''Wietrzychówko'''
Linia 10 040: Linia 10 153:
 
|polskie
 
|polskie
 
|(Wólka)
 
|(Wólka)
|Nazwa w latach 1938-45: ''Großkarlshof'' (nawiązanie do sąsiedniej miejsc. ''Karlshof'' - pol. ''Karłowo'' [Giersz], powojenne ''Wysokie'' - dziś miejscowość nieistniejąca).
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großkarlshof'' (nawiązanie do sąsiedniej miejsc. ''Karlshof'' - pol. ''Karłowo'' [Giersz], powojenne ''Wysokie'' - dziś miejscowość nieistniejąca).
 +
*Ludowo i przed wojną zwykle ''Wólka'' (bez dookreślenia), jednak formę złożoną ''Orłowska Wólka'' zna Kętrzyński i źródła niemieckie (1796-1802 ''Orlau Wolka'').
 +
*Gwarowo: ''Vulka''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zagrzewo'''
 
|'''Zagrzewo'''
Linia 10 074: Linia 10 190:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|
+
|1370 ''Schelassene'', ''Schönlesen''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Gąsiorowo'''
 
|'''Gąsiorowo'''
Linia 10 100: Linia 10 216:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
|(Grzybinki)
 
|(Grzybinki)
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną.
+
|Dawniej raczej: ''Grzybinki''. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę ''Grzybinki'' początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną. Mimo to, ta tradycyjna postać wciąż bywa używana - widnieje jako wariant w PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jankowice'''
 
|'''Jankowice'''
Linia 10 321: Linia 10 437:
 
|1
 
|1
 
|''Trautzig''
 
|''Trautzig''
|słowiańskie?
+
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: *Drawsk (1353 ''Drawsken''). Nazwa ponowiona od jeziora, sama w sobie jest zapewne tworem słowiańskim (choć niewykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia), utworzonym od jakiejś pruskiej nazwy wodnej typu *Drawā (dziś nieznanej). Ostatecznie zepsuta do postaci ''Track''.
+
|
 +
*1353 ''Drawsken'', 1336 ''Drawske'', 1359 ''Trauziken''. Nazwa pruska, ponowiona pod jeziora, zapewne z tej samej bazy hydronimicznej co m.in. ''Drawa'' i ''Drwęca''. Niewykluczone, że na pewnym etapie nazwa ta brzmiała po polsku *''Drawsk'', zanim została zepsuta do postaci ''Track''.
 +
*Gwarowo: ''Tråck''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielona Górka'''
 
|'''Zielona Górka'''
Linia 10 582: Linia 10 700:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Cronau-Gut''.
 +
*Do 1996 r. oficjalnie: ''Kronówka''. Taka postać musiała się ustalić po wojnie, wbrew ustaleniom KUNM i ludowej tradycji. Słusznie więc ją naprostowano.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krupoliny'''
 
|'''Krupoliny'''
Linia 10 750: Linia 10 870:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
 
*Pierwotnie niem. ''Ramschebuden'' (1755).
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.).
+
*Dawniej też: ''Ramsówka'' (koniec XVIII w.), a współcześnie potocznie też ''Ramsówek'' (co jest chyba przeinaczeniem, chociaż takie wahania rodzaju nie są rzadkością).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rejczuchy'''
 
|'''Rejczuchy'''
Linia 10 846: Linia 10 966:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1344, ''Tungebouth'', 1381 ''Tungebuten''. Nazwa pruska dwuzłożona *Tungebutai, wtórnie uproszczona.
+
|
 +
*1344 ''Tungebouth'', 1381 ''Tungebuten''. Nazwa pruska dwuzłożona *Tungebutai, wtórnie uproszczona.
 +
*Gwarowo: ''Teŋgutï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tumiany'''
 
|'''Tumiany'''
Linia 11 051: Linia 11 173:
 
|
 
|
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
 
*Potocznie używana też nazwa ''Biskupiec-Kolonia''. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
*U Leydinga ''Janowo''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
+
*U Leydinga ''Janowo'', w PRNG wariant ''Janowa Góra''. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Józefowo'''
 
|'''Józefowo'''
Linia 11 207: Linia 11 329:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
+
|
 +
*Do 2009 r. oficjalnie ''Pierwoj''. Postać z -ó- częstsza w przedwojennych materiałach.
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 ''Perwais'', ''Perwante'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pudląg'''
 
|'''Pudląg'''
Linia 11 312: Linia 11 436:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|(Węgoje)
 
|(Węgoje)
|Bliższa językowi ludowemu jest chyba postać liczby mnogiej: ''Węgoje''. Taką podaje literatura przedwojenna. Z drugiej strony, pewne wahania rodzajowe wydają się w pełni naturalne. Sama nazwa jest staropruska, ponowiona od n. wodnej (rzeczki i jeziora).
+
|
 +
*1359 ''Wangaien'', 1420 ''Wangoy''. Nazwa staropruska, ponowiona od n. wodnej (rzeczki i jeziora).
 +
*Bliższa językowi ludowemu jest chyba postać liczby mnogiej: ''Węgoje''. Taką podaje literatura przedwojenna. Z drugiej strony, pewne wahania rodzajowe wydają się w pełni naturalne, a w powojennym użyciu gwarowym zaświadczono formę pojedynczą.
 +
*Gwarowo: ''Veŋgȯi̯'' (do ''Veŋgoja'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilimy'''
 
|'''Wilimy'''
Linia 11 438: Linia 11 565:
 
|
 
|
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 
*1284 ''Cabekayme'', 1344 ''Kabocaym''.
 +
*Nazwa wariantowa: ''Kabikiejmy Górne''. Taka postać zdaje się mieć więcej sensu, ze względu na istnienie obok wsi Kabikiejmy Dolne oraz na nazwę niemiecką. Mimo to, KUNM ustaliła postać bez tego członu.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
*Barczewski podaje ludowe spolszczenie ''Kapki'' (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -''kaim'' (co nie jest na Warmii rzadkością - por. ''Pistki'' = niem. ''Piestkeim'', ''Pupki'' = ''Pupkeim''). Przyjęta przez KUNM forma ''Kabikiejmy'' jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 480: Linia 11 608:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|W potocznym powojennym użyciu zanotowana nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
+
|W potocznym powojennym użyciu oraz w PRNG zanotowana oboczna nazwa ''Biały Krzyż'' (podobnie u Leydinga: ''Białokrzyże''), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kunik'''
 
|'''Kunik'''
Linia 11 553: Linia 11 681:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Praślity''.
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
 
*Pierwotnie nazwa pruska: ''Prasliten'' (1340-49), ''Praysliten'' (1354), ''Prayslite'' (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała ''Sangawiten'' (1345).
*W użyciu także wariant: ''Praślity''.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smolajny'''
 
|'''Smolajny'''
Linia 11 586: Linia 11 714:
 
|6
 
|6
 
|''Zechern''
 
|''Zechern''
|pruskie?
+
|niemieckie?
 
|'''Czechreń'''
 
|'''Czechreń'''
 
|
 
|
*Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. ''Zechern'' (w XVII-XVIII w. ''Cechren''). Prawdopodobnie jest to nazwa pruska, nie mam jednak wystarczających danych, by to stwierdzić. Tak czy inaczej, w przedwojennej literaturze pojawia się spolszczenie ''Czechreń''. Nazwa powojenna jest chrztem.
+
*1365 ''Czecher'', 1366 ''Zecher''. Nazwa nie do końca jasna - kartoteka NMP nie wyjaśnia przekonująco jej etymologii, choć wskazuje raczej na niemieckie pochodzenie. Tak czy inaczej, w przedwojennej literaturze pojawia się spolszczenie ''Czechreń''. Nazwa powojenna jest chrztem.
 
*Wieś powstała na pruskim polu osadniczym ''Wurlawken'' (1366). Na tym samym polu powstała też wieś Wróblik (obecnie w gm. Lidzbark Warmiński).
 
*Wieś powstała na pruskim polu osadniczym ''Wurlawken'' (1366). Na tym samym polu powstała też wieś Wróblik (obecnie w gm. Lidzbark Warmiński).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 624: Linia 11 752:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Bukwałd Leśny'''
 
|'''Bukwałd Leśny'''
|Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
+
|
 +
*Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. ''Bukwałd'', to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - ''Bukwałd'' (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie ''Leśny'' (w grę wchodzi też nazwa ''Bukwałd-Leśniczówka'').
 +
*Obocznie także: ''Buki'' (wariant notowany w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bukwałd'''
 
|'''Bukwałd'''
Linia 11 703: Linia 11 833:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2002 r. urzędowo: ''Kieżliny'', taka postać jednak była wynikiem przeinaczenia, niezgodnego ani z ustaleniami KUNM ani ludową tradycją.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Friedrichsdorf'' (1348) oraz druga, zapisana jako ''Koselern'' (1348), ''Koseler'' (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu ''Koźlarz'' lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 ''Keslin'', 1615 ''Kesling'').
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
 
*Gwarowo: ''Keślˊiny'' / ''Kˊež́lïnï''.
Linia 11 771: Linia 11 902:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*W użyciu także spotyka się formy: ''Różgity'' (tak według ustaleń KUNM), ''Rózgity''. Forma "Rozgity" widnieje na tabliczce wjazdowej i jest najwyraźniej tą używaną przez miejscowych (pojawia się w zapisach gwarowych).
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różgity''. Forma ta bywa używana do dziś (także jako ''Rózgity''), jednak postać ''Rozgity'' zdaje się być bardziej zgodna z miejscowym użyciem - ma poświadczenie gwarowe.
*W przedwojennej literaturzes także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
+
*W przedwojennej literaturze także: ''Rosogity''. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 ''Resigethen'', 1388 ''Rosegithen''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
*Forma gwarowa: ''Rozgˊitï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 11 829: Linia 11 960:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1369 ''Breytenfeld'' alias ''Tollauken''. Nazwa pruska (*Tāl-lauks, dosł. "dalekie [obszerne] pole"). Forma niemiecka ''Breitenfeld'' jest jej kalką, szybko zanikła.
+
|
 +
*1369 ''Breytenfeld'' alias ''Tollauken''. Nazwa pruska (*Tāl-lauks, dosł. "dalekie [obszerne] pole"). Forma niemiecka ''Breitenfeld'' jest jej kalką, szybko zanikła.
 +
*Gwarowo: ''Tuu̯åfkˊi'' (do ''Tuu̯åfk'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wadąg'''
 
|'''Wadąg'''
Linia 11 847: Linia 11 980:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Vopï'' (do ''Vop'') / ''U̯opy''. Nazwa pruska (1366 ''Wopen'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalbki'''
 
|'''Zalbki'''
Linia 11 858: Linia 11 991:
 
*Pierwotnie:  ''Glandemansdorf'' (1386). Taka nazwa funkcjonowała aż do XVIII w. Uważa się, że zawarty w niej antroponim ''Glandeman'' ma pochodzenie pruskie. W XVII w. pojawia się oboczna n. ''Zalbki'', używana przez ludność polskojęzyczną, której również przypisuje się pruskie pochodzenie (prawdopodobnie wiąże się z licznymi pruskimi nazwami z członem ''Salp''-). Niewykluczone, że sufiks -''ki'' ukrywa pierwotne -''kaim'' (tak jak w nazwach ''Pistki'', ''Pupki''), jednak nie ma to potwierdzenia w dokumentach.
 
*Pierwotnie:  ''Glandemansdorf'' (1386). Taka nazwa funkcjonowała aż do XVIII w. Uważa się, że zawarty w niej antroponim ''Glandeman'' ma pochodzenie pruskie. W XVII w. pojawia się oboczna n. ''Zalbki'', używana przez ludność polskojęzyczną, której również przypisuje się pruskie pochodzenie (prawdopodobnie wiąże się z licznymi pruskimi nazwami z członem ''Salp''-). Niewykluczone, że sufiks -''ki'' ukrywa pierwotne -''kaim'' (tak jak w nazwach ''Pistki'', ''Pupki''), jednak nie ma to potwierdzenia w dokumentach.
 
*Olsztyńskie osiedle ''Stare Zalbki'' to dawna część wsi Zalbki, która znalazła się w granicach Olsztyna.
 
*Olsztyńskie osiedle ''Stare Zalbki'' to dawna część wsi Zalbki, która znalazła się w granicach Olsztyna.
 +
*Gwarowo: ''Zålpkˊi'' (do ''Zålpk'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Barduń'''
 
|'''Barduń'''
Linia 11 924: Linia 12 058:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Spotykany też wariant: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM).
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Grażymy'' (tak według ustaleń KUNM). Obie formy spotykane dawniej i obecnie. Współcześnie spotykamy również wariant ''Grażyny'', który jest jednak powojennym przeinaczeniem.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*1352 ''Grasym'', 1469 ''Grasnisse''.
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
 
*Gwarowo: ''Grazimi'' / ''Graźnica'' (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
Linia 12 113: Linia 12 247:
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
|hybryda (prus. + niem.)?
 
| --
 
| --
|Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
+
|
 +
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: ''Wulping'' alias ''Schilmühl''. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora ''Wulpink'' (dziś ''Wulpińskie''), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. ''silā'' = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę ''Wulping'' (co prawda, w zniekształconej postaci ''Pulping'') notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
 +
*W PRNG wariant ''Szyla'', co jest chyba powojenną repolonizacją n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Smoleń'''
 
|'''Smoleń'''
Linia 12 153: Linia 12 289:
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niem. także ''Vonferne'' (p. wyżej ''Smoleń'' - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 
*Niewykluczone, że obecne miejscowości ''Tomarynki'' i ''Smoleń'' były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis ''Passarienthal (Fomfernia)'' ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość ''Fąfernią''. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje ''Fąfernia'' dla obecnego Smolnia i ''Fomfernia'' dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant ''Tomaryński Dwór'' dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy ''Fąfernia'' dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
 +
*W potocznym użyciu również forma ''Mitelki'', co jest przeniesieniem historycznej nazwy sąsiedniej miejscowości ''Śródka'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tomaryny'''
 
|'''Tomaryny'''
Linia 12 178: Linia 12 315:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Vorïtï''.
+
|
 +
*1347 ''Woriten''.
 +
*Gwarowo: ''Vorïtï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zaskwierki'''
 
|'''Zaskwierki'''
Linia 12 187: Linia 12 326:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska).
+
*Dawniej też: ''Dorotowo'' (Teka Toruńska). Wariant ten bywa używany do dziś - notuje go PRNG.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
*Nazwa niem. ''Dorotheenthal'' i ludowa pol. ''Zaskwierki'' (przez miejscowych wymawiana: ''Zasksierki'') współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 323: Linia 12 462:
 
|
 
|
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
 
*1341, 1381 ''Perwangen''.
*U Leydinga: ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
+
*U Leydinga i w PRNG (jako wariant): ''Pierwańce'', w gwarze ''Pˊervańce'' (-''ůf''). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piszewo'''
 
|'''Piszewo'''
Linia 12 333: Linia 12 472:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1910-45: ''Waldensee'' (przywrócenie nazwy pierwotnej, istniejącej w XIV w.).
 
*Nazwa w latach 1910-45: ''Waldensee'' (przywrócenie nazwy pierwotnej, istniejącej w XIV w.).
 +
*1308 ''Pisse'', 1615 ''Pessen''. Pod koniec XVIII w. obocznie ''Piss''. Nazwa pochodząca od rzeki Pisy i Jeziora Luterskiego, zwanego pierwotnie ''Pisse'' (1306).
 
*Chojnacki podaje: ''Pisa'' (n. tożsama z nazwą rzeki), jednak w przedwojennej literaturze brak jakiejkolwiek nawy polskiej dla tej miejscowości (brak też dostępnych mi zapisów gwarowych). Ustalona przez KUNM forma ''Piszewo'' bliżej odpowiada nazwie pruskiej.
 
*Chojnacki podaje: ''Pisa'' (n. tożsama z nazwą rzeki), jednak w przedwojennej literaturze brak jakiejkolwiek nawy polskiej dla tej miejscowości (brak też dostępnych mi zapisów gwarowych). Ustalona przez KUNM forma ''Piszewo'' bliżej odpowiada nazwie pruskiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 428: Linia 12 568:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Do niedawna oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa. U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
+
*Do 2005 r. oficjalnie: ''Żerbuń''. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa (a także niezgodna z ustaleniami KUNM). U Kętrzyńskiego też obocznie: ''Zorbań''.
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
+
*1379 ''Sorbom'', 1388 ''Sorboum''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy. W spisie z 1820 r. zapisana też oboczna postać niem. ''Serben''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żardeniki'''
 
|'''Żardeniki'''
Linia 12 655: Linia 12 795:
 
|
 
|
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 
*1564 ''Schoeten'', 1576 ''Schednitz''. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
 +
*W PRNG także wariant ''Zajączkowo''. Całkowicie nieuzasadniony.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągowo'''
 
|'''Szelągowo'''
Linia 12 662: Linia 12 803:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
+
|
 +
*Nazwa uważana za pruską (od ''silā'' - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -''owo''.
 +
*W PRNG wariant: ''Szeląg''. Zgodna z użyciem przedwojennym jest jednak tylko nazwa urzędowa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Warkały'''
 
|'''Warkały'''
Linia 12 671: Linia 12 814:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1345, 1380 ''Warikallen''; 1564-80 ''Wurcalla''.
+
*1345, 1380 ''Warikallen''; 1386 ''Wurcallen''. Nazwa pruska, w XIV-XVI w. współistniejąca z n. niemiecką ''Grüne(n)wald'', która ostatecznie zanika.
 
*Dawniej dwie wsi: ''Warkały Wielkie'' i ''Małe'' (niem. ''Groß, Klein Warkallen'').
 
*Dawniej dwie wsi: ''Warkały Wielkie'' i ''Małe'' (niem. ''Groß, Klein Warkallen'').
 +
*Gwarowo: ''Vårkau̯ï'' (do ''Vårkau̯'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Węgajty'''
 
|'''Węgajty'''
Linia 12 681: Linia 12 825:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1366 ''Wangaythen'', 1564-80 ''Wangaiten''.
+
*1366 ''Wangaythen'', 1564-80 ''Wangaiten''. Nazwa pruska, w XIV w. obocznie nazwa niem. ''Hohenberg''.
 
*Gwarowo: ''Vaŋgai̯tï''.
 
*Gwarowo: ''Vaŋgai̯tï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 12 702: Linia 12 846:
 
*Oryginalna nazwa pruska: ''Wyndeken'' (1364, 1374), ''Wyndyken'' (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą ''Wołowno'', notowaną od XVII w.
 
*Oryginalna nazwa pruska: ''Wyndeken'' (1364, 1374), ''Wyndyken'' (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą ''Wołowno'', notowaną od XVII w.
 
*W XIV-XVI w. również oboczna n. niemiecka ''Lauterwald''.
 
*W XIV-XVI w. również oboczna n. niemiecka ''Lauterwald''.
 +
*Gwarowo: ''Vou̯ovno'', ''Vou̯ůvno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wrzesina'''
 
|'''Wrzesina'''
Linia 12 711: Linia 12 856:
 
|
 
|
 
*Przed wojną: ''Sząbark'', ''Szombark'' (Barczewski pisze ''Sząbarg'', ale wyrównuję tego typu formy do -bark), co jest fonetycznym spolszczeniem n. niem. (z pominięciem członu ''Alt'', gdyż wieś ''Neu Schöneberg'' nosiła nazwę ''Porbady'' [p. wyżej], pruskiego pochodzenia). Nazwa ''Wrzesina'' sztuczna, nadana przez KUNM.
 
*Przed wojną: ''Sząbark'', ''Szombark'' (Barczewski pisze ''Sząbarg'', ale wyrównuję tego typu formy do -bark), co jest fonetycznym spolszczeniem n. niem. (z pominięciem członu ''Alt'', gdyż wieś ''Neu Schöneberg'' nosiła nazwę ''Porbady'' [p. wyżej], pruskiego pochodzenia). Nazwa ''Wrzesina'' sztuczna, nadana przez KUNM.
*Gwarowo: ''Šȯmbark''.
+
*Gwarowo: ''Šȯmbark'' (gen. -''barga'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żurawno'''
 
|'''Żurawno'''
Linia 12 755: Linia 12 900:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
+
|
 +
*Można było nazwać ''Augustówka Leśna'' (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
 +
*W PRNG wariant: ''Wesoła''. Zdaje się on nawiązywać do nieistniejącej już leśniczówki ''(Alt) Lustig'' (pol. KUNM ''Rozkochowo'', jednak potocznie używano nazw ''Rozkosz'' i ''Wesoła'', zaś przed wojną Barczewski używał nazwy ''Lustych'' [jako n. terenowej lasu]), istniejącej w pobliżu. Możliwe, że gdy leśniczówka ta przestała istnieć, jej nazwę przeniesiono na obiekt sąsiedni, chociaż nie wykluczałbym też błędnego odniesienia nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Górkowo'''
 
|'''Górkowo'''
Linia 12 880: Linia 13 027:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*1359 ''Ternynen'', 1381 ''Ternyn''. Nazwa pruska.
+
*1339 ''Tornynen'', 1369 ''Ternynen'', 1381 ''Ternyn''. Nazwa pruska, początkowo współistniejąca z oboczną n. niem. ''Kleeberg'' (1339 ''Cleberg''), która jednak szybko zanikła.
 
*U Leydinga i współcześnie w gwarze: ''Torniny''. Może jest to bardziej ludowa forma, aczkolwiek nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia w źródłach przedwojennych. Obie formy zresztą oddają pruski oryginał.
 
*U Leydinga i współcześnie w gwarze: ''Torniny''. Może jest to bardziej ludowa forma, aczkolwiek nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia w źródłach przedwojennych. Obie formy zresztą oddają pruski oryginał.
 
*Gwarowo: ''Torńiny'' / ''Torńino''.
 
*Gwarowo: ''Torńiny'' / ''Torńino''.
Linia 12 890: Linia 13 037:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Tai̯stïmy''.
+
|
 +
*1350 ''Teistem'', 1379 ''Theistymme''.
 +
*Gwarowo: ''Tai̯stïmy''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wągsty'''
 
|'''Wągsty'''
Linia 12 919: Linia 13 068:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
+
|
 +
*Do 2002 r. oficjalnie ''Dąbrowa Wysoka''. Kolejność członów zamieniano dowolnie, jednak postacią normatywną (ustaloną przez KUNM) jest forma obecna.
 +
*Gwarowo: ''Dombrůfka''. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi ''Dąbrowa'' (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ameryka'''
 
|'''Ameryka'''
Linia 13 218: Linia 13 369:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki.
+
|Patrz też niżej: ''Maróz'', ''Marózek''. Przed wojną nazwy ''Maróz'' i ''Marązy'' były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki. W potocznym użyciu spotykana również nazwa ''Marózek'' w odniesieniu do leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Maróz'''
 
|'''Maróz'''
Linia 13 389: Linia 13 540:
 
|
 
|
 
*1410/11 ''Swirxstein'', 1428 ''Swirkoczen''. Nazwa pruska (sufiks -''stein'' być może niemiecki, ale może też być zniemczonym elementem pruskim).
 
*1410/11 ''Swirxstein'', 1428 ''Swirkoczen''. Nazwa pruska (sufiks -''stein'' być może niemiecki, ale może też być zniemczonym elementem pruskim).
*Formę ''Świerkocin'' utworzył Kętrzyński na podstawie zapisu z 1428 r. Niewykluczone, że zapis ten faktycznie oddaje taką formą (będącą spolszczeniem pierwotnej n. pruskiej), jednak nie jest to forma ludowa. Lud używał spolszczenia formy niemieckiej jako ''Wier(s)ztyn'' (obocznie istniała forma l. mnogiej ''Wierztyny'' - potwierdzają ją zapisy gwarowe i spis z 1820 r., gdzie pojawia się zniekształcony zapis "Gerzsztyny"). Ponadto, Teka Toruńska poświadcza formę ''Zwierztyn'' (z absorpcją przyimka lub adideacją do słowa "zwierz"). Forma ta funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze w latach 70 XX w.! I choć trudno jednoznacznie "potępić" nazwę obowiązującą, to jednak uznaję wyższość form ludowych nad "uczonymi" rekonstrukcjami.
+
*Formę ''Świerkocin'' utworzył Kętrzyński na podstawie zapisu z 1428 r. Niewykluczone, że zapis ten faktycznie oddaje taką formę (będącą spolszczeniem pierwotnej n. pruskiej), jednak nie jest to forma ludowa. Lud używał spolszczenia formy niemieckiej jako ''Wier(s)ztyn'' (obocznie istniała forma l. mnogiej ''Wierztyny'' - potwierdzają ją zapisy gwarowe i spis z 1820 r., gdzie pojawia się zniekształcony zapis "Gerzsztyny"). Ponadto, Teka Toruńska poświadcza formę ''Zwierztyn'' (z absorpcją przyimka lub adideacją do słowa "zwierz"). Forma ta funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze w latach 70 XX w.! I choć trudno jednoznacznie "potępić" nazwę obowiązującą, to jednak uznaję wyższość form ludowych nad "uczonymi" rekonstrukcjami.
 
*Gwarowo: ''Ž́iʳš́tini''.
 
*Gwarowo: ''Ž́iʳš́tini''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 13 398: Linia 13 549:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1448 ''Swenntene''. Nazwa ponowiona od wysuszonego dziś jeziora ''Świętajny'' (1333 ''Swentin'').
+
|
 +
*Dawniej też: ''Świętany'', ''Świętajno''.
 +
*1448 ''Swenntene''. Nazwa ponowiona od wysuszonego dziś jeziora ''Świętajny'' (1333 ''Swentin'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Świętajńska Karczma'''
 
|'''Świętajńska Karczma'''
Linia 13 410: Linia 13 563:
 
|'''Tolejny'''
 
|'''Tolejny'''
 
|Olsztynek
 
|Olsztynek
|4
+
|1
 
|''Tolleinen''
 
|''Tolleinen''
 
|pruskie
 
|pruskie
|'''Toliny'''
+
| --
 
|
 
|
 +
*Dawniej też: ''Toliny'' - użycie tej formy w Tece Toruńskiej przemawiałoby za ludowością tej formy. Jest też także częstsza w opracowaniach przedwojennych. Forma ''Tolejny'' zaś pojawia się w SGKP (obok Tolin) oraz w "O Ludności Polskiej..." Kętrzyńskiego. Wobec przedwojenności tej formy, powstrzymuję się przed zmianą, choć forma "Toliny" wydaje się lepsza.
 
*1410-11 ''Toleyn'', 1411-19 ''Tolynne''.
 
*1410-11 ''Toleyn'', 1411-19 ''Tolynne''.
*Dane przedwojenne, wraz z wierną językowi ludowemu Teką Toruńską wskazują na formę ''Toliny''. Powojenna forma ''Tolejny'' to już chyba próba wierniejszego oddania pruskiego oryginału.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tolkmity'''
 
|'''Tolkmity'''
Linia 13 426: Linia 13 579:
 
|
 
|
 
*1425 ''Tholkemyte''.
 
*1425 ''Tholkemyte''.
*W Tece Toruńskiej jako ''Tolkemyty'', jednak nie widzę powodu, by nie uważać postaci obecnej za kontynuację tej formy.
+
*W Tece Toruńskiej jako ''Tolkemyty'', jednak nie widzę powodu, by nie uważać postaci obecnej za kontynuację tej formy. Trochę inaczej współcześnie w gwarze.
 +
*Gwarowo: ''Tolkˊimit'' (gen. -''mitu'')
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tomaszyn'''
 
|'''Tomaszyn'''
Linia 13 434: Linia 13 588:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Tomaszyny''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Waplewo'''
 
|'''Waplewo'''
Linia 13 453: Linia 13 607:
 
*1414 ''Wargeliten'', 1495 ''Waregalitten''.
 
*1414 ''Wargeliten'', 1495 ''Waregalitten''.
 
*Patrz też: ''Warlity Wielkie'' (gm. Ostróda). Wieś o identycznej pruskiej nazwie. Dookreślenie ''Małe'' (i odpowiednio ''Wielkie'') dodane po wojnie dla rozróżnienia.
 
*Patrz też: ''Warlity Wielkie'' (gm. Ostróda). Wieś o identycznej pruskiej nazwie. Dookreślenie ''Małe'' (i odpowiednio ''Wielkie'') dodane po wojnie dla rozróżnienia.
*Osada ''Warglewo'' nowa, wydzielona z Warlit. Jej nazwa jest zniekształceniem nazwy Warglit.
+
*Osada ''Warglewo'' nowa, wydzielona z Warlit. Jej nazwa jest zniekształceniem nazwy Warlit.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Waszeta'''
 
|'''Waszeta'''
Linia 13 473: Linia 13 627:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Bigwałd''.
+
*Dawniej też: ''Bigwałd''. Spotykana czasem forma ''Rygwałd'' (''Rigwałd'') jest raczej często kopiowaną pisownianą omyłką (pomyłka początkowego B- z R- w jakimś manuskrypcie?).
 
*1351 ''Wittichenwalde''; 1360 ''Witchen'', ''Wittichen''; 1363 ''Wittich'', ''Wittichensdorf''. Nazwa uważana przez Biolik za pierwotnie pruską (od nazwy osobowej *Witiks), opatrzoną niem. członem -''walde''. W tradycji polskiej adaptacja formy niemieckiej.
 
*1351 ''Wittichenwalde''; 1360 ''Witchen'', ''Wittichen''; 1363 ''Wittich'', ''Wittichensdorf''. Nazwa uważana przez Biolik za pierwotnie pruską (od nazwy osobowej *Witiks), opatrzoną niem. członem -''walde''. W tradycji polskiej adaptacja formy niemieckiej.
 +
*Gwarowo: ''Bźikfou̯t'' (-''fau̯da'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilkowo'''
 
|'''Wilkowo'''
Linia 13 480: Linia 13 635:
 
|1
 
|1
 
|''Wilken''
 
|''Wilken''
|pruskie
+
|słowiańskie?
 
| --
 
| --
|1359 ''Wilkaw''.
+
|
 +
*1347 ''Vilkowicz'', 1350 ''Wilkaw''. Najstarszy zapis wskazuje na pierwotną formę ''Wilkowice'', która raczej sugerowałaby słowiańskie pochodzenie toponimu (choć geneza pruska też nie w pełni wykluczona - słowo "wilk" było wspólne dla Bałtów i Słowian).
 +
*Gwarowo: ''Źilkovï'' (gen. ''Źilkuf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witramowo'''
 
|'''Witramowo'''
Linia 13 492: Linia 13 649:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Wytramowo'', ''Wytrębowo''.
 
*Dawniej też: ''Wytramowo'', ''Wytrębowo''.
*Pierwotnie niem. ''Wittremsdorf'', stąd nazwa spolszczona.
+
*1353 ''Wytrams'', XVI w. ''Wittremsdorf''. Nazwa od niemieckiego imienia ''Wittram'', stąd też forma spolszczona (znana w zapiskach od XVIII w.).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witułty'''
 
|'''Witułty'''
Linia 13 500: Linia 13 657:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1344 ''Wiltote'', 1350 ''Wilthutten'', 1351 ''Wiltauten'', 1380 ''Wiltaut''.
+
|
 +
*1344 ''Wiltote'', 1350 ''Wilthutten'', 1351 ''Wiltauten'', 1380 ''Wiltaut''.
 +
*Gwarowo: ''Źituu̯tï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady'''
 
|'''Zawady'''
Linia 13 516: Linia 13 675:
 
|pruskie (spolonizowane)
 
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
|1374, 1564-80 ''Samen''. Nazwa staropruska, spolonizowana do postaci ''Ząbie''.
+
|
 +
*1374, 1564-80 ''Samen''. Nazwa staropruska, spolonizowana do postaci ''Ząbie''.
 +
*Gwarowo: ''Zumbźe'' (do ''Zumbźa'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zezuty'''
 
|'''Zezuty'''
Linia 13 632: Linia 13 793:
 
|pruskie (osobowe)
 
|pruskie (osobowe)
 
|'''Graskowo'''
 
|'''Graskowo'''
|Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
+
|
 +
*Przed wojną: ''Graskowo'', ''Graszkowo'', ''Graśk'' (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa ''groszek''. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa ''Graska'', które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
 +
*W PRNG wariant: ''Graszk'', który wydaje się być zgodny z formą używaną przez Barczewskiego (oboczność ś/sz zapewne wynika z wymowy gwarowej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kaborno'''
 
|'''Kaborno'''
Linia 13 750: Linia 13 913:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
+
|
 +
*N. przejęta od n. jeziora - 1369 ''Laysson''.
 +
*W PRNG wariant ''Wygoda''. Niezrozumiały (może zanotowany omyłkowo?), być może ponowiony od osady ''Wygoda'' w tej samej gminie (p. niżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Marcinkowo'''
 
|'''Marcinkowo'''
Linia 13 771: Linia 13 936:
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Dawniej (i dziś potocznie): ''Mędryny''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 
*Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego ''Młyńskim Stawem'' (''Mühlen Teich''). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma ''Amdrei'', ''Armdrei'' - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. ''Andrä'', ''Andrea'', wynikająca z dalszych przekształceń formy ''Armdrei''.
 +
*W PRNG także ahistoryczny wariant ''Korsakówka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwik'''
 
|'''Nerwik'''
Linia 13 809: Linia 13 975:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowy'''
 
|'''Liznowy'''
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60.). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
+
|Przed wojną: ''Liznowy'' (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - ''Liznowo''. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę ''Elizowo'' (jeszcze w latach 60., nazwa ta widnieje też w PRNG). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pajtuny'''
 
|'''Pajtuny'''
Linia 14 047: Linia 14 213:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heideberg''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heideberg''.
*Dawniej też: ''Żaborowo'' (hiperpoprawność).
+
*Dawniej też: ''Żaborowo'' (tak też w gwarze: ''Ž́aborovo''), forma najprawdopodobniej hiperpoprawna.
 +
*Pierwotnie n. niem. ''Neuesdorf'' (1564), od XVIII w. zjawia się nazwa obecna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zapurdka'''
 
|'''Zapurdka'''
Linia 14 111: Linia 14 278:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
 
*Dawniej też: ''Stabiguda Nowa'' (Chojnacki).
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda'').
+
*Polskie określenie ''Ćwikielnia'' (pochodne od ''ćwikła'') zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę ''Nowa Stawiguda'' (p. niżej ''Stawiguda''), która jednak bywa używana do dziś (notuje ją PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dorotowo'''
 
|'''Dorotowo'''
Linia 14 225: Linia 14 392:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg'').
+
*Dawniej też: ''Nowy Bartąg'' (p. wyżej ''Bartąg''). Współcześnie również: ''Kolonia Bartąg''.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Polskie określenie ''Owczarnia'' zastąpiło w języku ludowym nazwę ''Nowy Bartąg'' w XIX w.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
 
*Gwarowo: ''Ofčarńo''.
Linia 14 294: Linia 14 461:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*1363 ''Thomasdorff''
 +
*Gwarowo: ''Tȯmaš́kovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wymój'''
 
|'''Wymój'''
Linia 14 329: Linia 14 498:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1540 ''Senssugen''
+
|
 +
*1540 ''Senssugen''
 +
*Gwarowo: ''Zazui̯'' (do ''Zazuja'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielonowo'''
 
|'''Zielonowo'''
Linia 14 335: Linia 14 506:
 
|4
 
|4
 
|''Grünau''
 
|''Grünau''
|niemieckie
+
|niemieckie?
 
|'''Grynał'''
 
|'''Grynał'''
 
|
 
|
 
*Do 1996 oficjalnie: ''Zieleniak''. Jednakże, zarówno ustalona przez KUNM forma ''Zieleniak'', jak i obecna ''Zielonowo'' (zapewne wariant używany przez napływową ludność), chociaż nawiązują znaczeniowo do n. niem. są tworami powojennymi. Autentycznym, przedwojennym ludowym spolszczeniem n. niemieckiej jest ''Grynał'' (Loc. ''w Grynale'').
 
*Do 1996 oficjalnie: ''Zieleniak''. Jednakże, zarówno ustalona przez KUNM forma ''Zieleniak'', jak i obecna ''Zielonowo'' (zapewne wariant używany przez napływową ludność), chociaż nawiązują znaczeniowo do n. niem. są tworami powojennymi. Autentycznym, przedwojennym ludowym spolszczeniem n. niemieckiej jest ''Grynał'' (Loc. ''w Grynale'').
 +
*Nazwa pierwotna prawdopodobnie niemiecka, chociaż Pospiszylowa dopuszcza możliwość pruskiego pochodzenia, zestawiając z pruską n.os. ''Grunaw''.
 
*Gwarowo: ''Grynau̯''.
 
*Gwarowo: ''Grynau̯''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 14 406: Linia 14 578:
 
|'''Jankowo'''
 
|'''Jankowo'''
 
|Świątki
 
|Świątki
|5
+
|2
 
|''Ankendorf''
 
|''Ankendorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
|'''Ankowo'''
+
| --
 
|
 
|
 
*Pierwotnie: ''Hannikendorf'' (1366), obocznie ''Lindenberg'' (XIV w.)
 
*Pierwotnie: ''Hannikendorf'' (1366), obocznie ''Lindenberg'' (XIV w.)
*Forma spolszczona ''Ankowo'' (używana przez Leydinga) naturalniejsza i trafniejsza, biorąc pod uwagę n. niem.
+
*U Leydinga dokładniejsze spolszczenie nowożytnej n. niem. jako ''Ankowo'', jednak biorąc pod uwagę, że źródłosłowem nazwy jest niem. ''Hannike'', ''Hanke'' (= pol. ''Janek''), to formie obecnej też nie można nic zarzucić (może poza tym, że często się powtarza). Polskiej przedwojennej tradycji tak czy inaczej brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kalisty'''
 
|'''Kalisty'''
Linia 14 553: Linia 14 725:
 
|
 
|
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
 
*Nazwa niemiecka ''Ortelsburg'' (pierw. ''Ortolfsburg'', od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska ''Szczytno'', niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis ''Sczithno'' alias ''Ortelsburg'' z kroniki Długosza). Nazwa ''Szczytno'' jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - ''Bartna Strona''.
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
+
*Położona tuż za miastem osada ''Młyńsko'' (al. ''Młynisko'') jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartna Strona'''
 
|'''Bartna Strona'''
Linia 14 613: Linia 14 785:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|W PRNG również wariant: ''Słoneczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Augustowo'''
 
|'''Augustowo'''
Linia 14 729: Linia 14 901:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Julka''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kałęczyn'''
 
|'''Kałęczyn'''
Linia 14 816: Linia 14 988:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
|'''Miczelka'''
 
|'''Miczelka'''
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'', powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
+
|Przed wojną: ''Miczelka'', ''Micelka'' (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od ''myceczka'' (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga ''Mycolka'' (współcześnie ''Mycółka'' jako wariant w PRNG), powojenna administracja używana zaś formy ''Micołka''. KUNM zastąpiła te formy neologizmem ''Mycielin'', który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś ''Julianowo'', gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
 
|'''Nowe Kiejkuty'''
Linia 14 979: Linia 15 151:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Theerwischwalde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Theerwischwalde''.
 
*Oboczne nazwy niem. (przed 1938): ''Klein Theerwisch'', ''Wyrziwilken''.
 
*Oboczne nazwy niem. (przed 1938): ''Klein Theerwisch'', ''Wyrziwilken''.
*Dawniej też: ''Wyrzywilk''.
+
*Dawniej też: ''Wyrzywilk'', co uchodzi za nazwę bałtycką (por. litewską n.os. ''Virivilkas'').
 +
*Gwarowo: ''Vïř́iźilk''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Targowska Wólka'''
 
|'''Targowska Wólka'''
Linia 15 015: Linia 15 188:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Hirschtal''.
 +
*Oboczne nazwy niem. (w XVIII-XIX w.): ''Klein Jellinowen'', ''Neu Jellinowen''.
 
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo''), u Leydinga (w monografii pow. szczycieńskiego) jako ''Jeleniowo Małe''.
 
*Dawniej też: ''Jelinowo Małe'' (w Tece Toruńskiej - por. wyżej ''Jeleniowo''), u Leydinga (w monografii pow. szczycieńskiego) jako ''Jeleniowo Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 15 229: Linia 15 403:
 
*1388, 1429 ''Waplis''; 1429 ''Woplisdorf''. Nazwa pruska, przejściowo także z niem. dostawką -''dorf'', która ostatecznie zanikła.
 
*1388, 1429 ''Waplis''; 1429 ''Woplisdorf''. Nazwa pruska, przejściowo także z niem. dostawką -''dorf'', która ostatecznie zanikła.
 
*Nazwa bywała czasem dookreślana jako ''Waplewo Szczycieńskie'', dla odróżnienia od innych wsi o tej samej nazwie. Dookreślenie to nie ma jednak charakteru oficjalnego.
 
*Nazwa bywała czasem dookreślana jako ''Waplewo Szczycieńskie'', dla odróżnienia od innych wsi o tej samej nazwie. Dookreślenie to nie ma jednak charakteru oficjalnego.
 +
*Gwarowo: ''Våplevo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Warchały'''
 
|'''Warchały'''
Linia 15 236: Linia 15 411:
 
|pruskie?
 
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Warschallen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Warschallen''.
 +
*Gwarowo: ''Vårxau̯ï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witowo'''
 
|'''Witowo'''
Linia 15 247: Linia 15 424:
 
*Nazwa w latach 1927-45: ''Gittau''.
 
*Nazwa w latach 1927-45: ''Gittau''.
 
*Dawniej też: ''Itowo''.
 
*Dawniej też: ''Itowo''.
*Formy historyczne: ''Wittaw'', ''Gittaw'' (u Kętrzyńskiego, potrzebne daty). W źródłach ludowych funkcjonuje postać ''Itowo'', która powstała prawdopodobnie przez dialektalną zmianę w' > j. Postać przyjęta po wojnie jest "zliteracczona".
+
*Formy historyczne: ''Wittaw'', ''Gittaw'' (1450). W źródłach ludowych funkcjonuje postać ''Itowo'', która powstała prawdopodobnie przez dialektalną zmianę w' > j. Postać przyjęta po wojnie jest "zliteracczona".
 +
*Gwarowo: ''Ǵitovo'' / ''Źitovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witówko'''
 
|'''Witówko'''
Linia 15 258: Linia 15 436:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ittau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ittau''.
 
*Dawniej też: ''Itówko''. Patrz wyżej ''Witowo''.
 
*Dawniej też: ''Itówko''. Patrz wyżej ''Witowo''.
 +
*Gwarowo: ''Źituvek'' / ''Źitufko''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dybowo'''
 
|'''Dybowo'''
Linia 15 436: Linia 15 615:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Polska nazwa wsi, niezwiązana znaczeniowo z n. niem., jest stara i ludowa - pochodzi od imienia zasadźcy Tyla Schewenpfluga.
+
|
 +
*1381 ''Schuwenphlugsdorf'', ''Schauflugsdorf''. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy Tyla Schewenpfluga. W formie nowożytnej człon imienny mocno uproszczony.
 +
*Polska nazwa ''Tylkowo'' (znana w dok. od XIX w., ale z pewnością starsza), istniejąca obocznie do n. niemieckiej, upamiętnia imię tegoż Schewenpfluga.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tylkówko'''
 
|'''Tylkówko'''
Linia 15 579: Linia 15 760:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Luckau''.
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanego po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
+
*Nazwa pruska, pochodząca od nazwy strugi (1331-45, 1341, 1343 ''Luko''), znanej po polsku jako ''Trybówka'' (tak przynajmniej od XIX w., z niem. ''Triebe'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Możdżenie'''
 
|'''Możdżenie'''
Linia 15 669: Linia 15 850:
 
|polskie (może z niem.?)
 
|polskie (może z niem.?)
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1932-45: ''Wilhelmshof''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1932-45: ''Wilhelmshof''.
 +
*Gwarowo: ''V́ilomovo'' / ''Vilemovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wujaki'''
 
|'''Wujaki'''
Linia 15 677: Linia 15 860:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1934-45: ''Ohmswalde''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1934-45: ''Ohmswalde''.
 +
*Gwarowo: ''Vujakˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wysoki Grąd'''
 
|'''Wysoki Grąd'''
Linia 15 688: Linia 15 873:
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Nazwa w latach 1932-45: ''Lindengrund''.
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 
*Dawniej też: ''Grąd'' (Teka Toruńska).
 +
*W PRNG oboczny wariant: ''Wysoki Grunt''. Przeinaczanie słowa "Grąd" na "Grunt" to znak rozpoznawczy nazewnictwa przesiedleńczego, unikać tego typu form.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Występ'''
 
|'''Występ'''
Linia 15 695: Linia 15 881:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1934-45: ''Höhenwerder''
+
|
 +
*Nazwa w latach 1934-45: ''Höhenwerder''
 +
*Gwarowo: ''Vïstėmp''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawojki'''
 
|'''Zawojki'''
Linia 15 706: Linia 15 894:
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Lilienfelde''
 
*Nazwa w latach 1934-45: ''Lilienfelde''
 
*Dawniej też: ''Zagon''.
 
*Dawniej też: ''Zagon''.
 +
*Gwarowo: ''Zagȯn''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Czarkowy Grąd'''
 
|'''Czarkowy Grąd'''
Linia 15 891: Linia 16 080:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Försterei Finsterdamerau''.
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
 
*Dawniej pisane: ''Dłótówko'' (zgodnie z ówczesną [i etymologicznie poprawną] pisownią słowa ''dłóto'').
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich.
+
*Osada ''(Stare) Dłutówko'' (niem. ''Alt Dlottowken'', ''Dlottowken''), od której nazwę wzięła ta leśniczówka, włączona do Szymanek już w czasach hitlerowskich. Z tego powodu, dziś człon "Nowe" często bywa pomijany w nazwie tej leśniczówki.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowe Gizewo'''
 
|'''Nowe Gizewo'''
Linia 15 919: Linia 16 108:
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Neuvölklingen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neuvölklingen''.
 +
*Dawniej też: ''Ochodno'', ''Ochodnio'' (postać ostatnia z pewnością zniekształcona).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Olszyny'''
 
|'''Olszyny'''
Linia 16 060: Linia 16 251:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesendorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wiesendorf''.
*Gwarowo: ''Šůdmak'' (gen. -''aku'').R
+
*Gwarowo: ''Šůdmak'' (gen. -''aku'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Kiejkuty'''
 
|'''Stare Kiejkuty'''
Linia 16 080: Linia 16 271:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1928-45: ''Waldsee''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1928-45: ''Waldsee''.
 +
*We wstępnych ustaleniach KUNM: ''Szczycienko'' (co jest próbą wyrównania tego toponimu do n. ''Szczytno'', jednak zupełnie niezgodną z ludowym użyciem). Ostatecznie jednak zrezygnowano z tego "uładzenia" nazwy i w opublikowanych rozporządzeniach widnieje poprawna historycznie forma ''Szczycionek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szymany'''
 
|'''Szymany'''
Linia 16 149: Linia 16 342:
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
 
|(Wólka)
 
|(Wólka)
|Potrzebne informacje etym. na temat pochodzenia n. niem. (brzmi słowiańsko, być może pol. *''Łęciny'' lub *''Łęczyny''?). Tak czy inaczej, w mowie Mazurów nazwa ta została zastąpiona formą pol. ''Wólka'' i jedynie taką znajdujemy w polskojęzycznych źródłach. Dookreślenie ''Szczycieńska'' jest powojenne.
+
|Potrzebne informacje etym. na temat pochodzenia n. niem. (brzmi słowiańsko, być może pol. *''Łęciny'' lub *''Łęczyny''?). Tak czy inaczej, w mowie Mazurów nazwa ta została zastąpiona formą pol. ''Wólka'' i jedynie taką znajdujemy w polskojęzycznych źródłach (jedna z form gwarowych to już chyba późne, wtórne przejęcie formy niem.). Dookreślenie ''Szczycieńska'' jest powojenne.
 +
*Gwarowo: ''Vȯlka'', ''Lencïnï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyżega'''
 
|'''Wyżega'''
Linia 16 358: Linia 16 552:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica''. Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem. Monografia Szczytna wspomina obie nazwy, danych przedwojennych brak.
+
|Oficjalnie ustalona nazwa leśniczówki to ''Niedźwiedzica'' (obowiązywała oficjalnie do 2005 r.). Ostatecznie przyjęła się jednak forma ''Niedźwiedzi Kąt'', będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem. Monografia Szczytna wspomina obie nazwy, danych przedwojennych brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piasutno'''
 
|'''Piasutno'''
Linia 16 426: Linia 16 620:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Pupki'''
 
|'''Pupki'''
|Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
+
|
 +
*Do 1960 oficjalnie: ''Pupki''. Co do dalszych wyjaśnień, p. wyżej ''Spychowo''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Mały Spychówek'', co jest dalszą iteracją sztucznej nazwy, wprowadzonej w roku 1960.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szklarnia'''
 
|'''Szklarnia'''
Linia 16 765: Linia 16 961:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
+
|
 +
*Nazwa wsi pochodna od sąsiedniego ''Wesołowa''. Od razu rzuca się w oczy jednak różnica w nazwach niem. - Wesołowo nosi (do 1938) nazwę pochodzącą z polskiego, a Wesołówko - nazwę czysto niemiecką (niemniej, wśród Mazurów i tak funkcjonowała nazwa ''Wesołówko''). Fakt ten świadczy o tym, że Wesołówko powstało dużo później, w czasach gdy nowym miejscowościom nadawano już niemieckie nazwy "z urzędu", podczas gdy Wesołowo jest starą wsią mazurską.
 +
*Używany też wariant ''Wesołówek'', powojenny i wyraźnie wtórny wobec urzędowej formy nijakiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielbark'''
 
|'''Wielbark'''
Linia 16 787: Linia 16 985:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Grünlanden''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Grünlanden''.
 
