Użytkownik:Dynozaur/Nazwy miejscowe w Prusiech: Różnice pomiędzy wersjami

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(No i wreszcie nadszedł ten czas. Powiat bartoszycki już jest, został już tylko ostatni - licbarski!)
Linia 31 165: Linia 31 165:
 
| --
 
| --
 
|
 
|
 +
|}
 +
 +
===Powiat bartoszycki===
 +
{|class="wikitable" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0"
 +
!<small>Nazwa obecna</small>
 +
!<small>Gmina</small>
 +
!<small>Typ nazwy</small>
 +
!<small>Nazwa niemiecka</small>
 +
!<small>Pochodzenie nazwy niemieckiej</small>
 +
!<small>Propozycja zmiany nazwy</small>
 +
!<small>Uwagi</small>
 +
|- align=center
 +
|'''Bartoszyce'''
 +
|Bartoszyce (miasto)
 +
|1
 +
|''Bartenstein''
 +
|hybryda (prus. + niem.)
 +
| --
 +
|
 +
*Obocznie niem. ''Bartstein'' (XVI w.).
 +
*Dawniej też: ''Barsztyn''.
 +
*Oryginalną nazwę miasta łączy się z pruskim etnonimem ''Bartowie'' (kraina ''Barcja'', na terenie której założono miasto) - mamy więc do czynienia z hybrydą prusko-niemiecką, z niem. członem -''stein'' "kamień", określającym zamek. Nazwę wtórnie skojarzono z imieniem biskupa Bartłomieja, mającym duży wkład w chrystianizację Prus.
 +
*Nazwa oryginalnie spolszczona jako ''Barsztyn'' (od skróconego niem. ''Bartstein''). Od XIX w. nazwa ta jest jednak w polskiej literaturze coraz mocniej wypierane przez bardziej spolszczone określenie ''Bartoszyce'' (wynikające zapewne z wyżej wspomnianego skojarzenia z Bartłomiejem czyli Bartoszem), które ostatecznie ustaliło się w oficjalnym użyciu.
 +
|- align=center
 +
|'''Lidzbarskie Przedmieście'''
 +
|Bartoszyce (miasto)
 +
|2~5
 +
|''Heilsberger Vorstadt''
 +
|niemieckie (relacyjne)
 +
|'''Licbarskie Przedmieście'''
 +
|
 +
*Według ustaleń KUNM: ''Lidzbarskie Przedmieście'', na jednej z map na Geoportalu szyk odwrotny: ''Przedmieście Lidzbarskie''. Nie wiem, która nazwa funkcjonuje w obiegu (jeżeli w ogóle dzielnica taka istnieje w świadomości bartoszyczan).
 +
*Proponowana zmiana na ''Licbarskie Przedmieście'' jest konsekwencją zmiany n. miasta ''Lidzbark Warmiński'' na ''Licbark'' (zob. tam).
 +
*Przed wojną istniały w Bartoszycach jeszcze dwa takie "przedmieścia": ''Königsberger Vorstadt'' (Królewieckie Przedmieście) i ''Rastenburger Vorstadt'' (Rastemborskie Przedmieście). Tych jednostek na próżno szukać w ustaleniach KUNM, pomija je również Leyding.
 +
|- align=center
 +
|'''Stoczki'''
 +
|Bartoszyce (miasto)
 +
|3
 +
|''Wilhelmsruh''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Nazwa osady, która została włączona w granice miasta. Nie wiem, czy istnieje jeszcze w świadomości mieszkańców.
 +
|- align=center
 +
|'''Bisztynek'''
 +
|Bisztynek
 +
|1
 +
|''Bischofstein''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Obocznie niem. ''Bistein'', ''Bischstein''.
 +
*Dawniej też: ''Bysztynek'', *''Bisztyn''.
 +
*Miasto założone na miejscu pruskiej osady o nazwie ''Strowangen'' (1358), znanej również po niem. jako ''Schönenfließ'' (1358 ''Schonenvlis'').