*Według Przybytek, nazwa pochodzenia pruskiego (może od pruskiej n. os., spolonizowanej jako ''Wyżega'').
 
*Według Przybytek, nazwa pochodzenia pruskiego (może od pruskiej n. os., spolonizowanej jako ''Wyżega'').
 +
*Gwarowo: ''Vïzegˊï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zabiele'''
 
|'''Zabiele'''
Linia 16 814: Linia 17 013:
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Dawniej też: ''Radziny (Duże)''.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 
*Pierwotna n. pol. ''Radziny'' (zachowana w niem. do 1938 roku), zastąpiona w mowie mazurów nowszą n. ''Zieleniec'' (co po wojnie przyjęto jako n. oficjalną). W źródłach przedwojennych praktycznie zawsze niemieckiemu ''Radzienen'' odpowiada pol. ''Zieleniec''. Niemniej, Leyding notuje ''Zieleniec'' i ''Radziny Duże'' obocznie.
 +
*W PRNG wariant ''Zieleniec Duży''. Nazwa być może zgodna z lokalnym użyciem (por. wymienioną wcześniej formę "Radziny Duże"), jednak historycznie występuje bez żadnego dookreślenia.
 +
*Gwarowo: ''Źeleńec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zieleniec Mały'''
 
|'''Zieleniec Mały'''
Linia 17 171: Linia 17 372:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mühle Kölmerfelde''.
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 
*Tradycja wskazuje raczej na formę ''Kożuchy-Młyn'' (tak w Tece Toruńskiej i u Leydinga)
 +
*Potocznie także: ''Kożuchy Małe''. Forma raczej powojenna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kożuchy'''
 
|'''Kożuchy'''
Linia 17 336: Linia 17 538:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Paulshagen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Paulshagen''.
 +
*Oboczna n. niem. ''Plachten'' (w Tece Toruńskiej ''Plachken'' - może błędne odczytanie K. Szcześniak?) - zapewne pol. ''Płachty''.
 
*U przedwojennych: ''Pawłoczyn'', ''Pawłoczyny''. Taka postać widnieje w praktycznie we wszystkich przedwojennych opracowaniach (u Kętrzyńskiego i Chojnackiego plur., w Tece Toruńskiej sing.), również Leyding ma ''Pawłoczyny'' (co jednak w erracie poprawia na ''Pawłociny'' al. ''Pawłocin''). Według Kętrzyńskiego, pierwotny właściciel wsi nazywał się Mikołaj Pawłoczyński, a jej pierwotna nazwa to ''Pawłoczyńskie'' (1435 ''Pawlozcinsken''). Autorzy NMP wywodzą od n. os. ''Pawłoka''. Wydaje się więc, że przyjęta przez KUNM forma ''Pawłocin'' jest błędna, a poprawna forma to ''Pawłoczyn(y)''.
 
*U przedwojennych: ''Pawłoczyn'', ''Pawłoczyny''. Taka postać widnieje w praktycznie we wszystkich przedwojennych opracowaniach (u Kętrzyńskiego i Chojnackiego plur., w Tece Toruńskiej sing.), również Leyding ma ''Pawłoczyny'' (co jednak w erracie poprawia na ''Pawłociny'' al. ''Pawłocin''). Według Kętrzyńskiego, pierwotny właściciel wsi nazywał się Mikołaj Pawłoczyński, a jej pierwotna nazwa to ''Pawłoczyńskie'' (1435 ''Pawlozcinsken''). Autorzy NMP wywodzą od n. os. ''Pawłoka''. Wydaje się więc, że przyjęta przez KUNM forma ''Pawłocin'' jest błędna, a poprawna forma to ''Pawłoczyn(y)''.
*W Tece Toruńskiej oboczna n. niem. ''Plachken''. Zapewne polskiego pochodzenia - jak ją rozszyfrować?
 
 
*Gwarowo: ''Pavu̯ocïn''.
 
*Gwarowo: ''Pavu̯ocïn''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 17 366: Linia 17 568:
 
|niemieckie?
 
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Radkowizna'', do 2009 r. miejscowość ta miała status osady i urzędowo nazywała się ''Szkody-Radkowizna'' (człon pierwszy odzwierciedlał administracyjną przynależność do sołectwa Szkody). Wraz z nadaniem miejscowości statusu wsi, zmieniono jej oficjalną nazwę na Radysy. Nie udało mi się dociec, jakie było oficjalne ustalenie KUNM dla tej miejscowości, jednak nazwa Radysy musiała istnieć wcześniej - jest używana w wydanej w 1970 r. monografii Pisza i na mapach.
 +
*Potrzebne informacje etym. ''Radis'' to prawdopodobnie nazwisko, być może pruskiego pochodzenia. Brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rakowo Małe'''
 
|'''Rakowo Małe'''
Linia 17 451: Linia 17 655:
 
|1
 
|1
 
|''Skodden''
 
|''Skodden''
|polskie
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Schoden''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schoden''.
 +
*1471 ''Skodden''. Niewykluczone, że jest to nazwa pruska, od imienia osobowego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szkody-Kolonia'''
 
|'''Szkody-Kolonia'''
Linia 17 505: Linia 17 711:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freundlingen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Freundlingen''.
*Dawniej też: ''Kupisze'' (XV w. - ''Cupischen'', ''Kopischen'').
+
*Dawniej też: ''Kupisze'' (XV w. - ''Cupischen'', ''Kopischen''), ''Zabielno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalesie'''
 
|'''Zalesie'''
Linia 17 521: Linia 17 727:
 
|niemieckie (imienne)
 
|niemieckie (imienne)
 
| --
 
| --
|Nazwy niem. i pol. niepowiązane, współistniały już przed wojną. Potrzebne dokładniejsze informacje.
+
|Nazwy niem. i pol. niepowiązane, współistniały co najmniej od XVIII w. (również znana zniemczona postać n. pol. - ''Sasquirken'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Aleksandrowo'''
 
|'''Aleksandrowo'''
Linia 17 598: Linia 17 804:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Eichendorf''.
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' bez oficjalnych przedwojennych nazw.
+
*Należące do wsi przysiółki ''Golec'', ''Górki'' i ''Kępa'' (''Grabówka'') bez oficjalnych przedwojennych nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrówka Mała'''
 
|'''Dąbrówka Mała'''
Linia 17 794: Linia 18 000:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Szenwiza'''
 
|'''Szenwiza'''
|U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Osikowo'' lub ''Szenwiza''. Ta druga forma to bez wątpienia naturalna i regularna polonizacja n. niemieckiej. Mimo, że brak w innych źródłach to uważam, że warto tę formę przywrócić.
 +
*W PRNG wariant ''Dąbrówka Druga'', który nawiązuje do pobliskiej wsi Dąbrówka (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pianki'''
 
|'''Pianki'''
Linia 17 849: Linia 18 057:
 
|1
 
|1
 
|''Sumken''
 
|''Sumken''
|polskie
+
|polskie?
 
| --
 
| --
|
+
|Dawniej też: ''Nowa Wieś'' (1443 ''Neuendorf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szwejkówko'''
 
|'''Szwejkówko'''
Linia 17 857: Linia 18 065:
 
|1~4
 
|1~4
 
|''Mittel Schweykowen''
 
|''Mittel Schweykowen''
|polskie
+
|pruskie
 
|(Szwejkowo Średnie?)
 
|(Szwejkowo Średnie?)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schweiken'' (na mapach też jako ''Gut Scharnhorst'').
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schweiken'' (na mapach też jako ''Gut Scharnhorst'').
 
*Poprawniejsza historycznie wydawałaby się nazwa ''Szwejkowo Średnie'' (tak w Tece Toruńskiej i niem.), podczas gdy nazwa ''Szwejkówko'' raczej przysługiwała leśniczówce ''Klein Schweykowen'' (1938-45 ''Reihersbruch'', po wojnie nie wiedzieć czemu ''Czaplina''). Leśniczówka ta dziś nie istnieje - podobnie jak większa wieś ''Szwejkowo'' (niem. ''Groß Schweykowen'', 1938-45: ''Scharnorst'') zostały zburzone wraz z rozbudową poligonu wojskowego Orzysz. Nazwy tych trzech miejscowości były ze sobą powiązane i niewykluczone, że mieszały się ze sobą. Dziś to i tak bez znaczenia, skoro została tylko jedna.
 
*Poprawniejsza historycznie wydawałaby się nazwa ''Szwejkowo Średnie'' (tak w Tece Toruńskiej i niem.), podczas gdy nazwa ''Szwejkówko'' raczej przysługiwała leśniczówce ''Klein Schweykowen'' (1938-45 ''Reihersbruch'', po wojnie nie wiedzieć czemu ''Czaplina''). Leśniczówka ta dziś nie istnieje - podobnie jak większa wieś ''Szwejkowo'' (niem. ''Groß Schweykowen'', 1938-45: ''Scharnorst'') zostały zburzone wraz z rozbudową poligonu wojskowego Orzysz. Nazwy tych trzech miejscowości były ze sobą powiązane i niewykluczone, że mieszały się ze sobą. Dziś to i tak bez znaczenia, skoro została tylko jedna.
 +
*Nazwa prawdopodobnie pruska (lub hybrydalna prusko-polska, z pol. końcówką), utworzona od pruskiej n.os. ''Sweiko''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tuchlin'''
 
|'''Tuchlin'''
Linia 17 869: Linia 18 078:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od n. jez. ''Tuchlin'' (1494 '' Aytocklin''). Nazwa ma najprawdopodobniej pruskie pochodzenie, aczkolwiek przydałyby się informacje etymologiczne.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Tuchliny'' (w SGKP, zapewne pod wpływem niem. zakończenia -''en'', raczej forma nieludowa).
 +
*Nazwa ponowiona od n. jez. ''Tuchlin'' (1494 '' Aytocklin'', 1595 ''Dulichin'') o pruskim pochodzeniu.
 +
*Gwarowo: ''Tuxlˊin''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tyrkło'''
 
|'''Tyrkło'''
Linia 17 887: Linia 18 099:
 
|
 
|
 
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jezior ''Ublik Wielki'' i ''Mały'' (1539 ''Uplicken'', 1595 ''Ubeling'').
 
*Nazwa pruska, ponowiona od n. jezior ''Ublik Wielki'' i ''Mały'' (1539 ''Uplicken'', 1595 ''Ubeling'').
*W XV w. oboczna n. ''Zadewitz'' (1557). Zapewne słowiańska, ale nie objaśniona (może pol. *''Dziadowice''?).
+
*W XV w. oboczna n. ''Zadewitz'' (1557), co pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania. Nazwisko z pewnością słowiańskie, chociaż nieobjaśnione (może *''Dziadowic''?).
 +
*Gwarowo: ''Ublˊik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężewo'''
 
|'''Wężewo'''
Linia 17 895: Linia 18 108:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Wensen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wensen''.
 +
*W XIV w. oboczna n. niem. ''Springborn'', która szybko zanikła.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierzbiny'''
 
|'''Wierzbiny'''
Linia 18 127: Linia 18 342:
 
|
 
|
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 
*1434 ''Quick'', ''Quicke''. Nazwa najprawdopodobniej pochodzenia pruskiego.
 +
*Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje wariant ''Krzyk''. Prawdopodobnie powstał przez błędne zrozumienie formy gwarowej.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
*Gwarowo: ''Kśik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 148: Linia 18 364:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hinter Oppendorf''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 
*Gwarowo: ''Tilna Lˊipa''.
 +
*Na mapach Geoportalu miejscowość zaznaczana jako leśniczówka ''Przyrośl'' (taka nazwa też w PRNG jako wariant). Nazwa ta utrwala nieistniejącą już mazurską wieś ''Przyrośl'' (niem. ''Przyroscheln'', w latach 1928-45: ''Walddorf''), jednak jako że jest to nazwa przynależąca do zupełnie innej miejscowości, radziłbym tak nie nazywać tej osady.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisie Jamy'''
 
|'''Lisie Jamy'''
Linia 18 184: Linia 18 401:
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*W 1938 r. ustalona pisownia niem. ''Lissuhnen''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
 
*Dawniej też: ''Lisonie''.
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego.
+
*1450 ''Springe'', ''Lisson''. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, nazwa druga (tożsama z obecną) pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, Macieja ''Lyssun'', co spolszczono jako ''Łysoń''. Spotykana czasem w przedwojennej literaturze forma ''Lisonie'' to chyba błędna rekonstrukcja Kętrzyńskiego. Mylna jest również notowana w PRNG (jako nieurzędowy wariant) forma ''Lisuny'' - zapewne wynika z polonizacji nazwy niem. przez powojenną ludność napływową.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
*Gwarowo: ''U̯ïsuńe'', ''Vïsuńe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 218: Linia 18 435:
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Nazwa w latach 1904-45: ''Reinersdorf''. Nazwa nadana na cześć żyjącej tu od pokoleń rodziny ''Reinerów''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 
*Gwarowo: ''Ńeʒ́veʒ́e''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Czyste'', co jest dowolnym przetłumaczeniem zastanej nazwy niemieckiej (od ''Rein'' = czysty) przez powojennych osadników. Unikać tej ahistorycznej formy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pietrzyki'''
 
|'''Pietrzyki'''
Linia 18 348: Linia 18 566:
 
|Pisz
 
|Pisz
 
|1
 
|1
|''Trzonki''
+
|''Trzonken''
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Mövenau''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Mövenau''.
 +
*Gwarowo: ''Třȯnkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Turośl'''
 
|'''Turośl'''
Linia 18 370: Linia 18 590:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Turau''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
 
*W XV w. ''Turowczyki'' (''Turoffczicken''), również niem. ''Tomkenfeld''.
*Osada ''Turowo Duże'' wydzielona z Turowa.
+
|- align=center
 +
|'''Turowo Duże'''
 +
|Pisz
 +
|6
 +
|''Rakowken''
 +
|polskie
 +
|'''Rakówko'''
 +
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sernau''.
 +
*Według ustaleń KUNM i oficjalnie do 2000 r. ''Rakówko''.
 +
*Jedynie poprawną nazwą dla tej wsi jest historyczna n. polska ''Rakówko''. Jednak w okresie PRLu założono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne o nazwie "PGR Turowo", przez co wieś sztucznie utworzyła nazewniczą jedność z pobliskim Turowem. W 2000 r., wraz ze zmianą statusu miejscowości z osady na wieś niestety postanowiono uznać tę nową "tradycję" i nadać wsi oficjalnie nazwę ''Turowo Duże''. Jest to pod względem historycznym całkowite nieporozumienie i ujma dla lokalnej tożsamości, dlatego należy pilnie wrócić do historycznej nazwy ''Rakówko''.
 +
*W XVI w. także ''Alten Christoffs'' (zap. 1538, pol. *''Stare Krzysztofy''?), ''Rakowskie'' (1539 ''Reckoffsky''). Przez miejscowych Mazurów nazwa była wymawiana jako ''Rekówko'' (tak w Tece Toruńskiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Uściany Nowe'''
 
|'''Uściany Nowe'''
 
|Pisz
 
|Pisz
|1? (4?)
+
|4?
 
|''Neu Uszanny''
 
|''Neu Uszanny''
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
|(Nowe Uszczany?)
+
|'''Nowe Uszczany''' (?)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Fichtenwalde''.
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Fichtenwalde''.
Linia 18 385: Linia 18 616:
 
|'''Uściany Stare'''
 
|'''Uściany Stare'''
 
|Pisz
 
|Pisz
|1? (4?)
+
|4?
 
|''Alt Uszanny''
 
|''Alt Uszanny''
 
|słowiańskie?
 
|słowiańskie?
|(Stare Uszczany?)
+
|'''Stare Uszczany''' (?)
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1905-45: ''Grünheide''.
 
*Nazwa w latach 1905-45: ''Grünheide''.
 
*Do 2014 odwrotny szyk nazwy: ''Stare Uściany''. Taki szyk był bardziej systematyczny.
 
*Do 2014 odwrotny szyk nazwy: ''Stare Uściany''. Taki szyk był bardziej systematyczny.
*W przedwojennej literaturze: ''Uszczany''. Nie wiem, czy uchwalona po wojnie forma ''Uściany'' jest formą poprawioną według użycia ludowego, czy przeinaczeniem (chęć uniknięcia skojarzeń ze "szczaniem"?). Niestety nie dysponuję informacjami etymologicznymi ani gwarowymi. W Tece Toruńskiej polska forma nie jest podana. Potrzebne dodatkowe informacje.
+
*W przedwojennej literaturze: ''Uszczany''. Na taką formę wskazują również dane gwarowe. Wydaje się więc, że przyjęta przez KUNM postać ''Uściany'' jest "uładzeniem", próbą uniknięcia skojarzeń ze "szczaniem". Etymologia nazwy nie została co prawda przekonująco ustalona - kartoteka NMP rozważa zarówno pochodzenie od n.os. ''Uszczan'', jak i od wyrazu ''uście'' (ujście), co mogłoby wskazywać na pierwotność formy ''Uściany''. Niemniej, wobec ludowości formy ''Uszczany'' uważam, iż warto ją przywrócić.
 +
*Gwarowo: ''Uš́č́anï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wądołek'''
 
|'''Wądołek'''
Linia 18 406: Linia 18 638:
 
|1
 
|1
 
|''Wonglik''
 
|''Wonglik''
|pruskie (spolonizowane)?
+
|polskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Balzershausen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Balzershausen''.
*Potrzebne informacje etymologiczne dot. pochodzenia nazwy. Podejrzewam, że nazwa jest polonizacją pruskiej nazwy typu *Wangeniks, ale nie dysponuję literaturą, która mogłaby to potwierdzić.
+
*Kartoteka NMP uważa tę nazwę za polską, niemniej nie wykluczałbym w pełni pochodzenia pruskiego, od dobrze znanego pruskiej toponimii rdzenia ''Wang''- (od ''wangus'' "wyrąb").
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wiartel'''
 
|'''Wiartel'''
Linia 18 436: Linia 18 668:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1905-45: ''Tannenheim''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1905-45: ''Tannenheim''.
 +
*Gwarowo: ''Źelgˊï Las'', ''Jodu̯ovo'' (ta druga forma, jeśli nie jest źle odniesiona przez autorów NMP, stanowi prawdopodobnie tłumaczenie późnej n. niemieckiej, być może stworzone przez osadników napływowych po wojnie).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady'''
 
|'''Zawady'''
Linia 18 444: Linia 18 678:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Ottenberge''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ottenberge''.
 +
*Gwarowo: ''Zavadï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdory'''
 
|'''Zdory'''
Linia 18 450: Linia 18 686:
 
|1
 
|1
 
|''Sdorren''
 
|''Sdorren''
|słowiańskie
+
|jaćwieskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Dorren''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Dorren''.
*Dawniej też: ''Wilkusy'' (niem. ''Wilkusche''). Nazwa ta była pochodzenia pruskiego.
+
*Dawniej też: ''Wilkusy'' (niem. ''Wilkusche''). Nazwa ta była pochodzenia pruskiego. Pochodzenie nazwy ''Zdory'' jest niepewne, prawdopodobnie jaćwieskie.
 
*Gwarowo: ''Zdorï'', ''do Zdorůf''.
 
*Gwarowo: ''Zdorï'', ''do Zdorůf''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 18 831: Linia 19 067:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Wejnowo'', ''Ekertowo''.
 
*Dawniej też: ''Wejnowo'', ''Ekertowo''.
*Wieś filipońska, nazywana przez starowierców ''Wejnowo'' (co Mazurzy przekształcili do postaci ''Wojnowo''), etymologia tej nazwy nie jest dla mnie jasna (może od nazwiska któregoś z filipońskich osadników?). Teka Toruńska notuje również oboczną formę ''Ekertowo'', spolszczenie nazwy niemieckiej (nadanej urzędowo).
+
*Wieś filipońska, nazywana przez starowierców ''Wojnowo'' (obocznie ''Wejnowo'' - oboczność niejasna, może wynika z dialektu filiponów?) na cześć miejsca pochodzenia jednego z oryginalnych osadników - Sidora Borysowa, pochodzącego ze wsi ''Woinowe'' (zapis za Gausem) w ówczesnej gubernii witebskiej (nie udało mi się zidentyfikować tej wsi). Teka Toruńska notuje również oboczną formę ''Ekertowo'', spolszczenie nazwy niemieckiej (nadanej urzędowo).
 +
*Gwarowo: ''Vei̯novo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka'''
 
|'''Wólka'''
Linia 18 839: Linia 19 076:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa polska ludowa, niepowiązana z niemiecką.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Śwignajno'' (Goldbeck zapisał dla tej wsi aż trzy nazwy - ''Dittrichswalde'', ''Wolcka'' i ''Schwignaino''), n. przejęta od sąsiedniej wsi (p. wyżej ''Śwignajno Małe'' i ''Wielkie'') oraz nieistniejącego już jeziora. Leyding zapisał też nie notowaną nigdzie indziej nazwę ''Świński Lasek'', zapewne przezwiskową, być może związaną z nazwą Śwignajna.
 +
*Nazwa polska ludowa, istnieje obocznie do niemieckiej co najmniej od XVIII w.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wygryny'''
 
|'''Wygryny'''
Linia 18 880: Linia 19 119:
 
|Ruciane-Nida
 
|Ruciane-Nida
 
|1
 
|1
|''Samordei''
+
|''Samordey''
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Zamordej'' (''z Zamordeja''), w Tece Toruńskiej. Przydałaby się dokumentacja i informacje etym.
+
|
 +
*W latach 1938-45 zmiana pisowni n. niem. na ''Samordei''.
 +
*Dawniej też: ''Zamordej'' (''z Zamordeja''), w Tece Toruńskiej. Przydałaby się dokumentacja i informacje etym.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zaroślak'''
 
|'''Zaroślak'''
Linia 18 943: Linia 19 184:
 
*1444 ''Sanct Niclas'', ''Nicolaiken''; 1493 ''Niklasdorf'' alias ''Nikolaiken''; 1508 ''Niclawken''.
 
*1444 ''Sanct Niclas'', ''Nicolaiken''; 1493 ''Niklasdorf'' alias ''Nikolaiken''; 1508 ''Niclawken''.
 
*Nazwa miasta nawiązuje do istnienia tutaj kościoła św. Mikołaja. Co ciekawe, stary zapis ''Niclawken'' (z 1508 r.) zdaje się mieć pruskie pochodzenie (jakby nazwa z członem -''lauks''), jednak ze względu na "chrześcijańskie" pochodzenie nazwy, raczej bardziej prawdopodobne, że jest to prutenizacja pierwotnej nazwy polskiej. Z drugiej strony, por. też nazwę wsi ''Mikołajki'' w gm. Młynary (p. tam), która rzeczywiście ma staropruskie pochodzenie.
 
*Nazwa miasta nawiązuje do istnienia tutaj kościoła św. Mikołaja. Co ciekawe, stary zapis ''Niclawken'' (z 1508 r.) zdaje się mieć pruskie pochodzenie (jakby nazwa z członem -''lauks''), jednak ze względu na "chrześcijańskie" pochodzenie nazwy, raczej bardziej prawdopodobne, że jest to prutenizacja pierwotnej nazwy polskiej. Z drugiej strony, por. też nazwę wsi ''Mikołajki'' w gm. Młynary (p. tam), która rzeczywiście ma staropruskie pochodzenie.
*Gwarowo: ''Ńikou̯ai̯ki'' (do ''Ńikou̯ai̯k'' / -''kuf'').s
+
*Gwarowo: ''Ńikou̯ai̯ki'' (do ''Ńikou̯ai̯k'' / -''kuf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bagienko'''
 
|'''Bagienko'''
Linia 19 101: Linia 19 342:
 
*Nazwa historycznie problematyczna. W XVII w. miejscowość ta (a może raczej miejscowość leżąca niegdyś na tym samym miejscu) nosiła nazwę ''Lekowizna'' (wg Białuńskiego - ''Lelikowizna'') - por. zapis ''Lekowissna'' z 1638. W materiałach dziewiętnastowiecznych mamy już do czynienia już z majątkiem o nazwie ''Julienthal'', dla której Teka Toruńska podaje intrygujące odpowiedniki polskie: ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niemieckiej. Nieprzypadkowe jest zapewne też podobieństwo tych form do nazwy osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie (gdzie ''Urwitałt'' to prawdopodobnie spolszczenie niemieckiego ''Georgenthal'' > *''Jurgenthal'', co mogło się mieszać z podobnie brzmiącym ''Julienthal''. Ponadto, właścicielem majątku Lekowizna w 1638 r. był ''Jerzy'' Woźnicki, co mogło sprzyjać dalszym skojarzeniom). Dodatkowo, współcześnie w gwarze zanotowano dla tej miejscowości formę ''Urźitau̯t'', co jeszcze mocniej wskazuje na fakt, że dawna nazwa tej miejscowości oraz Urwitałtu mieszały się w miejscowym użyciu. Po wojnie KUNM uchwaliła dla tej osady nazwę ''Lelek'', która jest niemniej problematyczna. Można się w niej doszukać nawiązania do pierwotnej nazwy ''Le(li)kowizna'', a także do wymienianej w SGKP miejscowości ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, o której jednak ciężko znaleźć jakiekolwiek informacje i której utożsamienie z Lelkiem/Julienthalem zdaje się wątpliwe. Dla jeszcze większego zagmatwania sytuacji, u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), położona po sąsiedzku. Od rzeczonej wsi pochodzi nazwa kanału łączącego jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek, zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'', a po polsku ''Lelecki Kanał'' (lud. 1928, Ley tom II) - dziś często niepoprawnie "Kanał Grunwaldzki". To wszystko dowodzi, że nazwa ''Leleki'' rzeczywiście funkcjonowała w toponimii tego obszaru, jednak odniesienie jej do tej osady jest ryzykowne (prędzej przynależała ona sąsiedniemu Zielonemu Laskowi). Jako że celem projektu jest wracanie do autentycznych polskich nazw wszędzie tam gdzie to możliwe, najzasadniejszy wydaje się powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Lekowizna'' (takiej formy używa [jako historycznej] Leyding w monografii pow. mrągowskiego). Chociaż kuszą też formy z Teki Toruńskiej (jako bardziej odpowiednie dla współczesnej miejscowości), ze względu na ich mocno obce brzmienie i niepewny zapis, a także możliwość pomyłki ze wsią Urwitałt, wolałbym ich unikać.
 
*Nazwa historycznie problematyczna. W XVII w. miejscowość ta (a może raczej miejscowość leżąca niegdyś na tym samym miejscu) nosiła nazwę ''Lekowizna'' (wg Białuńskiego - ''Lelikowizna'') - por. zapis ''Lekowissna'' z 1638. W materiałach dziewiętnastowiecznych mamy już do czynienia już z majątkiem o nazwie ''Julienthal'', dla której Teka Toruńska podaje intrygujące odpowiedniki polskie: ''Urgintal'' lub ''Urgintayt'', co zdaje się być dość mocno przekształconym fonetycznie spolszczeniem n. niemieckiej. Nieprzypadkowe jest zapewne też podobieństwo tych form do nazwy osady ''Urwitałt'' (p. niżej), położonej w tej samej gminie (gdzie ''Urwitałt'' to prawdopodobnie spolszczenie niemieckiego ''Georgenthal'' > *''Jurgenthal'', co mogło się mieszać z podobnie brzmiącym ''Julienthal''. Ponadto, właścicielem majątku Lekowizna w 1638 r. był ''Jerzy'' Woźnicki, co mogło sprzyjać dalszym skojarzeniom). Dodatkowo, współcześnie w gwarze zanotowano dla tej miejscowości formę ''Urźitau̯t'', co jeszcze mocniej wskazuje na fakt, że dawna nazwa tej miejscowości oraz Urwitałtu mieszały się w miejscowym użyciu. Po wojnie KUNM uchwaliła dla tej osady nazwę ''Lelek'', która jest niemniej problematyczna. Można się w niej doszukać nawiązania do pierwotnej nazwy ''Le(li)kowizna'', a także do wymienianej w SGKP miejscowości ''Leleki'' (niem. ''Lelecken'') w pow. ządzborskim, o której jednak ciężko znaleźć jakiekolwiek informacje i której utożsamienie z Lelkiem/Julienthalem zdaje się wątpliwe. Dla jeszcze większego zagmatwania sytuacji, u Leydinga oboczną nazwę ''Leleki'' nosi wieś ''Zielony Lasek'' (dziś w pow. giżyckim, gm. Ryn, p. tam), położona po sąsiedzku. Od rzeczonej wsi pochodzi nazwa kanału łączącego jez. Tałtowisko z jeziorem Kotek, zwanego po niem. ''Grünwalder Kanal'', a po polsku ''Lelecki Kanał'' (lud. 1928, Ley tom II) - dziś często niepoprawnie "Kanał Grunwaldzki". To wszystko dowodzi, że nazwa ''Leleki'' rzeczywiście funkcjonowała w toponimii tego obszaru, jednak odniesienie jej do tej osady jest ryzykowne (prędzej przynależała ona sąsiedniemu Zielonemu Laskowi). Jako że celem projektu jest wracanie do autentycznych polskich nazw wszędzie tam gdzie to możliwe, najzasadniejszy wydaje się powrót do najpierwotniejszej nazwy ''Lekowizna'' (takiej formy używa [jako historycznej] Leyding w monografii pow. mrągowskiego). Chociaż kuszą też formy z Teki Toruńskiej (jako bardziej odpowiednie dla współczesnej miejscowości), ze względu na ich mocno obce brzmienie i niepewny zapis, a także możliwość pomyłki ze wsią Urwitałt, wolałbym ich unikać.
 
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (por. niżej ''Urwitałt'').
 
*Gwarowo: ''Urźitau̯t'' (por. niżej ''Urwitałt'').
 +
*PRNG notuje też dla tej miejscowości nazwę wariantową ''Nowe Tałty''. Ma ona zapewne związek z pobliskim jeziorem Tałtowisko, a może nawet z historyczną nazwą ''Urwitałt''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lisiny'''
 
|'''Lisiny'''
Linia 19 240: Linia 19 482:
 
|1
 
|1
 
|''Schnittken''
 
|''Schnittken''
|polskie
+
|polskie?
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Małe Faszcze'' (niem. ''Klein Faschtzen'', 1549).
 
*Dawniej też: ''Małe Faszcze'' (niem. ''Klein Faschtzen'', 1549).
*W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Nazwa wyraźnie miejscowa, z gwarową zmianą mˊ > ń. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), nazwa tej wsi wywodzi się od leśnych "śmieci", czyli zarośli, na których powstała.
+
*W Tece Toruńskiej: ''Śnietki''. Nazwa wyraźnie miejscowa, z gwarową zmianą mˊ > ń. Według Leydinga (w monografii pow. mrągowskiego), nazwa tej wsi wywodzi się od leśnych "śmieci", czyli zarośli, na których powstała. Wersja ta jednak wydaje się być typową etymologią ludową - nazwa równie dobrze może być przetworzoną nazwą bałtycką (taka etymologia rozważana jest w kartotece NMP).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śmietki Małe'''
 
|'''Śmietki Małe'''
Linia 19 271: Linia 19 513:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa pruska, ponowiona od jeziora. Gwarowo: ''Tau̯tï''.
+
|
 +
*Nazwa pruska, ponowiona od jeziora.
 +
*W PRNG także: ''Stare Tałty'', człon "Stare" zapewne w opozycji do osady ''Lelek'' (p. wyżej), noszącej też oboczną potoczną nazwę "Nowe Tałty".
 +
*Gwarowo: ''Tau̯tï'' (do ''Tau̯t'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Urwitałt'''
 
|'''Urwitałt'''
Linia 19 279: Linia 19 524:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
+
|
 +
*Polska forma tej nazwy jest zaiste tajemnicza. Jest z pewnością przedwojenna i znana w starej literaturze, ale trudno mi jednoznacznie ustalić jej pochodzenie. Na pierwszy rzut oka, forma ta wydaje się mieć pruskie pochodzenie (drugi człon przypomina istniejące w okolicy pruskie nazwy wodne typu ''Tałty'', ''Tałtowisko''). Z drugiej strony, niewykluczone że jest to po prostu mocno przekształcone fonetycznie spolszczenie niemieckiego oryginału. Rdzeń ''Georg''- mógł w mowie Mazurów ulec substytucji do ''Jurg''- (możliwe nawet, że istniała oboczna postać niem. *''Jurgenthal'', to częsta oboczność) i wówczas hipotetyczna forma pol. *''Jurgintal'' (lub podobna) mogła ulegać kolejnym przemianom fonetycznym, ostatecznie do postaci ''Urwitałt''. Wartym odnotowania faktem jest również to, że położona nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) osada ''Julienthal'' (obecnie ''Lelek'', p. wyżej) nosiła historycznie bardzo podobną nazwę spolszczoną (w Tece Toruńskiej ''Urgintal'' lub ''Urgitayt'', z kolei osady ''Georgenthal'' Teka nie notuje wcale). Może to oznaczać, że formy ''Julienthal'' i *''Jurgenthal'' brzmiały na tyle podobnie, że w mowie potocznej (Mazurów, a może także Niemców) się mieszały. Przypadek nazewniczy godny pochylenia się, niestety nie dysponuję zadowalającą literaturą.
 +
*W PRNG i na niektórych mapach obocznie: ''Grzegorze''. Nazwa powojenna, bez uzasadnienia historycznego.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wesołowo'''
 
|'''Wesołowo'''
Linia 19 298: Linia 19 545:
 
*Polska nazwa osady ludowa (gwarowo ''Wieska'', jak przekazuje Teka Toruńska), przedwojenna, niezwiązana z niemiecką.
 
*Polska nazwa osady ludowa (gwarowo ''Wieska'', jak przekazuje Teka Toruńska), przedwojenna, niezwiązana z niemiecką.
 
*Osada dziś uchodzi za część Prawdowa, nazwa ''Wioska'' prawdopodobnie już nie funkcjonuje, jednak warto ją przypomnieć.
 
*Osada dziś uchodzi za część Prawdowa, nazwa ''Wioska'' prawdopodobnie już nie funkcjonuje, jednak warto ją przypomnieć.
 +
*Forma gwarowa: ''Źeska''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Woźnice'''
 
|'''Woźnice'''
Linia 19 514: Linia 19 762:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Joachimshuben''.
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczn).
+
*Dawniej też: ''Jachimowo'' (w Tece Toruńskiej, jako forma oboczna).
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśn.
+
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Bagnowa Wólka'', co jest jakimś niezbyt zrozumiałym ponowieniem od n. wsi ''Wólka Bagnowska'' (p. niżej).
 +
*Dawniej dwie wsi - ''Joachimowo Małe'' i ''Wielkie''. Dzisiaj pozostała z nich tylko niewielka osada leśna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Karwie'''
 
|'''Karwie'''
Linia 19 598: Linia 19 847:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?)
+
*Dawniej też: ''Kuc'', ''Koniec'' (?). W obecnym potocznym użyciu także ''Kuce''.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
*Nazwa przejęta od n. jeziora ''Kuc'' (niem. ''Kutz See''), pruskiego pochodzenia. Chojnacki i Leyding używają nazwy tożsamej z nazwą jeziora. W Tece Toruńskiej z kolei mamy trudną do odczytania formę, którą Szcześniak odczytuje jako ''Iloniec'' lub ''Koniec'' (to pierwsze chyba mało prawdopodobne). Jest to więc najpewniej nazwa ludowa, ale z racji problemów z jej odczytaniem, wolę trzymać się ("dla bezpieczeństwa") formy obecnej, notowanej w SGKP. Ewentualnie można by zastosować formę ''Kuc'', dla konsekwencji z jeziorem.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 19 800: Linia 20 049:
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. ''Stama'' (gm. Sorkwity).
 
*Gwarowo: ''Štamka'', ''Mau̯a Stamkˊa''.
 
*Gwarowo: ''Štamka'', ''Mau̯a Stamkˊa''.
 +
*W PRNG notowany wariant ''Pniewo'', niezgodny ani z ustaleniami urzędowymi, ani ludową tradycją, ani też bałtyckim pochodzeniem nazwy. Nie używać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szczerzbowo'''
 
|'''Szczerzbowo'''
Linia 19 865: Linia 20 115:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Lockwinnen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lockwinnen''.
 +
*Gwarowo: ''Źeřbovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Witomin'''
 
|'''Witomin'''
Linia 19 916: Linia 20 168:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Gwarowo: ''Vïsembork''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalec'''
 
|'''Zalec'''
Linia 19 924: Linia 20 176:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od jeziora, uważana za pruską.
+
|Nazwa ponowiona od jeziora (dok. 1541 ''Saltza'', 1576 ''Saltz''), uważana za pruską.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawada'''
 
|'''Zawada'''
Linia 19 932: Linia 20 184:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Balz''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Balz''.
 +
*Dawniej też: ''Zawady''
 +
*Gwarowo: ''Zavadï'', ''Zavada''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Babięta'''
 
|'''Babięta'''
Linia 19 980: Linia 20 235:
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Nazwa w latach 1930-45: ''Walddorf''.
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 
*Według NMP nazwa polska, od ap. ''chostka'', ''chwostka'' "skrzyp".
 +
*Nazwa wariantowa w PRNG: ''Choszczka''. Formę tę zna też Leyding, dane jednak wskazują dość jednoznacznie na postać ''Chostka'', więc obstawałbym przy niej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Cierzpięty'''
 
|'''Cierzpięty'''
Linia 20 057: Linia 20 313:
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Dawniej też: ''Golenie''. Nazwa pruskiego pochodzenia (1570 ''Gellingen'').
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
 
*Gwarowo: ''Golˊiń'', do ''Golˊini''.
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka''. Należy ją tępić jako niepoprawną.
+
*Współczesne mapy podają w nawiasie oboczną nazwę ''Golanka'' (postać taka również widnieje w PRNG jako wariant). Należy ją tępić jako niepoprawną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jakubowo'''
 
|'''Jakubowo'''
Linia 20 192: Linia 20 448:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
 
*Niem. obocznie ''Neu Zatzkowen'' (taką nazwę notuje Teka Toruńska przy formie pol. ''Łentak''), ponowiona od sąsiedniej wsi ''Czaszkowo'' (p. wyżej). Być może istniała forma pol. ''Nowe Czaczkowo'', ale nie znajduję na to dowodów.
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak''. Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska)?
+
*Tradycyjnie: ''Łętak'', ''Łentak'' (również współcześnie potocznie: ''Lentak''). Współczesna forma jest uchwalona przez KUNM, mimo pewnego nawiązania dźwiękowego do oryginału, jest sztuczna. Przydałyby się informacje etymologiczne, co do pochodzenia n. niem. (może od nazwiska?)
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Machary'''
 
|'''Machary'''
Linia 20 280: Linia 20 536:
 
*W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
 
*W źródłach przedwojennych raczej odwrotny szyk - ''Pieckowski Ostrów''. W Tece Toruńskiej z kolei: ''Pieckowska Żuława''.
 
*Dawniej też: ''Ostrowy'' (wg Leydinga w monografii Mrągowa, wieś ta istniała pod tą nazwą już w 1618 r.). Również Leyding podaje dla tej wsi intrygującą nazwę ''Sadowszczyzna'', niespotykaną nigdzie indziej.
 
*Dawniej też: ''Ostrowy'' (wg Leydinga w monografii Mrągowa, wieś ta istniała pod tą nazwą już w 1618 r.). Również Leyding podaje dla tej wsi intrygującą nazwę ''Sadowszczyzna'', niespotykaną nigdzie indziej.
 +
*W PRNG wariant: ''Werder''. Zapewne skrócenie oficjalnej nazwy niemieckiej, przechowane w mowie starszych mieszkańców.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Piecki'''
 
|'''Piecki'''
Linia 20 373: Linia 20 630:
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Preußenort''.
 
*Nazwa w latach 1929-45: ''Preußenort''.
 
*Przed wojną: ''Prusinowa Wólka'', a nie "Prusinowska". Może to niewielka zmiana, ale warto się trzymać form ludowych.
 
*Przed wojną: ''Prusinowa Wólka'', a nie "Prusinowska". Może to niewielka zmiana, ale warto się trzymać form ludowych.
*U Goldbecka (1785 r.) obocznie: ''Czerawolka'' (pisownia zgermanizowana), SGKP zna też formę ''Czerawola''. Nie mam pojęcia, jak rozszyfrować tę formę.
+
*U Goldbecka (1785 r.) obocznie: ''Czerawolla'' SGKP też zna formę (jako ''Czerawola''). Wg autorów NMP, jest to zniekształcona (skrócona) *''Czerowa Wola'', od n.os. ''Czer'', ''Czyr''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zakręt'''
 
|'''Zakręt'''
Linia 20 389: Linia 20 646:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Hirschen''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Hirschen''.
 +
*Gwarowo: ''Zgȯn'' (do ''Zgȯnu'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielony Lasek'''
 
|'''Zielony Lasek'''
Linia 20 420: Linia 20 679:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sixdroi''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Sixdroi''.
 
*Dawniej też: ''Zyzdrój-Piecek'', ''Piecek'' (Teka Toruńska)
 
*Dawniej też: ''Zyzdrój-Piecek'', ''Piecek'' (Teka Toruńska)
 +
*Gwarowo: ''Pśecek'' / ''Zïzdroi̯ Pśeck''
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. wyżej ''Nowy Zyzdrój''.
 
*Po więcej wyjaśnień, zob. wyżej ''Nowy Zyzdrój''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 20 648: Linia 20 908:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
 
*Dawniej też: ''Lasek'', ''Ulasek''. Tylko u Leydinga: ''Leskowo''.
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
+
*Pierwotnie pol. ''Lasek''. Ludowa nazwa ''Młynik'', odwołująca się do typu osady (była to osada młyńska), notowana od połowy XIX w. Nazwa ''Lasek'' (także jako ''Laski'') notowana jako oboczna jeszcze na współczesnych mapach.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nibork'''
 
|'''Nibork'''
Linia 20 750: Linia 21 010:
 
|niemieckie (osobowe)
 
|niemieckie (osobowe)
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Szarloty'' (w Tece Toruńskiej: ''Siarloty'', forma gwarowa).
+
|Dawniej też: ''Szarloty'' (w Tece Toruńskiej: ''Siarloty'', forma gwarowa). Forma ta bywa spotykana do dziś, notuje ją PRNG jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szelągówka'''
 
|'''Szelągówka'''
Linia 21 174: Linia 21 434:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Styrławki Małe''.
 
*Dawniej też: ''Styrławki Małe''.
*Pierwotnie: ''Dillen'' (1407), nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia. Później zastąpiona nazwą obecną, ponowioną od sąsiedniej wsi ''Sterławki Wielkie'' (obecnie w gm. Ryn). Po więcej wyjaśnień, zob. ''Sterławki Wielkie'', gm. Ryn.
+
*Pierwotnie: ''Dillen'' (1407), nazwa pruskiego pochodzenia. Później zastąpiona nazwą obecną, ponowioną od sąsiedniej wsi ''Sterławki Wielkie'' (obecnie w gm. Ryn). Po więcej wyjaśnień, zob. ''Sterławki Wielkie'', gm. Ryn.
 
*Istniejąca pomiędzy Sterławkami Małymi a Wielkimi popegeerowska miejscowość ''Sterławki Średnie'' jest nowym wybudowaniem, nie istniała przed wojną.
 
*Istniejąca pomiędzy Sterławkami Małymi a Wielkimi popegeerowska miejscowość ''Sterławki Średnie'' jest nowym wybudowaniem, nie istniała przed wojną.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 243: Linia 21 503:
 
|'''Wilkasy'''
 
|'''Wilkasy'''
 
|Giżycko
 
|Giżycko
|1~4
+
|1
 
|''Willkassen''
 
|''Willkassen''
 
|pruskie
 
|pruskie
Linia 21 250: Linia 21 510:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wolfsee''. Nazwa ponowiona od sąsiedniego majątku ''Wolfsee'' (ob. ''Wilkaski'', p. wyżej), jest jednocześnie przywróceniem oryginalnej niemieckiej nazwy wsi, funkcjonującej w XV w.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wolfsee''. Nazwa ponowiona od sąsiedniego majątku ''Wolfsee'' (ob. ''Wilkaski'', p. wyżej), jest jednocześnie przywróceniem oryginalnej niemieckiej nazwy wsi, funkcjonującej w XV w.
 
*1493 ''Wilkasch'' alias ''Wolffsehe''. Pierwotnie więc funkcjonowały dwie nazwy - pruska i niemiecka, będące odpowiednikami znaczeniowymi. W XIX w. historyczna nazwa ''Wolffsehe'' (w uwspółcześnionej wersji ''Wolfsee'') posłużyła za miano przynależącego do wsi majątku ''Wilkaski'' (p. wyżej), a w czasach hitlerowskich uogólniono ją na całe Wilkasy.
 
*1493 ''Wilkasch'' alias ''Wolffsehe''. Pierwotnie więc funkcjonowały dwie nazwy - pruska i niemiecka, będące odpowiednikami znaczeniowymi. W XIX w. historyczna nazwa ''Wolffsehe'' (w uwspółcześnionej wersji ''Wolfsee'') posłużyła za miano przynależącego do wsi majątku ''Wilkaski'' (p. wyżej), a w czasach hitlerowskich uogólniono ją na całe Wilkasy.
*Gwarowo: ''ɣ́ilkasï''.
+
*Gwarowo: ''ɣ́ilkasï'' (do ''ɣ́ilkasůf'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wronka'''
 
|'''Wronka'''
Linia 21 272: Linia 21 532:
 
*Pierwotnie: ''Warrnaw'' (1507). Nazwa pruska (od prus. ''warni'' - wrona), z czasem zastąpiona przez jej dosłowną polską kalkę. W czasach hitlerowskich powrót do formy opartej na pruskim oryginale.
 
*Pierwotnie: ''Warrnaw'' (1507). Nazwa pruska (od prus. ''warni'' - wrona), z czasem zastąpiona przez jej dosłowną polską kalkę. W czasach hitlerowskich powrót do formy opartej na pruskim oryginale.
 
*W polskim nazewnictwie rzuca się pewna niekonsekwencja: ''Wrony'', ale ''Wronka'' (regularnie byłoby Wrony/Wronki lub Wrona/Wronka), niemniej taki stan rzeczy panuje już u Kętrzyńskiego, więc chyba nie widzę przesłanek, aby to zmieniać. Niemniej, u Leydinga mamy konsekwentnie ''Wrona'' i ''Wronka'' (być może poprawka?), a w zapisach gwarowych pojawia się forma ''Wronki''.
 
*W polskim nazewnictwie rzuca się pewna niekonsekwencja: ''Wrony'', ale ''Wronka'' (regularnie byłoby Wrony/Wronki lub Wrona/Wronka), niemniej taki stan rzeczy panuje już u Kętrzyńskiego, więc chyba nie widzę przesłanek, aby to zmieniać. Niemniej, u Leydinga mamy konsekwentnie ''Wrona'' i ''Wronka'' (być może poprawka?), a w zapisach gwarowych pojawia się forma ''Wronki''.
 +
*Gwarowo: ''Vrȯnï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wrony Nowe'''
 
|'''Wrony Nowe'''
Linia 21 339: Linia 21 600:
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
|niemieckie (tłum. z pol.?)
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
+
|
 +
*Potrzebna dokumentacja (brak w NMP). Forma pol. ''Chmielewo'' pojawia się już u Goldbecka (1785), obocznie do postaci niemieckiej. Możliwe więc, że nazwa niem. jest kalką n. polskiej. Niemniej, przydałoby się rozstrzygnąć, który z wariantów był pierwszy.
 +
*W PRNG notowany wariant: ''Kamień''. Zapewne potoczna nazwa powojenna, unikać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Diabla Góra'''
 
|'''Diabla Góra'''
Linia 21 406: Linia 21 669:
 
|
 
|
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
 
*Wcześniejsza n. niem. ''Lötzensche Waldbude''.
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda''. Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
+
*Wg ustaleń KUNM: ''Giżycka Buda'' (tak oficjalnie do 2000 r.). Ostatecznie jednak przyjęła się nazwa obecna, być może jest ona pamiątką "walki" o nazwę ''Łuczany'' (p. wyżej ''Giżycko''). Leśniczówka ta była historycznie własnością miasta Lec, chociaż leżała na terenie powiatu węgoborskiego.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
*Nazwę niemiecką oryginalnie spolszczono jako ''Lecka Buda'' (m.in. u Kętrzyńskiego) i tę formę, jako znaną już przed wojną, należałoby przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 21 485: Linia 21 748:
 
|
 
|
 
*Osada ochodzi dziś za część Żywek, nie wiem na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
 
*Osada ochodzi dziś za część Żywek, nie wiem na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
*Nazwa polska pojawia się już w źródłach przedwojennych (również w formie ''Wyrzywilk''), ale nie wiem jaka jest jej geneza. Potrzebna dokumentacja hist.
+
*Nazwa polska pojawia się już w źródłach przedwojennych (również w formie ''Wyrzywilk''), ale nie wiem jaka jest jej geneza (być może bałtycka). Potrzebna dokumentacja hist.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żabinka'''
 
|'''Żabinka'''
Linia 21 742: Linia 22 005:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 
*Nazwa w latach 1928-45: ''Gregerswalde''.
 +
*Przed 2007 r. oficjalnie ''Wierciójki''. Nie wiem, jak forma ta znalazła się w urzędowym użyciu, ale jest wyraźnie zniekształcona względem tradycyjnej (i normatywnej, według ustaleń KUNM) formy ''Wierciejki''.
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela - bałtyckiego pochodzenia?
 +
*Gwarowo: ''Źerćei̯kˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyłudki'''
 
|'''Wyłudki'''
Linia 21 762: Linia 22 027:
 
|
 
|
 
*Dawniej też: ''Wiszowate'', ''Wysowate''.
 
*Dawniej też: ''Wiszowate'', ''Wysowate''.
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela, przydałyby się jednak informacje etym.
+
*Nazwa wsi od nazwiska założyciela, polskiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bachorza'''
 
|'''Bachorza'''
Linia 22 391: Linia 22 656:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Potrzebna dokumentacja. Wieś leży nad niewielkim jeziorem o tej samej nazwie.
+
|
 +
*1534 ''Talken''. Nazwa pruska, zapewne osobowego pochodzenia.
 +
*Gwarowo: ''Talkˊi'' (do ''Talk'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężówka'''
 
|'''Wężówka'''
Linia 22 429: Linia 22 696:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|1513 ''Selken''. Stąd nazwa polska. Forma niem. ''Selken'' funkcjonowała (obocznie do ''Neuhof'') jeszcze pod koniec XVIII w., o czym świadczy spis Goldbecka z 1785. Potrzebne informacje dot. pochodzenia tej nazwy.
+
|
 +
*1513 ''Selken'', ''Selkau''. Stąd nazwa polska. Forma niem. ''Selken'' funkcjonowała (obocznie do ''Neuhof'') jeszcze pod koniec XVIII w., o czym świadczy spis Goldbecka z 1785. Przez autorów NMP nazwa ta uważana jest za pruską.
 +
*Gwarowo: ''Zelkˊi'' (do ''Zelk'')
 
|}
 
|}
  
Linia 22 526: Linia 22 795:
 
|Ełk
 
|Ełk
 
|1
 
|1
|''Bienen''
+
|''Bienien''
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
Linia 22 666: Linia 22 935:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Na mapach Geoportalu: ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
+
|Na mapach Geoportalu i w PRNG (jako wariant): ''Janów''. Zapewne nazwa używana potocznie po wojnie. U Leydinga z kolei: ''Janowo''. Z kolei nazwą ustaloną przez KUNM (i widniejącą dziś na drogowskazach) są ''Janisze''. Brak polskiej przedwojennej tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Judziki'''
 
|'''Judziki'''
Linia 22 774: Linia 23 043:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Malletten''.
 +
*Nieurzędowo także: ''Malczewo''. Jest to forma zniekształcona.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Malinówka Mała'''
 
|'''Malinówka Mała'''
Linia 22 849: Linia 23 120:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Obocznie także: ''Mleczno''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Młynik'''
 
|'''Młynik'''
Linia 23 038: Linia 23 309:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rosenheide''.
*Również spotykany wariant: ''Różyńsk''.
+
*Do 2002 r. oficjalnie ''Różyńsk''.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Dawniej pol. ''Rożyńsko'' (por. formę niemiecką), z regularną zmianą rodzaju (por. ''Skomack'', daw. ''Skomacko''; ''Oleck'' obok ''Olecko''). W Tece Toruńskiej jako ''Ruzinsk'' (por. formy gwarowe poniżej). Sama nazwa jest ponowiona od n. lasu i bardzo często powtarza się w regionie (por. ''Rożyńsk Mały'' i ''Wielki'' w gm. Gołdap, ''Rożyńsk Wielki'' w gm. Prostki czy zaginioną wieś ''Różyńsko-Konopczyno'' koło Grajewa), nie występuje zaś na innych obszarach Prus. Mamy więc do czynienia z nazwą typowo jaćwieską.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
 
*Gwarowo: ''Ruzinsko'', ''Ruzïnsko''.
Linia 23 128: Linia 23 399:
 
|prusko-jaćwieskie
 
|prusko-jaćwieskie
 
| --
 
| --
|
+
|Osada znana dziś jako ''Zalesie'' widnieje na przedwojennych mapach jako część Stradun, bez wydzielonej nazwy.
*Potrzebna dokumentacja i dane etym.
 
*Osada znana dziś jako ''Zalesie'' widnieje na przedwojennych mapach jako część Stradun, bez wydzielonej nazwy.
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Suczki'''
 
|'''Suczki'''
Linia 23 164: Linia 23 433:
 
|osobowe
 
|osobowe
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Zalesie'' (w XVI w., dok. 1536 ''Zalusche''). Odbiorcą nadania był Michał Piętkowski, stąd podawana w źródłach internetowych n. ''Penthkoffsky'' (= pol. *''Piętkowskie''), nie znalazłem jednak dla niej potwierdzenia. Nazwa ''Szeligi'' od herbowego nazwiska Szeliga, o prawdopodobnie germańskiej genezie.
+
|Dawniej też: ''Zalesie'' (w XVI w., dok. 1536 ''Zalusche''). Odbiorcą nadania był Michał Piętkowski, stąd podawana w źródłach internetowych n. ''Penthkoffsky'' (= pol. *''Piętkowskie''), nie znalazłem jednak dla niej potwierdzenia - może wynika z błędnej interpretacji nazwiska jako n. miejscowej. Nazwa ''Szeligi'' od herbowego nazwiska Szeliga, o prawdopodobnie germańskiej genezie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śniepie'''
 
|'''Śniepie'''
Linia 23 190: Linia 23 459:
 
|1
 
|1
 
|''Tratzen''
 
|''Tratzen''
|polskie?
+
|polskie
 
| --
 
| --
 
|Nazwa w latach 1938-45: ''Trabenau''.
 
|Nazwa w latach 1938-45: ''Trabenau''.
Linia 23 198: Linia 23 467:
 
|1
 
|1
 
|''Wittinnen''
 
|''Wittinnen''
|pruskie?
+
|osobowe (polskie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Wityń'', ''Wytyń'', ''Wityńskie''? (1532 ''Wittinsken''). Odbiorcą nadania był Wojtek ''Wityński''. Potrzebne informacje etymologiczne.
+
*Dawniej też: ''Wityń'', ''Wytyń'', ''Wityńskie''? (1532 ''Wittinsken''). Odbiorcą nadania był Wojtek ''Wityński'' - nazwisko słowiańskiej lub bałtyckiej proweniencji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Woszczele'''
 
|'''Woszczele'''
Linia 23 207: Linia 23 476:
 
|1
 
|1
 
|''Woszellen''
 
|''Woszellen''
|osobowe (jaćwieskie?)
+
|osobowe (polskie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neumalken''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Neumalken''.
 
*Dawniej też: ''Nowa Małkiń'' (XVI w., u Kętrzyńskiego bez podania formy źródłowej). W okresie hitlerowskim wprowadzono formę nawiązującą do tej historycznej nazwy.
 
*Dawniej też: ''Nowa Małkiń'' (XVI w., u Kętrzyńskiego bez podania formy źródłowej). W okresie hitlerowskim wprowadzono formę nawiązującą do tej historycznej nazwy.
*Nazwa ''Woszczele'' od n. odbiorcy nadania, Marcina Woszczelka (dok. ''Woszczilka''). Potrzebne informacje etym.
+
*Nazwa ''Woszczele'' od n. odbiorcy nadania, Marcina Woszczelka (dok. ''Woszczilka''), pierwotnie mogła brzmieć ''Woszczelki'' (1600 ''Woschtzilken''). Geneza nazwiska niepewna.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdedy'''
 
|'''Zdedy'''
Linia 23 223: Linia 23 492:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stettenbach''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Stettenbach''.
 
*Nazwa ponowiona od jez. ''Zdedy'' (1595 ''Steden''), bałtyckiego pochodzenia.
 
*Nazwa ponowiona od jez. ''Zdedy'' (1595 ''Steden''), bałtyckiego pochodzenia.
 +
*Gwarowo: ''Zdïdï''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zdunki'''
 
|'''Zdunki'''
Linia 23 233: Linia 23 503:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ulrichsfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Ulrichsfelde''.
 
*Dawniej też: ''Zduny'' (XV w., 1465 ''Sdunen'').
 
*Dawniej też: ''Zduny'' (XV w., 1465 ''Sdunen'').
 +
*Gwarowo: ''Zdunkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borzymy'''
 
|'''Borzymy'''
Linia 23 297: Linia 23 568:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Gollen''.
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 
*Nazwa prawdopodobnie pruska, ponowiona od n. jeziora ''Golubskiego'' (1502 ''Goluben'').
 +
*PRNG notuje wariant: ''Gołubie''. Postać urzędowa jednak zgodna z przedwojenną tradycją.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
*Dawniej wieś podzielona na dwie części - Golubie A i B, położone po przeciwległych stronach jeziora Golubskiego (dziś w pełni scalone). Obok istniał majątek ''Karolinenthal'', w Tece Toruńskiej utożsamiony z Golubiem B - po wojnie ''Wólka Golubska'', dziś część Golubia bez wydzielonej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 23 307: Linia 23 579:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Lübeckfelde''.
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki''. Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
+
*Dawniej też: ''Golubko'' (chyba pierwotne), u Leydinga ''Gołubki'', zaś współcześnie obocznie ''Gołubka'' (PRNG). Nazwa uchodzi za zdrobnienie od sąsiedniego ''Golubia'' (p. wyżej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
 
|'''Grądzkie Ełckie'''
Linia 23 650: Linia 23 922:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Waldwerder''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Waldwerder''.
 +
*Gwarowo: ''Vˊeřbovo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wysokie'''
 
|'''Wysokie'''
Linia 23 686: Linia 23 960:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kechlersdorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kechlersdorf''.
*Dawniej też: ''Socie'' (Teka Toruńska).
+
*Dawniej też: ''Socie'' (Teka Toruńska, zapis gwarowy).
*N. wsi od odbiorców nadania w 1493 r. Potrzebne informacje etymologiczne.
+
*N. wsi od nazwiska odbiorców nadania w 1493 r. Potrzebne informacje etymologiczne.
 +
*Gwarowo: ''Soč́e''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bzury'''
 
|'''Bzury'''
Linia 23 951: Linia 24 226:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Seeland''.
*Dawniej też: ''Kurczątki''.
+
*Dawniej też: ''Kurczątki''. Tak w ustaleniach KUNM i oficjalnie do 2005 roku. Potoczne użycie zna też formę ''Kurczątka'' (nie spotykaną przed wojną).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipińskie Małe'''
 
|'''Lipińskie Małe'''
Linia 24 102: Linia 24 377:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kölmersdorf''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kölmersdorf''.
*Forma niem. oraz opracowania przedwojenne wskazują dość jednoznacznie na postać ''Wiśniewo''. Po wojnie jednak ustalono postać "Wiśniowo" (dość nietypową jak na ten region - lokalne toponimy raczej zachowują kontrast -''owo''/-''ewo'') z członem dookreślającym "Ełckie". Być może warte naprostowania, chociaż przydałyby się też dane gwarowe, które mogłyby wskazać, jaki jest uzus wśród ludności mazurskiej (w Tece Toruńskiej niestety brak tej wsi).
+
*Forma niem. oraz opracowania przedwojenne wskazują dość jednoznacznie na postać ''Wiśniewo''. Po wojnie jednak ustalono postać "Wiśniowo" (dość nietypową jak na ten region - lokalne toponimy raczej zachowują kontrast -''owo''/-''ewo'') z członem dookreślającym "Ełckie". Być może warte naprostowania, zwłaszcza że użycie gwarowe również wskazuje na postać z suf. -''ewo''.
 +
*Gwarowo: ''Vźišńevo''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wojtele'''
 
|'''Wojtele'''
Linia 24 112: Linia 24 388:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Woiten''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Woiten''.
*Potrzebna dokumentacja i informacje etym.
+
*Gwarowo: ''Voi̯tele''. Nazwa prawdopodobnie od prusko-jaćwieskiej nazwy osobowej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawady-Tworki'''
 
|'''Zawady-Tworki'''
Linia 24 124: Linia 24 400:
 
*Przed wojną: ''Zawady'', w Tece Toruńskiej także: ''Strażnica''. Ta druga nazwa nawiązuje do istnienia tutaj niegdyś strażnicy przygranicznej, która również znalazła odzwierciedlenia w sztucznym chrzcie nadanym za Hitlera.
 
*Przed wojną: ''Zawady'', w Tece Toruńskiej także: ''Strażnica''. Ta druga nazwa nawiązuje do istnienia tutaj niegdyś strażnicy przygranicznej, która również znalazła odzwierciedlenia w sztucznym chrzcie nadanym za Hitlera.
 
*Po wojnie ustalono tę nazwę jako ''Zawady-Tworki'', zapewne w celu odróżnienia od innych licznych miejscowości o nazwie "Zawady". Człon "Tworki" ponowiony od pobliskiej miejscowości ''Tworki'' (w woj. podlaskim, gm. Rajgród). Przed wojną miejscowości te sąsiadowały zza miedzy - Zawady po stronie pruskiej, a Tworki po polskiej. Niemniej, nie ma żadnego historycznego uzasadnienia dla formy "Zawady-Tworki" - taka forma nigdy nie funkcjonowała i wprowadziła ją sztucznie KUNM. Uważam, że w razie konieczności dookreślenia, należałoby ustalić tę nazwę jako ''Zawady Wiśniowskie'' (według dookreślenia niemieckiego) lub (może jeszcze lepiej) jako ''Zawady-Strażnica'', wykorzystując wariantywną nazwę z Teki Toruńskiej.
 
*Po wojnie ustalono tę nazwę jako ''Zawady-Tworki'', zapewne w celu odróżnienia od innych licznych miejscowości o nazwie "Zawady". Człon "Tworki" ponowiony od pobliskiej miejscowości ''Tworki'' (w woj. podlaskim, gm. Rajgród). Przed wojną miejscowości te sąsiadowały zza miedzy - Zawady po stronie pruskiej, a Tworki po polskiej. Niemniej, nie ma żadnego historycznego uzasadnienia dla formy "Zawady-Tworki" - taka forma nigdy nie funkcjonowała i wprowadziła ją sztucznie KUNM. Uważam, że w razie konieczności dookreślenia, należałoby ustalić tę nazwę jako ''Zawady Wiśniowskie'' (według dookreślenia niemieckiego) lub (może jeszcze lepiej) jako ''Zawady-Strażnica'', wykorzystując wariantywną nazwę z Teki Toruńskiej.
 +
*Gwarowo: ''Zavadi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Żelazki'''
 
|'''Żelazki'''
Linia 24 308: Linia 24 585:
 
|1
 
|1
 
|''Werder''
 
|''Werder''
|polskie
+
|niemieckie
 
| --
 
| --
 
|Dawniej też: ''Sobrost'' (tylko u Kętrzyńskiego), nazwa zapewne pruskiego pochodzenia. Potrzebna dokumentacja i więcej informacji.
 
|Dawniej też: ''Sobrost'' (tylko u Kętrzyńskiego), nazwa zapewne pruskiego pochodzenia. Potrzebna dokumentacja i więcej informacji.
Linia 24 418: Linia 24 695:
 
|polskie
 
|polskie
 
|(Zawady)
 
|(Zawady)
|Nazwa w latach 1938-45: ''Auglitten''. Ta sztuczna forma nawiązuje do nazwiska odbiorcy nadania w Zawadach, Jakuba ''Auglittau'' (nazwisko pochodzenia bałtyckiego).
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Auglitten''. Ta sztuczna forma nawiązuje do nazwiska odbiorcy nadania w Zawadach, Jakuba ''Auglittau'' (nazwisko pochodzenia bałtyckiego).
 +
*Gwarowo: ''Zavadï''.
 
|}
 
|}
  
Linia 24 672: Linia 24 951:
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Oboczna n. niem. ''Klein Kallnischken''.
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
 
*Powojenna n. pol. jest wynikiem nieporozumienia. Leyding omyłkowo odczytał oboczną n. niem. jako ''(Klein) Kanischken'', zamiast poprawnego ''Kallnischken'' i zaproponował na tej podstawie niepoprawne spolszczenie "Koniszki", które zatwierdziła KUNM. W rzeczywistości jest to nazwa ponowiona od pobliskiej wsi ''Kalniszki'' (w pow. gołdapskim, gm. Gołdap) i powinna brzmieć ''Kalniszki Małe'' (istnienie takiej formy w mowie Mazurów potwierdza Teka Toruńska).
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niem.
+
*W powojennym potocznym użyciu odnotowano formę ''Smolniki'', która nawiązuje znaczeniowo do urzędowej n. niemieckiej. Ponadto, PRNG notuje nazwę ''Kalniszki'' jako wariant.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kowale Oleckie'''
 
|'''Kowale Oleckie'''
Linia 24 809: Linia 25 088:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
 
|- align=center
 
|'''Szwałk''' (leśniczówka)
 
|Kowale Oleckie
 
|4
 
|''Fischerbude''
 
|niemieckie
 
|'''Buda'''
 
 
|
 
|
*Oboczna n. niem. ''Groß Schwalg''. Człon ''Groß'' nie oznaczał tu wielkości osady (było wprost przeciwnie - to wieś ''Klein Schwalg'', obecnie ''Szwałk'' była miejscowością większą), ale położenie miejscowości nad jeziorem ''Szwałk Wielki'' (niem. ''Groß Schwalg'').
+
*Nazwa ponowiona od n. jeziór ''Szwałk Wielki'' i ''Mały'', pruskiego pochodzenia. Dookreślenie ''Klein'' w nazwie niem. nie oznacza wielkości miejscowości, a nawiązuje do jeziora, nad którym wieś się znajduje. W polskiej tradycji jednak wieś ta nazywa się ''Szwałk'' bez żadnych dookreśleń.
*Według ustaleń KUNM i u Leydinga: ''Budy''. Obecnie jednak leśniczówka funkcjonuje pod nazwą tożsamą z sąsiednią wsią (i jeziorem) ''Szwałk''. Nie wiem, kiedy zaszła zmiana (być może nigdy jej oficjalnie nie zatwierdzono, co w przypadku osad leśnych jest częste).
+
*Wieś po wojnie wchłonęła sąsiednią osadę ''Budy'' (przed wojną pol. ''Buda'' - niem. ''Fischerbude'', obocznie ''Groß Schwalg''. Zabudowania tej osady wciąż znajdują się w pewnym oddaleniu od głównej części wsi Szwałk, toteż warto by pamiętać o jej historycznej nazwie (najlepiej w formie tradycyjnej: ''Buda'').
*Obowiązująca nazwa ''Szwałk'' jest co prawda częściowo zgodna z oboczną n. niem., ale przedwojenna polska tradycja wskazuje na pol. nazwę ''Buda'' (tak m.in. w SGKP, nie wiem dlaczego po wojnie używano formy pluralnej) i taką formę bym postulował. Taka nazwa pozwala też odróżnić tę leśniczówkę od wsi ''Szwałk''.
+
*Od wsi wzięła również nazwę pobliska leśniczówka ''Szwałk'', potocznie zwana też ''Olszanką''. Lepiej jednak używać nazwy "Szwałk" (względnie "Szwałk Leśny", w razie potrzeby rozróżnienia).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wężewo'''
 
|'''Wężewo'''
Linia 24 849: Linia 25 120:
 
|Kowale Oleckie
 
|Kowale Oleckie
 
|1*
 
|1*
|''Klein Sawadden''
+
|''Sawadden''
 
|polskie
 
|polskie
 
|(Zawady)
 
|(Zawady)
Linia 24 892: Linia 25 163:
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*Nazwa w latach 1903-45: ''Billstein''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
 
*W XVIII w. także niem. ''Alt Bialla''.
*Na współczesnych mapach obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
+
*Na współczesnych mapach i w PRNG obocznie: ''Kamienna''. Unikać tej ahistorycznej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Borawskie'''
 
|'''Borawskie'''
Linia 25 088: Linia 25 359:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
 
*Oboczna n. niem. ''Danielshof'' (tak u Leydinga).
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
+
*Powojenną nazwę ''Pieńki'' można uznać za tłumaczenie I członu n. niem. Nie jest to jednak forma tradycyjna, chociaż Szcześniak przywołuje zapis ''Pientzken'' z 1719 (jednak wydaje mi się on dość podejrzany, być może został przez autorkę źle odniesiony? Potrzebny kontekst wzmianki. Poza tym, jak go odczytywać?). Leyding obok nazwy obecnej notuje też ''Danielewo'' (na podst. obocznej n. niem.), a współczesne mapy i PRNG notują też potoczną nazwę ''Bocianowo'' (ta jednak jest zupełnie ahistoryczna). Niewątpliwe jednak jest to, że Teka Toruńska podaje dla tej osady spolszczoną nazwę ''Stobinort'' i taką formę, wobec wątpliwej historyczności wariantów notowanych po wojnie, postuluję przywrócić.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Plewki'''
 
|'''Plewki'''
Linia 25 168: Linia 25 439:
 
|1
 
|1
 
|''Schlepien''
 
|''Schlepien''
|pruskie (spolonizowane)?
+
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schlöppen''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Schlöppen''.
*Nazwa związana z pobliskim jeziorkiem ''Ślepie'' al. ''Ślep''. Pruskie?
+
*Nazwa związana z pobliskim jeziorkiem ''Ślepie'' al. ''Ślep''. Nazwa uchodzi za bałtycką.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Świdry'''
 
|'''Świdry'''
Linia 25 496: Linia 25 767:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Fronicken''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Fronicken''.
 +
*Gwarowo: ''Vronkˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zalesie'''
 
|'''Zalesie'''
Linia 25 506: Linia 25 779:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Tannau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Tannau''.
*W XVI w. obocznie niem. ''Kuntzbor'' (1567). Nie do końca wiem, jak interpretować tę nazwę - może zniekształcenie jakiejś nazwy słowiańskiej?
+
*W XVI w. obocznie niem. ''Kuntzbor'' (1567). Nazwa niejednoznaczna - podstawą zdaje się być niemiecka n. os. ''Kunz'', drugi człon być może od pol. -''bór'' lub niem. -''born'' "źródło".
 +
*Gwarowo: ''Zaleš́e''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bartkowski Dwór'''
 
|'''Bartkowski Dwór'''
Linia 25 760: Linia 26 034:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Wallenrode''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wallenrode''.
 +
*Gwarowo: ''Vi̯elickˊi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilkasy'''
 
|'''Wilkasy'''
Linia 25 776: Linia 26 052:
 
|polskie (osobowe)
 
|polskie (osobowe)
 
| --
 
| --
|W latach 1938-45 pisane: ''Woinassen''.
+
|
 +
*W latach 1938-45 pisane: ''Woinassen''.
 +
*Dawniej też: ''Wojnasze'' (być może postać błędnie "odmazurzona").
 +
|- align=center
 +
|'''Garbas Drugi'''
 +
|Filipów (woj. podlaskie)
 +
|1*
 +
|''Garbassen''
 +
|prusko-jaćwieskie
 +
|(Garbas)
 +
|
 +
*Współczesne dookreślenie ''Drugi'' (dodane później po wojnie) dla odróżnienia od wsi ''Garbas (Pierwszy)'', położonej nieopodal. Przed wojną, te miejscowości znajdowały się po dwóch różnych stronach granicy polsko-niemieckiej.
 +
*Gwarowo: ''Garbas'' (gen. -''su'').
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Mieruniszki'''
 
|'''Mieruniszki'''
Linia 25 788: Linia 26 076:
 
*1422 ''Merunsky'', 1436 ''Merunischk''. Nazwa jaćwieska, znana również z zapisków ruskich jako ''Мирунишки'' (1559 до ''Мирунишокъ'').
 
*1422 ''Merunsky'', 1436 ''Merunischk''. Nazwa jaćwieska, znana również z zapisków ruskich jako ''Мирунишки'' (1559 до ''Мирунишокъ'').
 
*Gwarowo: ''Mńeruńiskˊi'', ''Ńeruńiskˊi'' (do -''ńisk'').
 
*Gwarowo: ''Mńeruńiskˊi'', ''Ńeruńiskˊi'' (do -''ńisk'').
|- align=center
 
|'''Garbas Drugi'''
 
|Filipów (woj. podlaskie)
 
|1*
 
|''Garbassen''
 
|prusko-jaćwieskie
 
|(Garbas)
 
|
 
*Współczesne dookreślenie ''Drugi'' (dodane później po wojnie) dla odróżnienia od wsi ''Garbas (Pierwszy)'', położonej nieopodal. Przed wojną, te miejscowości znajdowały się po dwóch różnych stronach granicy polsko-niemieckiej.
 
*Gwarowo: ''Garbas'' (gen. -''su'').
 
 
|}
 
|}
  
Linia 25 834: Linia 26 112:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Meßken''.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 
*Oboczna nazwa niem. (przed 1938): ''Kerstupönen'', również litewska.
 +
*Nazwa oboczna (wg Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych): ''Antymeszki''. Jest to jakieś potoczne powojenne przeinaczenie nazwy tradycyjnej.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Osada ''Biały Dwór'' wydzielona z Antomieszek.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
 
*Formy litewskie: ''Antmeškiai'', ''Kerstupėnai''.
Linia 25 909: Linia 26 188:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Heidenberg B''.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
 
*Prawdopodobnie pierwotne ''Gaszewo'', forma obecna spowodowana mazurzeniem.
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo". Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
+
*Nazwa uporczywie cytowana w różnych źródłach jako "Gąsewo" (w PRNG także jako "Gąsiewo"). Jest to forma błędna. Jeżeli faktycznie taka funkcjonuje, to należy ją bezzwłocznie wyrugować. Głoska -ą- w tej nazwie nie ma żadnego uzasadnienia - nie wskazują na nie żadne zapisy ani tradycja. Jest to po prostu stale przepisywany błąd.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Grodzisko'''
 
|'''Grodzisko'''
Linia 26 172: Linia 26 451:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großsteinau''.
*U Leydinga jako ''Skaliszki'', co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
+
*U Leydinga jako ''Skaliszki'' (wariant ten notuje też PRNG), co nawiązuje do nierzadkich skróceń bałt. -''kaim''/-''kiem'' do -''ki'' w ludowych spolszczeniach nazw bałtyckich. W tym przypadku jednak brak pol. tradycji przedwojennej, więc lepiej trzymać się formy obecnej (wiernej bałtyckiemu oryginałowi).
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Skališkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 202: Linia 26 481:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|
+
|1345 ''Surmynne''
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szarek'''
 
|'''Szarek'''
Linia 26 242: Linia 26 521:
 
|
 
|
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 
*Nazwa ponowiona od n. rz. ''Węgorapy'' (''Angerapp''), a także od pobliskiej wsi ''Rapa'' (p. wyżej).
 +
*Wariant (notowany w PRNG): ''Straszny Dwór''. Nazwa zapewne potoczna, żartobliwa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Widgiry'''
 
|'''Widgiry'''
Linia 26 252: Linia 26 532:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wittbach''.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 
*U Chojnackiego w grafii: ''Witgiry'', niepotrzebnie zniemczonej.
 +
*Wariant potoczny (notowany w PRNG): ''Widgóra''. Unikałbym go, jako zniekształconego.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
*Litewski: ''Vidgiriai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 26 306: Linia 26 587:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|U Leydinga obocznie: ''Nowa Dąbrówka'' - n. relacyjna do wsi ''Dąbrówka Polska'' (p. wyżej). Ta nazwa jednak nie pojawia się nigdzie indziej, a Teka Toruńska podaje n. polską taką, jak obecnie.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Ziemianki'''
 
|'''Ziemianki'''
Linia 26 328: Linia 26 609:
 
|1
 
|1
 
|''Groß Szabienen''
 
|''Groß Szabienen''
|polskie
+
|pruskie (spolonizowane)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großlautersee''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Großlautersee''.
 
*Dawniej też: ''Żabiny''.
 
*Dawniej też: ''Żabiny''.
 +
*Nazwa prawdopodobnie ponowiona od n. jeziora ''Żabin'' lub ''Żabińskiego'' (1564-65 ''Schobin''). Według kartoteki NMP, nazwa staropruska, na gruncie polskim adideowana do ap. ''żaba''.
 
*Dzisiejsza miejscowość jest tak naprawdę połączeniem wsi ''Żabin'' i ''Żabinek'' (niem. ''Klein Szabienen'', hitl. ''Kleinlautersee''). Historyczne miejscowości wciąż są wyraźnie wyraźnie od siebie oddzielone, mimo że funkcjonują dziś jako jedna całość. Wbrew nazwie, to historyczny Żabinek stanowi dziś większą część wsi.
 
*Dzisiejsza miejscowość jest tak naprawdę połączeniem wsi ''Żabin'' i ''Żabinek'' (niem. ''Klein Szabienen'', hitl. ''Kleinlautersee''). Historyczne miejscowości wciąż są wyraźnie wyraźnie od siebie oddzielone, mimo że funkcjonują dziś jako jedna całość. Wbrew nazwie, to historyczny Żabinek stanowi dziś większą część wsi.
 
*SGKP przytacza też dla Żabina wariant ''Stiebirken'', z pewnością litewski - być może powiązany z nazwą ''Stobrigkehlen'', ''Stibirkehlen'' - ob. ''Ściborki'' (p. wyżej).
 
*SGKP przytacza też dla Żabina wariant ''Stiebirken'', z pewnością litewski - być może powiązany z nazwą ''Stobrigkehlen'', ''Stibirkehlen'' - ob. ''Ściborki'' (p. wyżej).
Linia 26 341: Linia 26 623:
 
|1*
 
|1*
 
|''Königlich Szabienen''
 
|''Königlich Szabienen''
|polskie
+
|pruskie (spolonizowane)
 
|(Żabin Królewski)
 
|(Żabin Królewski)
 
|
 
|
Linia 26 745: Linia 27 027:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Bergerode''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Bergerode''.
 +
*Oboczna n. niem. (przed 1938): ''Drossen'' (zaśw. 1780). Nazwa również litewskiego pochodzenia, łączona z n. os. ''Drusas'', ''Drusis''.
 
*Nazwa litewska (dosł. "wysoka góra"), spolszczona w Tece Toruńskiej jako: ''Uszkalnie'' (pierwotnie zapisano ''Auszkalnie'', jednak wariant ten przekreślono). Po wojnie niestety zniweczono bałtyckość nazwy, oddając ją na polski jako ''Wysoki Garb'' (dlaczego nie po prostu "Wysoka Góra"? Czyżby inspiracja pruskim ''gārbs''?), co przeczy zasadzie, aby nazw bałtyckich nie tłumaczyć, a także polskiej tradycji.
 
*Nazwa litewska (dosł. "wysoka góra"), spolszczona w Tece Toruńskiej jako: ''Uszkalnie'' (pierwotnie zapisano ''Auszkalnie'', jednak wariant ten przekreślono). Po wojnie niestety zniweczono bałtyckość nazwy, oddając ją na polski jako ''Wysoki Garb'' (dlaczego nie po prostu "Wysoka Góra"? Czyżby inspiracja pruskim ''gārbs''?), co przeczy zasadzie, aby nazw bałtyckich nie tłumaczyć, a także polskiej tradycji.
 
*Litewski: ''Aukštkalniai''.
 
*Litewski: ''Aukštkalniai''.
Linia 26 788: Linia 27 071:
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Dawniej też: ''Żydkiejmy'', ''Szytkiejmy'', ''Zitkiemy''.
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
 
*Teoretycznie poprawniejsza byłaby pisownia ''Żydkiejmy'' (I człon nazwy pochodzi od lit. ''Žydas'' - Żyd), jednak takie "ufonetycznienia" zapisu w nazwach bałtyckich (nie zawsze zrozumiałych) nie są rzadkością. Często w przedwojennych źródłach napotykamy też formę ''Zitkiemy'' (również w Tece Toruńskiej), która zapewne jest najbliższa wymowie gwarowej - mocno naznaczona cechami gwarowymi (sziakanie, uproszczenie zbitki).
*Według niektórych źródeł, wieś miała przez pewien czas znajdować się po rosyjskiej stronie nowo wytyczonej granicy, gdzie miała już gotowy rosyjski "chrzest nazewniczy" ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Wieś ostatecznie znalazła się jednak po stronie polskiej, co uchroniło ją od otrzymania sztucznej nazwy. Byłaby to chyba jedyna korekta tej granicy polsko-radzieckiej, którą rozstrzygnięto na korzyść Polski (zazwyczaj rozstrzygano je na korzyść ZSRR - co dotknęło m.in. miasta Iławka, Gierdawy i Świętomiejsc).
+
*Wieś została przedzielona wytyczoną tuż po wojnie granicą polsko-radziecką. Mniejsza część Żytkiejm, która znalazła się po stronie sowieckiej, otrzymała sztuczną nazwę ''Заслоново'' (''Zasłonowo''). Obecnie po rosyjskiej stronie wsi nie ma już żadnych zabudowań.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
*Po litewsku: ''Žydkiemis''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 323: Linia 27 606:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Rodenstein''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 
*Litewski: ''Rūdžiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Folwark Kowalki''. Bezwzględnie unikać tej formy - nie powinno się tak "odbierać" miejscowościom (nawet nie będącym już odrębnymi bytami) ich własnych nazw, zwłaszcza takich starych, bałtyckiego pochodzenia.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Samoniny'''
 
|'''Samoniny'''
Linia 27 408: Linia 27 692:
 
|
 
|
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Langenrück''.
*Także jako: ''Użbole''. Taka forma u Chojnackiego i w ustaleniach KUNM. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
+
*Do 2007 r. oficjalnie ''Użbole''. Tak w oficjalnych ustaleniach KUNM, a także u Chojnackiego. Z drugiej strony, postać obecna też wydaje się być poprawna.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
*Litewski: ''Užbaliai''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 27 517: Linia 27 801:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Nazwa pseudoosobowa, ale brak innej tradycji.
+
|Oboczny wariant w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych: ''Laski''. Obie nazwy (urzędowa i oboczna) są tworami powojennymi, polskiej tradycji brak.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Brzozówko'''
 
|'''Brzozówko'''
Linia 27 763: Linia 28 047:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Altheide''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 
*Litewski: ''Skališiai''.
 +
*W PRNG wariant: ''Skalisko''. Wynika on jednak z przeinaczenia, więc nie zalecałbym jego używania.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Sobiechy'''
 
|'''Sobiechy'''
Linia 28 251: Linia 28 536:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
+
|
 +
*Niemiecka nazwa tej osady leśnej nawiązuje do jeziora Mamry, nad którym miejscowość leży. Po wojnie utrzymano to odniesienie w nowej nazwie ''Mamerki'' (będącej zdrobnieniem nazwy ''Mamry''). Sama nazwa tego słynnego mazurskiego jeziora pochodzi oczywiście z języka staropruskiego (1335-41 ''Mauwir'', ''Maurow'', ''Mabrow''; ok. 1340 ''Maurow''; niem. ''Mauer-See''). Przypuszcza się, że początkowo w ustach Mazurów brzmiała *''Mawry'', co drogą asymilacji zamieniło się we współczesne ''Mamry''.
 +
*PRNG notuje także potoczną nazwę wariantową: ''Mokre''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Matyski'''
 
|'''Matyski'''
Linia 28 319: Linia 28 606:
 
|niemieckie (kalka z pol.)?
 
|niemieckie (kalka z pol.)?
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Klein Mauer'' (1572), od jez. ''Mamry'' (por. ''Groß Mauer'' - dziś ''Kietlice''). Od XVII w. notowana forma ''Pniewen'' (zniemczenie n. pol). Autorzy NMP przypuszczają, że n. niem. ''Stobben'' powstała jako kalka n. pol. (niem. ''Stobbe'' = pol. ''pień''), chyba nie ma co tu się doszukiwać pochodzenia pruskiego.
+
|Pierwotnie: ''Klein Mauer'' (1572), od jez. ''Mamry'' (por. ''Groß Mauer'' - dziś ''Kietlice''). Od XVII w. notowana forma ''Pniewen'' (zniemczenie n. pol). Autorzy NMP przypuszczają, że n. niem. ''Stobben'' powstała jako kalka n. pol. (niem. ''Stobbe'' = pol. ''pień''), chyba nie ma co tu się doszukiwać pochodzenia pruskiego. Otrębski proponował po wojnie formę ''Staby'' (co jest próbą objaśnienia nazwy ''Stobben'' jako pruskiej, od ''stabs'' "kamień"), co jednak zostało odrzucone przez KUNM wobec istnienia autentycznej, ludowej nazwy Pniewo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Prynowo'''
 
|'''Prynowo'''
Linia 28 450: Linia 28 737:
 
|1
 
|1
 
|''Stullichen''
 
|''Stullichen''
|polskie (osobowe)?
+
|polskie (osobowe)
 
| --
 
| --
 
|Pierwotnie: ''Angerapp'' (1562) - od n. rzeki Węgorapy.
 
|Pierwotnie: ''Angerapp'' (1562) - od n. rzeki Węgorapy.
Linia 28 554: Linia 28 841:
 
|'''Wysiecza'''
 
|'''Wysiecza'''
 
|Węgorzewo
 
|Węgorzewo
|3
+
|3?
 
|''Waldheim''
 
|''Waldheim''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|(Rora?)
|Brak tradycji. U Leydinga tajemnicza forma ''Rora'', która być może nawiązuje do nazwiska kupca Friedricha Rohrera, który założył w tej okolicy majątek ''Angerhof'' (dziś nieistniejący). Ze zniekształcenia tej formy chyba powstała nazwa ''Pora'' - przysiółka, należącego do Wysieczy. Nazwa ''Rora'' (niem. ''Rohra'') pojawia się w Tece Toruńskiej, ale w danych z pow. ządzborskiego, więc niemożliwe, aby odnosiła się tutaj.
+
|Brak przedwojennej tradycji. U Leydinga tajemnicza forma ''Rora'', która nawiązuje do nazwiska założyciela majątku, Franza Rohrera (rok zał. 1882). Ze względu na nawiązanie historyczne, zdaje się być nieco lepsza od zupełnie arbitralnej, komisyjnej nazwy "Wysiecza". Być może nawet jest to forma ludowa, utworzona przez autochtonów (niemniej, ze względu na brak dowodów na poparcie tej tezy, wstrzymuję się przed ostateczną decyzją o przywróceniu tej nazwy). Na pewno nie ma z Wysieczą nic wspólnego wymieniana w Tece Toruńskiej i SGKP miejscowość ''Rora'' (niem. ''Rohra'') - ta znajdowała się w powiecie ządzborskim, niedaleko Rucianego (kartoteka NMP błędnie odnosi hasło z SGKP do Wysieczy).
 +
*Współczesne mapy topograficzne zaznaczają nieopodal Wysieczy przysiółek ''Pora''. Nazwa ta powstała prawdopodobnie poprzez zniekształcenie omówionej powyżej formy ''Rora''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zielony Ostrów'''
 
|'''Zielony Ostrów'''
Linia 28 724: Linia 29 012:
 
|
 
|
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
 
*1528 ''Dombeynen'', 1533 ''Domben''. Być może tu też odnosi się zapis ''Doben'' z 1437, ale autorzy NMP wyrażają co do tego wątpliwości.
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie. Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
+
*Powojenna forma ''Dębiany'' oddaje pruski oryginał zbyt niedokładnie (podobnie jak oboczna, potoczna nazwa ''Dębiny'' notowana w PRNG). Uważam, że należało uchwalić nazwę z regularnym sufiksem -''ajny'' dla tego typu nazw.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dobrzykowo'''
 
|'''Dobrzykowo'''
Linia 28 874: Linia 29 162:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Kruzy'''
 
|'''Kruzy'''
|U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
+
|
 +
*U Leydinga: ''Kruzy''. Chociaż nie ma przedwojennej polskiej tradycji dla tej osady, a w nazwie oryginalnej chyba nie ma co się doszukiwać pruskiego pochodzenia, to forma ta wydaje się być w pełni naturalnym spolszczeniem n. niem., wartym przywrócenie. Zaprawdę nie wiem, co mogło kierować naukowcami z KUNM, kiedy nazywali tę miejscowość "Kotki".
 +
*W PRNG także wariant: ''Krążewo'', co wydaje się luźno nawiązywać do nazwy niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Krelikiejmy'''
 
|'''Krelikiejmy'''
Linia 28 994: Linia 29 284:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Elizówka'''
 
|'''Elizówka'''
|U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
+
|
 +
*U Leydinga: ''Elizówka''. Forma ta wydaje się być naturalnym przejęciem n. niem., toteż wydaje się bardziej wartościowa od obowiązującego chrztu KUNM.
 +
*Potoczny wariant (notowany w PRNG): ''Niedziałek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
 
|'''Nowy Dwór Momajński'''
Linia 29 082: Linia 29 374:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
+
|
 +
*Powojenna n. polska chyba w bardzo luźny sposób nawiązuje do nazwiska właściciela wsi, hrabiego ''von Rauttera''.
 +
*W Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych także wariant: ''Znajewo''. Jest to potoczny twór powojennego osadnictwa, czasem używany do dziś.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rutka'''
 
|'''Rutka'''
Linia 29 204: Linia 29 498:
 
|2
 
|2
 
|''Taberwiese''
 
|''Taberwiese''
|hybryda (prus. + niem.)?
+
|niemieckie?
 
| --
 
| --
|Potrzebne informacje etym. Wydaje mi się, że nazwa może mieć wspólny rdzeń z takimi pruskimi nazwami jak ''Tabórz'' (gm. Łukta) czy ''Tabory'' (gm. Stary Dzierzgoń), ale z drugiej strony, wg strony internetowej Jerzego Sikorskiego, osadnictwo wsi było niemieckie.
+
|1528 ''Tawerwese''. Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką (od śrdniem. ''Taverne'' = "tawerna" + ''Wiese'' "łąka"), niemniej rzuca się też w oczy podobieństwo do pruskich nazw typu ''Tabórz'' (gm. Łukta) czy ''Tarławki'' (niem. ''Taberlack'') w gminie Węgorzewo. Według strony internetowej Jerzego Sikorskiego, osadnictwo wsi było niemieckie.  
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wielewo'''
 
|'''Wielewo'''
Linia 29 214: Linia 29 508:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Wilkajmy'''
 
|'''Wilkajmy'''
|Potrzebne zapisy historyczne, jednak bez wątpienia mamy tu do czynienia z nazwą pruską *''Wilk(a)kaims'' (dosł. "wilcza wieś"). Należało ją spolszczyć jako ''Wilkajmy'', czego nie uczyniono.
+
|1533 ''Wilkeym''. Nazwa pruska, należało ją spolszczyć jako ''Wilkajmy'', czego nie uczyniono.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wilkowo Małe'''
 
|'''Wilkowo Małe'''
Linia 29 236: Linia 29 530:
 
|1
 
|1
 
|''Wenden''
 
|''Wenden''
|osobowe
+
|pruskie?
 
| --
 
| --
|Według J. Sikorskiego, nazwa wsi pochodzi od nazwiska komtura pokarmińskiego, Fryderyka von Wendena. Spolszczenie ''Winda'' ludowe, używane już przed wojną, co jest względną rzadkością na tym obszarze.
+
|Według J. Sikorskiego, nazwa wsi pochodzi od nazwiska komtura pokarmińskiego, Fryderyka von Wendena, choć w kartotece NMP rozważana jest pruska etymologia (w zestawieniu z pruskimi n. os. typu ''Winde'', ''Windiko''). Spolszczenie ''Winda'' ludowe, używane już przed wojną, co jest względną rzadkością na tym obszarze.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Bałowo'''
 
|'''Bałowo'''
Linia 29 643: Linia 29 937:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Mapy notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
+
|Mapy i PRNG notują oboczną formę ''Olszany'', zapewne potoczną. Tak czy inaczej, brak tradycji.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Osewo'''
 
|'''Osewo'''
Linia 29 670: Linia 29 964:
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|'''Owczarnia Skręcka'''
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 
|W Tece Toruńskiej: ''Skręcka Owczarnia'' (człony odwracam, zgodnie z normami współczesnego nazewnictwa urzędowego), człon dookreślający od sąsiedniej wsi ''Skrętki'' (dziś ''Linkowo'' - zob. wyżej), pozwala odróżnić tę osadę od miejscowości ''Owczarnia'' (p. niżej). Postać dzisiejsza (nazwę uchwalono w takiej formie chyba dlatego, aby uniknąć pomyłek z tamtą Owczarnią), choć bliska znaczeniowo, jest już tworem powojennym.
 +
*W PRNG oboczne nazwy: ''Kocławka Mała'', ''Owczęta''. Ta pierwsza nazwa nawiązuje do pobliskiej wsi ''Kotkowo'' (hist. ''Kotytławki'', p. wyżej), notowanej dawniej jako ''Kocławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Owczarnia'''
 
|'''Owczarnia'''
Linia 29 828: Linia 30 123:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Na mapach oboczna nazwa: ''Lipy''.
+
*Na mapach i w PRNG oboczna nazwa: ''Lipy''.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
*Miejscowość pominięta u Leydinga, nie znalazłem dla niej też stosownych ustaleń KUNM. Nazwa niemiecka zdaje się nawiązywać do nazwy ''Rastemborka'', gdzie rdzeń ''Rast''- jest staropruskiego pochodzenia. Jednak, jest to późny neologizm (miejscowość powstała w połowie XIX w.) i nie wiem, czy jest sens go w jakiś sposób kopiować.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 29 839: Linia 30 134:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
 
*Niem. obocznie ''Augarsruh'' (tak w Tece Toruńskiej).
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór'').
+
*Teka Toruńska podaje również wariant polski - ''Augurów''. Nazwa ta jest o tyle osobliwa, że stanowi jeden z nielicznych przykładów nazwy polskiej (w dodatku ludowej) z końcówką -''ów'' w tym regionie. Jeśli chodzi o powojenną urzędową n. polską - ta wydaje się dość zagadkowa. Być może powstała poprzez (niezwykle osobliwe) przekształcenie podawanej przez Leydinga nazwy ''Ugorowo'' (która z kolei jest przekształceniem n. niem., z adideacją do ap. ''ugór''). Innym wariantem jest ''Ugartowo'', notowane przez PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wajsznory'''
 
|'''Wajsznory'''
Linia 29 875: Linia 30 170:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
|'''Windkiejmy'''
 
|'''Windkiejmy'''
|W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
+
|
 +
*W Tece Toruńskiej: ''Windkiejmy''. Chociaż nazwa powojenna jest również poprawnym spolszczeniem n. pruskiej, to jednak wolę się trzymać przedwojennej ludowej tradycji.
 +
*W PRNG wariant: ''Wintkowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wopławki'''
 
|'''Wopławki'''
Linia 29 886: Linia 30 183:
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*W Tece Toruńskiej: ''Upławki'', jednak wydaje się to być wynikiem zniekształcenia i chyba lepiej zostać przy postaci obecnej.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 
*1326 ''Wopelaukin'', 1374 ''Wopelauken'', 1419 ''Woplawken''.
 +
*Wariant w PRNG: ''Wopławka''. Lepiej jednak używać formy z systematycznym -''ławki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wólka'''
 
|'''Wólka'''
Linia 29 917: Linia 30 215:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|(Zalesie)
 
|(Zalesie)
|Dookreślenie ''Kętrzyńskie'' niemożliwe do utrzymania, można je zastąpić określeniem "Rastemborskie". Brak polskiej tradycji dla tej miejscowości, Leyding podaje (jako oboczną) formę ''Hęczkowo'', która zdaje się w pewien sposób naśladować fonetycznie oryginał (Hinz- > Hęcz-), jednak jest to już twór powojenny i nieco nieporadny językowo.
+
|
 +
*Obowiązująca nazwa wsi, nadana przez KUNM po wojnie, może nawiązywać do nieistniejącej już polskiej wsi ''Zalesie'' al. ''Zaleskie'' (1434, 1539 ''Saleschen'', ''Salesski''), położonej niegdyś między Krzyżanami, Knisem a Głąbowem (czyli ok. 10 km na płd-wsch. od obecnego Zalesia). Może to jednak być też zupełny zbieg okoliczności.
 +
*Dookreślenie ''Kętrzyńskie'' niemożliwe do utrzymania, można je zastąpić określeniem "Rastemborskie". Brak polskiej tradycji dla tej miejscowości, Leyding podaje (jako oboczną) formę ''Hęczkowo'', która zdaje się w pewien sposób naśladować fonetycznie oryginał (Hinz- > Hęcz-), jednak jest to już twór powojenny i nieco nieporadny językowo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Babieniec'''
 
|'''Babieniec'''
Linia 30 006: Linia 30 306:
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|'''Sarkajmski Folwark'''
 
|
 
|
*Na mapach także jako: ''Żarki''.
+
*Na mapach i w PRNG także jako: ''Żarki''.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Według ustaleń KUNM nazwę ''Dzierzążnik'' (wtórnie zniekształconą do postaci ''Dzierżążnik'') otrzymał majątek ''Hartels'', położony na północ od Sarkajm. Porównywanie współczesnych map z przedwojennymi niemieckimi wyraźnie jednak pokazuje, że osada znana dziś jako ''Dzierżążnik'' to nie przedwojenne ''Hartels'', ale przynależący do wsi Sarkajmy ''Vorwerk Scharkeim''. Współczesne opracowania regionalne robią więc błąd utożsamiając te miejscowości. Przedwojenne ''Hartels'' (u Leydinga pol. ''Hartłowizna'') to dziś część Sarkajm, bez wydzielonej nazwy. Dlaczego więc ustalona nazwa przeszła na inną osadę, położoną nieopodal? Trudno to stwierdzić, ale tego typu "przesunięcia" nie były rzadkością (por. też niżej ''Gnojewo''), czasem wynikały z błędów przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
 
*Sama nazwa ''Dzierzążnik'' jest urzędowo nadanym tworzem sztucznym, mającym nawiązywać do nazwy rośliny ''dzierzęga'' i toponimów typu ''Dzierzążna'', ''Dzierzążno''. Jest to więc nazwa całkowicie "sfabrykowana", udająca staropolską i w ogóle nie przystająca do lokalnego obrazu toponimii. Uważam, że należy tę nazwę zmienić, zwłaszcza że osada, która dziś nosi tę nazwę przed wojną przynależała do Sarkajm i wraz z nimi dzieliła swoje staropruskie miano. Dodatkowo, notowana na mapach potoczna nazwa ''Żarki'' to przejściowa, używana krótko po wojnie nazwa Sarkajm, będąca luźnym spolszczeniem zniemczonej formy tej nazwy (adideacja ''Schar''- do pol. ''Żar''-, skrócenie -''keim'' do -''ki''). Ponieważ jednak nie jest to forma dobrze oddająca pruski oryginał, proponuję jednak przetłumaczyć przedwojenną n. niem. jako ''Sarkajmski Folwark'', w bezpośrednim nawiązaniu do sąsiednich Sarkajm.
Linia 30 485: Linia 30 785:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Potocznie też: ''Bartymin''. Unikać tej niepoprawnej formy.
+
*Potocznie też: ''Bartymin'' lub ''Bartynin''. Unikać tych niepoprawnej form.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
*Przysiółek ''Mała Bertynówka'' wydzielony z Bertyn, bez przedwojennej nazwy.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 731: Linia 31 031:
 
|1
 
|1
 
|''Spiegels''
 
|''Spiegels''
|pruskie?
+
|osobowe (niemieckie?)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 
*Oboczne n. niem. ''Görkendorf'', ''Spiegels-Langheim''.
 