 +
*Tradycyjne spolszczenie n. miasta pochodzi od skróconej niem. formy ''Bistein'', zasymilowanej jako *''Bisztyn'' (taka forma nie zachowała się w źródłach), rozszerzonym o format zdrabniający, co częste w przypadku spolszczonych toponimów w Prusiech (por. ''Miłomłyn'' i ''Miłomłynek'', ''Pasym'' i ''Pasymek'' itp.).
 +
*Położona tuż za miastem ''Bisztynek-Kolonia'' wydaje się nie mieć przedwojennego odpowiednika.
 +
|- align=center
 +
|'''Górowo Iławeckie'''
 +
|Górowo Iławeckie (miasto)
 +
|4
 +
|''Landsberg''
 +
|niemieckie
 +
|'''Landzbark'''
 +
|
 +
*Początkowo też oboczna n. niem. ''Landstraß'' (1335 ''Landstras'' vel ''Landsberg'').
 +
*Przed wojną nazwę miasta spolszczano czasem jako ''Landzbark'' lub ''Landzberk''.
 +
*Proces ustalania polskiej nazwy dla tego miasta po wojnie przypominał czeską komedię. W obiegu krótko po wojnie funkcjonowały określenia ''Lądek'', ''Górsko'' i ''Górowo'' (wszystkie w jakiś sposób nawiązywały do n. niem.). Na drugim posiedzeniu KUNM (czerwiec '46) ustalono wstępnie nazwę ''Lądek'', jednak ostatecznie w Monitorze Polskim (12 listopada 1946 r.) ukazała się nazwa ''Górowo Pruskie'' (używana już wcześniej przez PKP w nazwie stacji kolejowej) po to, aby niecały rok później skorygować ją na ''Górowo Iławeckie'' (od nazwy powiatu iławeckiego [ze stolicą w Iławce lub Pruskiej Iławie - obecnie to "Bagrationowsk" po stronie rosyjskiej]). W nazwie tej można doszukać się nawiązania do n. niemieckiej (Lands-'''berg'''), jednak nie jest to nazwa o przedwojennej tradycji.
 +
|- align=center
 +
|'''Sępopol'''
 +
|Sępopol
 +
|4
 +
|''Schippenbeil''
 +
|pruskie
 +
|'''Szępopel'''
 +
|
 +
*1351 ''Schiffenburg'' alias ''Schippenbeyl''; 1417, 1422, 1435 ''Schippenpil''
 +
*Nazwa miasta o staropruskim pochodzeniu, o czym świadczy najlepiej obecny w niej prus. człon -''pil(s)'', oznaczający "gród" (zniemczony jako -''beil''). Znaczenie członu ''Schipp''- nie jest pewne, być może ma związek z jakąś bałtycką n. osobową (wywody z niem. mnie nie przekonują i "rozbijają się" o ten pruski sufiks. W źródłach nienaukowych często wysuwana jest teza o pochodzeniu od nazwiska rycerza krzyżackiego Ludwika von Schippena, co jednak jest mało prawdopodobne ze względu na niezgodność okresu jego działalności z powstaniem miasta). W XIV-XV w. istniała również bardziej zniemczona postać nazwy - ''Schiffenburg'' (z przetłumaczonym sufiksem i adideacją do niem. ''Schiff'' "statek"), jednak ostatecznie nie przetrwała próby czasu.
 +
*Miasto powstało w pobliżu pruskiego grodu o nazwie ''Waistotepila'' (1326), ''Waistotenpil'' (1350), lokalizowanym na południowy-wschód od miasta, w zakolu rzeki Guber, na górze znanej dziś jako ''Książęca Góra'' (niem. ''Burg Berg'' - "zamkowa góra"). W okresie krótko po wojnie używano czasem dla miasta spolszczonej nazwy ''Wysztopol'', luźno opartej na nazwie tegoż grodu.