*Oboczne n. niem. ''Görkendorf'', ''Spiegels-Langheim''.
*Potrzebna dokumentacja hist. i informacje etymologiczne.
+
*1449-51 ''Girckendorf''. Pierwotna nazwa niemiecka, od XVI w. pojawia się nowsza nazwa ''Śpigiel'' (niem. ''Spiegels''), pochodząca od nazwiska odbiorcy nadania z 1540 r., Jana Śpigla (nazwisko niem. pochodzenia, według kartoteki NMP). W czasach przedwojennych nazwą oficjalną jest ''Spiegels'', ale nazwa ''Görkendorf'' współistniała jako oboczna praktycznie do XX wieku.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Śpiglówka'''
 
|'''Śpiglówka'''
Linia 30 741: Linia 31 041:
 
|1
 
|1
 
|''Spieglowken''
 
|''Spieglowken''
|hybryda (prus-pol.?)
+
|polskie (relacyjne)
 
| --
 
| --
 
|
 
|
Linia 30 753: Linia 31 053:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Świętolipka''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Świętolipka''.
 +
*Pierwotnie ''Linde'' ("lipa", dok. 1491), najstarszy zapis jest zlatynizowany: ''Tilia'' (1486).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Tolniki Małe'''
 
|'''Tolniki Małe'''
Linia 30 794: Linia 31 096:
 
|
 
|
 
*Niem. obocznie: ''Wolla'', ''Grünhoff'' (to ostatnie tylko w SGKP).
 
*Niem. obocznie: ''Wolla'', ''Grünhoff'' (to ostatnie tylko w SGKP).
*Pierwotnie: ''Duerwangen'' (1400, 1565). Nazwa pruska, przez polskich zastąpiona przez własną nazwę ''Wola'', notowaną od początku XVII w., początkowo obocznie z nazwą ''Dąbrowa'' (kalka prus. -''wangus''?) - 1609 ''Wolla'' alias ''Damerau''. Te dwie, niezwiązane ze sobą nazwy istniały ze sobą przez wieki (Niemcy przejęli nazwę pruską, Warmiacy nadal używali swojej).
+
*Pierwotnie: ''Duerwangen'' (1400, 1565). Nazwa pruska, przez polskich Warmiaków zastąpiona przez własną nazwę ''Wola'', notowaną od początku XVII w., początkowo obocznie z nazwą ''Dąbrowa'' (kalka prus. -''wangus''?) - 1609 ''Wolla'' alias ''Damerau''. Te dwie, niezwiązane ze sobą nazwy istniały ze sobą przez wieki (Niemcy przejęli nazwę pruską, Warmiacy nadal używali swojej).
 
*Gwarowo: ''Vola'', ''Dˊirvaŋgˊi'' (?).
 
*Gwarowo: ''Vola'', ''Dˊirvaŋgˊi'' (?).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 30 834: Linia 31 136:
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Oboczna n. niem. ''Eggertshof''.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
 
*Nadana po wojnie n. pol. ''Wólka Ryńska'' opiera się na członie ''Rhein''- (przez co skojarzono tę nazwę z miastem Ryn), co jednak nie jest poprawną adaptacją - ''Rheindorf'' to nazwisko pierwszego właściciela tej osady. Innej tradycji brak.
*Na mapach również jako: ''Wolka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
+
*Na mapach również jako: ''Wólka Remowska''. Człon drugi niezrozumiały.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Zawidy'''
 
|'''Zawidy'''
Linia 31 042: Linia 31 344:
 
|
 
|
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
 
*Według ustaleń KUNM: ''Boruchowo''.
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwo - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
+
*Fakt, że osada dziś nosi nazwę ''Pieczarki'' wynika z błędu przy wdrażaniu urzędowego nazewnictwa - osadę pomylono ze wsią ''Pieczarki'' w pow. węgorzewskim (p. ''Pieczarki'', gm. Pozezdrze), która w czasach międzywojennych została przechrzczona na niem. ''Bergensee'' w ramach germanizacji. Ponieważ jednak projektowana urzędowa nazwa ''Boruchowo'' jest bezwartościowym, pseudoimiennym chrztem KUNM, nie widzę powodu, aby ją przywracać. Wobec braku polskiej tradycji, niech zostanie jak jest. Leyding podaje dla tej osady ciekawą nazwę ''Wyłudki'', która zdaje się nawiązywać do toponimów takich jak ''Wyłudy'' (pow. węgoborski, gm. Pozezdrze) czy ''Wyłudki'' (pow. lecki, gm. Miłki), o staropruskiej genezie. Nie widzę jednak dla niej uzasadnienia historycznego w kontekście tej miejscowości.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Podlasie'''
 
|'''Podlasie'''
Linia 31 456: Linia 31 758:
 
|
 
|
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
 
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'', zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
+
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'' (również w PRNG), zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Falczewo'''
 
|'''Falczewo'''
Linia 31 809: Linia 32 111:
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 +
*Forma wariantywna (notowana przez PRNG): ''Pasargi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Perkujki'''
 
|'''Perkujki'''
Linia 32 126: Linia 32 429:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
+
|
 +
*Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
 +
*Nazwa wariantowa wg PRNG: ''Mała Wola''. Postać urzędowa jednak zgodna z danymi przedwojennymi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wyręba'''
 
|'''Wyręba'''
Linia 32 168: Linia 32 473:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
+
|
 +
*Potocznie także: ''Bagnity''. Wariant ten opiera się na nowożytnej postaci niem., jednak formę urzędową jako opartą bliżej na pruskim oryginale uważam za lepszą.
 +
*1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dąbrowa'''
 
|'''Dąbrowa'''
Linia 32 248: Linia 32 555:
 
|(Lędławki)
 
|(Lędławki)
 
|
 
|
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. Obecnie funkcjonuje jednak (od kiedy?) w formie ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
+
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. W 2005 r. jednak zamieniono tę postać na ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 32 639: Linia 32 946:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Patrz wyżej ''Kumkiejmy''.
+
|Nieurzędowo także: ''Kumkiejmy Małe''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lipniki'''
 
|'''Lipniki'''
Linia 32 655: Linia 32 962:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Liznowo'''
 
|'''Liznowo'''
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof'').
+
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof''). Ponadto, PRNG podaje również potoczny wariant jako ''Lisnowo''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nerwiki'''
 
|'''Nerwiki'''
Linia 33 128: Linia 33 435:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
+
|
 +
*Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
 +
*W PRNG wariant: ''Najmławki''. Jest to jakieś dowolne przeinaczenie i należy go się wystrzegać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Masuny'''
 
|'''Masuny'''
Linia 34 041: Linia 34 350:
 
|'''Wielochowo'''
 
|'''Wielochowo'''
 
|Lidzbark Warmiński
 
|Lidzbark Warmiński
|5
+
|4
 
|''Großendorf''
 
|''Großendorf''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Wielka Wieś'''
 
|'''Wielka Wieś'''
 
|
 
|
*U Leydinga: ''Wielka Wieś''. Ta forma wydaje mi się lepsza od noszącej znamiona chrztu pseudodzierżawczego nazwy ''Wielochowo''. Ponadto, tworzy to pewną konsekwencję z nazwą ''Nowej Wsi Wielkiej'' (historycznie powiązaną). Uważam, że tak prostą semantycznie nazwę należało po prostu przełożyć na polski, bez żadnych udziwnień.
+
*U Chojnackiego i Leydinga: ''Wielka Wieś''. Taka forma wydaje mi się lepsza od noszącej znamiona chrztu pseudodzierżawczego nazwy ''Wielochowo''. Ponadto, tworzy to pewną konsekwencję z nazwą ''Nowej Wsi Wielkiej'' (historycznie powiązaną). Uważam, że tak prostą semantycznie nazwę należało po prostu przełożyć na polski, bez żadnych udziwnień. Poza tym, staram się respektować przekazy Chojnackiego (nawet te o wątpliwej autentyczności) w przypadkach, kiedy nie ma innej (polskiej lub staropruskiej) tradycji.
 
*Leśniczówka ''Jagodów'' przed wojną należała do Wielochowa. Jej obecna nazwa jest tworem zupełnie dowolnym, niepoprawnym słowotwórczo. Miejsce to nigdy nie doczekało się urzędowej nazwy od KUNM (chyba, że uznać, że ustalenie n. ''Großendorf'' jako "Wielochowa" miało dotyczyć także leśniczówki).
 
*Leśniczówka ''Jagodów'' przed wojną należała do Wielochowa. Jej obecna nazwa jest tworem zupełnie dowolnym, niepoprawnym słowotwórczo. Miejsce to nigdy nie doczekało się urzędowej nazwy od KUNM (chyba, że uznać, że ustalenie n. ''Großendorf'' jako "Wielochowa" miało dotyczyć także leśniczówki).
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 34 400: Linia 34 709:
 
*1312 ''Cumayn'', 1319 ''Cumain'', 1326 ''Cumeyn''.
 
*1312 ''Cumayn'', 1319 ''Cumain'', 1326 ''Cumeyn''.
 
*Należąca historycznie do wsi leśniczówka (po niem. ''Försterei Komainen'') w Kumajńskim Lesie, dziś nazywana jest ''Kumasy'' (tak przynajmniej widnieje na mapach). Jest to jakieś całkowicie dowolne przekształcenie nazwy tej wsi i lepiej byłoby stosować dla tej leśniczówki nazwę ''Leśniczówka Kumajny'', tudzież ''Kumajny Leśne''.
 
*Należąca historycznie do wsi leśniczówka (po niem. ''Försterei Komainen'') w Kumajńskim Lesie, dziś nazywana jest ''Kumasy'' (tak przynajmniej widnieje na mapach). Jest to jakieś całkowicie dowolne przekształcenie nazwy tej wsi i lepiej byłoby stosować dla tej leśniczówki nazwę ''Leśniczówka Kumajny'', tudzież ''Kumajny Leśne''.
 +
*Potoczny wariant: ''Komajny''. Lepiej używać formy urzędowej, jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lejławki Małe'''
 
|'''Lejławki Małe'''
Linia 34 476: Linia 34 786:
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
|hybryda (prus. + niem.)
 
| --
 
| --
|Nazwa leśniczówki ponowiona od nazwy lasu ''Tafterwald'' (pol. powoj. ''Taucki Las''), a ta od jeziora ''Tauty'' (niem. ''Tafter See'', 1317 ''Thaut''). W obowiązującym nazewnictwie widać niekonsekwencję - nazwę leśniczówki uchwalono jako ''Tawty'', ale jeziora - ''Tauty'' i lasu - ''Taucki Las''. Uważam, że należy to ujednolicić: leśniczówka ''Tawty'', jezioro ''Tawty'' (unikać szeroko używanej niepoprawnej nazwy "jez. Taftowo"!), ''Tawcki Las''. Forma z -aw- wydaje mi się lepsza pod względem fonetycznym (brak niepolskiego dyftongu -au-, który zresztą zanikł nawet w niem. [może pod wpływem polskim?]).
+
|Nazwa leśniczówki ponowiona od nazwy lasu ''Tafterwald'' (pol. powoj. ''Taucki Las''), a ta od jeziora ''Tauty'' (niem. ''Tafter See'', 1317 ''Thaut''). W obowiązującym nazewnictwie widać niekonsekwencję - nazwę leśniczówki uchwalono jako ''Tawty'', ale jeziora - ''Tauty'' i lasu - ''Taucki Las''. Uważam, że należy to ujednolicić: leśniczówka ''Tawty'', jezioro ''Tawty'' (unikać szeroko używanej niepoprawnej nazwy "jez. Taftowo", również leśniczówka była nazywana "Taftowem"), ''Tawcki Las''. Forma z -aw- wydaje mi się lepsza pod względem fonetycznym (brak niepolskiego dyftongu -au-, który zresztą zanikł nawet w niem. [może pod wpływem polskim?]).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wojciechowo'''
 
|'''Wojciechowo'''
Linia 34 559: Linia 34 869:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
| Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - ''Piaski''. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie ''Nowa Karczma'' ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
+
|Nieurzędowa, acz popularnie używana nazwa - ''Piaski''. Należy tę nazwę jednak tępić jako niepoprawną. Jedynie ''Nowa Karczma'' ma uzasadnienie historyczne i jest autentyczną polską nazwą tej dzielnicy (dawniej wsi), znaną już przed wojną.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Przebrno'''
 
|'''Przebrno'''
Linia 34 644: Linia 34 954:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Marynowo''.
+
|Dawniej też: ''Marynowo'' (do dziś w PRNG jako nazwa wariantywna).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Marzęcino'''
 
|'''Marzęcino'''
Linia 34 794: Linia 35 104:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Według ustaleń KUNM: ''Węż'''e'''wiec''.
+
|Według ustaleń KUNM: ''Węż'''e'''wiec''. Tak oficjalnie do 2007 r.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wierciny'''
 
|'''Wierciny'''
Linia 34 943: Linia 35 253:
 
| --
 
| --
 
|Nazwa niewątpliwie słowiańska, chociaż trudno ustalić jej pierwotną postać. Chojnacki propaguje ją w formie ''Głobice'' (postać końcówki czysto arbitralna), chociaż niewykluczona też postać *''Głowica'' (por. ''Głowa Gdańska'' - dawna miejscowość i fortyfikacja, obecnie nazwa śluzy na Szkarpawie).
 
|Nazwa niewątpliwie słowiańska, chociaż trudno ustalić jej pierwotną postać. Chojnacki propaguje ją w formie ''Głobice'' (postać końcówki czysto arbitralna), chociaż niewykluczona też postać *''Głowica'' (por. ''Głowa Gdańska'' - dawna miejscowość i fortyfikacja, obecnie nazwa śluzy na Szkarpawie).
|- align=center
 
|'''Izbiska'''
 
|Stegna
 
|5
 
|''Freienhuben''
 
|niemieckie
 
|'''Wolne Włóki'''
 
|Na mapie powiatu elbląskiego z 1947 r. miejscowość ta nosi nazwę ''Wolne Włóki'' (co jest dosłownym, naturalnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej). Chyba warte przywrócenia w miejsce niehistorycznej nazwy "Izbiska".
 
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jantar'''
 
|'''Jantar'''
Linia 34 959: Linia 35 261:
 
|'''Pazwark'''
 
|'''Pazwark'''
 
|Nazwę tej znanej nadmorskiej miejscowości przed wojną spolszczano w formie ''Pazwark''. Jako, że nazwa została uznana za "zbyt niemiecką", wprowadzono po wojnie nową n. ''Jantar'', nawiązującą do zbieranego na tym terenie bursztynu (jantaru), jednak niefortunną pod względem językowym, gdyż określenie ''jantar'', zapożyczone z ruszczyzny (ściślej mówiąc, jest to lituanizm, który dostał się do języka polskiego za pośrednictwem ruskim) jest obce dialektom północnopolskim (por. nazwę ''Krynica Morska'', przedstawiającą podobny problem).
 
|Nazwę tej znanej nadmorskiej miejscowości przed wojną spolszczano w formie ''Pazwark''. Jako, że nazwa została uznana za "zbyt niemiecką", wprowadzono po wojnie nową n. ''Jantar'', nawiązującą do zbieranego na tym terenie bursztynu (jantaru), jednak niefortunną pod względem językowym, gdyż określenie ''jantar'', zapożyczone z ruszczyzny (ściślej mówiąc, jest to lituanizm, który dostał się do języka polskiego za pośrednictwem ruskim) jest obce dialektom północnopolskim (por. nazwę ''Krynica Morska'', przedstawiającą podobny problem).
 +
|- align=center
 +
|'''Jantar-Leśniczówka'''
 +
|Stegna
 +
|5
 +
|''Freienhuben''
 +
|niemieckie
 +
|'''Wolne Włóki'''
 +
|
 +
*Do 1998 oficjalnie: ''Izbiska'' (tak ustaliła KUNM).
 +
*Na mapie powiatu elbląskiego z 1947 r. miejscowość ta nosi nazwę ''Wolne Włóki'' (co jest dosłownym, naturalnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej). Chyba warte przywrócenia w miejsce pozbawionej indywidualności nazwy "Jantar-Leśniczówka" czy niehistorycznej nazwy "Izbiska".
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Junoszyno'''
 
|'''Junoszyno'''
Linia 35 049: Linia 35 361:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Zadwórze''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Zadwórze'' (tak oficjalnie do 2012 r., chociaż wątpliwe, że ktokolwiek takiej nazwy używał - była prawnym reliktem).
 
*Nazwa ''Stare Babki'' nawiązuje do nieistniejącej już sąsiedniej miejscowości ''Babki'' (niem. ''Altebabke'' - pol. także ''Stare Babki''). Prawdopodobnie po zniknięciu z mapy tej osady, nazwa została przeniesiona na osadę sąsiednią, wypierając przy tym urzędową nazwę ''Zadwórze''.
 
*Nazwa ''Stare Babki'' nawiązuje do nieistniejącej już sąsiedniej miejscowości ''Babki'' (niem. ''Altebabke'' - pol. także ''Stare Babki''). Prawdopodobnie po zniknięciu z mapy tej osady, nazwa została przeniesiona na osadę sąsiednią, wypierając przy tym urzędową nazwę ''Zadwórze''.
 
*Miejscowość niemal całkowicie zburzona w 2015, pod budowę drogi ekspresowej S7. Pozostało tylko kilka domków, znajdujących się opodal drogi.
 
*Miejscowość niemal całkowicie zburzona w 2015, pod budowę drogi ekspresowej S7. Pozostało tylko kilka domków, znajdujących się opodal drogi.
Linia 35 059: Linia 35 371:
 
|hybryda (słow. + niem.)?
 
|hybryda (słow. + niem.)?
 
|'''Stobno'''?
 
|'''Stobno'''?
|Pierwszy człon chyba należy [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=alUNAQAAIAAJ&dq=Stobiec&focus=searchwithinvolume&q=Stobiec+Stobendorf rekonstruować jako Stobno], niemniej potrzebne jest dokładniejsze badanie.
+
|
 +
*Pierwszy człon chyba należy [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=alUNAQAAIAAJ&dq=Stobiec&focus=searchwithinvolume&q=Stobiec+Stobendorf rekonstruować jako Stobno], niemniej potrzebne jest dokładniejsze badanie.
 +
*Wariant w PRNG: ''Karczewek''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Szkarpawa'''
 
|'''Szkarpawa'''
Linia 35 091: Linia 35 405:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Według ustaleń KUNM: ''Wiśniewka Gdańska''.
+
|Według ustaleń KUNM: ''Wiśniewka Gdańska''. Tak oficjalnie do 1998 roku.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Wybicko'''
 
|'''Wybicko'''
Linia 35 109: Linia 35 423:
 
|
 
|
 
*Nazwę ''Żuławki'' można uznać za kalkę drugiego członu n. niem. Obszar ''Żuław Wiślanych'' nazywano po niemiecku ''Groß Werder'' (dosł. "Wielki Ostrów"). Ponadto, samo słowo ''Żuława'' (pochodzące z prus. ''Sallawa'', od ''salla'' - wyspa, ostrów), bywało także używane jako apellativum, oznaczające małą, błotnistą wysepkę.
 
*Nazwę ''Żuławki'' można uznać za kalkę drugiego członu n. niem. Obszar ''Żuław Wiślanych'' nazywano po niemiecku ''Groß Werder'' (dosł. "Wielki Ostrów"). Ponadto, samo słowo ''Żuława'' (pochodzące z prus. ''Sallawa'', od ''salla'' - wyspa, ostrów), bywało także używane jako apellativum, oznaczające małą, błotnistą wysepkę.
*Ze wsi wydzielono przysiółek ''Książęce Żuławy''. Jego nazwa jest dokładną kalką n. niemieckiej.
+
*Ze wsi wydzielono przysiółek ''Książęce Żuławy'' (także: ''Żuławki Książęce''). Jego nazwa jest dokładną kalką n. niemieckiej.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Dublewo'''
 
|'''Dublewo'''
Linia 35 390: Linia 35 704:
 
|słowiańskie
 
|słowiańskie
 
| --
 
| --
|1321 ''Parssow''. Nazwa o słowiańskim pochodzeniu (n. os. ''Parsz''). W literaturze przedwojennej pokutuje zwykle w formie ''Parchowo'' lub ''Parzchowo'' (niepoprawna rekonstrukcja Kętrzyńskiego), jednak dokumenty XVI-wieczne dowodzą poprawności formy ''Parszewo'' (1565 ''Parschewo''; 1570 ''Parsewo'', wsi ''Parszeva'').
+
|1321 ''Parssow''. Nazwa o słowiańskim pochodzeniu (n. os. ''Parsz''). W literaturze przedwojennej pokutuje zwykle w formie ''Parchowo'' lub ''Parzchowo'' (niepoprawna rekonstrukcja Kętrzyńskiego), jednak dokumenty XVI-wieczne dowodzą poprawności formy ''Parszewo'' (1565 ''Parschewo''; 1570 ''Parsewo'', wsi ''Parszeva''). Mimo to, niepoprawna forma "Parchowo" bywa spotykana do dziś, o czym świadczy PRNG.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Pordenowo'''
 
|'''Pordenowo'''
Linia 35 541: Linia 35 855:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Lipki''.
+
*Do 1938 oficjalnie: ''Lipki'' (tak wg ustaleń KUNM).
*Urzędowa forma ''Lipki'' jest niepotrzebnym chrztem KUNM, wynikającym z przeoczenia. Poprawna polska nazwa tego przysiółka to ''Lipowiec'', o czym świadczy dokumentacja (nazwa znana od XVII w.) i zapisy gwarowe. Z dokumentów wynika jasno, że jest to również nazwa pierwotna, to forma niem. jest kalką nazwy polskiej. Obecnie formy ''Lipowiec'' i ''Lipki'' funkcjonują obocznie i tą drugą należałoby ostatecznie wyrugować.
+
*Urzędowa forma ''Lipki'' była niepotrzebnym chrztem KUNM, wynikającym z przeoczenia. Poprawna polska nazwa tego przysiółka to ''Lipowiec'', o czym świadczy dokumentacja (nazwa znana od XVII w.) i zapisy gwarowe. Z dokumentów wynika jasno, że jest to również nazwa pierwotna, to forma niem. jest kalką nazwy polskiej. W użyciu wciąż można spotkać oba warianty, błędną postać "Lipki" należałoby ostatecznie wyrugować.
 
*Gwarowo: ''Lipůvi̯ec''.
 
*Gwarowo: ''Lipůvi̯ec''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 35 582: Linia 35 896:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Popegeerowska osada ''Gajewo'' wydzielona z Tragamina.
 
*Gwarowo: ''Tragami̯in''.
 
*Gwarowo: ''Tragami̯in''.
 
*Gwarowo w niem.: ''Drågöhm''.
 
*Gwarowo w niem.: ''Drågöhm''.
Linia 35 763: Linia 36 078:
 
*Przed wojną: ''Lindenowo'', ''Lindnowo'', ''Lignowy''. Obecna forma wprowadzona sztucznie.
 
*Przed wojną: ''Lindenowo'', ''Lindnowo'', ''Lignowy''. Obecna forma wprowadzona sztucznie.
 
*Gwarowo w niem.: ''Lingnau''.
 
*Gwarowo w niem.: ''Lingnau''.
 +
*W PRNG wariant: ''Lipowo''. Powojenny tak samo jak nazwa urzędowa.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Lubstowo'''
 
|'''Lubstowo'''
Linia 35 798: Linia 36 114:
 
|
 
|
 
*Forma ''Mészewo'' u Ceynowy chyba odnosi się do tej wsi (co prawda, Ceynowa umieszcza ją w powiecie elbląskim). Polska forma ''Myszewo'' pojawia się też na mapach sporządzonych przed końcem wojny lub zaraz po, jeszcze przed rozpoczęciem działalności KUNM. Dlatego traktuję nazwę ''Myszewo'' (i analogicznie ''Myszewko'', p. wyżej) jak przedwojenną. Oprócz tego, w XVI w. zanotowano (ledwie) spolszczoną formę ''Mustorf'' (1565 ''w Mustorphie'', ''z Mustorphem'').
 
*Forma ''Mészewo'' u Ceynowy chyba odnosi się do tej wsi (co prawda, Ceynowa umieszcza ją w powiecie elbląskim). Polska forma ''Myszewo'' pojawia się też na mapach sporządzonych przed końcem wojny lub zaraz po, jeszcze przed rozpoczęciem działalności KUNM. Dlatego traktuję nazwę ''Myszewo'' (i analogicznie ''Myszewko'', p. wyżej) jak przedwojenną. Oprócz tego, w XVI w. zanotowano (ledwie) spolszczoną formę ''Mustorf'' (1565 ''w Mustorphie'', ''z Mustorphem'').
*Z miejscowości sztucznie wydzielono osadę ''Myszkowo''.
+
*Z miejscowości sztucznie wydzielono osadę ''Myszkowo'' (której nazwa to zapewne "alternatywna" powojenna adaptacja n. niemieckiej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Nidowo'''
 
|'''Nidowo'''
Linia 35 864: Linia 36 180:
 
*Dawniej też: ''Trępnowo''.
 
*Dawniej też: ''Trępnowo''.
 
*Ok. 1399 ''Tramppenaw'', 1415 ''Trampenaw''. Górnowicz objaśnia jako starą nazwę słowiańską (niby *Trębno), ale nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 
*Ok. 1399 ''Tramppenaw'', 1415 ''Trampenaw''. Górnowicz objaśnia jako starą nazwę słowiańską (niby *Trębno), ale nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
 +
*W PRNG także wariant ''Trampowo'', wtórny i błędny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Janówka'''
 
|'''Janówka'''
Linia 35 887: Linia 36 204:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Dawniej też: ''Kikuty''.
+
|
 +
*Dawniej też: ''Kikuty''.
 +
*W PRNG wariant: ''Kąty''. Nazwa powojenna, w dodatku nie mająca nic wspólnego z pruskim oryginałem - nie używać.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Klecie'''
 
|'''Klecie'''
Linia 35 968: Linia 36 287:
 
|pruskie
 
|pruskie
 
| --
 
| --
|Pierwotnie inna nazwa pruska: 1385-1392 ''Makutkaym'', następnie ok. 1400 ''Perwalk'', ''Perwalken''.
+
|
 +
*Pierwotnie inna nazwa pruska: 1385-1392 ''Makutkaym'', następnie ok. 1400 ''Perwalk'', ''Perwalken''.
 +
*PRNG notuje wariant ''Parkany'', całkowicie ahistoryczny.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Stare Pole'''
 
|'''Stare Pole'''
Linia 36 129: Linia 36 450:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|
+
|Według Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych, osada ta bywa też nazywana ''Kolonią''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Chojty'''
 
|'''Chojty'''
Linia 36 397: Linia 36 718:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Wcześniej: ''Cieszymowo Wielkie''. Wieś ''Cieszymowo Małe'' obecnie nie istnieje, stąd prawdopodobnie zanik członu "Wielkie" w tym toponimie.
+
*Wcześniej: ''Cieszymowo Wielkie''. Wieś ''Cieszymowo Małe'' obecnie nie istnieje, co uczyniło człon "Wielkie" zbytecznym (oficjalnie pozbyto się go w 2005 r.).
 
*Pierwotna pruska nazwa pola, na którym zbudowano wieś: 1323 ''Wermeno''.
 
*Pierwotna pruska nazwa pola, na którym zbudowano wieś: 1323 ''Wermeno''.
 
*Późniejsza nazwa ''Teschendorf'' (1399 ''Thesimsdorf'', ''Tesmisdorf'') pochodzi od imienia pierwszego właściciela wsi - pół-Słowianina, pół-Prusa ''Cieszyma''. Słowiańska postać tej nazwy się nie zachowała, być może brzmiała ''Cieszymowo'' (jak przyjął KUNM) lub ''Cieszym'' (dop. ''do Cieszymia'').
 
*Późniejsza nazwa ''Teschendorf'' (1399 ''Thesimsdorf'', ''Tesmisdorf'') pochodzi od imienia pierwszego właściciela wsi - pół-Słowianina, pół-Prusa ''Cieszyma''. Słowiańska postać tej nazwy się nie zachowała, być może brzmiała ''Cieszymowo'' (jak przyjął KUNM) lub ''Cieszym'' (dop. ''do Cieszymia'').
Linia 36 497: Linia 36 818:
 
*Dawniej też: ''Mały Bągart'', ''Bągarcik''.
 
*Dawniej też: ''Mały Bągart'', ''Bągarcik''.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Baumgart'' (1521 ''Bongartum'') i druga ''Nameraw'' (1527), pruskiego lub słowiańskiego pochodzenia. Wtórnie w nazwie niem. pojawia się człon ''Klein'', zapewne dla odróżnienia od Bągartu w obecnej gm. Dzierzgoń. Formę pol. ''Namirowo'' (opartej na nazwie źródłowej ''Nameraw''), utrwaloną w przedwojennej tradycji, zawdzięczamy raczej dziewiętnastowiecznym badaczom.
 
*Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka ''Baumgart'' (1521 ''Bongartum'') i druga ''Nameraw'' (1527), pruskiego lub słowiańskiego pochodzenia. Wtórnie w nazwie niem. pojawia się człon ''Klein'', zapewne dla odróżnienia od Bągartu w obecnej gm. Dzierzgoń. Formę pol. ''Namirowo'' (opartej na nazwie źródłowej ''Nameraw''), utrwaloną w przedwojennej tradycji, zawdzięczamy raczej dziewiętnastowiecznym badaczom.
 +
*W PRNG podawany wariant: ''Borówek''. Zapewne nazwa zmyślona przez powojennych osadników, unikać.
 
*Gwarowo: ''Bůŋgart'', ''Bůŋgarćik''.
 
*Gwarowo: ''Bůŋgart'', ''Bůŋgarćik''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 36 779: Linia 37 101:
 
|'''Piaski Morąskie'''
 
|'''Piaski Morąskie'''
 
|Stary Dzierzgoń
 
|Stary Dzierzgoń
|2
+
|2*
 
|''Sandhof''
 
|''Sandhof''
 
|niemieckie
 
|niemieckie
| --
+
|(Piaski)
|
+
|Według PRNG, nazwa bywa używana i bez dookreślenia, co wydaje się naturalniejsze (chociaż może sprawiać problemy natury praktycznej).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Podwiejki'''
 
|'''Podwiejki'''
Linia 37 078: Linia 37 400:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Według ustaleń KUNM: ''Krzyżanki''. Ta niehistoryczna postać została wprowadzona przez Komisję z niewiedzy - nie zauważono, że miejscowość ta miała już wcześniej spolszczoną nazwę ''Krzyżówki'', zaświadczoną w gwarze oraz dokumencie Semraua z 1928 r. Dzisiaj obie nazwy bywają w użyciu, trzeba więc tępić niepoprawny wariant ''Krzyżanki''.
+
*Według ustaleń KUNM: ''Krzyżanki'' (tak oficjalnie do 1983 r.). Ta niehistoryczna postać została wprowadzona przez Komisję z niewiedzy - nie zauważono, że miejscowość ta miała już wcześniej spolszczoną nazwę ''Krzyżówki'', zaświadczoną w gwarze oraz dokumencie Semraua z 1928 r. Choć w 1983 r. naprosotowano ten błąd, to niepoprawny wariant "Krzyżanki" wciąż okazjonalnie pokutuje w użyciu. Należy go tępić.
 
*Gwarowo: ''Kʳšiž́ůfki''.
 
*Gwarowo: ''Kʳšiž́ůfki''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 37 089: Linia 37 411:
 
|
 
|
 
*Pierwotnie: ''Łazy''. Wtórnie spotykane formy ''Lasy'', ''Lazy'', ''Laza''.
 
*Pierwotnie: ''Łazy''. Wtórnie spotykane formy ''Lasy'', ''Lazy'', ''Laza''.
*Najstarsze zapisy: 1392, 1394 ''Lasen''; 1404 ''Lasin''; 1411 ''Laze''. Formy te są mocno niejednoznaczne, niemniej uważa się, że postać pierwotna to ''Łazy''. W późniejszym użyciu różne formy, jednak dokumenty z czasów polski szlacheckiej pokazują, że jeszcze w XVII w. używano formy ''Łazy''. Przeważająca w przedwojennej literaturze postać ''Lasy'', po wojnie zatwierdzona jako oficjalna, jest raczej wynikiem złej rekonstrukcji XIX-wiecznych badaczy (zbyt dosłowne potraktowanie form źródłowych). Uważam więc, że warto tę nazwę naprostować na poprawne ''Łazy'' (chociaż nie można też "potepić" gwarowej postaci ''Laza'').
+
*Najstarsze zapisy: 1392, 1394 ''Lasen''; 1404 ''Lasin''; 1411 ''Laze''. Formy te są mocno niejednoznaczne, niemniej uważa się, że postać pierwotna to ''Łazy''. W późniejszym użyciu różne formy, jednak dokumenty z czasów polski szlacheckiej pokazują, że jeszcze w XVII w. używano formy ''Łazy'' (która zresztą nawet dziś jest notowana przez PRNG jako wariantywna). Przeważająca w przedwojennej literaturze postać ''Lasy'', po wojnie zatwierdzona jako oficjalna, jest raczej wynikiem złej rekonstrukcji XIX-wiecznych badaczy (zbyt dosłowne potraktowanie form źródłowych). Uważam więc, że warto tę nazwę naprostować na poprawne ''Łazy'' (chociaż nie można też "potepić" gwarowej postaci ''Laza'').
 
*Gwarowo: ''Laza'' (r. żeński, do ''Lazi'')
 
*Gwarowo: ''Laza'' (r. żeński, do ''Lazi'')
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 37 108: Linia 37 430:
 
|niemieckie (może hybryda?)
 
|niemieckie (może hybryda?)
 
| --
 
| --
|Według Górnowicza nazwa ''Losendorf'' jest hybrydą i pierwotnie brzmiała *''Łoźno'' (gdzie -''dorf'' jest dostawką). Niemniej, brak takich dowodów w dokumentach. Nie jest też wykluczone, że nazwa ta jest w całości niemiecka (odosobowego pochodzenia). Chyba nie ma co postulować zmiany nazwy na coś tak hipotetycznego, zwłaszcza że nazwa ''Łoza'' ma pewną swoją tradycję - pojawia się już w SGKP jako "prawdopodobna" pierwotna polska nazwa tej wsi. Co prawda jest to również "strzał w ciemno", ale jednak zaistniał w historii i trudno się dziwić, że KUNM przyjął nazwę w takiej formie.
+
|
 +
*Według Górnowicza nazwa ''Losendorf'' jest hybrydą i pierwotnie brzmiała *''Łoźno'' (gdzie -''dorf'' jest dostawką). Niemniej, brak takich dowodów w dokumentach. Nie jest też wykluczone, że nazwa ta jest w całości niemiecka (odosobowego pochodzenia). Chyba nie ma co postulować zmiany nazwy na coś tak hipotetycznego, zwłaszcza że nazwa ''Łoza'' ma pewną swoją tradycję - pojawia się już w SGKP jako "prawdopodobna" pierwotna polska nazwa tej wsi. Co prawda jest to również "strzał w ciemno", ale jednak zaistniał w historii i trudno się dziwić, że KUNM przyjął nazwę w takiej formie.
 +
*Nieoficjalnie też ''Łosiewo'', co jest już powojenną adaptacją n. niemieckiej. Forma urzędowa lepsza.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Malewo'''
 
|'''Malewo'''
Linia 37 138: Linia 37 462:
 
|Gwarowo: ''Novitark''.
 
|Gwarowo: ''Novitark''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Olszówka'''
+
|'''Olszak'''
 
|Stary Targ
 
|Stary Targ
|4
+
|1
 
|''Ellerbruch''
 
|''Ellerbruch''
 
|niemieckie (kalka z pol.?)
 
|niemieckie (kalka z pol.?)
|'''Olszak'''
+
| --
 
|
 
|
*Oficjalna forma ''Olszówka'' uchodzi za formę sztuczną, wymyśloną przez Kętrzyńskiego i stale powielaną przez nowszych autorów. Formę tę po wojnie bezmyślnie przyjęła KUNM, nie wiedząc o zaświadczonej w gwarze oraz źródłach (dokument z 1818 r.) ludowej formie ''Olszak''. Jest to wpadka, którą należy naprawić. Co prawda, forma ''Olszak'' podobno funkcjonuje również dziś (jako n. oboczna), ale nazwą oficjalną pozostaje forma ''Olszówka'' (taka forma widnieje na tabliczce wjazdowej do wsi). Należy to zmienić.
+
*Do 1983 r. oficjalnie ''Olszówka''
 +
*Obowiązująca do 1983 r. (i często używana do dziś) forma ''Olszówka'' uchodzi za formę sztuczną, wymyśloną przez Kętrzyńskiego i stale powielaną przez nowszych autorów. Formę tę po wojnie bezmyślnie przyjęła KUNM, nie wiedząc o zaświadczonej w gwarze oraz źródłach (dokument z 1818 r.) ludowej formie ''Olszak''. Chociaż w urzędowych spisach poprawiono tę wpadkę i od 1983 r. wieś oficjalnie nazywa się ''Olszak'', to "stara" nazwa wciąż pozostaje w szerokim użyciu (widnieje m.in. na tabliczce wjazdowej do wsi). Należy ją bezwzględnie wyrugować.
 
*Według Górnowicza to polska nazwa ''Olszak'' jest formą pierwotną, a forma niemiecka - jej kalką.
 
*Według Górnowicza to polska nazwa ''Olszak'' jest formą pierwotną, a forma niemiecka - jej kalką.
 
*Gwarowo: ''Olš́ak'' (na ''Olš́aku'').
 
*Gwarowo: ''Olš́ak'' (na ''Olš́aku'').
Linia 37 198: Linia 37 523:
 
*Gwarowo: ''Šrůpi''.
 
*Gwarowo: ''Šrůpi''.
 
|- align=center
 
|- align=center
|'''Śledziówka Mała'''
+
|'''Śledziówka'''
 
|Stary Targ
 
|Stary Targ
 
|1
 
|1
|''Klein Heringshöft''
+
|''Heringshöft''
|niemieckie
 
| --
 
|Patrz niżej.
 
|- align=center
 
|'''Śledziówka Wielka'''
 
|Stary Targ
 
|1
 
|''Groß Heringshöft''
 
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
*Do 2005 r. dwie miejscowości: ''Śledziówka Wielka'' (niem. ''Groß Heringshöft'') i ''Śledziówka Mała'' (niem. ''Klein Heringshöft''), które postanowiono połączyć w jedno.
 
*Spolszczenie ''Śledziówka'' bardzo stare, zaświadczone już w XVI w.
 
*Spolszczenie ''Śledziówka'' bardzo stare, zaświadczone już w XVI w.
*Gwarowo: ''Duž́a Š́leǯ́ůfka''.
+
*Gwarowo: ''(Duž́a) Š́leǯ́ůfka''.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Telkwice'''
 
|'''Telkwice'''
Linia 37 394: Linia 37 712:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
*Dawniej też: ''Gronajno'', ''Grunajno'', ''Grunowo''.
+
*Dawniej też: ''Gronajno'', ''Grunajno'', ''Grunowo''. Wariant pierwszy widnieje w PRNG do dziś.
 
*Gwarowo: ''Grunai̯no''.
 
*Gwarowo: ''Grunai̯no''.
 
|- align=center
 
|- align=center
Linia 38 332: Linia 38 650:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
|'''Rakowiec Mały'''
 
|'''Rakowiec Mały'''
|Po więcej wyjaśnień, p. niżej ''Rakowiec''.
+
|Po więcej wyjaśnień, p. niżej ''Rakowiec''. Historyczna forma bywa używana do dziś jako ''Mały Rakowiec'' (tak w PRNG).
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Rakowiec'''
 
|'''Rakowiec'''
Linia 38 535: Linia 38 853:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Po wojnie ''Nowotki'' (nazwa wprowadzona przez KUNM). Nazwa ta uchodziła za nadaną na cześć Marcelego Nowotki, polskiego komunisty. Nazwa ''Halinowo'' obowiązuje od niedawna (kiedy dokładnie?).
+
|Według ustaleń KUNM: ''Nowotki''. Nazwa ta uchodziła (niekoniecznie słusznie) za nadaną na cześć Marcelego Nowotki, polskiego komunisty. Używaną ''de facto'' nazwą osady jest ''Halinowo'', jednak formy tej nigdy nie zatwierdzono urzędowo.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Jakubowo'''
 
|'''Jakubowo'''
Linia 38 559: Linia 38 877:
 
|niemieckie
 
|niemieckie
 
| --
 
| --
|Gwarowo: ''Kau̯dovo''.
+
|
 +
*Gwarowo: ''Kau̯dovo''.
 +
*Na niektórych mapach miejscowość oznaczana jako ''Kałdinia'' (Kałdynia?). Forma z pewnością przeinaczona, chociaż nie jestem pewien, czy przez osadników czy kartografów.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Kamienna'''
 
|'''Kamienna'''
Linia 38 661: Linia 38 981:
 
|polskie
 
|polskie
 
| --
 
| --
|
+
|Nieistniejący już przystanek kolejowy nosił nazwę ''Pólko Pomorskie''. Niektórzy nazywają tę wieś tak do dziś, jednak dookreślenie to jest nieurzędowe i zbyteczne.
 
|- align=center
 
|- align=center
 
|'''Raniewo'''
 
|'''Raniewo'''
Linia 38 938: Linia 39 258:
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wadkeim'', ''Großwadkeim''.
 
*Nazwa w latach 1938-45: ''Wadkeim'', ''Großwadkeim''.
 
*1236 ''Wadekowicz'', 1347 ''Wayadekayme'', 1400 ''Wadekewicz'', 1401 ''Wadekaym''. Nazwa słowiańska współistniała z pruską, o tym samym rdzeniu. W czasach hitlerowskich wprowadzono urzędowo nazwę nawiązującej do starej formy pruskiej.
 
*1236 ''Wadekowicz'', 1347 ''Wayadekayme'', 1400 ''Wadekewicz'', 1401 ''Wadekaym''. Nazwa słowiańska współistniała z pruską, o tym samym rdzeniu. W czasach hitlerowskich wprowadzono urzędowo nazwę nawiązującej do starej formy pruskiej.
*Dawniej zwykle z dookreśleniem ''Wielkie'' (w zestawieniu z Watkowicami Małymi).
+
*Dawniej zwykle z dookreśleniem ''Wielkie'' (w zestawieniu z Watkowicami Małymi), w użyciu lokalnym - ''Duże''.
 
*Gwarowo: ''Duž́e Vatkovi̯ice''.
 
*Gwarowo: ''Duž́e Vatkovi̯ice''.
 
|- align=center
 
|- align=center

Aktualna wersja na dzień 20:13, 14 wrz 2020

(Jako, że projekt jest "poważny" i z założenia ma przemówić do szerszego grona, pisany jest w języku radopolskim)

Wstęp

Lepszy wstęp w budowie, to dopiero zaczątek.

Poniższy projekt (wyłącznego autorstwa użytkownika Dynozaura) jest próbą swoistego rozliczenia działalności powojennej Komisji Ustalania Nazw Miejscowości na obszarze zagarniętej przez Polskę po II Wojnie Światowej części Prus (dawnych Prus Wschodnich). Celem projektu jest przyjrzenie się nazwie każdej, nawet najmniejszej miejscowości na tym obszarze i ustalenie, jak nazywała się dana miejscowość przed wojną i skąd pochodziła jej nazwa, czy istnieje jakaś wcześniejsza polska nazwa dla danej miejscowości, czy nazwa ustalona po wojnie ma uzasadnienie historyczne itp. Dla nazw uznanych za sztuczne i niezgodne z tradycją podane są propozycje zmiany nazwy (najczęściej będące polską nazwą używaną przed wojną przez Warmiaków i Mazurów). Mimo to, bezpośrednim celem projektu nie jest wprowadzenie od zaraz reformy nazewniczej w regionie, a raczej wywołanie dyskusji na temat historii obowiązujących nazw miejscowych w regionie i sztucznym pochodzeniu niektórych z nich, a także nad zasadnością wprowadzenia pewnych zmian (zwłaszcza w przypadku miejscowości, których obecne nazwy mają charakter jawnie sztuczny, ideologiczny i nieraz zaciemniający historię miast).

Wszystkie obowiązujące nazwy miejscowości oceniane są w sześciopunktowej skali, podanej w kolumnie "typ nazwy".

  • 1 - nazwy typu "1" to nazwy, które istniały w języku polskim już przed wojną, a po wojnie zostały przyjęte w niezmienionej formie. Zasadność tych nazw nie budzi najmniejszej wątpliwości, więc nie kwalifikują się one do żadnej zmiany.
    • Nazwy, do których po wojnie dodano dookreślenia oznaczone są gwiazdką jako 1*. Dookreślenia te są ahistoryczne, jednak bywa, że są "złem koniecznym", bez którego trudno byłoby się obyć. Zasadność każdego z tych dookreśleń powinna być przedmiotem indywidualnego rozpatrzenia.
  • 2 - nazwy typu "2" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw, ale których nazwy ustalone po wojnie są absolutnie poprawnymi i naturalnie brzmiącymi spolszczeniami nazw pierwotnych, dlatego też nazwy te również nie kwalifikują się do zmiany.
  • 3 - nazwy typu "3" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy przedwojenne były czysto niemieckie, genetycznie młode, nie posiadające żadnego starszego pruskiego odpowiednika, a po wojnie przyjęto dla nich całkowicie nowe polskie nazwy, nie nawiązujące w żaden sposób (lub nawiązujące bardzo odlegle) do nazw niemieckich. Takie nazwy są uznane za mało wartościowe, dlatego też według autora nie ma sensu ich zmieniania, gdyż byłoby to zwyczajne zastąpienie jednego neologizmu drugim. Dlatego też w imię "świętego spokoju" nie warto mieszać w takich nazwach.
  • 4 - nazwy typu "4" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy, ale nazwy przyjęte po wojnie różnią się od nich. Mimo to, nie są one całkowicie sztuczne - tzn. posiadają jakieś uzasadnienie historyczne lub różnią się od nazw tradycyjnych jedynie niuansami. Mimo to, nazwy te jako odbiegające od tradycji są uważane za kwalifikujące się do zmiany (jednak są to przypadki mniej priorytetowe niż we dwu poniższych grupach). Właściwe przedwojenne odpowiedniki tych nazw podano w kolumnie "propozycja zmiany nazwy".
  • 5 - nazwy typu "5" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy powojenne nie kwalifikują się do grupy 2 (jako, że nie oddają w żaden sposób [tudzież oddają odlegle i/lub niepoprawnie] nazwy przedwojennej) ani do grupy 3 (np. zniszczono nazwę pruską, są niepoprawne słowotwórczo lub zostały uznane za w jakiś sposób szkodliwe dla historii [np. są chrztami pseudodzierżawczymi - tzn. zostały fikcyjnie nazwane od jakiegoś imienia, lub też są nazwami "propagandowymi", nacechowanymi ideologicznie]). Dla takich nazw proponowane są w kolumnie "propozycja zmiany nazwy" nowe spolszczenia nazw pierwotnych, ustalone przez autora (a czasami pochodzące z okresu krótko po wojnie, przed ostatecznym ustaleniem nazewnictwa).
  • 6 - nazwy typu "6" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy i od których celowo po wojnie odstąpiono w celu nadania nowego chrztu nazewniczego. Takie nazwy mają charakter całkowicie sztuczny, nierzadko też propagandowy (dotyczy to przede wszystkim nazw nadanych na cześć jakiejś postaci historycznej, zwykle polskojęzycznych regionalnych działaczy narodowościowych - m.in. Kętrzyn od nazwiska Wojciecha Kętrzyńskiego, Giżycko od Gustawa Gizewiusza itp.) i są uznane za kwalifikujące się do zmiany w pierwszej kolejności. W rubryce "propozycja zmiany nazwy" podane są naturalne przedwojenne odpowiedniki tych nazw.