 +
*Przed wojną głównie: ''Szępopel''. Taka postać pojawia się w większości opracowań przedwojennych i ma charakter ludowy - mazurski. Postać ''Sępopol'' jest już jej przekształceniem (dla większej polonizacji - z adideacją do "sępa" i "pola") i chociaż też pojawia się sporadycznie przed wojną, to głównie w opracowaniach "o mniejszym zaufaniu" (np. u Zarańskiego, który nazywa też Frombork "Narzycami", Licbark "Świętą Górą", a Gołdap - "Gołębiem") i ma charakter sztucznawy. Prawdopodobnie przyjęto ją po wojnie jako oficjalną przez "milsze" dla polskiego ucha brzmienie od tradycyjnego "Szępopla" (który mógł u napływowych wywoływać pewną konsternację), jednak przez wzgląd na tradycję, lepiej byłoby wrócić do postaci starszej i poprawniejszej.
 +
|- align=center
 +
|'''Ardapy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Ardappen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1340 ''Ardapyn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Bajdyty'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Beyditten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1390 ''Baydoyten'', 1419 ''Baydutten''. Nazwa pruska, o dość dużej liczbie wariantów - pod koniec XVIII w. pojawia się uproszczona fonetycznie forma ''Beithen'', ''Bethen'', zaś w XVI-XVII w. niejasna ''Baytthre''.
 +
|- align=center
 +
|'''Barciszewo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Bartelsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Pierwotnie niem. ''Bertoldsdorf'' (1342, 1378). Dokumenty znają również zlatynizowaną postać ''Bartholomei Villa'' (1345). Obecna nazwa odnosi się (w nieco archaizowany sposób - ''Barcisz'' to stpol. zdrobnienie od Bartłomieja) do tego źródłosłowu.
 +
|- align=center
 +
|'''Bąsze'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Bonschen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Pamszen''. Pierwotny zapis być może zniekształcony.
 +
|- align=center
 +
|'''Bezledy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Beisleiden''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1338, 1342 ''Bisleyden''; 1350 ''Byseleyden'', 1411-19 ''Beyseleidin''. Przejściowo zaświadczona postać bez drugiego członu - 1340 im Felde ''Beyse''. Nazwa pruska, wg autorów NMP antroponimiczna. Oznaczałoby to, że płynąca przez wieś rzeka ''Bezleda'' została nazwana od tej miejscowości (a nie odwrotnie). Rzeka ta przekracza sztuczną granicę państwową i po stronie rosyjskiej nosi sztuczną nazwę "''Riezwaja''" (Резвая).
 +
|- align=center
 +
|'''Bieliny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Bellienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Borki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|1
 +
|''Borken''
 +
|pruskie (spolonizowane)?
 +
| --
 +
|1419 ''Barken'', ''Borken''. Pierwszy zapis może sugerować, że mamy do czynienia z pierwotną nazwą pruską, na gruncie polskim skojarzoną z ap. ''borek''.
 +
|- align=center
 +
|'''Borki Sędrowskie'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2?
 +
|''Zanderborken''
 +
|hybryda (niem. + pol.)
 +
| --
 +
|
 +
*Zarówno nazwa niemiecka, jak i dookreślenie we współcześniej nazwie polskiej odnosi się do pobliskiej miejscowości ''Swędrówka'' (obecnie w gm. Bisztynek, zob. tam). Rzuca się jednak w oczy pewna niekonsekwencja w polskim nazewnictwo - ''S'''w'''ędrówka'', ale ''Sędrowskie'' (tak już w ustaleniach KUNM). Leyding ma konsekwentnie "Sędrówkę". Trzeba uznać to za niedopatrzenie ze strony KUNM - być może warte naprostowania.
 +
*Mimo wyraźnego polskiego elementu w nazwie oryginalnej (-''borken'' = pol. ''Borki''), brak informacji o polskiej nazwie dla tej miejscowości w opracowaniach przedwojennych.