Nazwy typu 1, 2, 3 są uznane za niekwalifikujące się do zmiany. Dla nazw typu 4, 5, 6 wysokość wartości liczbowej wyraża priorytet wprowadzenia zmiany - im wyższa wartość, tym bardziej należałoby się zastanowić nad zmianą.

Wykaz nazw

Województwo warmińsko-mazurskie

Powiat elbląski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Elbląg Elbląg (miasto) 1 Elbing starożytne (pruskie lub gockie) --
  • Dawniej też: Elbiąg, Olbiąg (staropolskie wersje nazwy miasta, używane w XV-XVII w.).
  • Nazwa miasta bierze swój początek od przepływającej przez miasto rzeki Elbląg, zaświadczonej już w 890 r. jako Ilfing (w relacjach angielskiego kupca Wulfstana). Jest to jeden z tych pradawnych hydronimów, których etymologii nie sposób ustalić, chociaż powszechnie uważa się tę nazwę za staropruską (aczkolwiek istnieją alternatywne teorie, np. o gockim pochodzeniu). Od XIII w. nazwa przybiera już formę Elbing i funkcjonuje jako nazwa miasta. Przejściowo (zwłaszcza w XIV w.) pojawiają się zmodyfikowane formy niem. typu Elwing lub Melbing (to drugie przez absorpcję przyimka?). Spolszczone formy nazwy miasta pojawiają się od XV w., początkowo w formie Olbiąg, następnie Elbiąg, a od XVII w. już dzisiejszy Elbląg (ze wstawnym -l-, wynikającym z asymilacji na odległość).
  • Staropruska osada Truso (właściwie prus. Drūsa - postać "Truso" to forma wzięta żywcem z zapisków historycznych, ustaliła się w użyciu za sprawą historyków), uważana za "protoplastę" Elbląga, wzięła swoją nazwę bezpośrednio od jeziora Drużno, nad którym leży (zob. niżej Drużno w gm. wiejskiej Elbląg).
Bielany Elbląg (miasto) 2 Bieland niemieckie --
  • Dawniej Bielany Małe i Wielkie (niem. Klein i Groß Bieland).
  • Powojenna nazwa polska oprócz tego, że naśladuje fonetycznie nazwę niemiecką, zdaje się również nawiązywać do warszawskich Bielan (byłaby to jedna z wielu nazw w toponimii Elbląga, nawiązujących do Warszawy).
Dąbrowa Elbląg (miasto) 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Dębica Elbląg (miasto) 1~4 Dambitzen odosobowe (słowiańskie) (Dębice) Nazwa dzielnicy (dawnej wsi, kojarzonej głównie z jej centralnym punktem - dużym cmentarzem komunalnym) pokutuje wśród miejscowych w formie Dębica. Formą urzędową, ponadto zwykle pojawiającą się w opracowaniach przedwojennych, są jednak Dębice.
Drewnik Elbląg (miasto) 2~3 Drewshof niemieckie --
  • W potocznym użyciu także: Zajazd.
  • N. niem. od nazwiska właściciela, Albrechta Drewesa. Przyjęta po wojnie nazwa nawiązuje (z adideacją) do I członu n. niem.
  • Okresowo majątek nosił następujące oboczne nazwy (od nazwisk kolejnych właścicieli): Stolzenhof (1644), Cudinenhof (XVII w.), Brodowskihof (1766), Reinshof (XVIII w.). Z nazwy Brodowskihof można było skorzystać i ustalić nazwę tej wsi (obecnie dzielnicy Elbląga) jako Brodowskie lub Brodowo. Niemniej, trzeba pamiętać, że jest to i tak typowo niemiecki twór (jedynie utworzony od polsko brzmiącego nazwiska), w dodatku mocno efemeryczny - związany ściśle z okresem, w którym właścicielem majątku był Brodowski.
Jelenia Dolina Elbląg (miasto) 3 Hirschkrug niemieckie -- Nie lepiej byłoby użyć dokładnego tłumaczenia n. niem. Jelenia Karczma?
Krasny Las Elbląg (miasto) 4 Schönwalde niemieckie Szynwałd
  • Spolszczenie Szynwałd pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
  • Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: Alt Schönwalde (po wojnie Pięknolas) i Neu Schönwalde (po wojnie Krasny Las).
  • Nazwa wariantowa (notowana w PRNG): Czarnolesie. Jest to jeden z wariantów, utrwalonych w mowie ludności napływowej krótko po wojnie.
Modrzewina Elbląg (miasto) 2 Lärchwalde niemieckie --
Nowe Pole Elbląg (miasto) 2 Neustädterfeld niemieckie (Nowomiejskie Pole) Obocznie można też spotkać formę Nowomiejskie Pole (zwłaszcza w opracowaniach historycznych), będącą dokładnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej (i mającą lepsze uzasadnienie historyczne - ta część miasta była niegdyś polem, należącym do elbląskiego Nowego Miasta).
Próchnik Elbląg (miasto) 6 Dörbeck niemieckie Dyrbek
  • Oboczna n. niem. Dorrebach, Dürrebach (XIV w.) - wysokoniemiecki odpowiednik późniejszej n. urzędowej.
  • U Kohutka: Dyrbek. Co prawda, jest to bardzo "mechaniczne" spolszczenie n. niemieckiej (być może zaczerpnięte z którejś z map, na których opierał się Kohutek), ale chyba i tak wartościowsze od współczesnego "chrztu" (ponadto, nazwę Dyrbek nosi jeden z dopływów Sanu, więc nie jest to forma zupełnie obca językowi polskiemu). Warto też nadmienić, że krótko po wojnie ludność napływowa używała dla tej wsi (dziś części Elbląga) podobnej formy Dorobek, która jest adideacją n. niem.
  • Popegeerowska osada Leszków (dziś część Elbląga) wydzielona z Próchnika.
Rubno Wielkie Elbląg (miasto) 2~3 Groß Röbern niemieckie --
  • Historyczne (XVI-XVIII w.) niem. nazwy dworu - Sprengelshof, Jacobsonshof, Rittersdorfshof, od nazwisk kolejnych właścicieli. Od 1772 notowana n. Röbern (n. niem., odimiennego pochodzenia - może przeniesione?), powojenną nazwę Rubno można uznać za w pewien sposób nawiązującą brzmieniowo do oryginału.
Stagniewo Elbląg (miasto) 4 Stagnitten pruskie Stagnity
  • Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako Stagnity (MPol Nr A-134, s. 1065), co ma tradycję użycia przedwojennego (SGKP tom II, s. 855, także w wersji kaszubskiej u Ceynowy). Obecnie używana forma Stagniewo (co ciekawe, w urzędowych spisach wciąż widnieją Stagnity - jednak nikt praktycznie tej formy dziś nie używa) jest wynikiem powojennego przeinaczenia i należałoby ją znów naprostować na tradycyjne Stagnity, aby w pełni oddać pruskie pochodzenie tej nazwy.
  • 1300 Stangenita, Stangnite; 1307 Stangenite; 1316 Stangnite. Nazwa pruska, okresowo z niem. sufiksami -hof, -gut (1457 Stangnetenhof, 1568 Stangnetengut).
Stawnik Elbląg (miasto) 2 Klein Teichhof niemieckie -- Oboczne nazwy niem.: Wangenheimshof, Brandshöfchen (daty?). Zapewne od nazwisk różnych właścicieli majątku.
Warszawskie Przedmieście Elbląg (miasto) 5 Spittelhof niemieckie Surwajty
  • Według ustaleń KUNM: Warszawskie (bez II członu).
  • Pierwotna, pruska nazwa majątku Spittelhof (a późniejszej części Elbląga) brzmiała Surweyte (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (co jest podwójnym nawiązaniem - odwołuje się zarówno do geograficznego położenia dzielnicy [jest to ta część Elbląga, do której się wjeżdża od strony Warszawy], a także do licznie osiadłych po II Wojnie Światowej w Elblągu warszawiaków). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie Surwajty.
Winnica Elbląg (miasto) 2 Weingarten niemieckie --
Witoszewo Elbląg (miasto) 3 Wittenfelde niemieckie --
Zakrzewo Elbląg (miasto) 6 Groß Wesseln niemieckie (nazwiskowe) Wesołowo Nazwa majątku (późniejszej dzielnicy Elbląga) Groß Wesseln pochodzi od nazwiska właściciela Wessel. Istnieje jednak przedwojenne spolszczenie Wesołowo (Chojnacki). Po wojnie dzielnicę tę (dawny majątek) nazwano urzędowo Zakrzewo. Niemniej, warto wrócić do starszej n. pol. (już samo jej istnienie jest faktem wartym odnotowania).
Zawada Elbląg (miasto) 3 Pangritz-Kolonie niemieckie (nazwiskowe) --
Zawodzie Elbląg (miasto) 5 Wansau pruskie? Wąsowo Trudno mi powiedzieć, od czego mogłaby się wywodzić oryginalna nazwa tej dzielnicy. Brzmi niezbyt niemiecko, może więc ma pruskie pochodzenie? Tak czy inaczej, daje się łatwo przełożyć na polską fonetykę jako Wąsowo i w taką formę postulowałbym wprowadzić, w miejsce "Zawodzia" (które odnosi się do położenia dzielnicy po drugiej stronie rzeki Elbląg, jednak nie jest to nazwa uzasadniona historycznie).
Młynary Młynary 1 Mühlhausen niemieckie -- Dawniej też: Miłuza
Pasłęk Pasłęk 1 Preußisch Holland niemieckie --
  • Dawniej też: Holąd Pruski.
  • W literaturze przedwojennej współistnieją dwa warianty nazwy tego miasta - Holąd Pruski (spolszczenie nazwy niemieckiej, najprawdopodobniej ludowe. Sama nazwa odnosi się do holenderskiego [menonickiego] osadnictwa w regionie), a także Pasłęk - spolszczenie pierwotnej pruskiej nazwy tego miejsca (dok. 1267 Pazluch, rekonstr. Pāistlauks). Po wojnie zdecydowano się zastosować ten drugi, staropruski wariant.
Tolkmicko Tolkmicko 1 Tolkemit pruskie -- Dawniej też: Tolkomicko.
Adamowo Elbląg 3 Ellerwald 2. Trift niemieckie (Olszyna II)
  • Przed wojną miejscowości znane dziś jako Władysławowo, Adamowo, Kazimierzowo, Janowo i Józefowo były częścią jednego sołectwa zwanego Ellerwald. Po wojnie wszystkie pięć osad ochrzczono ahistorycznymi nazwami, pochodzącymi od imion, czyniąc związek pomiędzy nimi mniej przejrzystym.
  • Krótko po wojnie stosowano dla całego sołectwa nazwy Olszyna (wg propozycji Instytutu Bałtyckiego, z numerkami jako Olszyna I, Olszyna II itd.) i Zaścianek (potocznie, n. łączyła się z obecnymi nazwami odimiennymi - Zaścianek-Adamowo, Zaścianek-Kazimierzowo itp.). Z kolei na mapie z 1947 r. na miejscu Adamowa widnieje nazwa Olszanki (jednak nie znajduję potwierdzenia, aby taka nazwa funkcjonowała w terenie). Można by rozważyć powrót do jednolitej nazwy dla całego historycznego sołectwa tak, aby podkreślić historyczne związki między tymi miejscowościami.
Batorowo Elbląg 5 Neu Terranova łacińskie Nowe Nowakowo
  • Patrz też niżej: Nowakowo.
  • Według ustaleń KUNM: Nowe Nowakowo. Forma Batorowo ustaliła się mimo tych ustaleń. Jest to nazwa nacechowana ideologicznie (nawiązanie do Stefana Batorego), która ponadto zrywa historyczny związek tej wsi z sąsiednim Nowakowem (przed wojną wsie nosiły powiązane nazwy). Uważam, że warto wrócić do nazw ustalonych przez KUNM, nawet jeżeli nie ma dla tej miejscowości przedwojennej tradycji.
  • Osada Nowe Batorowo jest tworem nowym, wydzielonym z Batorowa.
Bielnik Elbląg 5 Kraffohlsdorf niemieckie Krafuł Wieś wzięła nazwa od kanału Kraffohlkanal, dziś znanego jako "Kanał Jagielloński" (nazwa wprowadzona po wojnie). Dawniej nazwę tego kanału spolszczano jako Krafuł lub Kanał Krafulski (i tę nazwę wypadałoby przywrócić) i wydaje się logiczne, aby tak samo zwała się nazwana od niego wieś.
Bogaczewo Elbląg 3 Güldenboden niemieckie --
Chlewki Elbląg 3 Melkhof niemieckie --
Czechowo Elbląg 2 Böhmischgut niemieckie --
Dłużyna Elbląg 4~5 Langenreihe niemieckie Długi Rząd U Leydinga: Długi Rząd. Nazwa ta jest dokładniejszym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej. Taką samą spolszczoną nazwę nosiła osada o identycznej n. niem. koło Ząbrowa, gm. Stare Pole (po wojnie Długoszewo - dziś miejscowość ta nie istnieje). Dlatego też takie spolszczenie wydaje się być naturalne.
Druzieńska Karczma Elbląg 2 Rohrkrug niemieckie (Druska Karczma)
  • Oboczne nazwy niemieckie: Drausenkrug (stąd n. obecna), Lauenkrug.
  • Kwestia przymiotnika od nazwy jeziora Drużno~Druzno (p. niżej) jest kwestią sporną - w Elblągu istnieje ulica Druska, jednak w obiegu można też spotkać formy druzieński (w tym toponimie, a także w nazwie nieistniejącej już miejscowości Druzieńska Kępa) i drużyński. Osobiście jestem zwolennikiem formy druski, gdyż zachowuje ona najstarszy typ słowotwórczy, niemniej jest to kwestia arbitralna.
Drużno Elbląg 2 Drausenhof hybryda (prus. + niem.) --
  • Istnieje spór o to, czy położone nieopodal Elbląga jezioro powinno nazywać się Druznem czy Drużnem. Spór jest zasadniczo arbitralny - formy te są używane zamiennie od dawna. Sama nazwa jeziora jest pochodzenia staropruskiego i pierwotnie brzmiała Drūsa. Tak samo nazywał się położony nad jeziorem gród, który z winy historyków nazywamy dziś Truso.
  • Istniejąca obok osada Lisów chyba powstała w czasach PRL.
Gronowo Górne Elbląg 1* Grunau Höhe niemieckie (Gronowo) Dookreślenie "Górne" ma na celu odróżnienie tej miejscowości od innych miejscowości o nazwie "Gronowo" (a jest to mocno rozpowszechniony toponim w tym regionie). Co prawda nie jest ono częścią przedwojennej polskiej nazwy tej wsi, to w tym wypadku można je usprawiedliwić obecnością członu Höhe (w spolszczeniach zwyczajowo pomija się ten dodatek) w niemieckim odpowiedniku.
Helenowo Elbląg 5 Stutthof niemieckie Szczutowo
  • Według ustaleń KUNM: Szczutowo.
  • Porównując mapy współczesne z niemieckimi, wygląda na to, że obecna miejscowość Helenowo odpowiada przedwojennej osadzie Stutthof (nie mylić ze Sztutowem przy Mierzei), aczkolwiek w jej skład wchodzi też część dawnego Władysławowa (Ellerwald 1. Trift). Sama nazwa Helenowo ma charakter potoczny - krótko po wojnie była używana jako nazwa obecnego Władysławowa (często jako Zaścianek-Helenowo) i po jej odrzuceniu przez KUNMowską standardyzację, przeniesiono ją na tę osadę. Uważam jednak, że warto przywrócić urzędową nazwę Szczutowo (nawet jeżeli ta nigdy nie funkcjonowała w terenie), jako nawiązującą fonetycznie do n. niemieckiej. Forma Helenowo, choć wpisuje się w lokalny trend (powojennych) nazw odimiennych, sama w sobie jest ahistoryczna. Nazwa Szczutowo wydaje się wartościowsza.
Jagodno Elbląg 5 Wogenap pruskie Wognap
  • Do 1999 r. urzędowo Jagodna (tak ustaliła KUNM - dawniej dwie miejscowości Jagodna Wielka i Mała). Forma ta bywa używana do dziś.
  • Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. jagodowa rzeka). Ustalona po wojnie nazwa Jagodno/Jagodna nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - Wognap, do Wognapia, w Wognapiu.
Janowo Elbląg 3 Ellerwald 4. Trift niemieckie (Olszyna IV) Patrz wyżej: Adamowo.
Janów Elbląg 4 Hansdorf niemieckie Hanuszowo Do 1999 roku wieś nazywała się oficjalnie Lipniki, nazwę zmieniono urzędowo na Janów (co stanowi nawiązanie znaczeniowe do nazwy pierwotnej). W obiegu podobno funkcjonują obie formy. Żadna z tych form nie jest jednak oryginalnym, przedwojennym spolszczeniem nazwy tej miejscowości, która brzmiała Hanuszowo i w takiej formie należałoby ją przywrócić.
Józefowo Elbląg 3 Ellerwald 5. Trift niemieckie (Olszyna V) Patrz wyżej: Adamowo.
Karczowizna Elbląg 2 Rodland niemieckie --
Kazimierzowo Elbląg 3 Ellerwald 3. Trift niemieckie (Olszyna III)
  • Do 2002 r. oficjalnie Kazimierzewo (taką postać ustaliła KUNM), chociaż formy obecnej używano potocznie dużo wcześniej.
  • Patrz wyżej: Adamowo.
Kępa Rybacka Elbląg 1 Fischerskampe niemieckie --
Kępiny Wielkie Elbląg 5 Zeyersniederkampen hybryda (prus. + niem.) Surokępy Dolne Człon Zeyers- w nazwie niemieckiej odnosi się do wsi Zeyer (dziś Kępki, pow. nowodworski, gm. Nowy Dwór Gd.), za którą kryje się staropruski hydronim Sura. Z tego powodu warto by zachować ten źródłosłów w nazwie polskiej. Proponowana nazwa Surokępy zachowuje zarówno prus. hydronim, jak i człon Kampe = kępa, odzwierciedlony w nazwie obecnej. Dookreślenia Małe, Wielkie zostały zastąpione przez Dolne, Górne lepiej odpowiadające -nieder- i -vorder- w nazwach niemieckich.
Klepa Elbląg 1 Kleppe pruskie -- Nazwa pochodzi od nazwy rzeczki (prawdopodobnie pruskiego pochodzenia), spolszczenie Klepa podaje już SGKP (w kontekscie rzeczki).
Komorowo Żuławskie Elbląg 5 Kämmersdorf niemieckie Poszusty
  • Pierwotnie: Passiauxten, Panschaiesten (1321). Nazwa pruska, aczkolwiek niełatwa do zrekonstruowania.
  • Nazwa ustalona po wojnie oczywiście oddaje n. niemiecką (z trochę niepotrzebnym dookreśleniem), ale wobec istnienia dla tej wsi pierwotnej pruskiej nazwy, warto byłoby do niej nawiązać. Uważam, że zapisy historyczne dają motywację dla stworzenia spolszczonej formy Poszusty
Krzyż Elbląg 2 Kreutz niemieckie --
Myślęcin Elbląg 4 Meislatein pruskie Myślatyn
  • 1387 Muslatin. Nazwa pochodzenia pruskiego (od n. osobowej Moislot).
  • Przed wojną: Myślatyn. Mimo istnienia tego tradycyjnego spolszczenia, oddającego oryginalną n. pruską, po wojnie przyjęto zmodyfikowaną formę "Myślęcin". Powód tej modyfikacji niejasny, zapewne jest to próba "slawizacji" tego toponimu (wywód od pol. n. os. Myślęta).
Nowakowo Elbląg 2* Alt Terranova łacińskie (Stare Nowakowo)
  • Według ustaleń KUNM: Stare Nowakowo. Opuszczenie pierwszego członu wynika zapewne ze zmiany nazwy Nowego Nowakowa na Batorowo.
  • Zobacz też wyżej: Batorowo. Z przyczyn historycznych, przydałoby się ujednolicić nazwy tych dwóch miejscowości.
Nowina Elbląg 4 Neuendorf Höhe niemieckie Nowa Wieś
  • Przedwojenna polska nazwa brzmi "Nowa Wieś". Możliwe dookreślenie "Górna" (por. Gronowo Górne) dla odróżnienia od innych miejscowości o takiej nazwie.
  • Max Bär przytacza dla wsi dawną nazwę Bandejen (opatruje ją jednak znakiem zapytania), co jest bez wątpienia nazwą pruską. Trudno z pewnością stwierdzić, jaka motywacja historyczna stoi za przekazem Bära, jednak wiadomo, że istniała pruska osada o nazwie Bandeynen (1351), Bandayn (1418) niedaleko Tolkmicka, której domniemane położenie odpowiada mniej więcej wsi Nowinka (niem. Neuendorf-Kämmereidorf) w gm. Tolkmicko (p.). Możliwe więc, że Bär pomylił te dwie podobnie nazwane miejscowości.
Nowotki Elbląg 3 Nogathaffkampen niemieckie (pierwszy człon hydr.) --
  • Wcześniejsza (oboczna?) nazwa niemiecka: Strauchkampen.
  • Niektórzy twierdzą, że nazwa Nowotki pochodzi od nazwiska Marcelego Nowotki - może więc warto by pomyśleć o rewizji tej nazwy?
  • Z Nowotek sztucznie wydzielono miejscowość Cieplice.
Nowy Dwór Elbląg 2 Neuguth niemieckie --
Pasieki Elbląg 5 Bartkamm pruskie Bartkajmy Nazwa pochodzenia pruskiego (1411 Bartkaym). Jak można było ją zniszczyć?!
Pilona Elbląg 2 Plohnen pruskie --
  • 1349 Pylon.
  • U Ceynowy Ploné (Plony), ale chyba nie jest to wartościowy przekaz. Obecna postać nazwy z pewnością lepiej odzwierciedla pruski oryginał. Z drugiej strony, ciekawy jest fakt, że sąsiedni PGR Nowa Pilona widnieje na niektórych mapach jako Nowe Plony.
Nowa Pilona Elbląg 2 Neu Plohnen pruskie --
  • Potocznie także: Nowe Plony.
  • Patrz wyżej: Pilona.
Przezmark Elbląg 1 Preußisch Mark niemieckie -- Przez wieś przepływa rzeczka Wańkówka (funkcjonuje w spisach od 2005 r., brak nazw hist. i niem.), której nazwa (potocznego pochodzenia) jest pozostałością używanej krótko po wojnie nazwy tej wsi - Wańkowicze (na cześć pisarza Melchiora Wańkowicza, wówczas jeszcze żyjącego).
Raczki Elbląskie Elbląg 5 Unterkerbswalde niemieckie Karczowiska Dolne
  • Pierwszy człon nazwy Kerbswalde pochodzi od niem. Kerb (karb, nacięcie), a więc nazwa ta oznaczałoby "wykarczawany las". Taką interpretację najwyraźniej przyjęła KUNM, uchwalając Oberkerbswalde jako Karczowiska Górne. Fakt, że bliźniaczą miejscowość Unterkerbswalde uchwalono jako "Raczki Elbląskie" nie można nazwać inaczej, jak nazewniczym błędem. Po pierwsze, całkowicie zaniedbano jakąkolwiek konsekwencję w nazwach tych dwóch blisko związanych miejscowości. Po drugie, wariant "Raczki" wynika z błędnego odczytania członu Kerbs- jako Krebs-. Uważam więc, że choćby z przyczyn historycznych warto ujednolić nazwy tych dwóch miejscowości, stosując poprawniejszy wariant nazewniczy, oparty na znaczeniu oryginału.
  • Jakakolwiek zmiana oznaczałaby konieczność aktualizacji podręczników - wieś Raczki Elbląskie uważa się za najniższy punkt Rzeczpospolitej Polskiej (chociaż istnieją spory na ten temat).
Sierpin Elbląg 1 Serpin pruskie --
  • N. niem również spotykana w formie Zerpien.
  • Pierwotnie: 1246 Zerewet, 1263 Zarweit. Następnie: 1286 Zyrpin, 1287 Cerpyn, 1386 Cirpin, Czirpin. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *Cier(z)pin, jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej Sierpin (w SGKP czasem Sierpień) i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
  • Potoczny wariant (notowany w PRNG): Sierpinek. Forma ta używana była od okresu powojennego (zaproponowała ją lokalna administracja) i wynika ze skojarzenia nazwy wsi z nazwiskiem XVI-wiecznego dowódcy floty królewskiej Zygmunta Augusta, Mateusza Sierpinka (Matthiasa Scharpinga). Wariant ten słusznie odrzuciła KUNMowska standardyzacja, jednak fakt że odnotowano go w PRNG świadczy, że musiał pokutować w potocznym użyciu jeszcze do niedawna (a może nawet do dziś).
Tropy Elbląskie Elbląg 3 Streckfuß niemieckie --
Ujście Elbląg 3 Elbinger Fahrwasser niemieckie -- Osada uchodzi za część Nowakowa, trudno mi stwierdzić, na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
Weklice Elbląg 1 Wöklitz pruskie -- 1294 Wekelicz; 1320 Weklitze; 1361 Wekeletz, Wekelitzce. Nazwa pruska, zapewne o odosobowym charakterze. Obocznie do niej istniała też inna: 1287 Pomenen, 1349 Pomen, również pruskiego pochodzenia.
Węzina Elbląg 5 Weeskendorf hybryda (prus. + niem.) Wąska Nazwa miejscowości pochodzi od rzeki Wąski (nie "Wąskiej", niem. Weeske), która wbrew pozorom nie pochodzi od polskiego słowa "wąski", ale jest starą nazwą pochodzenia pruskiego (polską wersję tej nazwy należy uznać za adideację). Nazwę "Węzina" można więc najwyżej wywodzić od przymiotnika "wąski" (co zaciemnia pruski źródłosłów tej nazwy), a nie od nazwy rzeki. Dlatego też lepiej ustalić nazwę tej wsi jako tożsamą z nazwą rzeki (co przecież nie jest rzadkością w toponimii).
Władysławowo Elbląg 3 Ellerwald 1. Trift niemieckie (Olszyna I) Patrz wyżej: Adamowo.
Bielica Godkowo 5 Behlendorf hybryda (prus. + niem.) Bieliny Pierwotnie: Belinen (1389). Zapis ten wskazuje na pierwotną nazwę pruską, którą należało spolszczyć jako Bieliny. Dzisiejsza forma jest co najwyżej niedokładnym nawiązaniem.
Burdajny Godkowo 2 Bordehnen pruskie -- 1297 Burdeyn, 1327 Bordeyn, 1348 Burdein.
Stary Cieszyn Godkowo 2 Alt Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Nowy Cieszyn (gm. Pasłęk)
Cieszyniec Godkowo 2 Teschenwalde hybryda (słow. + niem.)? --
Dąbkowo Godkowo 3 Schönaich niemieckie --
Dobry Godkowo 1 Döbern pruskie --
  • Dawniej też: Debry (Giersz, oboczne).
  • 1354 Dobrin, 1378 Doberin. Nazwa pruskiego pochodzenia, w pol. adideowana do postaci Dobry.
Godkowo Godkowo 1 Göttchendorf niemieckie lub hybryda (prus. + niem.) --
  • Przed wojną raczej pisownia Gotkowo, jednak w świetle historycznych zapisków, takich jak Godikendorf, pisownia z "d" może być poprawniejsza.
  • Dawne warianty oboczne: Gutkowo, Gietkowo (por. Gutkowo, część Olsztyna [dawniej wieś]).
Grądki Godkowo 3 Groß Thierbach niemieckie -- Powojenna polska nazwa wsi nawiązuje do przepływającego przez wieś kanału Grund Graben (pol. powoj. Grądówka lub Cieszyński Rów).
Grużajny Godkowo 2 Grossainen pruskie -- 1383 Grusieyn, Grusien, 1411-19 Gruseyn.
Gwiździny Godkowo 2 Pfeiffertswalde niemieckie -- Przyjęta po 1945 nazwa Gwiździny stanowi pośrednie nawiązanie do nazwy niemieckiej - niem. pfeifen znaczy gwizdać (zawarte w tej nazwie miejscowej nazwisko Pfeiffert można przetłumaczyć jako "Gwizdacz").
Karwity Godkowo 2 Karwitten pruskie -- 1402-08 Kirwiten.
Klekotki Godkowo 3 Rudolfsmühle niemieckie --
Krykajny Godkowo 2 Krickehnen pruskie -- 1411-19 Krikayn, 1448 Kyrkayn.
Kwitajny Małe Godkowo 2 Klein Quittainen pruskie -- Patrz niżej.
Kwitajny Wielkie Godkowo 2 Groß Quittainen pruskie -- 1402-08 Quytteyn, 1448 Quitteyn.
Lesiska Godkowo 3 Reichwalde niemieckie --
Łępno Godkowo 5 Lomp pruskie Lompy
  • 1402-08 Nalumpe, 1411-19 Lumpe
  • Nazwę pochodzenia pruskiego należało oddać dokładniej, np. jako Lompy (tak u Leydinga). W obecnej formie duże zniekształcenie fonetyczne i nieetymologiczny sufiks -no. Najstarszy zapis wskazuje na wcześniejszą formę z przedrostkiem, o ile nie jest to pomyłka lub przykład "absorpcji" przyimka.
Miłosna Godkowo 2 Liebenau niemieckie --
Nawty Godkowo 2 Nauten pruskie -- 1348 Nauden; 1351 Naudin, Neuden.
Niekwitajny Godkowo 2 Nektainen pruskie -- 1276 Nequiteyn, Nequityn.
Olkowo Godkowo 5 Alken pruskie Alkajny Na podstawie zapisu Alckeynn (1531), dowodzącego pruskiego pochodzenia tej nazwy, należało ustalić spolszczenie jako "Alkajny". Forma "Olkowo" odzwierciedla tę nazwę co najmniej niedokładnie. Kohutek (ok. 1945 r.) co prawda notuje Alki, ale to raczej jego autorska forma, oparta na niemieckiej, postać *Alkajny wydaje się poprawniejsza.
Osiek Godkowo 3 Hermsdorf niemieckie --
Piskajny Godkowo 2 Peiskam pruskie --
  • Do 2005 oficjalnie: Piskajmy.
  • 1335 Paskaynen, Paskayn, Pyskam, Peyskam; 1354 Payskeyn.
  • Po wojnie oficjalno wprowadzono formę spolszczoną Piskajmy (z regularnym przejęciem prus. -kaims), która jednak ustąpiła w użyciu formie z członem -kajny. W starych zapiskach zarówno zdarzają się formy z -ka(y)m, jak i z -kayn, więc obie formy mają jakieś uzasadnienie.
Plajny Godkowo 2 Plehnen pruskie -- 1290 Playnien, Playnen, Pleyn.
Podągi Godkowo 2 Podangen pruskie -- 1276 Padangin; 1339 Padangme, Padangyn, Padanginen.
Siedlisko Godkowo 3 Einhöfen niemieckie --
Skowrony Godkowo 5 Schmauch pruskie Smugi
  • 1320-1331 Schmuge,1402-08 Smug. Nazwa pochodzenia pruskiego (rdzeń *Smūg-), którą można było prosto spolszczyć jako Smugi.
  • Nazwa Skowrony nawiązuje do położonej blisko wsi góry Lerchen Berg (pol. Skowronia Góra). Niemniej, należało spolszczyć oryginalną nazwę pruską.
Stojpy Godkowo 2 Stöpen pruskie -- 1402-08 Stoypen
Swędkowo Godkowo 5 Schwöllmen pruskie Swalmy
  • ok. 1440 Swalmen. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość Schwollmen (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako Swalmy. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
  • Być może tutaj odnoszą się także zapisy źródłowe Swylmekaym (1386), Swylmedorff (1402-08).
Szymbory Godkowo 2 Schönborn niemieckie --
Nowe Wikrowo Godkowo 2 Adlig Wickerau pruskie? (Wikrowo Szlacheckie)
  • Nazwa w latach 1931-45: Klein Wickerau.
  • U Leydinga dokładne spolszczenie niem. dookreślenia. Dookreślenie przyjęte w oficjalnej nazwie jest ahistoryczne, określeń typu "Szlacheckie" raczej unikano. Można warto by to naprostować, chociaż najważniejsze, że główny człon nazwy jest wierny oryginałowi.
Ząbrowiec Godkowo 2 Sommerfeld niemieckie -- Powojenne spolszczenie ma chyba nawiązywać do takich spolszczeń jak Ząbrowo (Sommerau) w powiecie malborskim, gdzie niemiecki rdzeń Sommer- (lato) oddaje słowiański rdzeń ząbr- (żubr). Nieraz bywało też odwrotnie.
Zimnochy Godkowo 5 Weeskenitt pruskie Wisknity
  • 1378 Wayskenyten; 1380 Wayskenyken, Weyskenik.
  • Po wojnie w karygodny sposób zniszczono starą, pruską nazwę tej osady, pochodzącą od rzeki Wąski (Weeske). Co więcej, nazwę położonego obok jeziora o tej samej nazwie (Weeskenitt-See) ustalono jako Jez. Wiskie (chociaż częściej używana nazwa to Jez. Zimnochy), co lepiej, ale wciąż niedokładnie oddaje brzmienie oryginału. Obie te nazwy należy ujednolicić jako Wisknity, co w pełni oddaje pruski charakter nazwy pierwotnej. Obok osady znajduje się też drugie jezioro, zwane Okonie (niem. Hinterer See) - może lepiej byłoby nazywać je Jeziorem Tylnym (taki wariant też zresztą się spotyka).
Błotnica Gronowo Elbląskie 2 Schlammsack niemieckie --
Dworki Gronowo Elbląskie 2 Dreihöfe niemieckie --
Fiszewo Gronowo Elbląskie 1 Fischau niemieckie --
Gajewiec Gronowo Elbląskie 3 Kerbshorst niemieckie -- Oboczne warianty potoczne: Gajowiec, Gajewice.
Gronowo Elbląskie Gronowo Elbląskie 1* Grunau niemieckie (Gronowo)
  • Do 2005 oficjalnie: Gronowo (chociaż dookreślenie "Elbląskie" było de facto używane dużo wcześniej).
  • O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako Grunau in der Niederung (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie Grunau Höhe), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się Gronowo Dolne (w przeciwieństwie do "Górnego") lub Gronowo Żuławskie.
Jasionno Gronowo Elbląskie 2 Eschenhorst niemieckie --
  • W obiegu funkcjonują przynajmniej cztery warianty tej nazwy - Jasionna, Jasionno, Jesionna i Jesionno. Brak jednoznacznej zgody co do nazwy tej miejscowości nawet wśród mieszkańców. Przy czym, wariantem oficjalnym jest forma Jasionno i w takiej formie nazwę tę zatwierdziła KUNM. Nagłosowe Ja- w tej formie jest najpewniej próbą brzmieniowej archaizacji - nawiązaniem do stpol. jasion, jasień (jesion). Zabieg ten prawdopodobnie był niezrozumiały dla osadników, co poskutkowało wyrównaniem do ap. jesion (co jest zresztą poprawnym tłumaczeniem niem. Esche, zawartego w nazwie oryginalnej). Ponieważ jednak za żadną z form nie stoi żadna tradycja, spór o nazwę trzeba uznać za czysto arbitralny. Dlatego też nie zajmuję stanowiska w tej sprawie.
  • W źródłach powojennych spotykana też nazwa Jeżewo - prawdopodobnie przejściowa.
Jegłownik Gronowo Elbląskie 6 Fichthorst niemieckie Nowa Cerkiew Obecna wieś Jegłownik powstała z powojennego połączenia trzech wsi o nazwach Fichthorst, Neukirch in der Niederung i Friedrichsberg. Ta druga posiadała przed wojną polską nazwę Nowa Cerkiew (zob. też Pogrodzie, niem. Neukirch Höhe - jest to jeden z wielu takich dubletów nazewniczych na Żuławie i Wysoczyźnie - por. też Gronowo Górne i Elbląskie, Wilkowo i Wierciny) i chyba warto byłoby ją przywrócić na mapę. Dzisiaj granica pomiędzy trzema dawnymi wsiami jest już kompletnie zatarta.
Karczowiska Górne Gronowo Elbląskie 2 Oberkerbswalde niemieckie --
  • W potocznym użyciu człon "Górne" często pomijany (ze względu na brak miejscowości Karczowiska Dolne, o czym więcej przy omawianiu nazwy Raczki Elbląskie).
  • Zob. też: Raczki Elbląskie (gm. Elbląg).
Kopanka Gronowo Elbląskie 3 Hoppenau niemieckie --
  • Obecnie dwie miejscowości: Kopanka Pierwsza i Kopanka Druga.
  • Potocznie także: Kopanów, Kopanowo (co można na upartego uznać za przekształcenie n. niem.).
Mechnica Gronowo Elbląskie 2 Moosbruch niemieckie --
Mojkowo Gronowo Elbląskie 3 Möskenberg niemieckie -- Potocznie także: Majkowo.
Nogat Gronowo Elbląskie 5~2 Nogathau hydronimiczne Nogatowo W użyciu także forma Nogatowo, która w moim odczuciu lepiej oddaje formę niemiecką. Zwłaszcza, że sufiks -au może mieć pochodzenie słowiańskie (-owo lub -ów) bądź pruskie (-aws), dlatego wydaje mi się, że warto by ten przyrostek zachować i używać nieoficjalnej formy Nogatowo.
Nowy Dwór Elbląski Gronowo Elbląskie 1* Neuhof niemieckie (Nowy Dwór)
Oleśno Gronowo Elbląskie 6 Preußisch Königsdorf niemieckie Pruska Królewska Wieś W dokumentach polskich - 1565 Pruski Kinisdorph, 1661 Pruska Królewska Wieś. Nazwa wsi była najwyraźniej związana z nazwą położonej nieopodal wsi Königsdorf, dawn. pol. Królewska Wieś (ob. Królewo, gm. Stare Pole). Po wojnie zerwano ten związek, chyba głównie przez niewygodny dla ówczesnej władzy człon Pruski. Teoretycznie możliwy jest też wariant Królewo Pruskie - ze współczesnym spolszczeniem nazwy Königsdorf (nie jest on jednak zgodny z przekazami historycznymi).
Rozgart Gronowo Elbląskie 4 Preußisch Rosengart niemieckie Rozengart Pruski Przed wojną n. tej wsi i sąsiednich Różan spolszczano jako Rozengart (Pruski, Stary). KUNM postanowiła nadać im różne nazwy, chociaż w przypadku wsi Rozgart zachowano jej odniemiecki charakter, usuwając jedynie morfem -en- (dość dziwne posunięcie KUNM, być może chodziło o nawiązanie do gwarowego ap. rozgart "ogrodzone pastwisko").
Różany Gronowo Elbląskie 4 Alt Rosengart niemieckie Rozengart Stary Do 2008 oficjalnie Rożany.
Szopy Gronowo Elbląskie 3 Aschbuden niemieckie -- Czy Budy (Budé) Ceynowy to ta miejscowość?
Wikrowo Gronowo Elbląskie 1 Wickerau pruskie --
  • Przed wojną dwie osobne miejscowości - Klein Wickerau i Groß Wickerau, połączone po wojnie.
  • W czasach PRL ze wsi wydzielono PGR Wiktorowo.
Balewo Markusy 1 Baalau pruskie --
Brudzędy Markusy 1 Brodsende olęderskie? --
  • W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane Brudzendy.
  • Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie. Człon "Wielkie" zniesiono oficjalnie w nazwie wsi w roku 2002.
Nowe Dolno Markusy 3 Neu Dollstädt niemieckie --
Stare Dolno Markusy 3 Alt Dollstädt niemieckie
Dzierzgonka Markusy 2 Sorgenort hybryda (prus. + niem.) --
Jezioro Markusy 1? Thiensdorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Polska nazwa Jezioro pochodzi z dzieła Maxa Bära Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen(...), gdzie nazwa "Jezioro" podana jest jako starszy odpowiednik Thiensdorfsee. Nie wiadomo jednak, na ile poważnie można traktować ten przekaz - nie są znane żadne dokumenty potwierdzające tę informację, może wynika z jakiejś nadinterpretacji?
  • W niemieckiej nazwie Thiensdorf kryje się pruski hydronim Thiene (Tyna - popularnie acz niepoprawnie "Tina"), dlatego też do rozpatrzenia byłaby nazwa pochodząca od tej rzeki, np. Tyńsko. Sama zaś Tyna nosiła w przeszłości oboczną (odcinkową?), słowiańską nazwę Świerzepa (1355 Swerepa).
Jurandowo Markusy 3 Rosenort niemieckie -- Może zamiast nacechowanego ideologicznie nowotworu Jurandowo (odwołanie do Juranda ze Spychowa) lepsza byłaby jakaś nazwa związana z "różą", obecną w n. niem. (np. Różnowo)?
Kępniewo Markusy 1 Kampenau pruskie lub olęderskie --
Nowe Kępniewo Markusy 1 Neu Kampenau pruskie lub olęderskie --
Krzewsk Markusy 6 Hohenwalde niemieckie Hochwałd U Ceynowy Hochwałd. Nawet jeżeli to sztuczna forma, to wydaje się bardziej wartościowa niż "Krzewsk".
Markusy Markusy 1 Markushof niemieckie -- Dawniej też: Markusowo, Markuszew.
Rachowo Markusy 6 Kronsnest niemieckie Kronest Przed wojną nazwa spolszczona jako Kronest (rzadziej Krosnest, Krosnet). Nazwa przyjęta po wojnie raczej bez uzasadnienia.
Stalewo Markusy 1 Stalle pruskie? --
  • Dawniej też: Stal, Stala, Sztala (w XVII-XVIII w.).
  • Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką (od niem. Stall "stajnia, obora" lub śrdniem. stale "nasyp, zawada"), chociaż Gerullis próbuje doszukać się w niej pruskiego początku (niby od hydronimu, od tego samego rdzenia, co nadruwiańskie Stołupiany - Stalupė).
Stankowo Markusy 5 Stühmswalde hybryda (prus. + niem.) Sztumkowo 1623 Stuhmischwalde. Nazwa nawiązująca do miasta Sztum. Chyba warto by ten źródłosłów uszanować, zwłaszcza że nazwa Sztumu pochodzi z języka staropruskiego. Rozsądnym wydaje się być więc wariant Sztumkowo, podawany przez Leydinga. Na pewno jest on lepszy od ahistorycznej n. Stankowo (pseudodzierżawczej), wprowadzonej przez KUNM.
Topolno Małe Markusy 3 Klein Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Wielkie (gm. Rychliki).
Tynowo Markusy 1 Thienhof hybryda (prus. hydronim + niem.) --
  • W dokumentach z XVI w. pojawia się inna polska nazwa tej wsi - Wybowy Dwór. Jest to niezwykle ciekawa nazwa, nie do końca dla mnie jasna, być może powiązana z dawną niemiecką nazwą wsi Węgle - Wieben (p. niżej). Z kolei formę Tynowo, jako spolszczenie niem. Thienhof (co pochodzi od prus. hydronimu Tyna - Thiene) notuje SGKP. Prawdopodobnie nie jest to forma ludowa, ale również przedwojenna i zachowująca pruski źródłosłów oryginału.
Węgle Markusy 1 Wengeln polskie? --
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Żukowo (p. niżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Dawniej obocznie niem. Wieben.
  • Dawniej też: Węgiel (1675 na Węglu, między Węglem). Najstarsze znane mi zapisy wskazują na nazwę polską.
Żukowo Markusy 6 Reichhorst niemieckie Rychorst
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Węgle (p. wyżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Miejscowość ta określana jest siedemnastowiecznych dokumentach pod spolszczoną nazwą Rychorst (istniały również słabiej spolszczone warianty, jak "Reychorst" czy "Reychorszt"), którą chyba warto przywrócić w miejsce ahistorycznej, powojennej nazwy "Żukowo". Można by również rozważyć pominięcie tego członu i obecną złączoną miejscowość nazywać po prostu Węgle, o ile wieś ta rzeczywiście stanowi dziś spójną całość i granice między jej dawnymi częściami całkowicie zatarły się w umyśle mieszkańców.
Wiśniewo Markusy 6 Augustwalde niemieckie (odimienne) Augustowo U Ceynowy Augustowo.
Złotnica Markusy 2 Güldenfelde olęderskie --
Zwierzno Markusy 4 Thiergart niemieckie Tyrgart Choć nazwa Zwierzno oddaje znaczenie nazwy pierwotnej, to wieś ta nosiła już spolszczoną nazwę przed wojną (Tyrgart).
Zwierzeńskie Pole Markusy 4 Thiergartsfelde niemieckie Tyrgardzkie Pole
  • Przed wojną też: Tyrgart-Wschód.
  • Patrz wyżej: Zwierzno.
Żółwiniec Markusy 6 Wengelwalde prawdop. olęderskie Węgle-Południe
  • Wcześniejsza n. niem. Wiebenwald.
  • Przed wojną nazwę miejscowości spolszczano jako Węgle, czyli tak samo jak miejscowość Wengeln. Rozróżniano je dodając określenia północ, południe.
Żurawiec Markusy 3 Schwansdorf niemieckie -- Nie jest jasne, dlaczego zastąpiono łabędzia (Schwan) żurawiem. Nie wynika to z żadnej tradycji, więc można się jedynie dziwować...
Huta Żuławska Milejewo 1* Hütte niemieckie (Huta)
  • Dawna oboczna n. niem. Schönbuche.
  • Tradycyjna n. pol. Huta rozszerzona po wojnie o dookreślenie Żuławska, które jest o tyle nie na miejscu, że wieś ta nie leży na terenie Żuław, lecz Wysoczyzny Elbląskiej (poprawniej byłoby więc "Huta Elbląska", o ile w ogóle zachodzi tutaj potrzeba dookreślenia).
Jagodnik Milejewo 3 Behrendshagen niemieckie -- Obocznie w PRNG: Jagodowo.
Kamiennik Wielki Milejewo 5 Groß Stoboi pruskie Stobajny Wielkie
  • Patrz też niżej: Stoboje.
  • Nazwa Stoboi jest pochodzenia pruskiego (1320 Stabayen, Stobayn - z prus. stabs - kamień). Po wojnie nazwę przełożono na "Kamiennik" (Mały i Wielki), co odpowiada znaczeniowo nazwie pierwotnej, ale łamie zasadę, aby pruskich toponimów nie tłumaczyć dosłownie, tylko stosować transfonetyzację. Oprócz tego, w 1998 r. zmieniono nazwę sąsiedniej wsi Kamiennik Mały na Stoboje (przywracając pruski źródłosłów) - wartoby ujednolicić nazwy tych wsi.
  • Osada Romanowo wydzielona z Kamiennika Wielkiego. Jej nazwa to przejściowa po wojnie nazwa samego Kamiennika.
Majewo Milejewo 2 Maibaum niemieckie --
Milejewo Milejewo 5 Trunz pruskie Truńce Nazwa "Milejewo" dla tej wsi jest powojennym chrztem nazewniczym, nie mającym żadnego historycznego uzasadnienia. Chrzest ten zastąpił oryginalny toponim Trunz, niewątpliwie pruskiego pochodzenia (1320 Truntczen), który zgodnie z zasadą zachowywania nazw pochodzenia staropruskiego powinien był być spolszczony fonetycznie, a nie odrzucony. Jedyną przedwojenną (a właściwie wojenną) próbą spolszczenia oryginalnej nazwy tej wsi jest Tranc u Kohutka (oprócz tego pisze on o Trąckich lub Trunckich Górach, co implikuje formy *Trąc, *Trunc), jednak wobec nieudolności i sztuczności tych form, decyduję się zastosować autorskie spolszczenie Truńce, chyba milsze dla ucha.
Ogrodniki Milejewo 4 Baumgart niemieckie Bągart
Piastowo Milejewo 5 Königshagen odosobowe Kunikowo Nazwa "Piastowo" jest nazwą sztuczną, nacechowaną ideologicznie (odwołanie do polskiej dynastii Piastów). W moim odczuciu, takie nazwy szkodzą historii regionu. Nazwa oryginalna Königshagen wbrew pozorom nie pochodzi od niemieckiego słowa König (król), o czym świadczy pierwotny zapis jako Kunekehayn, tylko od nazwiska Kuneke, Kuncke, któremu przypisuje się staropruskie pochodzenie. Na tej podstawie, autor proponuje nowe spolszczenie Kunikowo.
Pomorska Wieś Milejewo 1 Pomehrendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Pomorze.
  • Nazwę Pomehrendorf uważa się za pochodzącą od pruskiego imienia Pomer. Stare, tradycyjne spolszczenie Pomorska Wieś (obocznie Pomorze) jest oparte na adideacji.
  • Przez wieś przepływa rzeczka zwana potocznie Bierutówką, co jest pamiątką przejściowej powojennej nazwy tej wsi - Bierutowo (nadanej oczywiście na cześć B. Bieruta, pierwszego przywódcy PRL). Poprawną nazwą tej rzeki jest Rogowa (niem. Rogau-Fließ, 1326 Rogow), o staropruskim pochodzeniu, i jedynie takiej nazwy powinno się używać.
Rychnowy Milejewo 1 Rückenau niemieckie -- Pierwotnie niem. Reichenau (1300 Reichenaw), stąd notowana od XVI w. forma spolszczona.
Stoboje Milejewo 2 Klein Stoboi pruskie Stobajny Małe
  • Patrz wyżej: Kamiennik Wielki
  • Do 1998 r. wieś nazywała się oficjalnie "Kamiennik Mały", nazwa została słusznie zmieniona na wniosek mieszkańców (dzięki czemu przywrócono pruski źródłosłów nazwy). Niemniej, SGKP (tom II s. 338) cytuje tę nazwę w formie Stobajny i taka forma byłaby najpoprawniejsza etymologicznie (jest tu taki sam pruski przyrostek -ain jak w licznych innych toponimach na -ajny) i jako taka zdaje się właściwsza od obowiązującej, powojennej formy Stoboje (a także od używanej przez Ceynowę formy Stobój). Oprócz tego, warto przywrócić wsi dookreślenie "Małe" z powodów historycznych (również z powodu proponowanej zmiany nazwy Kamiennik Wielki na Stobajny Wielkie).
Stodolniki Milejewo 3 Teckenort niemieckie --
Wilkowo Milejewo 1 Wolfsdorf Höhe niemieckie --
Zajączkowo Milejewo 6 Haselau niemieckie Hazelewo Przedwojenne spolszczenie brzmi Haslewo lub Hazelewo. Przyjęta po wojnie nazwa Zajączkowo, nie dość że zrywa z tradycją, to jeszcze jest niepoprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, która najprawdopodobniej odnosi się nie do "zająca" (Hase), lecz "leszczyny" (Hasel).
Zalesie Milejewo 3 Schönmoor niemieckie --
Błudowo Młynary 1 Bludau pruskie --
  • 1298, 1310 Bludow. Wieś staropruska, założona na polu osadniczym o nazwie Klopatyten (1310).
  • Dawniej też: Bludawa (Chojnacki).
Bronikowo Młynary 2 Brünneckshof niemieckie --
Broniszewo Młynary 3 Monbrunsdorf niemieckie -- Obeczna nazwa niem. Brunsdorf.
Gardyny Młynary 2 Gardienen pruskie --
Janiki Pasłęckie Młynary 5 Jonikam pruskie Janikajmy 1344 Jonekaym. Nazwa pruska. Chociaż nazwa przyjęta przez KUNM oddaje rdzeń oryginału, to jednak zaciera jego pruskie pochodzenie, usuwając pruską końcówkę. Lepsza byłaby więc forma Janikajmy, w pełni oddająca pruskie pochodzenie oryginało. Ponadto, forma ta ma tę przewagę, że jest unikatowa, a więc nie wymaga dookreślenia "Pasłęckie".
Karszewo Młynary 1 Karschau pruskie --
  • Dawniej też: Karczewo, Karszawa.
  • 1301 Karschaw, 1317 Carsow. Nazwa pruska, początkowo współistniała z n. niem. Langendorf (1301), która szybko zanikła.
Kobyliny Młynary 1~2 Kobiling słowiańskie? -- U Chojnackiego jako Kobylin. Trudno mi jednak ocenić wartość tego przekazu (brak innej tradycji). Przydałyby się informacje etym.
Krasinek Młynary 3 Schönfeld niemieckie --
Kraskowo Młynary 3 Schönfließ niemieckie -- Nazwa niem. pochodzi od dawnej, obocznej nazwy rzeczki Dony (niem. Donne, dawniej też Schönfließ). Obecnie funkcjonuje dla niej wtórna nazwa "Dzikówka", którą należy zwalczać.
Kurowo Braniewskie Młynary 1* Kurau pruskie (Kurowo)
  • 1297 Curow, 1303 Kurwin, 1310 Kurwen. Nazwa pruska. Przejściowo (XVI w.) istniała oboczna n. Schwengel (1533), być może też pruska.
Kwietnik Młynary 5 Adlig Blumenau niemieckie Trynty Znana jest pierwotna pruska nazwa tej miejscowości - Thrinten (1299). Po wojnie przeoczono ten fakt i zamiast ustalić polską nazwę jako Trynty, przełożono najniepotrzebniej nazwę niemiecką.
Mikołajki Młynary 1 Nikolaiken pruskie (spolonizowane) --
  • Oboczna n. niem. (notowana w 1820 r.): Kläken.
  • 1305 Lekelauken, 1383 Leklawken, wtórnie Nicklauken (1543). Jest to więc pierwotna nazwa pruska, zadideowana w języku polskim do postaci Nikołajki, Mikołajki i w tej formie funkcjonująca w tradycji polskiej. Czternastowieczne zapisy w starej literaturze błędnie odnoszono do osady Schodehnen (w obecnej gm. Miłakowo), stąd jej współczesna nazwa Lekławki (p. tam).
Młynarska Wola Młynary 5 Herrndorf niemieckie Pańska Wieś U Leydinga: Pańska Wieś (obocznie do nazwy obecnej), dokładne tłumaczenie n. niem.
Myśliniec Młynary 5 Jägeritten pruskie Jekryty
  • 1297 Gekeriten
  • Oboczna nazwa niem. Kurausche Mühle ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości Kurowo Braniewskie [p. wyżej]).
  • Nazwa Jägeritten jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako Jekryty (notowana też forma Jegryty), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma Myśliniec (także spotykana jako Myśliwiec), motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. Jäger "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
Nowe Monasterzysko Młynary 2 Neu Münsterberg niemieckie --
Stare Monasterzysko Młynary 2 Alt Münsterberg niemieckie --
Nowe Sadłuki Młynary 1 Neu Sadlucken pruskie --
  • Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym Patauris (1311).
  • W PRNG także wariant: Dolne Sadłuki. Trzymałbym się jednak formy urzędowej, jako wierniejszej historycznie.
Ojcowa Wola Młynary 2 Vaterswille niemieckie --
Olszówka Młynary 2 Erlau niemieckie --
Płonne Młynary 3 Lohberg niemieckie -- Powojenna n. pol. Płonne (a także notowany przez Leydinga wariant Żarowo) zdają się nawiązywać do znaczenia niem. loh "palący się jasno, płonący". Autorzy NMP jednak wywodzą nazwę niem. od ap. Loh (śrdniem. ) "lasek, zagajnik, zarośla, polana".
Podgórze Młynary 3 Greulsberg niemieckie --
Rucianka Młynary 3 Moorbruch niemieckie -- Obecna nazwa wsi nawiązuje do wcześniejszych polskich nazw sąsiedniego Wierzna - Ruciany, Rucianka (p. Wierzno Wielkie w gm. Frombork).
Sąpy Młynary 1 Sumpf niemieckie? --
  • Pierwotnie niem. Frauendorf (1328 Vrowendorrf), stąd Leyding proponuje (obocznie do n. obecnej) pol. Babia Wieś.
  • Jeżeli zapis Zumpiten (1411/19) odnosi się tutaj, to można wysunąć hipotezę, że n. niem. Sumpf (dosł. bagno) jest adideacją pierwotnej nazwy pruskiej. Forma niem. jednak zaświadczona wcześniej (1328 Zomp). Nazwa spolonizowana jako Sąpy już przed wojną (zapewne per analogiam do Sąp w powiecie iławskim.
  • Gerullis odnosi tu zapis Panyen (1267). Nazwa ta byłaby wówczas znaczeniowa równa n. niem. (prus. pannin = bagno). Przybytek jednak uważa tę interpretację za błędną i odnosi tę nazwę do wsi Spędy (p.) w obecnej gm. Wilczęta. Taką samą wersję przyjmuje Leyding.
Sokolnik Młynary 2 Falkhorst niemieckie --
Sucha Młynary 1 Suche polskie? -- Potrzebne informacje co do pochodzenia nazwy. Co prawda, polska forma Sucha pojawia się u Chojnackiego, nie wiadomo jednak, czy jest to tylko spolszczenie n. niem., czy faktyczny źródłosłów nazwy.
Warszewo Młynary 5 Judendorf niemieckie Żydowo
  • Nazwa w latach 1936-45: Hermannswalde.
  • U Leydinga Żydowo.
Włóczyska Młynary 5 Vierzighuben niemieckie Wierzguby U Leydinga Wierzguby, co jest naturalnym spolszczeniem fonetycznem n. niemieckiej.
Zastawno Młynary 2? Schönberg niemieckie --
  • Stary wariant n. niemieckiej: Verpfändetdorf (dosł. "zastawiona wieś"), podawany przez Leydinga.
  • W 1455 roku wieś ta została przekazana pod zastaw miastu Elbląg przez Jana Bażyńskiego, w zamian za pożyczkę na wydatki wojenne. Powojenna nazwa polska (a także wariantywna n. niem., podawana przez Leydinga - o ile faktycznie jest to nazwa własna, a nie opisowa) nawiązuje do tego faktu historycznego.
Zaścianki Młynary 3 Schwangen niemieckie? -- Według kartoteki NMP, nazwa pierwotnie niemiecka od niem. Schwand, Schwang w znaczeniu "nieurodzajny skrawek ziemi, przerzedzenie w lesie". Chociaż kusi podobieństwo brzmienia do n. wsi Swajnie (niem. Schwengen) w pow. lidzbarskim o udokumentowanym pruskim pochodzeniu, to jednak brak starych zapisów dla tej nazwy wskazywałby na niemieckie pochodzenie.
Anglity Pasłęk 2 Angnitten pruskie -- 1335 Angliten, ok. 1550 Ankelitten.
Aniołowo Pasłęk 5 Rapendorf hybryda (prus. + niem.) Rapoty Zapis Rapotendorf z 1316 wskazuje na pierwotne prus. *Rapōtai (z niem. dostawką -dorf), dlatego też spolszczenie należałoby ustalić jako Rapoty. Tymczasem, zamiast tego ustalono po wojnie nazwę Aniołowo, która nawiązuje do znaczenia nazwy pruskiej (Rapy to duchy opiekuńcze w religii Prusów, porównywane często do judeochrześcijańskich aniołów), ale łamie zasadę, że staropruskich nazw nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie.
Awajki Pasłęk 2 Awecken pruskie -- 1333 Awayken, 1404 Aweyken.
Bądy Pasłęk 2 Bunden pruskie --
Borzynowo Pasłęk 2 Briensdorf niem. odosobowe -- Pierwotny zapis: Borynsdorf (1335). U podstawy tej nazwy leży nazwisko pierwotnego właściciela wsi - Hermana Boryna (słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa Borzynowo dobrze spolszcza tę starą nazwę (choć może teoretycznie poprawniejsze byłoby Borynowo, tak jak u Leydinga?).
Brzeziny Pasłęk 5 Emilienhorst niemieckie Emilin U Leydinga: Emilin (co stanowi nawiązuje do n. niem.).
Buczyniec Pasłęk 2 Buchwalde niemieckie --
Cierpkie Pasłęk 3 Friedheim niemieckie --
Nowy Cieszyn Pasłęk 2 Neu Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Stary Cieszyn (gm. Godkowo).
Czarna Góra Pasłęk 5 Juden niemieckie Żydy
  • Nazwa w latach 1936-45: Buchental.
  • U Leydinga Żydy.
Dargowo Pasłęk 2 Dargau pruskie -- 1374 Dargaw, 1411-19 Dergaw.
Dawidy Pasłęk 2 Davids niemieckie (imienne) -- Niem. także Davidskrug.
Drulity Pasłęk 2 Draulitten pruskie -- 1435 Drulyten, 1543 Traulitten.
Gibity Pasłęk 2 Giebitten pruskie --
Gołąbki Pasłęk 3 Spittels niemieckie --
Gryżyna Pasłęk 2 Greißings pruskie? --
  • Autorzy NMP chyba pochopnie zakwalifikowali tę nazwę jako niemiecką, nie zauważając zapisu Greissingkein z 1543 r., z wyraźnym prus. sufiksem -kaims. Kwestię jednak przydałoby się dokładniej zbadać.
  • Wariant potoczny: Grażyna. Jest to dowolne zniekształcenie nazwy urzędowej i nie powinno być używane.
Gulbity Pasłęk 2 Golbitten pruskie --
  • 1285 Gulbitten, Gulbiten.
  • Wariant: Golbity. Postać ta zapewne powstała pod wpływem formy niemieckiej, dlatego też lepiej używać formy urzędowej jako bliższej pruskiemu oryginałowi.
Kajmy Pasłęk 2 Kaymen pruskie -- 1448 Kayn, 1531 Kaym.
Kawki Pasłęk 2 Kocken pruskie -- Przypuszczalnie niem. Kocken z wcześniejszego prus. *Kauk-, co pochodzi od Kauks (diabeł, demon) - stąd powojenna polska forma (tylko pozornie związana z "kawką" - ptakiem).
Kąty Pasłęk 2 Kanthen pruskie --
Kielminek Pasłęk 2 Köllming pruskie -- 1328 Kellmenike, Kolmenig, Kelmenick.
Kopina Pasłęk 5 Koppeln pruskie Kopiel
  • Nazwa Koppeln jest nie do końca jasnego, ale prawdopodobnie staropruskiego pochodzenia (być może od prus. kaps - mogiła). Przyjęta przez KUNM forma Kopina nie oddaje dokładnie brzmienia oryginału. Trafniejsza wydaje się być używana przez Leydinga forma Kopielewo, jednak należałoby z niej wyrzucić nieuprawnioną końcówkę -ewo. Forma Kopiel (Gen. do Kopieli) wydaje się być rozsądnym spolszczeniem oryginału.
  • Obocznie (XV w.) - Codeck (1402-08). Również staropruska, jej prawdopodobnym źródłosłowem jest prus. kaddegs (jałowiec), por. północnopolskie słowo kadyk (t.s.).
Krasin Pasłęk 3 Schönfeld niemieckie -- Nazwa położonej obok wsi pochylni Oleśnica nawiązuje zapewne do jakiejś przejściowej n. pol. tej wsi, używanej krótko po wojnie przez nowych osadników.
Kronin Pasłęk 2 Krönau pruskie -- Najstarsze zapisy: 1319 Crenyn, 1411/19 Cronyn. Słusznie więc sufiks -in.
Krosienko Pasłęk 2 Krossenfeld hybryda (prus. + niem.) --
Krosno Pasłęk 1 Krossen pruskie --
  • 1279 Crusien, 1308 Crossyn. Nazwa pruska, przejęta w pol. (już przed wojną) jako Krosno.
  • Obocznie na początku XIV w. istniała też nazwa Paslok (1308), przejęta od nazwy Pasłęka, skąd pochodził odbiorca nadania.
Kudyny Pasłęk 2~5? Komthurhof niemieckie (zepsute z prus.) (Kojtyny?) Pierwotnie n. pruska: Cotin, Cotyn (1319), Koythen (1327), Cotyn (1427), wtórnie Ko(y)tenhöfen, Kuntenhof (XVI-XVIII w.), co ostatecznie adideowano do postaci Komthurhof (niby "dwór komtura"). Zapisy pierwotne dla wsi wskazują na formę prus. *Kait-in- (co poprawniej byłoby spolszczyć jako *Kojtyny), ale nazwa pobliskiego lasu (od którego prawdopodobnie ta wieś oraz pobliski Kudyński Bór wzięły nazwę) widnieje w starych zapiskach jako Kudyn (1329), Cudynn (1351). Jeżeli uznać, że nazwy te były tożsame, to można by uznać współczesną formę Kudyny za poprawną.
Kudyński Bór Pasłęk 2~5 Komthurwald niemieckie (zepsute z prus.) (Kojtyński Bór?) Patrz wyżej: Kudyny.
Kupin Pasłęk 2 Kopiehnen pruskie --
  • 1281 Cupien, Cupieyn.
  • Wieś miała oboczną n. pruską, zapisaną jako Stanxil (1448).
Nowe Kusy Pasłęk 2 Neu Kußfeld niemieckie -- Nazwa pochylni Całuny, położonej nieopodal, utrwala przejściową polską nazwę tej wsi, używaną krótko po wojnie. Wariant ten opiera się na skojarzeniu z niem. küßen - całować.
Stare Kusy Pasłęk 2 Alt Kußfeld niemieckie -- W pobliżu wsi Stare i Nowe Kusy płynie rzeczka zwana Miłą lub Kusą (niem. Kußfelderfließ). Jednak jej pierwotna, staropruska nazwa to Dumina (1266 Dumine) i taką nazwę należałoby przywrócić (ma ona też polską tradycję - używa jej SGKP).
Kwitajny Pasłęk 1 Quittainen pruskie -- 1281, 1350 Quitteyn; 1411-19 Quittin.
Leszczyna Pasłęk 2 Hasselbusch niemieckie --
Leżnica Pasłęk 5 Lägs pruskie Łajsno
  • Do 2013 oficjalnie Leżnice.
  • 1277 Laysyen, Leicznicz; 1285, 1385 Leyssen. Nazwa pochodzenia pruskiego (rekonst. *Laisij- od laisā, glinka). Powojenna forma Leżnica lub Leżnice opiera się na jednostkowym zapisie z 1277, który wyraźnie stoi w sprzeczności z innymi zapisami. Z tego samego rdzenia wywodzą się prus. toponimy Łajs czy Łajsy (zresztą, nazwę pobliskiej doliny, zwanej po niem. Lägsergrund zrekonstruowano po wojnie właśnie jako Łajs), stąd proponuję formę konsekwentną z tymi nazwami. Nie ma uzasadnienia dla członu Leż- w pruskiej nazwie.
  • W 1780 zanotowana (jako historyczna) oboczna nazwa Maazen, również pruskiego pochodzenia.
Łączna Pasłęk 2 Wiesenhof niemieckie --
Łukszty Pasłęk 2 Luxethen pruskie -- 1295, 1385 Laucosede; 1411-19 Lawxetin.
Maciejowizna Pasłęk 2 Matzweißen hybryda? -- Nazwa o niejasnym pochodzeniu. Pierwotne zapisy: 1527 Matzweis, 1543 Maczweisen, 1590 Maczwoyse. Słownik etymologiczny Rymuta sugeruje, że mogą one oddawać polską formę Wieś Macieja (Macieja Wieś), ale to dość życzeniowa etymologia. Pierwszy człon zdecydowanie ma związek z imieniem Maciej (niem. zdrobnienie Matz od Matthias). W członie drugim może należy doszukiwać się pochodzenia pruskiego? W każdym razie, powojenne spolszczenie Maciejowizna z grubsza oddaje fonetykę nazwy.
Majki Pasłęk 2 (4?) Mäken odosobowe (Maki?) Nazwa wsi prawdopodobnie pochodzi od nazwiska Hansa Meckena, ale samogłoska w tej nazwie była w historii bardzo chwiejna (por. zapisy 1531 Maucken, 1577 Mecken, 1600 Mocken itp.), co czyni spolszczenie Majki mocno arbitralnym. U Chojnackiego pojawia się spolszczenie Maki, ale trudno powiedzieć, na ile jest ono autentyczne.
Malinowo Pasłęk 2 Amalienhof niemieckie -- Spolszczenie Amalienhof jako Malinowo zostało zaczerpnięte od wioski o tej samej nazwie w gminie Działdowo.
Marianka Pasłęk 2 Marienfelde niemieckie --
Marzewo Pasłęk 2 Mahrau pruskie --
  • 1386 Maraw, 1387 Mynauwten, Minautendorf. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
  • Do 2004 r. Morzewo. Taką postać ustaliła KUNM, jednak forma używana obecnie zdaje się być bliższa pruskiemu oryginałowi.
Nowa Wieś Pasłęk 1 Neuendorf niemieckie --
Nowiny Pasłęk 2 Neufelde niemieckie --
Owczarnia Pasłęk 2 Schäferei niemieckie --
Piergozy Pasłęk 2 Pergusen pruskie --
  • Potocznie także: Perkozy.
  • 1411/19 Pergosen. Nazwa pruska.
Piniewo Pasłęk 2 Pinnau pruskie --
Pólko Pasłęk 3 Freifelde niemieckie --
Robity Pasłęk 1 Robitten pruskie -- 1318 Rubiten. Wieś założona na polu Pastalwe (1318). Obie nazwy pruskie.
Rogajny Pasłęk 2 Rogehnen pruskie -- 1329, 1330 Rogayn.
Rogowo Pasłęk 1 Rogau pruskie -- 1356 Rogow, 1361 Rogaw. Nazwa pruska, ponowiona od n. rzeczki Rogowa (potocznie zwana "Bierutówką", od przejściowej nazwy Pomorskiej Wsi [zob. tam], co należy koniecznie wyrugować).
Rydzówka Pasłęk 3 Kalthof niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do znajdującego się w pobliżu wsi pagórka Reitzken Berg (95 m), którego polską nazwę KUNM ustaliła w formie Rydzówka. Potrzebne dalsze badania, co do etymologii nazwy tej górki (chociaż jest to wyraźnie nazwa nieniemiecka, zapewne staropruska) i na ile bliska potencjalnemu oryginałowi jest forma obecna (sądząc po formie niemieckiej, może poprawniejszym spolszczeniem byłoby Rydzki lub Rydzek?).
Rzeczna Pasłęk 5 Weeskenhof hybryda (prus. hydronim + niem.) Wąski Dwór
  • W latach 1946-1993 wieś nosiła nazwę Kalsk. Powód zmiany nazwy na Rzeczna nie jest mi znany.
  • Oryginalna nazwa Weeskenhof pochodziła od rzeki Wąski (Weeske). Źródłosłów ten, z racji jego staropruskości, należałoby w tym toponimie przywrócić (patrz też: Węzina, gm. Elbląg).
Rzędy Pasłęk 5? Rahnau pruskie? Raniewo (?) Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. oraz zapisy źródłowe. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą pruską.
Sakówko Pasłęk 3 Charlottenhof niemieckie (odimienne) --
Sałkowice Pasłęk 5 Zallenfelde niemieckie Sała
  • Nazwa wsi pochodzi od rzeczki Sały (niem. Zalle), której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Powojenna forma Sałkowice, choć oddaje ten źródłosłów, razi swoją sztucznością i niepoprawnością słowotwórczą (sufiks -(ow)ice tworzy nazwy rodowe - dodawanie go do nazwy rzeki jest co najmniej dziwne).
  • Oprócz tego, istniała w XIV-XVI w. tutaj pruska osada o nazwie tożsamej z nazwą rzeki (1390 Junge Salle, 1402/08 Salle). Niewykluczone, że jest to starsza nazwa tej miejscowości (taką możliwość dopuszcza NMP). Moim zdaniem to wystarczający przyczynek do tego, by uchwalić nazwę tej wsi w formie Sała, bez uprawiania dziwnego słowotwórstwa.
Skolimowo Pasłęk 5 Skollmen pruskie Skolimy 1350 Skolmen, 1448 Scolim. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją oddać wierniej (bez niepotrzebnego sufiksu -owo). Pierwotnie wieś nosiła inną nazwę, również pruską, zapisaną jako Wurgeln (1330); Wargalin, Worgalin (1385). Leyding używa formy Worgalin jako spolszczonej (obocznie do "Skolimowa"), aczkolwiek moim zdaniem najlepiej byłoby oddać oryginał jako Skolimy (ewentualnie Skolim - do Skolimia, w Skolimiu.
Sokółka Pasłęk 3 Sangershausen niemieckie --
Stegny Pasłęk 2 Steegen pruskie -- 1328, 1335 Stegen; 1411-19 Steegin. Nazwa pruska, prawdopodobnie bez związku ze Stegną (woj. pomorskie, pow. nowodworski), której nazwa uchodzi za słowiańską.
Surowe Pasłęk 6 Schönau niemieckie Szonów Kohutek spolszczył n. niem. jako Szonów (być może zaczerpnął tej formy z map lub oparł się na spolszczeniach nazw znanych ze Śląska, skąd pochodził). Chyba lepsze to od nazwy obecnej, ahistorycznej. Formant -ów jest w polskiej toponimii Prus bardzo rzadki, ale czasem się trafia (zwłaszcza w okolicach, gdzie brak przedwojennej ludowej tradycji - por. miejscowości Janów, Lisów koło Elbląga).
Talpity Pasłęk 2 Talpitten pruskie --
  • Obocznie funkcjonuje też forma Tolpity.
  • 1386 Talpotiten, 1388 Talpititen.
Tulno Pasłęk 2 Taulen pruskie? --
Tumpity Pasłęk 2 Tompitten pruskie --
  • 1348 Tumpit, Tumpiten; 1386 Tumpite.
  • Potocznie także: Sokoły. Należy tępić tę formę.
Wakarowo Pasłęk 5 Wackelsdorf niemieckie (hybryda?) Kaukieny Najstarsze zapisy: 1349 Kauken, Kaukeyne; poł. XV w. Kaukeyne, Kaukone; 1427 Kaukonen vel Waycesdorff. Pierwotna nazwa tej miejscowości była więc pruska, prawdopodobnie od rdzenia kauk- "bies, zły duch w religii Prusów". Późniejsza nazwa Wackelsdorf zdaje się być hybrydą, pochodzącą od pruskiej nazwy osobowej Wayke, Waikel (tak według R. Przybytek) i chyba do tej etymologii próbuje nawiązać współczesne spolszczenie Wakarowo, chociaż moim zdaniem niedokładnie. Już bliższy prawdzie zdaje się podawany przez Leydinga wariant Waklewo, ale moim zdaniem najlepiej byłoby chyba nawiązać do nazwy pierwotnej - być może w formie Kaukieny (por. podobną n. m. litewską Kaukėnai [spolszczone Kaukieny], obecne "Jasnoje" na północnym skraju obw. królewieckiego).
Wikrowo Pasłęk 1 Wickerau pruskie -- Pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie: Gemmyten (1327), Gemiten (1335, 39) oraz Wickeraw (1339), Wickarow (1354). Ostatecznie przetrwała ta druga, później spolszczona jako Wikrowo.
Wójtowizna Pasłęk 2 Vogtshof niemieckie --
Zielno Pasłęk 4 Solainen pruskie Solajny
  • 1507 Sellen, 1543 Salewnen. Według Germershausena do tej wsi odnoszą się też zapisy Saloniten (1386, 1402-08), Salunen (1402-08).
  • Powojenne spolszczenie Zielno zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako Solajny i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
Zielonka Pasłęcka Pasłęk 4 Grünhagen niemieckie Gronajny Przed wojną spolszczenie fonetyczne.
Zielony Grąd Pasłęk 3 Schönwiese niemieckie --
Barzyna Rychliki 5 Wiese niemieckie Wizna
  • Zapis pierwotny: 1310 Vysen
  • Istnieje sugestia, że może być to nazwa pruska, związana z pruskim ap. weisīs (łąka - znaczeniowo dokładnie to samo, co niem. Wiese) lub wēisis (owoc). Być może to życzeniowa etymologia, ale daje pretekst do wyzbycia się sztucznie nadanej, niehistorycznej (ergo, mało wartościowej) nazwy Barzyna. Leyding (1946) podaje powojenną spolszczoną formę Wizna. Wydaje mi się ona akceptowalna (porównaj też wieś Wizna w woj. podlaskim [w przeszłości ważny gród], której nazwa jest również posądzana o staropruskie pochodzenie).
Budki Rychliki 2 Bodeck niemieckie --
Buczyniec Rychliki 2 Buchwalde niemieckie --
Dymnik Rychliki 5 Stein niemieckie (zepsute z prus.?) Dymsztyn
  • Pierwotna nazwa - 1280 Dymsteines, 1280 Dymsteyne, 1400 Dynsteyn.
  • Nazwa pierwotna niewątpliwie pruskiego pochodzenia (rekonst. *Dimst-ein-), powojenna polska nazwa wyraźnie do niej nawiązuje, jednak w moim odczuciu niedokładnie. Należałoby zmienić tak, aby lepiej oddawała niepolski, staropruski charakter tej nazwy (sufiks -nik jest tu nie na miejscu). Leyding (1946) używał formy Dymicin, aczkolwiek bardziej systematycznym spolszczeniem byłoby *Dymsztyn (końcówka -sztyn daje poczucie niemieckości, jednak niejednokrotnie pojawia się również w nazwach pruskiego pochodzenia - por. Knoksztyn, Kalksztyn, Dźwiersztyny).
Dziśnity Rychliki 2 Dosnitten pruskie -- Pierwotnie *Disenītai (por. Dziśnity, gm. Małdyty).
Gołutowo Rychliki 5 Güntersdorf niemieckie Gołtowity Pierwotna nazwa pruska: 1364 Goltawit, Gultewite, Goltwyten. Obecne spolszczenie oddaje ją w sposób zniekształcony.
Grądowy Młyn Rychliki 2 Grundmühle niemieckie --
Jankowo Rychliki 1 Jankendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jelonki Rychliki 2 Hirschfeld niemieckie -- Koło wsi znajduje się pochylnia Jelenie. Nazwa pochylni utrwala używany krótko po wojnie wariant polskiej nazwy tej wsi.
Kiersity Rychliki 2 Kerschitten pruskie -- 1303 Kersiten, Kirsiten
Krupin Rychliki 2 Krapen pruskie -- 1321 Craupeyne; 1323 Craupin, Craupeyn
Kwietniewo Rychliki 2 Königlich Blumenau niemieckie -- Nazwa w latach 1931-45: Königsblumenau
Lepno Rychliki 5? Löpen pruskie Lepkajmy
  • Chociaż forma "Lepno" spolszcza niem. Löpen, chyba bardziej rozsądnym wyjściem byłoby odwołanie się do starszej, niezepsutej pruskiej formy tej nazwy - Lepekaym (zapisane ok. 1400), co można by było spolszczyć jako Lepkajmy (a może Lipkajmy - wg Gerullisa nazwa wywodzi się od prus. Leipa; Līpa - lipa).
  • Wieś nosiła pierwotnie inną, oboczną nazwę pruską, zapisaną jako Waitegarben, Waitigarb (1364). Niektórzy jednak odnoszą te zapisy do (nieistniejącej dziś) wsi Wójtowa Góra (niem. Petersdorf), położonej w tej samej gminie, kilka kilometrów na zachód od Lepna. Sądząc po nazwie tej zanikłej dziś wsi (będącej tłumaczeniem tej n. prus. na polski), KUNM raczej przyjęła taką identyfikację.
Liszki Rychliki 5 Leisten pruskie Delisty 1427 Delisten, 1448 Dalisten, 1539 Leiste. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna forma Liszki oddaje ją bardzo niedokładnie (trochę bliższa, acz wciąż niedokładna jest Leydingowa forma Listwy). Chyba najlepiej byłoby wprowadzić formę nawiązującą do najpierwotniejszych zapisów, nieskażonych niemieckim wpływem.
Marwica Rychliki 1? Marwitz słowiańskie? --
  • Dawniej dwie wsie: Marwica Wielka i Mała
  • 1303 Marewicz, 1427 Marwitcz. Nazwa słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia (pierwszy właściciel wsi nazywał się Albert Starepiwo, co wskazuje na słowiańską proweniencję wsi). Przyjętą po wojnie formę Marwica można więc uznać za rekonstrukcję pierwotnego kształtu nazwy.
Mokajny Rychliki 2 Storchnest niemieckie (Mokajmy)
  • Do 2005 oficjalnie: Mokajmy.
  • Pierwotnie nazwa pruska: Mokaym (1355). Poprawniejsza etymologicznie wydaje się więc urzędowa forma Mokajmy, ostatecznie zniekształcona do postaci Mokajny (czy warto jednak cofać tak drobną zmianę? Człony -kajmy i -kajny nierzadko mieszały się).
Powodowo Rychliki 5 Powunden pruskie Powądy 1285 Powunden, 1299 Powiden. Nazwa pruska, po wojnie spolszczona niedokładnie, z adideacją i nieetymologicznym dodatkiem przedrostka -owo. Forma taka byłaby do przyjęcia, gdyby wynikała z tradycji. Jednak w obliczu braku przedwojennej polskiej tradycji dla tej miejscowości, ten staropruski toponim należało spolszczyć w możliwie najbliższy oryginałowi sposób - jako Powądy lub Powundy.
Protowo Rychliki 2 Prothen pruskie -- 1287 Porotowe, 1437 Protheyn. Nazwa pruska, w zapisach widać wahania między sufiksem -aw-, a -ain-. Przyjęta po wojnie forma polska Protowo nawiązuje do najstarszego zapisu nazwy. Gdyby oprzeć się na postaci nowszej, można by spolszczyć tę nazwę jako Protajny (por. wieś Protajny pod Dzierzgonią).
Rejsyty Rychliki 2 Rossitten pruskie -- 1329 Reysitein, 1347 Reisethin
Rychliki Rychliki 2 Reichenbach niemieckie -- Nazwa powojenna nawiązuję do takich spolszczeń jak Rychnowo dla Reichenau, gdzie niemiecki rdzeń Reich- adideowany jest do polskiego przymiotnika rychły.
Sójki Rychliki 5 Köxten pruskie Kiekszty
  • Obocznie niem. Kögsten, Kägsten (końcówka XVIII w.).
  • 1303 Keexten, 1313 Kextin, 1437 Kexten, 1441 Kixsteyn. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. Sójki jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. kekštė - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi bukkawarni). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
Śliwica Rychliki 5 Nahmgeist pruskie Namieść
  • Do 2005 oficjalnie Śliwice. Taka forma bywa używana do dziś.
  • Nazwa Nahmgeist uchodzi za pruską. Chyba z powodu nieprzejrzystej etymologii i niejasnego znaczenia odstąpiono po wojnie od jej spolszczenia i ochrzczono wieś ahistoryczną, przypadkową nazwą Śliwice. Wydaje mi się jednak, że oryginał można by spolszczyć w formie Namieść. Może to i wydumana forma, ale przynajmniej w jakiś sposób nawiązuje brzmieniowo do pruskiego oryginału.
Święty Gaj Rychliki 2 Heiligenwalde niemieckie --
  • Nazwa miejscowości odwołuje się do istniejącego nieopodal świętego gaju - miejsca kultu Prusów, uważanego za przypuszczalne miejsce śmierci Św. Wojciecha.
  • Na mapie H. Bertrama Das Weichseldelta um das Jahr 1300, będącej próbą rekonstrukcji geografii delty Wisły w XIII-XIV w., wieś ta jest podpisana jako Crinichen. Jest to z pewnością nazwa pruska (nazwa owego świętego gaju?), jednak nie udało mi się ustalić źródła tego zapisu. Potrzebne są dalsze badania, co do tej nazwy.
Świdy Rychliki 2 Schweide pruskie -- 1287 Swyden, 1419 Sweyden.
Topolno Wielkie Rychliki 3 Groß Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Małe (gm. Markusy).
Wopity Rychliki 2 Opitten pruskie -- 1350 Wopitigen, 1375 Wopitten.
Wysoka Rychliki 2 Hohendorf niemieckie --
Bogdaniec Tolkmicko 5 Hohenhaff niemieckie Wysoka Według powojennych ustaleń KUNM, miejscowość miała nazywać się Wysoka (co jest tłumaczeniem pierwszego członu nazwy niem.), jednak "zwyciężyła" używana potocznie przez osadników nazwa "Bogdaniec" (pierwotnie odnosiła się ona do położonego nieopodal Suchacza). Nazwa ta jest tworem o zabarwieniu "patriotycznym" (odwołanie do Zbyszka z Bogdańca - bohatera Krzyżaków). Tego typu zideologizowanych nazw należałoby unikać.
Brzezina Tolkmicko 2 Birkau niemieckie -- Wieś założona w lesie o nazwie Dinau. Czy jest to nazwa pochodzenia pruskiego?
Chojnowo Tolkmicko 6 Konradswalde niemieckie Koniecwałd
Janówek Tolkmicko 2 Hansdorf niemieckie --
Kadyny Tolkmicko 1 Cadinen pruskie -- 1255 Terra Kadinensi, 1324 Kudyn, 1354 Kudien. Nazwa pruska.
Kamionek Wielki Tolkmicko 4 Groß Steinort niemieckie Sztynort
  • W przedwojennych dokumentach polską nazwę wsi podaje się jako Sztynort (Wielki) lub Stejnort (Wielki), czasem bez dookreślenia. Jako, że wieś Kamionek Mały (Klein Steinort) dawno już nie istnieje, dookreślenie można pominąć (ryzyko pomyłki ze Sztynortem w powiecie węgoborskim chyba nie istnieje).
  • Osada Kamienica Elbląska wydzielona z Kamionka Wielkiego. W obrębie tego nowego tworu administracyjnego znalazł się dawny folwark Witowo (niem. Hopehill), którego nietypowa, angielska nazwa została nadana przez osiadłego tutaj angielskiego kupca. Nazwa ta pokutowała jeszcze długo po wojnie jako "Wzgórze Nadziei" lub "Góra Nadziei" (a także pod swoją oryginalną nazwą) wśród miejscowych, nadana urzędowo nazwa "Witowo" nigdy się nie przyjęła.
Kikoły Tolkmicko 2 Kickelhof niemieckie --
  • Nazwa często błędnie cytowana jako "Kikoty" (m.in. na Wikipedii i Mapach Google).
  • W użyciu również nazwa Lipnik, nawiązująca do pewnego obszaru wsi, zwanego dawniej po niemiecku Die Fünf Linden (Pięć Lip). Dawniej znajdowała się w tym miejscu kapliczka św. Jakuba, otoczona pięcioma wielkimi lipami.
Łęcze Tolkmicko 1 Lenzen pruskie -- 1268 Landesen, 1298 Lentzen, 1312 Landesan. Nazwa pochodzenia pruskiego. Jest to jedna z najstarszych miejscowości w regionie. Wieś ta, a także obszar wokół niej, jest znana w historiografii pod zlatynizowaną nazwą Lanzania.
Nadbrzeże-Połoniny Tolkmicko 3 Reimannsfelde niemieckie (Nadbrzeże) Po wojnie majątek Reimannsfelde sztucznie podzielono na dwie części (nazwane Nadbrzeże i Połoniny). Chyba przydałoby się przywrócić jedność tej miejscowości i usunąć z mapy kłopotliwą nazwę "Połoniny" (zapewne "przywiezioną" tu przez powojennych osadników), która godzi w miejscową toponimię - odnosi się bowiem do gwarowego, południowopolskiego słowa "połonina", które jest zapożyczeniem wschodniosłowiańskim i na tych terenach nie miało prawa być znane.
Nowinka Tolkmicko 4 Neuendorf-Kämmereidorf niemieckie Nowa Wieś Max Bär w swoim dziele Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen... podaje dawną nazwę Bandejen dla wsi Neuendorf Höhe (ob. Nowina w gm. Elbląg, p.). Możliwe jednak, że w rzeczywistości chodziło mu o tę wieś, gdyż znajduje się ona w pobliżu dawnej pruskiej osady, zaświadczonej jako Bandeynen (1351), Bandayn (1418) - z opisów historycznych wynika, że wieś znajdowała się pomiędzy Tolkmickiem a Pogrodziem, co mniej więcej odpowiada położeniu dzisiejszej Nowinki (przed wojną Nowa Wieś). Niemniej, bezpośrednia identyfikacja tych zapisów z obecnie istniejącą wsią jest co najmniej wątpliwa.
Ostrogóra Tolkmicko 2 Scharffenberg niemieckie -- Nieoficjalnie Ostrobrzeg.
Pagórki Tolkmicko 6 Rehberg niemieckie Rebark Zapis Rhebarg (1682) najprawdopodobnie oddaje formę spolszczoną Rebark - taką interpretację przyjmują B. Czopek-Kopciuch i autorzy NMP. Warto więc chyba przywrócić tę autentyczną siedemnastowieczną ludową formę.
Pęklewo Tolkmicko 2 Panklau pruskie -- W XV w. Banklauke. Pierwotnie więc nazwa pruska z członem -lauks. Na tej podstawie można było tę nazwę spolszczyć jako Pękławki, niemniej człon prus. szybko uległ zniekształceniu do postaci -lau, toteż forma Pęklewo (wg autorów NMP u podstaw nazwy leży spruszczona pol. n. niem. Pęk, Pąk - niezbyt przekonuje mnie jednak ta interpretacja) również jest do przyjęcia.
Pogrodzie Tolkmicko 4~5 Neukirch niemieckie Pogardzice lub Pogardyty Część przedwojennych źródeł (począwszy od Ceynowy) podaje przedwojenną polską nazwę tej wsi jako Nowa Cerkiew. Niemniej, jest to raczej forma sztuczna, stworzona per analogiam do innych tak spolszczonych wsi o tej nazwie (np. Nowej Cerkwi w pow. nowodworskim), a nie rzeczywiście używane spolszczenie. Tymczasem, ta stara wieś posiadała starszą, pruską nazwę, zapisaną jako Pogardichen (1305). Ustalona przez KUNM forma Pogrodzie wyraźnie próbuje nawiązać do tej formy, jest to jednak nawiązanie bardzo luźne, zacierające pruski źródłosłów nazwy, a nie poprawne spolszczenie. Bliższe prawdy byłoby ustalenie formy typu Pogardyty lub Pogardzice (istnieje nawet sugestia [p. "Nazwy Miejscowe Polski" pod red. Rymuta], że nazwa ta, interpretowana jako Pogrodzice~Pogardzice jest słowiańską nazwą rodową od po- + gród. Etymologia raczej życzeniowa, ale samą formę Pogardzice można wziąć pod uwagę jako rozsądną polonizację formy pruskiej). Oprócz tego, SGKP (tom II s. 338) cytuje dawną nazwę wsi, pół-spolszczając ją jako Pogardisze, co można by "sprostować" na Pogardzice.
Przybyłowo Tolkmicko 3 Dünhofen (dolno)niemieckie --
Suchacz Tolkmicko 4~5 Succase pruskie Zukasy Nazwa Succase jest niewątpliwie pochodzenia pruskiego (od zuks - ryba, co do przyrostka por. Wilkasy). Powojenna nazwa "Suchacz" odzwierciedla tę nazwę, jednak dość niedokładnie, do tego z wyraźną adideacją. Myślę, że można byłoby ten toponim oddać wierniej, w formie która w pełni odzwierciedlałaby jego pruskie pochodzenie, np. Zukasy. Dodatkowo, w dziewiętnastowiecznych zapiskach Ceynowy pojawia się skaszubszczona forma Zôkazé (jakby "Zakazy"), prawdopodobnie stworzona przez niego. Proponowaną tutaj formę Zukasy można uznać za korektę tej formy.
Święty Kamień Tolkmicko 3 Wieck niemieckie -- Powojenna nazwa Święty Kamień jest chrztem nazewniczym, pochodzącym od położonego nieopodal osady świętego kamienia Prusów - wielkiego głazu narzutowego, uważanego za wyznacznik granicy między Warmią a Pogezanią.
Wodynia Tolkmicko 5 Klakendorf prawdop. niemieckie Kławki Nazwa wywodzi się od imienia Klauke, które jest zdrobnieniem imienia Klaus, ale równie dobrze może też być imieniem pruskim. Wydawałoby się rozsądne spolszczenie nazwy jako Kławki (por. wieś Kławki, gm. Stare Pole), zwłaszcza że przyjęta przez KUNM forma "Wodynia" razi sztucznością.

Powiat braniewski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Braniewo Braniewo (miasto) 1 Braunsberg niemieckie? --
  • Dawniej też: Brunsberga, Brunsberk.
  • Polska forma Braniewo (< *Bruniewo? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant Broniewo - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia Brunsberga, pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy Brunsberga i Braniewo były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant Braniewo, gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
  • Nazwa niemiecka Braunsberg (dawniej też Brunsberg, w miejscowej gwarze: Brûnsbarg, w 1249 Brusebergue), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
Frombork Frombork 1 Frauenburg niemieckie --
  • Dawniej też: Narzyce (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego na rzyce "na rzece" lub od nazwy rzeki Narusy [niem. Nartz, por. też zapis Naritz z 1629], płynącej nieopodal grodu).
  • W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem Civitas Varmiensis ("miasto warmijskie") lub Varmia (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
Pieniężno Pieniężno 6 Mehlsack pruskie Melzak
  • 1282 Melzak, 1312 Malcekuke. Nazwa niewątpliwie pruskiego pochodzenia (nowoprus. Malsakuks), chociaż z czasem adideowana do niem. Mehlsack "wór z mąką", co dało początek wielu fantazyjnym legendom o powstaniu miasta. Ta ludowa etymologia jest też upamiętniona w herbie miasta.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej i istnienia autentycznego, starego spolszczenia Melzak, powojenna Komisja Ustalania Nazw Miejscowości zarządziła postanowiła zastąpić ją sztucznym nowotworem Pieniężno. Jest to nazwa pamiątkowa, upamiętniająca postać Seweryna Pieniężnego (1890-1940) - polskiego działacza na Warmii, wydawcy przewojennej "Gazety Olsztyńskiej".
  • Z Melzakiem (lub jego okolicami) również wiążę się inną nazwę pruską: 1288 Wewa, 1292 Wewe. Był to gród Prusów, który prawdopodobnie stał na miejscu obecnego miasta.
  • Krótko po wojnie proponowano dla miasta następujące nazwy: Mąkowory (nawiązanie do ludowej etymologii nazwy niemieckiej, utrwalonej w herbie miasta) oraz Wewno (neologizm nawiązujący do wyżej wspomnianej nazwy Wewa). Ostatecznie jednak zdecydowano się na chrzest "Pieniężno" (jest to chyba najpóźniej uchwalony z tego typu chrztów).
Bemowizna Braniewo 3 Böhmenhöfen niemieckie --
Bobrowiec Braniewo 5 Kleine Amtsmühle niemieckie Biebrzański Młyn Istniała oboczna n. niem. Bewermühl, której pierwszy człon odwołuje się do nazwy rzeki Biebrzy (niem. Behwer, nie mylić z Biebrzą - dopływem Narwi), nad którą leży osada. Nazwa ta ma pochodzenie staropruskie i należałoby odzwierciedlić w nazwie polskiej ten źródłosłów - obecna nazwa Bobrowiec czyni to niedokładnie.
Brzeszczyny Braniewo 5 Schwillgarben pruskie Świgarby
  • 1579 Schwirgayn. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej, po wojnie nadano tej miejscowości zupełnie nową nazwę Brzeszczyny, upamiętniającą Jana Brzeszczyńskiego (1873-1946), polskiego działacza oświatowego na Warmii. Zamiast tej sztucznej pamiątkowej nazwy, proponuję adaptację nazwy oryginalnej jako Świgarby, opierając się na propozycji Leydinga.
Cielętnik Braniewo 2 Kälberhaus niemieckie --
Dąbrowa Braniewo 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Działy Braniewo 3 Albertshof niemieckie --
Elżbiecin Braniewo 2 Lisettenhof niemieckie --
Garbina Braniewo 5 Willenberg niemieckie Wielbórz Chociaż nie ma przedwojennej tradycji dla tej miejscowości, pierwsi powojenni osadnicy nazywali tę wieś mianem Wielbórz (naturalne przyswojenie nazwy niemieckiej) i nazwa ta była w nieoficjalnym użyciu co najmniej do późnych lat 60 XX wieku. Już przez samo to należałoby tę nazwę uszanować i uznać jej wyższość nad urzędowym nowotworem Garbina.
Glinka Braniewo 3 Hermannshof niemieckie --
Goleszewo Braniewo 5 Wilhelmshof niemieckie Wilamowo U Leydinga: Wilamowo. Forma ta jest nawiązaniem do nazwy pierwotnej, a ponadto pozwala na pozbycie się pseudosłowiańskiego chrztu "Goleszewo".
Grodzie Braniewo 3 Bahnhof Vogelsang niemieckie -- Wcześniej osada przystacyjna, należąca do Zakrzewca (Vogelsang), stąd nazwa niemiecka.
Gronowo Braniewo 1 Grunau niemieckie --
Gronówko Braniewo 2 Grunenfeld niemieckie --
Grzechotki Braniewo 3 Rehfeld niemieckie --
  • Do wsi należy też kolonia Sarniki, której nazwa nawiązuje do przedwojennej nazwy Grzechotek (Rehfeld od niem. Reh - sarna). Nie jest mi wiadome, czy osada ta miała przed wojną jakąś własną nazwę (na mapach widnieje jako część Rehfeld).
  • Teren obecnego przejścia granicznego w Grzechotkach znajduje się na terenie dawnej wsi Bilshöfen (powojenna n. pol. Bielsk).
Grzędowo Braniewo 3 Rödersdorf niemieckie --
Jarocin Braniewo 3 Herzogswalde niemieckie --
Józefowo Braniewo 2 Josephsau niemieckie --
Kalina Braniewo 2 Kayling pruskie? --
Kalinówek Braniewo 5 Einigkeit niemieckie Jedność U Leydinga dosłowne tłumaczenie n. niem.
Kiersy Braniewo 5 Kirschdorf niemieckie Wargławki Powojenna polska nazwa Kiersy jest adaptacją fonetyczną pierwszego członu nazwy niemieckiej. Może próbowano doszukać się w nim jakiegoś pruskiego początku (jakoby od kirsnas - czarny?), nie widzę jednak podstaw do takiej interpretacji. Wiadomo jednak, że teren, na którym założono tę miejscowość nosił pruską nazwę Wargelauken (1385) i chyba tę nazwę wypadałoby zaadaptować.
Klejnowo Braniewo 2 Klenau pruskie -- 1280 Cleynou, 1284 Cleynow, 1328 Clenovia
Klejnówko Braniewo 2 Gut Klenau pruskie -- Patrz wyżej: Klejnowo.
Krasnolipie Braniewo 2 Schönlinde niemieckie --
Krzewno Braniewo 3 Hohenwalde niemieckie --
Lipowina Braniewo 4 Lindenau niemieckie Lindenowo Przed wojną adaptacja fonetyczna.
Maciejewo Braniewo 3 Maternhöfen niemieckie --
Marcinkowo Braniewo 1 Mertensdorf niemieckie -- W czasach PRL (kiedy dokładnie?) osada wchłonęła sąsiednią miejscowość Antyki (niem. Anticken), której nazwa ma staropruskie pochodzenie.
Mikołajewo Braniewo 3 Blumberg niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do imienia odbiorcy nadania tej wsi w 1348 r.
Młoteczno Braniewo 2 Hammersdorf niemieckie --
Nowa Pasłęka Braniewo 4 Neu Passarge pruskie Nowa Pasaria Patrz niżej.
Stara Pasłęka Braniewo 4 Alt Passarge pruskie Stara Pasaria Obowiązująca forma nazwy rzeki Pasłęki jest sztuczna, książkowa. Powołał ją do istnienia któryś dziewiętnastowieczny badacz onomastyki (być może Zarański?), jednak jest ona kompletnie niezgodna z pruskim oryginałem (por. zapisy: 1251 Passaria, 1252 Passerie, 1374 Posary, Posarye, znane też są formy bez nagłosowego Pa-: 1251 Seria, 1289 Sery), a także z ludową tradycją polskich Warmiaków (ci nazywali ją Pasarią - gw. Pasaryi̯o, Leyding zaświadcza też "Posarga"). Niewykluczone, że forma ta powstała z błędnej identyfikacji zapisów źródłowych typu flumen Passaluc (1243), które w rzeczywistości odnoszą się do przepływającej przez Pasłęk rzeki Wąski. Formy Pasłęka nie da się więc obronić - jest to twór wyrosły na czyjejś fantazji lub nieporozumieniu. Dlatego też lepiej będzie, zarówno dla pamięci o pruskiej etymologii (rekonst. Paserrija, Serrija), jak i polskiej tradycji (tej ludowej, nie "książkowej") zmienić nazwę zarówno rzeki, jak i pochodzących od niej osad na Pasaria.
Pęciszewo Braniewo 3 Waltersdorf niemieckie --
Podgórze Braniewo 4 Huntenberg niemieckie Huntembark Co prawda, forma Podgórze jest poprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, ale w dokumentach siedemnastowiecznych znana jest forma spolszczona Huntembark.
Podleśne Braniewo 2 Vorderwalde niemieckie --
Prątnik Braniewo 3 Marienfelde niemieckie --
Prętki Braniewo 3 Marienhöhe niemieckie --
Rodowo Braniewo 2 Radau pruskie --
  • 1372, 1409 Rodow; 1419 Roddaw
  • W pobliżu tej wsi źródło ma rzeka o nazwie Gołuba - nie znalazłem jednak uzasadnienia historycznego dla takiej nazwy tej rzeki (jej przedwojenna nazwa niem. to Schwitze - zapewne pruska). Nie jestem do końca pewien genezy tej nazwy (nie wprowadziła jej KUNM - ta nigdy nie wydała odpowiedniego rozporządzenia dot. tej rzeki), zgaduję iż może być ona przejęciem jakiejś sztucznej rosyjskiej nazwy typu "Голубая". Nie udało mi się jednak ustalić, jak rzeka ta nazywa się po rosyjskiej stronie. Tak czy inaczej, jej właściwszą nazwą jest Świca (taką formę zresztą notuje Leyding) i takiej nazwy należałoby używać.
Rogity Braniewo 1~2 Regitten pruskie --
  • 1291 Rogiten, 1348 Rogitten, 1374 Rogite.
  • Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie Regity (taka forma widnieje też w PRNG jako wariant), ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopi kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
Różaniec Braniewo 2 Rosenort niemieckie --
Rudłowo Braniewo 2 Rodelshöfen niemieckie -- Pierwotnie niem. Rudolfshof (1374 Rudolfishove).
Rusy Braniewo 1~2 Rossen pruskie --
  • 1251 Russe; 1280, 1284 Russin, 1285 Russen.
  • Podobnie jak w przypadku wsi Rogity (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę Rosy. Niemniej, forma Rusy jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
  • Nazwa wariantywna wg PRNG: Rosiny. Raczej unikałbym tej formy.
Siedlisko Braniewo 3 Einsiedel niemieckie -- Pierwszy zapis zlatynizowany: 1341 Heremite. Na tej podstawie można było ustalić n. pol. jako "Pustelnia", niemniej brak takiej tradycji.
Stępień Braniewo 5 Stangendorf niemieckie Stęgnowo U Leydinga Stęgnowo, co jest spolszczeniem n. niem. Taki wariant wydaje się być lepszy od nieuzasadnionej nazwy obecnej.
Strubiny Braniewo 2 Strauben pruskie? -- Potrzebne informacje hist. i etym., co do pochodzenia nazwy wsi. Czy mamy do czynienia z nazwą pruską?
Szyleny Braniewo 2 Schillgehnen pruskie -- 1279 Syrien, 1282 Syryene, 1298 Schilien, 1305 Schyligen.
Świętochowo Braniewo 5 Sonnenstuhl niemieckie (tłum. z prus.) Sąkrześle Niemiecka nazwa miejscowości Sonnenstuhl jest dosłowną kalką pierwotnej nazwy pruskiej, zaświadczonej jako Sawliskresil (1423), rekonst. *Saulis-Krēslan, dosł. "krzesło Słońca". Nazwa ta wskazuje dość wyraźne na święte miejsce Prusów, związane z ich kultem solarnym. Ustalona po wojnie forma Świętochowo, choć oddaje "święty" charakter miejsca, jednak nijak nie odpowiada nazwie pruskiej i zaciera jej źródłosłów, ahistorycznie ją zesłowiańszczając. Autor proponuje własne spolszczenie fonetyczne nazwy oryginalnej (być może nieco wydumane, ale oddające pruski charakter nazwy).
Ujście Braniewo 3 Pfahlbude niemieckie --
Ułowo Braniewo 3 Auhof niemieckie -- 1374 Owe, 1399 Owenhofe. Miejscowość powstała w okolicy o nazwie Aue (pol. powoj. Błonie), od której wzięła swą oryginalną nazwę. Raczej niemieckie.
Wielewo Braniewo 2 Fehlau pruskie -- 1260, 1266 Veylow; 1288 Velowe.
Wikielec Braniewo 2 Wecklitzmühle niemieckie (nazwiskowe?) --
Wilki Braniewo 1 Birkenau niemieckie -- Nazwę polską Wilki dla tej miejscowości podaje już SGKP. Skąd to? Może jakaś starsza nazwa pruska (prus. wilks = wilk)? Potrzebna dokumentacja.
Wola Lipowska Braniewo 3 Breitlinde niemieckie -- Powojenna nazwa Wola Lipowska zdaje się pochodzić od pobliskiej Lipowiny (p. wyżej), której historyczna nazwa to Lindenowo. Brak jednak tradycji dla formy "Wola Lindenowska". U Leydinga pojawia się bardziej "neutralna" nazwa Podlipie.
Zakrzewiec Braniewo 3 Vogelsang niemieckie --
Zawierz Braniewo 2 Zagern pruskie --
  • 1288 Zawer, Czawern; 1311 Sawers, 1361 Sawr, 1371 Zawir. Nazwa pochodzenia pruskiego. W formie zniemczonej nieregularne w > g. Przyjęta po wojnie forma polska opiera się na pruskim oryginale.
  • Pierwsza wzmianka na temat wsi jest anonimowa (1280 bona Dominorum Canonicorum), wspomina jedynie o "dobrach kanoników".
Zgoda Braniewo 3 Gerlachsdorf niemieckie --
Żelazna Góra Braniewo 2 Eisenberg niemieckie --
Baranówka Frombork 5 Schafsberg niemieckie (tłum. z prus.?) Owin Obok nazwy oficjalnej pojawia się w XIV w. wariant Ouwe (1366), Owen (1387). Prawdopodobnie jest to nazwa pochodzenia pruskiego (prus. awwins - baran), być może stanowiąca podstawę nazwy niemieckiej. Chyba warto byłoby adaptować tę nazwę fonetycznie, nawet jeżeli nazwa Baranówka w miarę oddaje jej znaczenie.
Biedkowo Frombork 2~3 Betkendorf niemieckie (imienne) --
Bogdany Frombork 3 Sonnenberg niemieckie --
  • Powojenna nazwa Bogdany, nadana przez KUNM, nawiązuje do nazwiska rodziny Bogdańskich - Polaków, zamieszkujących wieś Sonnenberg w XVII w. (p. W. Kętrzyński "O ludności polskiej..." s. 564, 581). Przy czym, Kętrzyński nie precyzuje położenia tej miejscowości, więc nie można z pewnością stwierdzić, czy chodzi akurat o ten Sonnenberg (jest to jednak prawdopodobne, gdyż chodzi o miejscowość na Warmii).
  • Czy nazwa niem. ("słoneczna góra") wskazuje na jakieś miejsce kultu solarnego Prusów?
Drewnowo Frombork 2 Drewsdorf niemieckie -- Powojenna nazwa polska nawiązuje do niemieckiej jedynie fonetycznie. Drewes jest bowiem niemieckim zdrobnieniem od Andrzeja (zresztą, wieś pierwotnie nazywała się Andresdorf [1304], co jest poświadczone).
Jędrychowo Frombork 2 Heinrichsdorf niemieckie --
Krzyżewo Frombork 2 Kreuzdorf niemieckie -- Pierwotnie Krebsdorf, od XIX w. zmienione w Kreuzdorf. Nazwa obecna jest kalką nazwy późniejszej.
Krzywiec Frombork 5 Dittersdorf niemieckie Woziny Pierwotna n. pruska: Woysien (1297), Wosgein (1298), pochodzi od prus. wuzē "koza". Jest ona ponowiona od pobliskiego lasu (dziś zwanego Kozi Borek), którego nowożytna niemiecka nazwa to Koßwald (hybryda od pol. koza + niem. Wald "las"), co sugeruje, że tej starożytnej nazwie pruskiej odpowiadała niegdyś jakaś n. polska z rdzeniem Koz-, niestety niezachowana w źródłach. KUNM nie wziąwszy pod uwagę tych faktów, nadała wsi nową nazwę Krzywiec, nawiązującą do przepływającej przez wieś rzeki Krzywianki (niem. Krumm Bach). Należało jednak nawiązać do pruskiego oryginału, co czynię.
Narusa Frombork 1 Narz pruskie (hydronimiczne) -- W SGKP jako: Narty (w treści hasła także Narusz), jednak samą rzekę (od której miejscowość wzięła swą nazwę) ten sam słownik nazywa Narusą, zgodnie z polskojęzyczną tradycją (por. też dok. 1251 Nerusse, 1287 Narossa, 1318 Narussa) i taka postać wydaje się być poprawniejsza.
Nowiny Frombork 2~5 Neufeld niemieckie -- Większość dzisiejszej wsi Nowiny to w rzeczywistości dawna wieś Kilie (niem. Kilienhof, 1304 Kilien, Leyding notuje też wariant Kibiten) o staropruskich korzeniach. Szkoda, że miejscowości połączono pod wspólną nazwą Nowiny, usuwając tym samym z mapy nazwę o pruskim pochodzenia. Może warto by przywrócić wsi Kilie jednostkowość i odróżniać ją od Nowin?
Ronin Frombork 2 Rahnenfeld niemieckie --
  • Do 2006 roku oficjalnie Ronina.
  • 1310 Ronenveld. Według autorów NMP nazwa niemiecka (od Run(n), Ron(n) "nacięcie, karb, przekop, parów"). Nazwa powojenna w jakiś sposób luźno oddaje brzmienie oryginału.
Wierzno Wielkie Frombork 6 Groß Rautenberg niemieckie Ruciany Wielkie
  • U Sieniawskiego: Ruciany Wielkie, podobnie też u Leydinga - Rucianka Wielka. Mamy tu więc do czynienia z historycznym (choć chyba niekoniecznie ludowym?) spolszczeniem. Nazwa obecna nie ma uzasadnienia. Nazwę Rucianka ostatecznie przeniesiono na sąsiednią wieś, położoną w obecnej gm. Młynary (p. wyżej).
  • Teoretycznie można pominąć człon Wielkie, jako że wieś Wierzno Małe (niem. Klein Rautenberg) obecnie nie istnieje.
Bartki Lelkowo 1 Bartken polskie? --
Bieńkowo Lelkowo 2 Bönkenwalde niemieckie --
Dębowiec Lelkowo 2 Eichholz niemieckie --
Giedawy Lelkowo 2 Gehdau pruskie --
  • Dawniej dwie wsi: Königlich Gehdau (królewskie) i Köllmisch Gehdau (chełmińskie, tj. wieś lokowana na prawie chełmińskim).
  • 1258 Geydowe, 1288, 1299 Geydaw.
Głębock Lelkowo 2 Tiefensee niemieckie --
Grabowiec Lelkowo 3 Schönwalde niemieckie --
Jachowo Lelkowo 3 Hanswalde niemieckie --
Jarzeń Lelkowo 2 Arnstein niemieckie -- Powojenna n. polska zdaje się luźno opierać na brzmieniu n. niem.
Jarzeński Młyn Lelkowo 2 Arnsteiner Mühle niemieckie --
Kildajny Lelkowo 2 Kildehnen pruskie -- U Kohutka: Kildeny. Forma raczej "mechanicznie" spolszczona, oparta na niemieckim. Raczej nie na tyle wartościowa, żeby zmieniać nazwę obecną.
Krzekotki Lelkowo 5 Klein Hasselberg niemieckie Haslewko U Leydinga: Haslewko (obocznie do n. obecnej), spolszczenie fonetyczne n. niem.
Krzekoty Lelkowo 5 Groß Hasselberg niemieckie Haslewo Co prawda, Leyding nie podaje nazwy Haslewo dla tej wsi, jednak istnienie nazwy Haslewko dla sąsiedniej wsi Klein Hasselberg niejako predestynuje istnienie takiej nazwy.
Kwiatkowo Lelkowo 2 Blumstein niemieckie --
Lelkowo Lelkowo 3 Lichtenfeld niemieckie --
Lutkowo Lelkowo 2 Lüdtkenfürst niemieckie --
Mędrzyki Lelkowo 5 Lauterbach hybryda? Ławta
  • Niemiecka nazwa osady pochodzi od rzeki Lauterbach, zwaną po polsku Ławtą (nazwa uchwalona przez KUNM). Pochodzenie nazwy tej rzeki nie jest dla mnie zbyt jasne - na pierwszy rzut oka wydaje się być ona nazwą niemiecką, oznaczającą tyle co "głośny potok" lub "czysty potok". Znane są jednak również pruskie toponimy i hydronimy z rdzeniem Laut- (p. Gerullis s. 85 - Lautekaym, Lauwete, Lawte). Fakt, że KUNM uchwaliła tę nazwę w formie Ławta może (choć nie musi) oznaczać, że doszukano się w niej pruskiego początku. Niezależnie jednak od pochodzenia nazwy rzeki, chyba wypadałoby, aby nazwana od niej wieś nazywała się tak samo, zwłaszcza że historycznie nazwa rzeczki i wsi były jednakowe. Twór Mędrzyki nie ma uzasadnienia.
  • Korzystając z okazji, należałoby też sprostować pewną błędną informację, którą podaje Wikipedia, a za nią liczne inne źródła. Ławta (niem. Lauterbach) nie jest tym samym, co Jarft (niem. Jarft) - są to dwie różne rzeki, przy czym Ławta jest południowym dopływem Jarftu (sam Jarft nie przekracza granicy obw. królewieckiego w żadnym miejscu). Powodem nieporozumienia jest prawdopodobnie rosyjskie nazewnictwo, które nadało obu rzekom wspólną, sztuczną nazwę Vituška (Витушка).
Miłaki Lelkowo 5 Müngen pruskie Minie Nazwa podejrzewana o pruskie pochodzenie. Chyba należy przyznać rację postulowanej przez Leydinga formie Minie, która z grubsza oddaje fonetykę oryginału i jest zdecydowanie lepsza od nowej, nieuzasadnionej nazwy Miłaki.
Młyniec Lelkowo 2 Mühlenfeld niemieckie -- PRNG notuje jako wariantową nazwę Mingin, która zdaje się nawiązywać do historycznej nazwy sąsiedniej wsi Miłaki (p. wyżej).
Młynowo Lelkowo 2 Mühlenhof niemieckie --
Nałaby Lelkowo 2 Nallaben pruskie --
  • 1290, 1336 Nalaben. Wieś założona na pruskich polach Arobiten i Keysonis (1290).
  • W PRNG wariant: Giedoły. Nazwa zapewne ponowiona od pobliskich Giedaw (o ile w ogóle odniesienie jej tutaj nie jest błędem po stronie autorów PRNG).
Perwilty Lelkowo 2 Perwilten pruskie -- 1282 Perwilten; 1326, 1333 Prewylten.
Piele Lelkowo 2 Pellen pruskie -- 1374 Pellin, Pelyn.
Przebędowo Lelkowo 1~2 Perbanden pruskie -- Normalnie uznałbym takie spolszczenie za zbyt zniekształcone względem oryginału, ale fakt, że pochodząca stąd rodzina von Perbandtów zwała się po polsku Przebędowscy daje usprawiedliwienie tej formie.
Słup Lelkowo 3? Schlepstein niemieckie --
  • Według autorów NMP, oryginalna n. wsi jest niemiecka (już w 1493 notowana jako Schlepstein), od śrdniem. slipstên (współcz. niem. Schleifstein) "osełka, kamień szlifierski". Co prawda, niemiecki portal bildarchiv-ostpreussen.de, który swoje informacje o miejscowościach i ich nazwach opiera podobno na pracy D. Langego "Geographisches Ortsregister Ostpreußen" (2005, nie dysponuję tym tytułem), przytacza dla tej wsi zapis Schlepstienen z 1785 roku. Zapis ten, o ile jest autentyczny, mógłby wskazywać na pruskie pochodzenie tego toponimu (końcówka -ienen jest typowa dla zniemczonych nazw pruskich). Jednak wobec niepewnej wiarygodności źródła (nie natknąłem się na taki zapis nigdzie indziej - nie zna go NMP, za to notuje w podobnym okresie zapis idetyczny z nowożytną niem. nazwą wsi), wolę wstrzymać się od pochopnych wniosków i pozostawić nazwę tej miejscowości "w spokoju" (chyba że ujawnią się jakieś dodatkowe fakty, mogące zdyskredytować niemiecki wywód autorów NMP).
  • Ten sam portal przytacza tu też parę innych, starszych zapisków, m.in. Swilgiten (1411/19), Swulgiten (1423), co jest nazwą niewątpliwie pruską, którą Gerullis umieszcza w komornictwie Cynty (co może odpowiadać położeniu tej wsi). Jednak, z powodu niepewnej wiarygodności portalu w kwestiach nazewniczych i faktu, że nigdy nie spotkałem się z takim utożsamieniem tej nazwy w żadnej innej literaturze, to również i tę rewelację wolę potraktować z pewną dozą dystansu.
Sówki Lelkowo 3 Schönfeld niemieckie --
Szarki Lelkowo 5 Sargen pruskie Sargi 1349 Sarien 1349 Sarginwalde. Nazwa pruska, chyba wypadałoby ją oddać dokładniej - bez adideacji.
Wilknicki Młyn Lelkowo 2 Wilknitter Mühle hybryda (prus. + niem.) --
Wilknity Lelkowo 2 Wilknitt pruskie -- 1304 Wilkini, 1309 Wilkenlauken, 1336 Wylkeniten. Początkowo wahanie prus. sufiksów.
Wola Wilknicka Lelkowo 3 Rosenwalde niemieckie -- Wieś powstała w pruskim polu osadniczym Wylkenithen (1336), które dało początek sąsiedniej wsi Wilknity (p. wyżej). Powojenna nazwa polska wyraźnie nawiązuje do tego faktu. Pierwszym właścicielem wsi (której pierwotna n. niem. to Wunnental - 1336) był Prus o imieniu Prestitunin.
Wołowo Lelkowo 2 Wohlau pruskie? -- 1347 Waldowe (tu?). Według kartoteki NMP, nazwa pruska, chociaż ostateczna niemiecka postać Wohlau mogła powstać pod wpływem polskim.
Wyszkowo Lelkowo 3 Hohenfürst niemieckie --
Zagaje Lelkowo 3 Hasselpusch niemieckie --
Zdrój Lelkowo 3 Schönborn niemieckie --
Białczyn Pieniężno 3 Lilienthal niemieckie --
Bornity Pieniężno 2 Bornitt pruskie -- 1304 Bornyten, Burnite
Borowiec Pieniężno 3 Borwalde niemieckie --
Brzostki Pieniężno 5 Freihagen niemieckie Fryhajny U Leydinga Fryhajny - fonetyczne spolszczenie n. niem. Końcówka -ajny zdaje się nawiązywać do nazw pruskich, niemniej taka cząstka zdarzała się również w spolszczeniach nazw niemieckich z członem -hain, -hagen (por. Grünhagen = Gronajny).
Cieszęta Pieniężno 5 Sonnenfeld niemieckie Szkudyty
  • Do 1996 oficjalnie: Cieszęty (tak ustaliła KUNM).
  • Miejscowość założona na pruskim polu Scudithen (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa Cieszęta jest zupełnie ahistoryczna.
Gajle Pieniężno 2 Gayl pruskie --
Gaudyny Pieniężno 2 Gauden pruskie -- 1324 Gaudyn
Glądy Pieniężno 1 Glanden pruskie -- 1324 Glandin
Glebiska Pieniężno 2 Kleefeld niemieckie --
  • Do 1996 oficjalnie: Glebisko.
  • Pierwotnie: Glewiske, Glebisken (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
Jesionowo Pieniężno 1 Eschenau niemieckie --
Jeziorko Pieniężno 2 Seefeld niemieckie -- Wieś leży w pobliżu niewielkiego jeziorka o staropruskiej nazwie Perkun (1374 Perkune), pochodzenia teonimicznego (świadczącej o istnieniu tu miejsca kultu boga Perkuna). Niemiecka nazwa tego jeziora to Seefelder See, pochodząca od nazwy tej wsi.
Kajnity Pieniężno 5~2 Heistern niemieckie Kajmity
  • Do 1999 oficjalnie: Kajmity
  • Pierwotnie: 1309 Kaymitten (nazwa od samego początku współistniała z niem. Heistern). Po wojnie wprowadzono nazwę Kajmity, dokładnie odzwierciedlającą oryginał, jednak ostatecznie forma ta uległa przekształceniu do postaci Kajnity. Powód zmiany nazwy nie jest mi znany, prawdopodobnie miejscowi używali formy z -n-, niemniej warto byłoby przywrócić postać etymologicznie poprawniejszą (nawet Leyding uważa Kajnity za błąd i poprawia tę formę na Kajmity w erracie).
Kierpajny Małe Pieniężno 2 Klein Körpen pruskie -- Patrz niżej.
Kierpajny Wielkie Pieniężno 2 Groß Körpen pruskie -- 1280 Kirpayn; 1308, 1309 Kirpein.
Kiersiny Pieniężno 2 Kierschienen pruskie --
  • 1284 Kirsin, 1287 Cirsini. Wieś powstała na pruskim polu Possede (1284), podobnie jak wieś Posady (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
  • Nieurzędowo także: Kierszyn (taki wariant podaje PRNG).
Kowale Pieniężno 3 Schönsee niemieckie --
Lechowo Pieniężno 6 Lichtenau niemieckie Lichnowy
  • W źródłach przedwojennych jako Lichnowy, postać Lechowo jest sztuczna, powojenna, nawiązuje do polskiego imienia Lech.
  • Pierwotnie: Peliken (1326) - nazwa pola, na którym powstała wieś (stąd Leydingowa forma Pełki). Z okolicami tej wsi łączy się również pruską n. terenową Colkstitien (1326).
Lubianka Pieniężno 2 Liebenthal niemieckie --
Łajsy Pieniężno 1~2 Layß pruskie --
  • 1304 Laysen, Leyse, Layse.
  • U Chojnackiego co prawda jako Lajzy, ale to chyba jego spolszczenie, a nie coś faktycznie używanego. Do formy obecnej nie można mieć zastrzeżeń.
Łoźnik Pieniężno 5 Lotterfeld niemieckie Pełty Miejscowość założona na pruskim polu Pelten (1325). Po wojnie nazwę Pełty otrzymała raczej niesłusznie miejscowość Steinbotten (patrz niżej Pełty), której nazwa sama w sobie jest pruska (wbrew pozorom, jakie stwarza człon Stein-), podczas gdy pierwotne "Pełty" dostały całkowicie nieuzasadnioną nazwę Łoźnik. Należałoby to sprostować.
Niedbałki Pieniężno 3 Lotterbach niemieckie --
Pajtuny Pieniężno 2~4 Peythunen pruskie (Pejtuny)
  • 1282 Poytun, 1304 Peytune. Wieś powstała na pruskich polach Marim (1282) i Speriti (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
  • Na niektórych przedwojennych mapach - Pejtuny. Jest to jednak raczej "mechaniczne" spolszczenie formy niem., nic wartego korekty.
Pakosze Pieniężno 5? Packhausen niemieckie? Pokusy (?) 1308 Pokusen, 1312 Puchusen. Nazwa uważana za niemiecką (co zgadzałoby się z faktami historycznymi - była to wieś niemiecka, nie pruska), jednak te zapisy historyczne mogą wskazywać na pierwotną formę pruską (za staropruską nazwę tę uważa Sieniawski - jednak jest to bardzo stare opracowanie, w dodatku jego wywody etymologicznie nierzadko bywają nietrafione). Jednak biorąc uwagę brzmienie tych zapisów, może można by się pokusić o dokładniejsze spolszczenie? KUNMowska forma Pakosze to już próba "slawizacji" nazwy - upodobnienia do słow. imienia Pakosz (Pakosław).
Pawły Pieniężno 2 Paulen pruskie -- 1374 Powils, Pewils. Nazwa pruska, być może utworzona od tamtejszej formy imienia Paweł.
Pełty Pieniężno 5 Steinbotten pruskie Stębuty Obecna nazwa nawiązuje do pobliskiego pruskiego pola osadniczego Pelten, które dało początek wsi Łoźnik (p. wyżej) i to właśnie tej wsi należałaby się ta nazwa (choć też nierzadko jedno pole dawało początek kilku wsiom). Za to nazwę Steinbotten (1335 Steinebutten, 1390 Steynbuth), jako staropruską, należałoby zaadaptować do języka polskiego. Wbrew pozorom, nie jest to nazwa niemieckiego, Gerullis przytacza pruską nazwę osobową Steynebuth, gdzie drugi człon zdaje się odwoływać do prus. buttan - dom.
Piotrowiec Pieniężno 4 Peterswalde niemieckie Pietrzwałd W przedwojennych źródłach jako Pietrzwałd, Pietrzywałd.
Pluty Pieniężno 1 Plauten pruskie -- 1325 Pluth. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 Plut - dawne jezioro, dziś bagno zwane Plut lub Wałsz).
Posady Pieniężno 2 Palten pruskie -- Chociaż nazwa wsi Palten jest pochodzenia pruskiego, po wojnie nadano wsi n. Posady, będącej spolszczeniem równie starej nazwy pola Possede (1288), na którym powstała ta wieś. Może to i słuszny ruch, biorąc pod uwagę, że nieopodal znajduje się wieś o bardzo podobnej nazwie Pełty, co zapewne skutkowałoby pomyłkami.
Radziejewo Pieniężno 3 Sonnwalde niemieckie --
Różaniec Pieniężno 2 Rosengarth niemieckie --
Sawity Pieniężno 2~5 Engelswalde niemieckie (Salwity?) Wieś powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie: 1326 Salwiten, Sawyten, Salwylten; 1404 Salwyten. Po wojnie oddano tę nazwę jako Sawity, ale większość zapisów wskazuje jednak na prus. *Salw-it, a więc zapewne słuszniejsza byłaby forma Salwity.
Wojnity Pieniężno 1 Woynitt pruskie -- 1288, 1289 Woyniten.
Wopy Pieniężno 2 Woppen pruskie -- 1325 Wuppe, Wuppen. Nazwa pruska. Przejściowo (XIV w.) oboczna n. niemiecka Hermannsdorf.
Wyrębiska Pieniężno 3 Lichtwalde niemieckie --
Żugienie Pieniężno 5 Sugnienen pruskie Sugniny
  • 1311, 1312, 1315, 1329 Sugenyn.
  • Nie znajduję uzasadnienia dla inicjalnego Ż- (dźwięk ten był ogólnie obcy językowi pruskiemu). Dlatego też postuluję wprowadzenie używanej przez Leydinga formy Sugniny.
Bliżewo Płoskinia 2 Blieshöfen niemieckie --
Chruściel Płoskinia 5 Tiedmannsdorf niemieckie Blizin Leyding podaje oboczną n. niem. Blissings, co spolszcza jako Blizin. Nazwa ta jest prawdopodobnie tożsama z nazwą łąki Plessinges, pojawiającej w dokumencie z 1284. Mamy więc tu do czynienia z prastarą pruską nazwą terenową (objaśnienie niem. z NMP nie ma podstaw). Zastosuję się więc do spolszczenia Leydinga, chociaż być może nagłosowe P- byłoby poprawniejsze.
Czosnowo Płoskinia 2 Knobloch niemieckie --
Dąbrowa Płoskinia 1 Schöndamerau niemieckie (2. człon z pol.) -- Leyding odnosi tu prus. nazwę Raystopelk (1284).
Demity Płoskinia 2 Demuth pruskie -- 1300 Demyta, 1301 Demita, 1346 Demyten
Długobór Płoskinia 2 Langwalde niemieckie -- Wieś znajduje się w pobliżu lasu o staropruskiej nazwie Worajny (1308 Worayne), zwanego po niem. Langwalder Wald.
Giedyle Płoskinia 2 Gedilgen pruskie --
Jarzębiec Płoskinia 3 Schönau niemieckie -- Potocznie też: Jastrzębiec.
Lubnowo Płoskinia 2 Liebenau niemieckie --
Łojewo Płoskinia 5 Lauenhof hybryda (prus. + niem.) Łunowo Pierwotnie Lunow (1323, 1337). Nazwa pochodzenia pruskiego (por. też nieistniejącą dziś już wieś Łunowo [w SGKP Lunawa] w pow. braniewskim), zachowana w pierwszym członie nowszej n. niemieckiej. Powojenna nazwa Łojewo jej nie oddaje.
Łozy Płoskinia 3 Klingenberg niemieckie --
  • Polska nazwa Łozy jest wynikiem (według autorów NMP błędnej) identyfikacji nazwy źródłowej Loysis z tą wsią (dokonanej przez Sieniawskiego). Według autorów NMP nazwa ta w rzeczywistości odnosi się do wsi Łajsy (gm. Pieniężno). Niemniej, z braku innej tradycji, niech tak już zostanie.
  • Wieś nosiła w historii trzy różne nazwy: Klingenberg, Wonnenberg i Lemkenhowe (= -hof), wszystkie pochodzenia niemieckiego.
Pielgrzymowo Płoskinia 1 Pilgramsdorf niemieckie --
  • Oboczna n. niem. Pelmsdorf (XVIII w.), forma skrócona.
  • Wieś powstała na pruskim polu Monetiten (1301). Leyding spolszcza tę pruską nazwę jako Montyty. Z drugiej strony, spolszczenie n. niem. jako Pielgrzymowo znane już przed wojną.
Pierławki Płoskinia 2 Parlack pruskie -- 1320 Pirlauke, Perlauke; 1328 Sperlauken, Perlauken.
Pierzchały Płoskinia 6 Pettelkau pruskie Putylków
  • 1296 Pokilkow, 1297 Pötlickow, 1311 Pottelkow, 1361 Puttilkow.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy i istnienia spolszczonej wersji Putylków (tak u Chojnackiego i na niektórych mapach), po wojnie nadano nową nazwę Pierzchały. Zbrodnia przeciwko pruskiemu nazewnictwu.
Piórkowo Płoskinia 2 Födersdorf niemieckie -- Potoczny wariant: Zaporowo.
Płoskinia Płoskinia 6 Plaßwich niemieckie Plaswik
  • 1301 Plastewiken, Plastwyten; 1232 Plastwyke. Nazwa pochodzenia pruskiego. Mimo istnienia przedwojennego spolszczenia Plaswik (Chojnacki), KUNM nadała miejscowości nową nazwę Płoskinia, może i bliską fonetycznie, ale kompletnie zacierającą pruskie pochodzenie oryginału.
  • Wieś założona na pruskim polu Scolyten (1305).
Podlechy Płoskinia 1 Podlechen pruskie --
  • 1311 Padeluchin, 1367 Padeluchen. Prawdopodobnie nazwa pruska.
  • Wieś powstała na pruskich polach Borwite i Penevelt (1315).
Robuzy Płoskinia 2 Rawusen pruskie -- 1304 Raus, Rabusen; 1314 Rawos. Przybytek rekonstruuje jako prus. *Rabusai lub *Rabuzai, toteż przyjęte przez KUNM spolszczenie (mimo dużych wahań fonetycznych oryginału), wydaje się być etymologicznie poprawne.
Strubno Płoskinia 2 Straubendorf hybryda (prus. + niem.)? -- 1322 Strubendorf, 1374 Strube, 1376 Struben. Prawdopodobnie nazwa hybrydalna prusko-niemiecka, znane również zapisy "czystopruskie", bez sufiksu -dorf. Niemniej, przydałyby się dokładniejsze informacje etymologiczne dla bardziej jednoznacznego osądu.
Stygajny Płoskinia 2 Stigehnen pruskie -- 1290 Stigein, 1308 Scyen, 1344 Stigeynen.
Szalmia Płoskinia 1 Schalmey pruskie --
  • Dawniej też: Salmia.
  • 1287 Salmien, 1289 Schalmia.
Tolkowiec Płoskinia 5 Tolksdorf hybryda (prus. + niem.) Tulity
  • Pierwotnie: 1300 Tuliten. Nowo lokowana wieś miała dwie nazwy niemieckie: Bernhardsdorf (pocz. XIV w.) i Tolksdorf, przy czym ta druga to nazwa hybrydalna (od prus. *Tolk-, *Tulk-, por. Tolkmicko). Ostatecznie przetrwała ta druga.
  • Utworzona po wojnie forma Tolkowiec, chociaż odwołuje się do przedwojennej nazwy hybrydalnej, zachowując jej pruski rdzeń, sama w sobie jest tworem sztucznawym - razi w niej zderzenie pruskiego rdzenia z nadanym arbitralnie słow. sufiksem -owiec. Lepiej chyba byłoby spolszczyć nazwę starszą, jednoznacznie pruską, tak jak czyni to Leyding.
Trąbki Płoskinia 1~2 Klein Tromp pruskie --
  • Dawniej (XIII-XVII w.) Preuschtromp (Trąby Pruskie).
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Baldingis (1284).
  • Co do zapisów dot. nazwy obecnej, patrz niżej Trąby.
Trąby Płoskinia 1~2 Groß Tromp pruskie --
  • Dawniej Deutschtromp (Trąby Niemieckie). Dopiero później dookreślenia Groß, Klein w miejsce starszych Deutsch-, Preusch-.
  • Chojnacki podaje Klein Tromp i Groß Tromp jako Trąby Małe i Wielkie. Niemniej, formy obecne też są "do przyjęcia".
  • 1284 Trumpe, 1355 Trumpa. Nazwa pruska, w pol. przejęta jako Trąby.
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Worelauke (1297).
Wysoka Braniewska Płoskinia 5 Hogendorf niemieckie Stołgity
  • Pierwotnie: Stolgiten (1310). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako Stołgity. Co ciekawe, Leyding konsekwentnie używa tej nazwy również w drugim tomie swojego pracy (dotyczącym nazw fizjograficznych), mimo że został on wydany dopiero w 1959, długo po oficjalnym ustaleniu nazw w regionu (i wspominane tam nazwy miejscowe są na ogół zgodne z ustaleniami). Mogłoby to sugerować, że nazwa ta była jeszcze wtedy w potocznym użyciu.
  • Nazwa niemiecka praktycznie od początku współistnieje z pruską (por. pierwotny zapis zlatynizowany Alta Villa z 1312). KUNM zdecydowała się ostatecznie na tłumaczenie n. niem., chociaż lepiej było podążyć za Leydingiem i ocalić nazwę pruską.
Bardyny Wilczęta 2 Baarden pruskie -- 1282 Bardin, 1323 Bardyn
Bronki Wilczęta 2 Breunken niemieckie -- Wieś powstała na pruskim polu o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal osada Tatarki (p. niżej). Ponieważ przyjęta przez KUNM nazwa Bronki dobrze naśladuje n. niem. (Breunken od niemieckiej n. os. Breunig), uważam że tej drugiej miejscowości (o ahistorycznej nazwie Tatarki) bardziej należy się zmiana nazwy.
Chmielówka Wilczęta 2 Hopfenbruch niemieckie --
Dębiny Wilczęta 5 Borchertsdorf niemieckie Burkarty
  • Leyding (1946) podaje powojenne spolszczenie n. niem. jako Burkarty - chyba warte wprowadzenia, zamiast obecnej, nieuzasadnionej formy.
  • Rymut (NMP vol. 2) podaje tu też nazwę Krungsten, niewątpliwie pruskiego pochodzenia, padającą w dokumentach. Obarcza ją jednak wykrzyknikiem (jako błąd?), ale w żaden sposób jej nie wyjaśnia.
Gładysze Wilczęta 5 Schlodien pruskie Skłodyny 1267 Schloydien. Nazwa pruskiego pochodzenia. Po wojnie nadano wsi ahistoryczną nazwę Gładysze, którą należałoby zastąpić spolszczeniem oryginału.
Górski Las Wilczęta 2 Guhrenwalde hybryda (prus. + niem.) -- Człon Górski w nazwie nie pochodzi od polskiego ap. góra, tylko od nazwy wsi Góry (pruskiego pochodzenia), p. niżej.
Góry Wilczęta 1 Guhren pruskie -- 1339 Girreyn, Gureyn; 1373 Guren. Nazwa pruska, w pol. adideowana (tak już u Chojnackiego).
Jankówko Wilczęta 3 Hensels niemieckie --
Karpówek Wilczęta 3 Muttersegen niemieckie -- Potocznie też: Macierz (w PRNG i na mapach).
Karwiny Wilczęta 2 Karwinden pruskie --
  • 1333 Kurwingen, 1349 Karwingen. Nazwa pruska, przejęta od n. lasu (1344 Carwingyne).
  • Pobliska osada Dębień (zwana także Józefowem), tworząca z Karwinami jedno sołectwo jest miejscowością nową, wydzieloną z Karwin. Osada przejęła nazwę po nieistniejącym dziś folwarku Dębień (niem. Louisenwalde), położonym na wschód od Karwin. Z kolei wariantywna nazwa Józefowo to przejściowa, używana krótko po wojnie przez nowych osiedleńców nazwa Karwin.
Księżno Wilczęta 2 Fürstenau niemieckie --
Lipowa Wilczęta 5 Lipprode niemieckie (hybryda?) Lipród
  • Czy pierwszy człon n. niem. jest pruski? (por. różne inne pruskie toponimy z członem Lip-)
  • U Leydinga fonetyczne spolszczenie Lipród.
Ławki Wilczęta 2 Lauck pruskie -- 1366 Lauke, 1376 Lawken. Nazwa pruska, równa ap. lauks "pole".
  • SGKP podaje nazwę polską jako Łąk, ale obarcza ją znakiem zapytania - forma to raczej zmyślona, zresztą niepoprawna językowo. Forma Ławki, zgodna z licznymi spolszczeniami nazw pruskich, które asymilują prus. -lauks jako -ławki, jest formą jedynie poprawną.
Nowica Wilczęta 4 Neumark niemieckie Nowy Targ Przed wojną dosłowne spolszczenie. Obecna forma jest sztuczna.
Słobity Wilczęta 2~4 Schlobitten pruskie (Żłobice?)
  • 1344 Slobit, Slabite; 1349 Slowiten, Slowittin.
  • Przed wojną funkcjonuje (zwłaszcza na mapach) spolszczenie nazwy jako Żłobice (u Chojnackiego Żłobity - z restytucją prus. sufiksu). Nazwa ta w dość luźny sposób oddaje pruski oryginał i trudno mi powiedzieć, na ile jest wartościowa. Mało prawdopodobne, by nazwa ta wywodziła się z jakiejś ludowej tradycji, prędzej to wymysł kartografów. Forma Słobity, ustalona po wojnie przez KUNM, o wiele lepiej oddaje staropruskie pochodzenie nazwy. Generalnie staram się trzymać form przedwojennych, ale w tym wypadku chyba lepiej odstąpić od dość naciąganej i raczej sztucznawej "tradycji".
  • Inną formą, używaną zaraz po wojnie (jako nazwa stacji kolejowej) był Słowicin, chyba oparta na zapisie z 1349 r. albo sztucznie "zesłowiańszczona".
Sopoty Wilczęta 2 Seepothen pruskie -- 1402-08 Sapoten, 1413 Sopoythen, 1422 Soppothen.
Sośnica Wilczęta 3 Friedrichshof niemieckie --
Spędy Wilczęta 2 Spanden pruskie --
  • Pierwotnie: 1267 Panyen, 1339 Panyn. Nazwa pruska, równa ap. pannin = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi Sąpy (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
  • Nazwa Spanden późniejsza (notowana od połowy XVI w. - 1552 Spandenn), również pruska.
Stare Siedlisko Wilczęta 5 Ebersbach niemieckie Wieprza
  • U Leydinga i w PRNG jako wariant: Dzikowo.
  • Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia Ebersbach (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie Wieprza. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
Tatarki Wilczęta 5 Spitzen niemieckie Skułtyny Osada powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal wieś Bronki (p. wyżej). Ponieważ nazwa pierwotna jest pruskiego pochodzenia, a nazwa obecna (nadana przez KUNM) nie ma uzasadnienia historycznego, postanawiam spolszczyć pruski oryinał w formie Skułtyny (por. wieś Skułty koło Miłomłyna [dziś nieistniejąca]).
Wilczęta Wilczęta 6 Deutschendorf niemieckie Niemce
  • 1319 Villa Theutonica
  • Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie Niemce. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmijskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy Wilczęta.
  • Z kolei podawany przez Kohutka wariant "Podstolice" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.

Powiat iławski (d. suski)

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu nowomiejskiego, które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Iława Iława (miasto) 1 Deutsch Eylau pruskie --
  • Nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. Īlawa). Człon Deutsch ("niemiecka"), obecny w niemieckiej postaci nazwy, odróżnia tę miejscowość od Iławki al. Pruskiej Iławy (niem. Preußisch Eylau), położonej w obecnym obw. królewieckim (pod sztuczną rosyjską nazwą "Bagrationovsk"), tuż za sztuczną granicą polsko-rosyjską.
  • Od 1999 (i wcześniej w latach 1959-75) siedziba powiatu. Przed 1959 i w okresie przedwojennym stolicą odpowiadającego powiatu był Susz.
Gródek Iława (miasto) 6 Klein Werder niemieckie Ostrówek Z tego, co udało mi się ustalić, powojenna nazwa tej części Iławy to "Gródek". Nazwa ta, nieumotywowana historycznie, dzisiaj już chyba nie znajduje użycia. W opracowaniach przedwojennych spotykamy polską nazwę Ostrówek, którą chyba warto przypomnieć.
Wesołówka Iława (miasto) 3 Freundshof niemieckie -- Nazwa urzędowa. Dzisiaj obszar tej dawnej miejscowości jest raczej określany jako "Osiedle Ostródzkie" (tylko czy ta nazwa jest równoznaczna z dawną "Wesołówką"?).
Wielka Żuława Iława (miasto) 4 Groß Werder niemieckie Ostrów Źródła przedwojenne notują nazwę Ostrów. Używana obecnie nazwa Wielka Żuława jest wtórnym, dosłownym tłumaczeniem n. niem.
Kisielice Kisielice 1 Freistadt niemieckie --
  • Dawniej też: Kisielec (w starej literaturze).
  • Nazwa Kisielice oryginalnie polska (słowiańska). Istnieje od przynajmniej XV w., obocznie do n. niemieckiej (zaświadczonej wiek wcześniej).
Witowo Kisielice (cz. miasta) 1 Vitowo polskie -- Nazwa południowego przedmieścia Kisielic. Została oficjalnie zniesiona w 2003 roku, zapewne nie funkcjonowała w powszechnym obiegu (brak potrzeby dzielenia tak niewielkiego miasta na dzielnice).
Susz Susz 1 Rosenberg niemieckie --
  • Nazwa Susz istnieje przynajmniej od XV w., obocznie do n. niemieckiej. Przypisuje się jej staropruskie pochodzenie (rekonst. Susē), prawdopodobnie od jakiejś stprus. nazwy osobowej.
  • Od XIX w. do 1958 stolica powiatu. Mimo to, siedziba reaktywowanego powiatu została ahistorycznie umieszczona w Iławie.
Zalewo Zalewo 1 Saalfeld niemieckie --
  • Dawniej też: Zełwałd
  • Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana przez miejscowych jako Zełwałd, wtórnie Zalewo.
  • Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie Ewingi (niem. Ewing-See). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
  • Gwarowo: Zelvalt, do Zelvaldu.
Borek Iława 1 Borreck polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hochfelde.
Dąbrowa Iława 1 Damerau polskie -- Dawniej też: Damry (Kętrzyński).
Dół Iława 1 Daulen pruskie lub słowiańskie --
  • NMP (t. II, s. 414) uważa tę nazwę za polską, chociaż nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia.
  • Położone obok wsi Jez. Iławskie, zwane było też Jeziorem Dolskim (niem. Eylenz-See albo Daulen-See).
Drwęca Iława 6 Forsthaus Stenkendorf niemieckie Stańkowo Leśne Przed wojną leśniczówka nosiła nazwę tożsamą z nazwą Stanowa (p. niżej). Ponieważ Stanowo nosiło przed wojną nazwę Stańkowo, uważam że powinno się tę nazwę tu przywrócić (z dookreśleniem Leśne, jak zwykło się odróżniać leśniczówki od tak samo nazwanych wsi). Powojenna nazwa Drwęca, pochodząca od rzeki, jest ahistoryczna.
Dziarnówko Iława 1 Klein Seehren pruskie --
  • 1317 Sernauken, 1333 Sernauken. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Dawniej też: *Dziarnówki Małe (?), p. niżej Dziarny.
Dziarny Iława 1 Groß Seehren pruskie --
  • 1338 Sernawischen, 1436 Sernau. Nazwa staropruska.
  • Dawniej też: *Dziarnowo (?), Dziarnówki Wielkie (1667-72 Zarnowki Wielkie, odczytywane też jako "Żarnówki").
Emilianowo Iława 2 Emilienhof niemieckie --
Franciszkowo Iława 5~6 Freudenthal-Gut niemieckie Nowe Wybudowanie-Dwór (?)
  • Miejscowość była majątkiem, przynależącym do sąsiedniej wsi Freudenthal (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), z którą dzieliła nazwę.
  • Początkowo po wojnie Freudenthal i Freudenthal-Gut nazywano po polsku Wesołowo i Wesołówko, tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Takie rozwiązanie znajduje się w początkowych ustaleniach KUNM, jednak ostatecznie dla Freudenthal-Gut przyjęto funkcjonującą wówczas już w terenie, ale powojenną i nieuzasadnioną nazwę Franciszkowo (podczas gdy sąsiednie Franciszkowo Dolne wciąż było jeszcze oficjalnie "Wesołowem"). Na niektórych starych mapach i dokumentach można spotkać formę "Franciszkowo Górne", ale ten drugi człon z czasem zanikł.
  • Ponieważ obecne Franciszkowo i Franciszkowo Dolne przed wojną dzieliły tę samą nazwę, której odpowiada przedwojenne Nowe Wybudowanie (p. niżej), wydaje się zasadne, aby przywrócić tę nazwę również w przypadku tej osady. Ponieważ miejscowość była określana przed wojną jako "dwór" (Gut/Hof), wydaje się, że można by dookreślić tę nazwę jako Nowe Wybudowanie-Dwór. Taka nazwa może budzić zdziwienie, ale i tak wydaje się najbardziej rozsądnym rozwiązaniem i pozwala usunąć z mapy nieuprawnione "Franciszkowo". Ewentualnie można by przywrócić powojenne ludowe Wesołówko (jako nawiązanie do n. niem.), ale taka nazwa nie oddaje związku między miejscowościami.
Franciszkowo Dolne Iława 6 Freudenthal niemieckie Nowe Wybudowanie
  • Według ustaleń KUNM: Wesołowo. Nazwa ta bywa czasem używana do dziś.
  • Wieś Freudenthal ludność polska określała mianem Nowe Wybudowanie ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka - z niem. Abbau). Po wojnie jednak zamiast tego oficjalnie wprowadzono nazwę "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a nieoficjalnie używano nowej nazwy "Franciszkowo (Górne i Dolne)", co z czasem przedostało się do urzędowego użycia. Nazwa Franciszkowo nie ma jednak żadnego historycznego uzasadnienia i jest niezgodna z przedwojenną tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę Nowe Wybudowanie. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
Frednowy Iława 1 Frödenau niemieckie --
Gałdowo Iława 1 Goldau pruskie -- 1355 Goldowe.
Gardzień Iława 1 Garden pruskie al. słowiańskie -- Dawniej też: Gardy, Gardzin (formy raczej wtórne).
Gromoty Iława 1 Gramten pruskie -- 1437 Grammeth.
Gulb Iława 1 Gulbien pruskie --
  • Poprawna odmiana: Gulb - do Gulbi (r. żeński, jak Gołdap).
  • Nazwa pruska od gūlbs - łabędź. Notowana przez Leydinga nazwa Łabędno to zapewne sztuczne tłumaczenie.
Jachimówka Iława 2 Joachimsthal niemieckie --
Jażdżówki Iława 1 Jadziowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Seefriede.
Jezierzyce Iława 1 Geserich pruskie (hydronimiczne) -- Nazwa wsi ponowiona od nazwy jeziora Jeziorak (niem. Geserich-See), zwanego dawniej po polsku także Jezierzyce. Nazwa jest pruskiego pochodzenia, w języku polskim silnie adideowana. Nazwa wsi utrwala starszą polską postać nazwy jeziora.
Jeziorno Iława 3 Schöneck niemieckie -- Do 1999 oficjalnie: Piec (tak również u Leydinga). Do dziś nazwa bywa używana w formie Piec-Jeziorno (często mylnie cytowana jako "Pięć-Jeziorno"). Nie ma jednak uzasadnienia historycznego dla takiej podwójnej nazwy. Oba warianty są tworami powojennymi.
Julin Iława 2 Julienhof niemieckie --
Kaletka Iława 4? Kalittken polskie Kalitka
  • Nazwa w latach 1938-45: Kallitten.
  • Z zapisów i tradycji przedwojennej wynika jednoznacznie forma Kalitka. Taką formę też przyjął po wojnie KUNM, tak więc używana dziś "Kaletka" jest wynikiem jakiegoś przeinaczenia (hiperpoprawność?). Chyba warto to naprostować.
Kałdunki Iława 6 Klein Schönforst niemieckie Szenworst Mały
  • Po więcej wyjaśnień, patrz niżej Kałduny.
  • Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa Rudzienice-Kałdunki (w takiej postaci również miejscowość ta widnieje w oficjalnych spisach od 2005 r.). Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
Kałduny Iława 6 Groß Schönforst niemieckie Szenworst Wielki Nazwa Kałduny (a także sąsiednie Kałdunki), wprowadzona po wojnie, pochodzi od nazwy wodnej Kałdun lub Kałdunek (niem. Groß, Klein Kaldunen-See), którą noszą aż cztery obiekty w pobliżu wsi (trzy jeziora i rzeczka). Jest to staropruska nazwa wodna (pierwotnie 1323 Candyein, 1400 Caldein, 1415 Kandein), która z czasem uległa wpływowi polskiemu. Nie jest to jednak historyczna nazwa tych miejscowości. Przedwojenne ludowe spolszczenie tej n. miejscowej brzmiało Szenworst (spotykane też: Szonforst), co wypadałoby przywrócić.
Kamień Iława 1 Stein niemieckie --
  • Pierwotnie: Łabędź (1335). Nazwa Stein pojawia się niedługo później.
  • Współcześnie miejscowość podzielona na Kamień Duży i Mały, przed wojną była to jedna miejscowość.
Kamionka Iława 1~4 Groß Steinersdorf niemieckie (Kamionki)
  • Wieś powstała na pruskim polu osadniczym Sogar (1294).
  • Przed wojną: Kamionki. Powojenna zmiana rodzaju nazwy niejasna.
  • Wieś wchłonęła sąsiednią miejscowość Klein Steinersdorf, zwaną po polsku Silma. Nazwa ta jest pochodzenia pruskiego, pochodzi od położonego obok wsi jeziora.
Karaś Iława 1 Karasch polskie --
Karłowo Iława 1 Karlau polskie -- Część wsi Rudzienice, często używana nazwa Rudzienice-Karłowo (od 2005 r. oficjalna) - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
Katarzynki Iława 1 Katarschinken polskie -- Późniejsza, urzędowa n. niem: Neukrug (kiedy wprowadzona?).
Kozianka Iława 1 Kosanken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinsehren-Abbau.
  • Dawniej też: Kożanka (-ż- jako hiperpoprawność lub pod wpływem gwarowym).
Kwiry Iława 1 Quirren pruskie --
Laseczno Iława 6 Groß Herzogswalde niemieckie Rycwałd Oboczna (ludowa) n. niem: Retzwalde (stąd przedwojenne spolszczenie). Obecna nazwa jest chrztem KUNM.
Laseczno Małe Iława 6 Klein Herzogswalde niemieckie Rycwałdzik
  • Po więcej wyjaśnień: patrz wyżej.
  • Krótko po wojnie, Leyding odnotowuje polską formę Osiniec - ta się jednak ostatecznie nie przyjęła.
Lowizowo Iława 1 Luisenseegen niemieckie -- Obocznie: Łowizowo. Nie wiem, która nazwa obowiązuje obecnie, obie są spotykane w opracowaniach przedwojennych (Lowizowo częściej).
Ławice Iława 1 Hansdorf niemieckie --
  • Polska nazwa Ławice pojawia się pierwszy raz u Kętrzyńskiego. Niepewnego początku (zapiski terenowe Leydinga poświadczają, że funkcjonowała u ludu w latach 30. XX wieku).
  • Leyding odnotowuje formę Januszkowo, opartą na niemieckiej (por. 1325 Hannusdorf). Nie notowana wcześniej, może jego twór.
Makowo Iława 3 Melchertswalde niemieckie --
Mały Bór Iława 1 Klein Heide niemieckie -- Miejscowość Papiernia wydzielona z Małego Boru.
Mątyki Iława 1 Montig pruskie -- Dawniej też pisane: Montyki.
Mózgowo Iława 1~4 Mosgau słowiańskie (Mozgowo)
  • Przed wojną raczej: Mozgowo (bez "ó").
  • Pierwotnie: 1323 Nosgowicz, 1393 Nosgwicz, Nosowicz - chyba Mozgowice al. Nozgowice.
Nejdyki Iława 1 Neuguth niemieckie --
Nowa Wieś Iława 1 Neudorf niemieckie --
Nowy Ostrów Iława 1 Neu Werder niemieckie --
Owczarnia Iława 1 Schäferei niemieckie -- Cześć wsi Gałdowo, nie wiem na ile jej nazwa funkcjonuje.
Pikus Iława 1 Pikus pruskie? -- Przydałyby się informacje etymologiczne.
Prasneta Iława 1 Hütte niemieckie --
  • Niem. też Alt-Hütte.
  • Nazwa Prasneta pojawia się u Kętrzyńskiego. Pochodzenie tej nazwy jest niejasne, nie figuruje też ona w żadnych starych dokumentach. NMP (t. IX, s. 234) uważa tę nazwę za sztuczną, aczkolwiek być może ma ona jakiś związek z nazwą położonej nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) wsi Praszki (niem. Prassen, patrz niżej).
Praszki Iława 4 Prassen pruskie? Prasy
  • U Chojnackiego i Leydinga Prasy. Dla obowiązującej formy Praszki nie znajduję uzasadnienia.
  • Potrzebne zapisy źródłowe i informacje etymologiczne. Identyczna n. Prassen (ob. Prosna) niedaleko Sępopola uchodzi za pruską.
Przejazd Iława 6 Freydeck niemieckie Frejdyki
Radomek Iława 1 Klein Radem słowiańskie -- 1324 Radem. Nazwa ponowiona od Radomna w obecnej gm. Nowe Miasto Lubawskie.
Rodzone Iława 1 Deutsch Rodzonne polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Rosen.
  • Oboczna nazwa niem. (przed 1938): Rosenkrug, także Rodnen.
  • Dawniej istniała po sąsiedzku również wieś Rodzone Polskie (niem. Polnisch Rodzonne, od 1877 Rosen), która po IWŚ znalazła się po drugiej (polskiej) stronie granicy.
Rudzienice Iława 1 Raudnitz pruskie --
  • Dawniej też: Rudzicz, Rudziąż, Rudzież.
  • 1249 Raydez, 1250 Rudencz. Nazwa pruskiego pochodzenia. Spolszczenie jako Rudzienice znane już w XVI w. W literaturze XIX-XX w. często pojawia się forma Rudzicz (rzadziej Rudziąż), prawdopodobnie sztucznawa. W przedwojennych źródłach można też zrzadka spotkać formę Rudzież (do Rudzieży), której ludowości dowodzi zapisana przez Leydinga nazwa terenowa Rudzieskie Lasy (z 1931 r.). Z kolei współczesny zapis gwarowy chyba należy odczytywać jako *Rudziądz.
  • Gwarowo: Ruʒ́onc.
Sarnówek Iława 6 Lannoch polskie Łanioch
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschwalge.
  • Pierwotnie: Schwalge (1789), Klein Schwalgen. Nazwa ponowiona od pierwotnej nazwy Lasów Siemiańskich (1595 Schwalge - p. niżej Siemiany), która uchodzi za staropruską. Nazwa polska Łanioch (lub może Łanoch?) pojawia się w XIX w. W okresie hitlerowskim wprowadzono nazwę nawiązującą do pierwotnej.
  • Choć historyczną nazwę Łanioch (tak jak wg ustaleń KUNM) wciąż można spotkać w użyciu, to jednak częstsza wydaje się być postać Sarnówek (taka też widnieje w nazwie położonego tam ośrodka wypoczynkowego, należącego do TVP). Jest to jednak nazwa ahistoryczna, będąca powojennym przeinaczeniem. Należy niewątpliwie wrócić do historycznej i oficjalnej polskiej nazwy Łanioch.
Sąpy Iława 1 Sumpf niemieckie --
Segnowy Iława 1 Seegenau niemieckie --
Siemiany Iława 6 Schwalgendorf hybryda (prus. + niem.) Szwałkowo
  • Nazwa pierwotna pochodna od n. lasu Schwalge (1595). Pochodzenie tej nazwy nie jest w pełni jasne, ale prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą staropruską. Dzisiaj las ten nazywa się Lasem Siemiańskim, ale należałoby używać nazwy Szwałk.
  • Spolszczona nazwa Szwałkowo pojawia się na przedwojennych mapach i u Leydinga. Nazwa nadana po wojnie jest typowym pseudoimiennym chrztem KUNM.
  • Miejscowość Różek wydzielona z Siemian.
Skarszewo Iława 4 Scharschau pruskie Szarszewo
  • Nazwa pruska, pochodzi od pobliskiego jeziora, zwanego dziś jez. Karaś (niem. Scharschau-See albo Karrasch-See), od miejscowości Karaś (p. wyżej). Najstarszy zapis nazwy jeziora to: 1324 Sersaw, co Przybytek rekonstruuje jako *Skersaws.
  • Przed wojną: Szarszewo. Taka postać pojawia się już w XIX w. u Ceynowy (jako n. kaszubska) i pracy J. Krzepeli z 1925 roku, dotyczącej pomorskich rodów szlacheckich. Za zgodny chyba trzeba uznać też przekaz Leydinga - Szarzewo (już w 1931 zapisał on taką formę w kontekście jeziora [obocznie do formy Szerzawa]), z uproszczeniem -rsz- > -rz-, zapewne pod wpływem gwarowej (i staropolskiej) "drżącej" wymowy "rz". Przyjęta przez KUNM nazwa Skarszewo, chociaż teoretycznie nienaganna (i bliska rekonstruowanej formie pruskiej, choć brak zapisów hist. jednoznacznie wskazujących na nagłosowe Sk-), to jednak łamię tę przedwojenną tradycję, której zawsze wolę się trzymać w takich sytuacjach.
Smolniki Iława 1 Theerofen niemieckie --
  • Nazwa w latach 1858-1945: Alteiche. Powód zmiany niejasny.
  • Od starszej niem. nazwy tej wsi pochodzi nazwa pobliskiego jeziora Theerofen See, zwanego po polsku Jez. Długim (nazwa genetycznie starsza - 1333 Dlugen, 1595 Langsee). Należy wystrzegać się niepoprawnej nazwy "Jezioro Zielone".
Solniki Iława 4? Zollnick słowiańskie? Celnik (?) U Kohutka i Leydinga zgodnie: Celnik. Może więc postać ta faktycznie była używana przed wojną? Z drugiego tomu słownika Leydinga wiadomo, że materiał z powiatu suskiego zebrał on już w latach 30. XX w., ale nie wiadomo, czy ta konkretna nazwa pochodzi od ludu (pierwszy tom [nazwy miejscowe] jest prostym skorowidzem, nie określa polskich nazw w żaden sposób). Jeżeli tak, wynika ona z hybrydalnej (znaczeniowo-fonetycznej) adaptacji formy niem. Potrzebne informacje etymologiczne - sądząc po sufiksie, mamy tu do czynienia raczej z nazwą słowiańską, więc może postać ustalona przez KUNM byłaby wartościowsza (zwłaszcza w obliczu braku dowodów na ludowość formy Celnik).
Stanowo Iława 4 Stenkendorf hybryda (słow./prus. + niem.) Stańkowo
  • Przed wojną: Stańkowo (tak u Chojnackiego i Leydinga - zapisy terenowe z drugiego tomu dowodzą ludowości tej nazwy). Choć nie dotarłem do odpowiedniego rozporządzenia, wydaje mi się, że taką formę uchwalono po wojnie (prawdopodobnie z dookreśleniem jako Stańkowo Iławskie). Obecna forma jest więc wynikiem jakiegoś przeinaczenia.
  • Pierwotnie: Stankendorf (1418), Stanekendorff (1476). Nazwa pochodzi od imienia osobowego, które można interpretować jako słowiańskie (Stanek, Staniek = Stanisław) lub pruskie (Stanike, Stancko). Tym bardziej więc poprawna wydaje się starsza postać Stańkowo.
Starzykowo Iława 2~3 Groß Stärkenau niemieckie -- Osada Strakowo wydzielona ze Starzykowa. Jej nazwa jest chyba obocznym, nieoficjalnym powojennym spolszczeniem niemieckiej nazwy tej wsi.
Stęgwica Iława 1? Stengwitz pruskie? -- Nazwa wsi pochodna od n. jeziora (która ma pruskie pochodzenie - 1302 Schinewiten). Sądząc po brzmieniu formy niemieckiej, nazwa pruska mogła zostać spolonizowana. Brak w literaturze przedwojennej, ale Leyding zapisał nazwę terenową Stęgwickie Jezioro (a także Stęgwicki Mechacz) już w 1931 roku, co sugerowałoby ludowość nazwy Stęgwica. Przydałaby się jednak dokładniejsza dokumentacja.
Stradomno Iława 1 Stradem pruskie -- 1325 Stradam
Szałkowo Iława 2 Schalkendorf hybryda (prus. + niem.)? -- Nazwa odosobowa - w kartotece NMP I człon nazwy porównywany jest z litewskimi n.os. z rdzeniem Šauk (np. Šaukolas, Šaukalas [dosł. "krzykacz"], Šauk-inas, Šauk-evičius) i polskimi Szalka, Szalko. Mamy więc prawdopodobnie do czynienia z nazwą niemiecką utworzoną na bazie bałtyckiej n. osobowej.
Szczepkowo Iława 1 Louisenhof niemieckie -- 1438 Schepken, Szepkau. Nazwa polska Szczepkowo pierwotna, z czasem zastąpiona przez n. niem. Louisenhof, chociaż jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. funkcjonowała obocznie w zniemczonej formie Schöpkau.
Szeplerzyzna Iława 1 Schönerswalde niemieckie -- Nazwa polska jest przedwojenna. Nie do końca jasna, zapewne twór od nazwiska.
Szwalewo Iława 5 Alt Schwalge pruskie Stary Szwałk
  • Do 2005 (?) roku: Stare Swale. Taką nazwę ustaliła KUNM. Forma obecna, chociaż bliska fonetycznie, wynika już ze zmiany powojennej.
  • Pierwotna nazwa miejscowości pochodzi od lasu Schwalge, dziś znanego jako Lasy Siemiańskie (p. wyżej Siemiany). Nazwa lasu jest prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, więc uważam, że należy przywrócić tej miejscowości nazwę bliższą oryginałowi. Co prawda, oficjalna forma Stare Swale mogłaby się nadać, jednak preferuję używaną przez Leydinga formę Stary Szwałk, ponieważ jest ona bardziej konsekwentna z nazwą Szwałkowo - historyczną polską nazwą Siemian. Sam las również powinien nosić nazwę Szwałk.
  • Miejscowość leży nad jeziorem Urowiec (niem. Urowiecz-See, zmienione w czasach hitlerowskich na Schwalger-See). Należy bezwzględnie tępić wtórną, niepoprawną nazwę "Jezioro Siemiańskie".
Szymbark Iława 1 Schönberg niemieckie -- Dawniej też: Szenburk.
Tchórzanka Iława 1 Languth niemieckie -- Nazwa polska stara, istniała obocznie do niemieckiej. Być może pierwotna.
Tłokowisko Iława 3 Brunstplatz niemieckie -- Do 2005 roku oficjalnie: Spędziny.
Tynwałd Iława 1 Tillwalde niemieckie -- Gwarowo: Tïnvou̯t, -vou̯da.
Urwisko Iława 2 Urwiese niemieckie -- U Leydinga: Urwis. Forma ta, podobnie jak obecna, jest adideacją n. niem.
Wiewiórka Iława 1 Susannenthal niemieckie -- Nazwa polska jest stara (również nieofic. niem. Wiewiorken), być może pierwotna.
Wikielec Iława 1 Winkelsdorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Herzog(en)winkel (1317 Hertzogenwinkel, 1324 Hertzigwienkel).
Wilczany Iława 1~4 Wolfsdorf niemieckie (Wilczan) W opracowaniach przedwojennych raczej Wilczan (w liczbie poj.). Pluralizacja powojenna, ale być może ludowa.
Windyki Iława 1 Windeck niemieckie? --
Wola Kamieńska Iława 5 Stein-Kaspendorf niemieckie Wodonity
  • Niem. też Kaspendorf (bez członu relacyjnego).
  • Pierwotnie: Woyacnik (1335), Woyatenig (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w 1350 r. pojawia się zapis Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę Wola Kamieńska, która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
Zazdrość Iława 1 Zazdrosz polskie -- Nazwa w latach 1865-1945: Bonin. Dość ciekawa zmiana nazwy.
Ząbrowo Iława 1 Sommerau niemieckie? -- 1324 Someraw. Nazwa prawdopodobnie niemiecka, spolonizowana przez miejscową ludność jako Ząbrowo.
Biskupiczki Kisielice 1 Bischdorf niemieckie --
Butowo Kisielice 1 Bauthen pruskie -- 1285 Buthowe, 1326 Buthow.
Nowy Folwark Kisielice 1 Neu Vorwerk niemieckie --
Stary Folwark Kisielice 1 Alt Vorwerk niemieckie --
Galinowo Kisielice 1 Gallnau pruskie -- Pierwotnie: Czemayn (1302). Również nazwa pruska.
Goryń Kisielice 1 Guhringen pruskie -- 1293 Goryn, 1314 Gorin.
Jędrychowo Kisielice 1 Heinrichau niemieckie -- Dawniej też: Henrykowo.
Kantowo Kisielice 2?? Kantershof (?) niemieckie (?) -- Na niemieckich przedwojennych mapach miejscowość jest bezimienna (najprawdopodobniej kolonia Gorynia). Nazwa Kantershof pochodzi ze źródeł internetowych, a więc jest niepewna.
Klimy Kisielice 6 Harnau niemieckie Harnowo
  • Pierwotnie niem. Hermenau.
  • Pol. przedwojenne: Harnowo, Hermanowo. Nazwa powojenna Klimy bez uzasadnienia.
Limża Kisielice 1 Limbsee pruskie -- 1326, 1329 Lynsen.
Łęgowo Kisielice 1 Langenau niemieckie -- Dawniej też: Łęgnowo, Lęgowo.
Łodygowo Kisielice 1 Ludwigsdorf niemieckie --
  • Dawniej dwie miejscowości: Łodygowo Małe i Wielkie (Klein, Groß Ludwigsdorf)
  • Pierwotnie: Scharnot (1285), Scharnothen (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. Szaroty, ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
Ogrodzieniec Kisielice 6 Neudeck niemieckie Nejdak Przedwojenną nazwę wsi utrwala leśniczówka o nazwie Nojdek (chociaż lepszą nazwą byłoby Łęgowo-Leśnictwo - przed wojną była to część Łęgowa). Przedwojenne spolszczenie brzmiało Nejdak, co KUNM zastąpiła sztucznym chrztem "Ogrodzieniec".
Pławty Małe Kisielice 1 Klein Plauth pruskie --
Pławty Wielkie Kisielice 1 Groß Plauth pruskie --
Sobiewola Kisielice 1 Sobiewolla polskie --
  • Nazwa w latach 1913-45: Eigenwill.
  • 1518 Swafela. O ile zapis ten nie jest zniekształcony, oznaczałoby to, że wieś pierwotnie nosiła nazwę Swawola.
Trupel Kisielice 1 Traupel pruskie -- 1280 Tropil, 1326 Trupil. Nazwa pruska, przejęta od nazwy jeziora Trupel (niem. Traupeler See, 1326 Trupil). Historycznie wieś dzieliła się na Trupel Górny i Dolny.
Wałdowo Kisielice 1 Waldau pruskie? -- 1289 Waldowe. Nazwa dwuznaczna - możliwa niemiecka lub pruska etymologia.
Wola Kisielice 1 Wolla polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Willenfeld.
Adamowo Susz 3 Adolfshof niemieckie --
Babięty Małe Susz 1 Klein Babenz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Babieniec Mały.
Babięty Wielkie Susz 1 Groß Babenz pruskie lub słowiańskie --
  • Dawniej też: Babieniec Wielki.
  • 1367 Bobenicz, 1373 Bobencz.
Bałoszyce Susz 1 Groß Bellschwitz prawdop. słowiańskie --
  • 1316 Belzicz, 1484 Belczytz. Postać Bałoszyce jest z pewnością wtórna, postać pierwotna jest jednak trudna do odtworzenia ze względu na zgermanizowane zapisy.
  • U Leydinga: Białoszyce, Bielszowice - są to chyba sztuczne próby odtworzenia postaci najstarszej.
  • Ceynowa z kolei podaje postać Belszwice, utworzoną na podstawie formy niemieckiej.
Bałoszyce Małe Susz 1* Klein Bellschwitz prawdop. słowiańskie (Bałoszyczki)
  • Więcej informacji: patrz wyżej.
  • W źródłach przedwojnnych raczej Bałoszyczki. Taka postać zdaje się być sensowniejsza, ze względu na to, że nazwę sąsiedniej wsi ustalono jako Bałoszyce, a nie Bałoszyce Wielkie.
Boleszów Susz 5 Wilhelmswalde niemieckie Wilamówka U Leydinga Wilamówka, co jest nawiązaniem do n. niemieckiej. Taka nazwa zdaje się lepsza od obowiązującego pseudoimiennego chrztu.
Bornice Susz 1 Bornitz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Borznice.
Bronowo Susz 1 Groß Brunau polskie? -- Dawniej też: Brunowo.
Brusiny Susz 2* Groß Brausen niemieckie? (Brusiny Wielkie) 1321 Brusen, 1338 Brusin. Przyjęta po wojnie polska nazwa zdaje się nawiązywać do zapisu z 1338, ale może jednak poprawniejszą etymologicznie formą byłyby Brusy? Tradycyjnej formy brak, chociaż niewykluczone, że używana przez Leydinga forma Brudzewo (i odpowiednio Brudzewko dla Brusin Małych) jest ludowa i przedwojenna (to dlatego, że materiał nazewniczy z tego obszaru Leyding zebrał już na początku lat 30. XX w., poza tym wspomina o nazwie "Brudzewo" jeszcze w drugim tomie swojego słownika [wydanym już długo po ustaleniach KUNM - nazwy różne od urzędowych trafiają się tam już tylko sporadycznie, podane w nawiasach i głównie tam gdzie faktycznie istnieje przedwojenna polska tradycja]).
Brusiny Małe Susz 2 Klein Brausen niemieckie? -- Zob. wyżej Brusiny.
Chełmżyca Susz 5 Kölmsee hybryda (prus. + niem.) Kołmin
  • 1336 Colmin, 1401 Colmen, Kaelmen.
  • Przyjęta po wojnie forma Chełmżyca, to potworek językowy, niesłusznie nawiązujący do n. Chełmża (niem. Kulmsee). W rzeczywistości mamy tu do czynienia z nazwą staropruską, ponowioną z nazwy pobliskiego jeziora (zwanego Kołm lub Kolmowo). Nazwę wsi należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora, opierając się na formie pruskiej.
Czerwona Woda Susz 1 Rothwasser niemieckie --
Dąbrówka Susz 3 Muttersegen niemieckie --
Dolina Susz 6? Vogtenthal niemieckie Wójtowizna U Leydinga: Wójtowizna. Nazwa ta pojawia się nie tylko w pierwszym tomie jego słownika, ale jest również wspominana w drugim - "łąki (...) na półn-zach. od osady leśn. Doliny (Wójtowizny)". Jedynie nazwy ludowe, o przedwojennej tradycji są w taki sposób przez niego zaznaczane.
Emilianowo Susz 2 Emilienhof niemieckie --
Fabianki Susz 2 Fabianshof niemieckie --
Falknowo Susz 1 Groß Falkenau niemieckie -- 1448 Wyelhnyow - odczytywane Wielniów. Zapewne wcześniejsza adaptacja n. niemieckiej.
Falknowo Małe Susz 1* Klein Falkenau niemieckie (Falknówko) Przed wojną raczej Falknówko. Taka forma miałaby więcej sensu, ze względu na brak dookreślenia Wielkie w nazwie Falknowa.
Grabowiec Susz 4? Buchfelde niemieckie Grabowo
  • Chojnacki podaje nazwę polską: Grabowo. Jako, że nazwa ta nie pojawia się w żadnym wcześniejszym źródle, być może jest to sztuczność. Niemniej jednak, postać przyjęta przez KUNM jest bez wątpienia modyfikacją przekazu Chojnackiego, więc może warto przywrócić postać wcześniejszą, przedwojenną?
  • Oprócz tego, warto nadmienić, że Leyding notuje bardziej dosłowne tłumaczenie n. niem.: Bukowiec.
Huta Susz 1 Hütte niemieckie --
Jakubowo Kisielickie Susz 1* Jakobau polskie (Jakubowo)
Janowo Susz 6 Baadeln niemieckie? Watlewo Nazwa Baadeln tajemnicza - przez Czopek-Kopciuch i autorów NMP uważana za niemiecką (i zestawiana z niem. nazwami os. Badel, Battel), chociaż nie wykluczałbym też pochodzenia pruskiego, od zaświadczonej prus. n. os. Beydil (por. zapis 1400 Beydelsche See - jezioro k. Watlewa/Janowa, obecnie bagno). Ludność polska spolonizowała tę nazwę jako Watlewo (Kętrzyński podaje też wariant niem. Wadlau, ale nie znajduję go nigdzie indziej), mimo to po wojnie ustalono ahistoryczną nazwę "Janowo". Należy to zmienić, zwłaszcza że nazwa Watlewo funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze długo po wojnie.
Januszewo Susz 1 Januschau polskie -- Pierwotnie: *Jeniszowo (1312 Jenischau). Forma ta wykazuje cechy gwarowe.
Jawty Małe Susz 1 Klein Jauth pruskie --
Jawty Wielkie Susz 1 Groß Jauth pruskie -- 1287 Jautin.
Kamieniec Susz 1 Finckenstein niemieckie --
  • Pierwotnie: Halbendorf alias Media Villa (1321). Być może pol. *Półwieś.
  • Polska forma Kamieniec spotykana od XIX w., zapewne połowiczne tłumaczenie n. niem.
Karolewo Susz 2 Karlswalde niemieckie --
Krzywiec Susz 3 Freiwalde niemieckie --
Lisiec Susz 2 Fuchsmühle niemieckie --
Lubnowy Małe Susz 1 Klein Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) -- Dawniej też: Lignowy, Lignowo Małe.
Lubnowy Wielkie Susz 1 Groß Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) --
  • Dawniej też: Lignowy, Lignowo Wielkie.
  • Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. Liwy (niem. Liebe). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
  • W potocznym powojennym użyciu ahistoryczna nazwa Lipowo. Unikać.
Michałowo Susz 1 Michelau polskie --
Nipkowie Susz 1 Groß Nipkau słowiańskie --
  • 1361 Nypekaw. NMP wywodzi od słow. n. os. Nipek, Nipko.
  • Nazwa wariantywna w PRNG: Lipiny. Brak dla niej uzasadnienia historycznego.
Olbrachtowo Susz 1 Groß Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtowo, Albrechtowo.
Olbrachtówko Susz 1 Klein Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtówko, Albrechtówko.
Piaski Susz 2 Sandberg niemieckie --
Piotrkowo Susz 1 Peterkau polskie --
Redaki Susz 6 Charlottenwerder niemieckie Szarłatowo U Ceynowy pojawia się forma Szarłatowo. Jest to jedyny przykład przedwojennej polskiej (czy dokładniej kaszubskiej) tradycji dla tej wsi. Przyjęta po wojnie nazwa Redaki, choć brzmi dość intrygująco i nietypowo (jak na chrzest KUNM), nie wydaje się mieć uzasadnienia.
Róża Susz 2 Rosenhain niemieckie --
  • Od 2016 r. oficjalnie: Emilianowo-Róża. Osobiście jestem przeciwnikiem takiego prefiksowania miejscowości nadrzędnych. To jakieś urzędnicze konwencje, nie służące lokalnej toponimii ani tożsamości.
  • U Leydinga Różajny, co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
Różanki Susz 3 (2?) Rasenfeld niemieckie -- Powojenna n. polska wynika zapewne z błędnego odczytania nazwy Rasenfeld jako Rosenfeld (aczkolwiek może taka interpretacja ma jakieś uzasadnienie? Nie dysponuję dokumentacją).
Różnowo Susz 1 Rosenau niemieckie -- Osada Rumunki wydzielona z Różnowa lub powstała po wojnie. Brak jej na przedwojennych mapach.
Rudniki Susz 5 Liebenbruch niemieckie (hydronimiczne) Liwskie Bagno Wieś leży nad rzeką Liwą (Liebe), której nazwa ma starożytne, pruskie pochodzenie. Wypadałoby ten źródłosłów zachować.
Stawiec Susz 5 Merinoß niemieckie (internacjonalizm) Merynos
  • Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem Merynos (niem. Merinoß-See), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora. Tym bardziej, że PRNG rzeczywiście notuję n. Merynos jako wariantywną nazwę tej osady.
  • Jezioro Merynos nosiło również nazwę Olszan lub Olszewo (niem. Olszan See, 1386 Olschau), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
Ulnowo Susz 1 Faulen niemieckie --
  • Dawniej też: Falewo, Ulowo.
  • 1321 Wulowe - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako Ulnowo lub Falewo.
Wądoły Susz 3 Friedrichsburg niemieckie -- W PRNG wariant: Frydrychowo (może warte wprowadzenia, jako odzwierciedlenie n. niemieckiej). U Leydinga jeszcze inaczej - Pchlarki. Brak przedwojennej polskiej tradycji.
Wiśniówek Susz 3 Weizenfelde niemieckie --
Zieleń Susz 4 Grünhof niemieckie Zielony Dwór U Ceynowy: Zielony Dwór.
Zofiówka Susz 2 Sophienwalde niemieckie --
Żakowice Susz 2 Schakenbruch niemieckie -- I człon nazwy niem. imienny, prawdopodobnie niemiecki (chociaż nie wykluczałbym w pełni bałtyckiej etymologii). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się bliższy formie niemieckiej wariant Szakowice.
Bajdy Zalewo 2 Boyden pruskie --
Barty Zalewo 1 Barten pruskie --
Bądki Zalewo 2 Bündtken pruskie -- 1543 Bundicken.
Bednarzówka Zalewo 2 Böttchershof niemieckie --
Boreczno Zalewo 6 Schnellwalde niemieckie Szniewałd Przed wojną: Szniewałd. Leyding notuje co prawda Śniegwałd, ale wolę trzymać się formy o przedwojennej tradycji.
Brzeziniak Zalewo 2 Birkenthal niemieckie --
Bukowiec Zalewo 1 Bukowitz polskie -- Oboczna n. niem. Mottitscher Winkel (od miejs. Matyty - p.).
Dajny Zalewo 2 Deunen pruskie --
Dobrzyki Zalewo 3 Weinsdorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Wigandesdorf (zlatynizowane Wygando villa [1304]).
Duba Zalewo 3 Leißnersberg niemieckie --
  • Miejscowość leży nad jeziorem Dauby (niem. Duben-See), którego nazwa ma staropruskie pochodzenie. Nadana po wojnie nazwa Duba nawiązuje do tego faktu, nie jest to jednak historyczna nazwa tej wsi (ta od początku nazywała się Leißnersberg). Nazwę można było ustalić konsekwentnie z nazwą jeziora.
  • Z drugiej strony, można mieć zastrzeżenia, co do polskiej formy nazwy jeziora - ustalono ją jako Dauby, co razi od razu nietypowym dla języka polskiego dyftongiem -au- (ten w przyswojeniach pruskich nazw był często zastępowany przez -u-). Co prawda, nazwa w takiej formie nie jest niemożliwa, ale fakt, że w języku niemieckim nazwa Dauben-See wyewoluowała do Duben-See może sugerować wpływ języka polskiego (Niemcy zwykle zachowują dyftong -au). Oznaczałoby to, że okoliczna ludność nazywała to jezioro Duby (lub podobnie), co nie zostało jednak utrwalone w dokumentach. Wówczas nazwa wsi mogłaby zostać bez zmiany.
Gajdy Zalewo 2 Goyden pruskie --
Girgajny Zalewo 2 Gergehnen pruskie -- 1315 Girgeine.
Gubławki Zalewo 1~2 Gablauken pruskie --
  • ok. 1400 Gubelawken.
  • Chojnacki co prawda podaje Gabławki (opierając się na formie niemieckiej), jednak nie jest to chyba forma oparta na ludowym użyciu. Ostateczna forma Gubławki, nadana przez KUNM, nawiązuje do pierwotnej, pruskiej postaci nazwy (rekonst. *Gubelauks), a więc nie można jej uznać za złą.
Huta Wielka Zalewo 2? Albrechtswalde niemieckie -- Leyding notuje oboczną n. niem. Groß Hütte. To uzasadniałoby nazwę obecną.
Janiki Małe Zalewo 2 Klein Hanswalde niemieckie -- Patrz niżej.
Janiki Wielkie Zalewo 2 Groß Hanswalde niemieckie -- W XIV w. odnotowana forma Joniken (1375), którą należy uznać za pruską. Stąd powojenna n. polska.
Jaśkowo Zalewo 1 Jäskendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jerzwałd Zalewo 1 Gerswalde niemieckie -- Z okolicami Jerzwałdu utożsamia się staropruską nazwę Keysen (1272).
Jezierce Zalewo 5 Haack niemieckie Pokutyty al. Hak
  • Blažiene odnosi tutaj pierwotną nazwę pruską, zapisaną jako Pokotiten, Pakutiten (1286); Bacutitien (1365); Bakatythen, Bakutiten (1400). W zapiskach widać spore wahanie fonetyczne (przede wszystkim pod względem dźwięczności nagłosowej spółgłoski), więc ustalenie jej poprawnej rekonstrukcji nie jest proste. Wydaje mi się jednak, że nawet najbardziej arbitralne i niepewne spolszczenie nazwy pruskiej jest lepsze niż urzędowy nowotworek "Jezierce", który nie ma absolutnie żadnego uzasadnienia historycznego.
  • U Leydinga i w potocznym (obocznym) użyciu: Hak. Forma ta jest bezpośrednim i dość naturalnym przejęciem n. niem., więc wydaje się o wiele bardziej wartościowa od KUNMowskiego nowotworka "Jezierce", jednak aby "przebić" omawianą wyżej nazwę pruską, musiałyby się znaleźć jakieś dowody na przedwojenność tej formy.
Karpowo Zalewo 2 Kerpen pruskie -- 1286 Kerpow.
Kiemiany Zalewo 4 Kämmen pruskie Kamy
  • 1333 Kemen, obocznie Reynconis (1343). Obie nazwy pruskie.
  • Historyczne, przedwojenne spolszczenie to Kamy, co znajduje potwierdzenie w dokumencie z 1820 i u Leydinga. Po wojnie najwyraźniej przeoczono ten fakt, ustalając nowe spolszczenie Kiemiany.
  • Główna część dawnej wsi dziś nie istnieje. Pozostały jedynie zabudowania kolonii, dziś chyba należące do Dobrzyk.
Koziny Zalewo 5 Köszen pruskie Kiesy
  • 1437 Kesen.
  • Nadana przez KUNM nazwa Koziny raczej nie oddaje w poprawny sposób brzmienia pruskiego oryginału, jest to co najwyżej luźne nawiązanie. Uważam, że trzeba tę nazwę naprostować.
Kupin Zalewo 2 Kuppen pruskie -- Do 2011 r. oficjalnie Kupinin. Forma ta musiała się ustalić po wojnie wbrew ustaleniom KUNM (ta ustaliła Kupin). W 2011 r. powrócono jednak do postaci wprowadzanej przez Komisję.
Likszany Zalewo 1 Lixainen pruskie --
  • Pierwotnie: 1343 Juxeyne. Obie nazwy (pierwotna i współczesna) oczywiście o pruskim pochodzeniu.
  • U Leydinga: Liksajny (co bliższe pruskiemu oryginałowi, ale niekoniecznie zgodne z przedwojenną tradycją) - zob. też wieś Liksajny w gm. Miłomłyn (pow. ostródzki).
Matyty Zalewo 2 Motitten pruskie -- 1343 Matiten, Mathitin.
Mazanki Zalewo 5 Mosenz pruskie Mazańce
  • 1326 Mosancz, 1326 Masanz, ok. 1400 Mosencze.
  • Nie można uznać formy Mazanki za poprawne spolszczenie tej pruskiej nazwy, ze względu na nieetymologiczny sufiks -ki (w dokumentach konsekwentnie -nz, -ncze itp., nigdy nie było w tej nazwie -k-), stąd moja propozycja, by "naprostować" tę nazwę do postaci Mazańce (por. zwłaszcza do zapisu z 1400). Leydingowa propozycja Mosiądz wydaje mi się zbyt daleko adideowana.
Międzychód Zalewo 5 Mitteldorf niemieckie Luswity Za pierwotną nazwę tej wsi (a dokładniej terenu, na którym powstała) uważa się pruską nazwę Lusewithe (1358), 1419 Loysewiten. Ustalając powojenną nazwę przeoczono ten fakt albo nie skojarzono tej nazwy z tą konkretną wsią.
Mozgowo Zalewo 4 Nosewitz słowiańskie Nozgowice
  • Pierwotne zapisy: 1346 Nosgowicz, 1349 Nosgewicz. Nazwa słowiańska. Warta odnotowana jest też zapisana w 1437 forma Nosgowithen, z pewnością spruszczona.
  • Pierwotną słowiańską nazwę rekonstruuje się jako Nozgowice lub Noskowice (pierwsza forma bardziej wynika z zapisków [ale jest trudniejsza do objaśnienia], druga to tradycyjna rekonstrukcja Kętrzyńskiego [która jednak nastręcza problemów fonetycznych]). Z kolei nazwa Mozgowo, utrwalona po wojnie przez KUNM, ale przebąkująca w niektórych przedwojennych opracowaniach wydaje się być wynikiem pomyłki ze wsią Mózgowo w gminie Iława (p. wyżej). Nie jest to więc historyczna nazwa wsi, a utrwalony stary błąd (lub wtórne, sztucznawe spolszczenie n. niem.). Wydaje mi się więc, że warto by powrócić do rekonstrukcji nazwy pierwotnej.
Murawki Zalewo 3 Wilhelmswalde niemieckie --
Nowe Chmielówko Zalewo 1*~4 Chmelowken polskie Chmielówko
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Auer.
  • Nie widzę uzasadnienia dla członu Nowe w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
  • Potocznie także: Chmielówka.
Piekło Zalewo 1 Pieklo polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschnellwalde.
  • Wieś leży nad jeziorem Wajgart (niem. Frauen-See - pierwotnie Waygarth [1470], nazwa pruska). Należy tępić ahistoryczną nazwę "jezioro Piekło".
Polajny Zalewo 1 Paulehnen pruskie -- Pierwotna nazwa pruska: Utrainen, Utreyn (1264-69), Vutraynen (ok. 1270). Dopiero później: Paulin (ok. 1400), Paulein (1543, 79). Nazwa późniejsza prawdopodobnie pochodzi od imienia Paweł, ale jest tworem pruskim (co pokazuje sufiks). Spolszczoną formę Polajny potwierdza spis z 1820 roku.
Pomielin Zalewo 2 Pomehlen pruskie --
  • Pierwotnie: 1396 Pomenelauken, 1437 Pomelauken. Człon -lauks z czasem wypadł.
  • Wariant w PRNG: Pamiątki. Unikać tej ahistorycznej formy.
Pozorty Zalewo 1 Posorten pruskie --
Półwieś Zalewo 2 Halbendorf niemieckie -- Nazwa w latach 1850-1945: Ebenau. Powód zmiany niejasny.
Rąbity Zalewo 2 Rombitten pruskie -- 1499 Rumbithen, Rompyten, Rombiten.
Rucewo Zalewo 2 Rotzung pruskie -- Nazwa ponowiona od n. jeziora (Rucewo Duże i Małe, niem. Groß Rotzung-See i Klein Rotzung-See): 1343 Rutczow, 1375 Ruczowe, Rotczing. Powojenne spolszczenie opiera się na najstarszej pruskiej postaci nazwy, chociaż po wojnie nazwę jeziora notowano też jako Rocąg.
Rudnia Zalewo 5 Rohden pruskie Rodowo 1388 Rudow, 1437 Rodow. Nazwa pruska (por. inne miejscowości o nazwie Rodowo), należało ją oddać wierniej. Przychylam się do w pełni regularnego spolszczenia Rodowo, używanego przez Leydinga.
Sadławki Zalewo 2 Sadlauken pruskie -- 1383 Seyduken, 1437 Seduken. Forma z suf. -lauken, -lucken (wskazującym na prus. *lauks) pojawia się w dokumentach od XVIII w., ale musiała istnieć wcześniej.s
Skitławki Zalewo 2 Skittlauken pruskie -- 1379 Sketelauken, 1419 Schetchelaucken.
Surbajny Zalewo 2 Sorbehnen pruskie -- ok. 1400 Surbayn.
Śliwa Zalewo 1 Schliewe pruskie (spolonizowane) -- 1338 Slewen, Slebo; 1400 Sleben; 1419 Sleuen. Nazwa pruska, na gruncie polskim adideowana do ap. śliwa, a następnie przejęta przez język niemiecki.
Tarpno Zalewo 2 Terpen pruskie -- Nazwa pruska, najwcześniejszy zapis Derpen (1543, 1579). Prawdopodobnie do tej wsi (lub jej obszaru) odnosi się też starsza pruska nazwa Regen al. Rengen (ok. 1400).
Urowo Zalewo 2 Auer pruskie (zniemczone) -- 1346 Urow, 1352 Aure.
Wielowieś Zalewo 3 Dittersdorf niemieckie -- Pierwotnie: Ditterichsdorf (1317). U Leydinga ciekawa forma Dylewo jednak bez żadnego potwierdzenia w jakimkolwiek innym źródle.
Wieprz Zalewo 1 Weepers pruskie -- ok. 1400 Weppren
Witoszewo Zalewo 6 Kunzendorf niemieckie Kończewo
  • Przed wojną spolszczano nazwę wsi jako Kończewo. Obecna nazwa Witoszewo nie ma uzasadnienia, jest chrztem KUNM.
  • Oprócz nazwy wsi, należy też naprawić nazwę pobliskiego jeziora, które przed wojną nosiło pruską nazwę Klostock-See (hist. Klockstock, co ma związek z prus. klākis - niedźwiedź). Dzisiaj jezioro to nazywa się ahistorycznie "Jeziorem Witoszewskim". Należy koniecznie przywrócić jego prawowitą nazwę w spolszczonej postaci Kłosztok.
Woryty Zalewskie Zalewo 2* Woritten pruskie (Woryty) Człon Zalewskie odróżniający w stosunku do wsi Woryty Morąskie (w gm. Morąg, p. tam).
Zatyki Zalewo 2 Kattern pruskie lub niemieckie --
  • Pierwotnie: Satheken (ok. 1400). Późniejsza nazwa Kattern (znana od połowy XVI w.) niejasna - prawdopodobnie pruska, tożsama lub etymologicznie pokrewna nazwie wsi Kojtryny (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia Katarzyna.
  • Przyjęta po wojnie nazwa Zatyki nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym Z- (poprawniej byłoby Satyki, ale niech już zostanie).
Biskupiec Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Bischofswerder niemieckie --
  • Od 1331 do 1946 miasto. Po II Wojnie Światowej miejscowość straciła prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskała.
  • Dawniej też: Biskupice.
  • Nieoficjalnie funkcjonuje też nazwa z dookreśleniem: Biskupiec Pomorski (dla odróżnienia od Biskupca w pow. olsztyńskim), taką nazwę nosi też stacja kolejowa.
Piotrowice Biskupiec (pow. nowomiejski) 1* Groß Peterwitz polskie (Piotrowice Wielkie)
  • Dawniej też: Piotrowiec Wielki.
  • W użyciu też forma: Piotrowice Duże, w przedwojennej tradycji raczej "Wielkie". Brak dookreślenia jest niekonsekwentny z nazwą wsi Piotrowice Małe (a nie *Piotrowiczki).
Piotrowice Małe Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Klein Peterwitz polskie -- Dawniej też: Piotrowiec Mały.
Podlasek Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Konradswalde niemieckie Konradzwałd W użyciu także: Podlasek Duży. Nazwa jest chrztem KUNM, oryginalne spolszczenie to Konradzwałd.
Podlasek Mały Biskupiec (pow. nowomiejski) 5 Louisenthal niemieckie Dłużki Relacyjna nazwa Podlasek Mały jest chrztem KUNM (podobnie jak sama nazwa "Podlasek", do której się odwołuje). Mimo braku przedwojennej tradycji dla tej wsi, nazwa "Podlasek Mały" jest niemożliwa do utrzymania z powodu zmiany nazwy Podlasek na Konradzwałd (p. wyżej), a nazwanie tej miejscowości "Mały Konradzwałd" byłoby ahistoryczne. Z tego powodu zasięgam do notowanej przez Leydinga formy Dłużki, która co prawda nie ma przedwojennej tradycji użycia, ale przynajmniej ma pokrycie w terenie - została utworzona od nazwy jeziora Dłużek (niem. Langer-See albo Dluzik-See).
Słupnica Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Stangenwalde niemieckie Stęgwałd Przed wojną: Stęgwałd, Stynwałd. Obecna nazwa jest chrztem KUNM.

Powiat ostródzki

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Ostróda Ostróda (miasto) 1~4 Osterode niemieckie (Ostród)
  • Przed wojną raczej: Ostród (rzad. też Ostródz). Taka forma zdaje się być najpoprawniejsza i zgodna z ludową tradycją. Forma żeńska jest z pewnością wtórna, ale również nie jest obca źródłom przedwojennym, dlatego też jestem sceptyczny, co do zmieniania tej nazwy. Może nie warto kopii kruszyć o jedną literkę (która i tak zdaje się bardzo arbitralna), aczkolwiek forma męska wydaje się zwyczajnie poprawniejsza.
  • Formy Ostrów, Ostrowo, spotykane nierzadko w starej literaturze są raczej życzeniowymi próbami objaśnienia nazwy jako słowiańskiej. Nazwa jest w rzeczywistości niemiecka, prawdopodobnie przeniesiona.
Cierzpięty Ostróda (miasto) 1 Czerpienten polskie --
  • Nazwa w latach 1902-45: Treuwalde.
  • Dawniej też: Cierpięty.
  • Wymowa gwarowa: Ćyř̥pi̯entï, do Ćyř̥pi̯ent.
  • Dzielnica położona nad jeziorem Smordy (niem. Schmording See), unikać wtórnej nazwy "Jezioro Jakuba"!
  • Znajdująca się w tej okolicy leśniczówka Przylądek jest prawdopodobnie obiektem nowym, brak takiego miejsca na przedwojennych mapach. Nie odpowiada ona po