 +
|- align=center
 +
|'''Brzostkowo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Brostkersten''
 +
|pruskie
 +
|'''Brostkiersty''' (?)
 +
|Nazwa oryginalna jest wyraźnie pruska (pierwszy człon jakby od ''brastan'' = bród?), jednak nie dysponuję żadnymi opracowaniami, które wyjaśniałyby tę nazwę. Niemniej, przyjętej formy ''Brzostkowo'' nie można uznać za poprawne odzwierciedlenie tej nazwy (co najwyżej luźne naśladownictwo fonetyczne I członu). Należałoby to naprawić, ale dla pewniejszego ustalenia właściwej formy potrzebne są informacje etymologiczne i dokumentacja historyczna.
 +
|- align=center
 +
|'''Bukowo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Buchau''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Burkarty'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Borchertsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|1374 ''Borkardsdorf'', 1377 ''Burghardsdorf''.
 +
|- align=center
 +
|'''Ceglarki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''Ernsthof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Powojenna n. polska odwołuje się do faktu istnienia tutaj cegielni.
 +
|- align=center
 +
|'''Ciemna Wola'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''Dietrichswalde''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Czerwona Górka'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Rothgörken''
 +
|pruskie
 +
|'''Rudogierki'''
 +
|Oryginalna nazwa jest pruska (nie dysponuję dokumentacją hist., poza wątpliwej autentyczności zapisami z internetu - 1570 ''Rottgeriken''), co do II członu por. ''Suchawa'' (gm. Barciany, oryginalnie ''Sawsegerickn'', ''Sausgörken'') czy ''Górki'' (gm. Stary Dzierzgoń). Przyjęta po wojnie nazwa pol. ''Czerwona Górka'' jest co najmniej dziwną decyzją KUNM - człon I przetłumaczono jakby z niemieckiego (''Roth'' "czerwony"), zaś drugi oddano fonetycznie (z adideacją). Nie mogę tej nazwy uznać za akceptowalną - ze względu na pruskie pochodzenie oryginału, należało ją przekalkować fonetycznie jako ''Rudogierki'' lub ''Rudogórki'' (wariant drugi bardziej przypomina nazwę obowiązującą, ale jest bardziej odległy od oryginału i adideowany).
 +
|- align=center
 +
|'''Dąbrowa'''
 +
|Bartoszyce
 +
|1
 +
|''Damerau''
 +
|niemieckie (zapoż. z polskiego)
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Dębiany'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5~6
 +
|''Lackmedien''
 +
|pruskie
 +
|'''Lakmedy'''
 +
|1326 ''Laukemedien''. Nazwa pruska, zaczerpnięta od starej nazwy wielkiego lasu ''Laukmedjan'' (niem. ''Lackmühlwald'', 1595 ''Lackmedien'' - dosł. "jasny las" lub "polny las"). Ludność warmińska przyswoiła tę pruską nazwę w formie ''Lakmedy'' (co zaświadcza Leyding, ale jedynie w kontekście lasu, nie omawianej wsi), o czym niestety dziś się często zapomina (częściej stosuje się nazwę ''Bisztynieckie Lasy''). Niestety, w pochodnej nazwie miejscowej nie uszanowano jej pruskiego źródłosłowu, a jedynie nawiązano do charakteru lasu, co było wielkim błędem. Należy pilnie przywrócić (zarówno tej miejscowości, jak i lasowi) przepiękną staropruską nazwę ''Lakmedy''.
 +
|- align=center
 +
|'''Dębówko'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Eichenbruch''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Drawa'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Groß Sonnenburg''
 +
|niemieckie
 +
|'''Drawiny'''
 +
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Drawing''. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. rzeki ''Drawing-Fließ'' (częściej: ''Mühlenfließ''), dziś znana jako ''Bajdycka Młynówka'' (na tabliczce przy drodze błędnie "Bejdycka").
 +
*Powojenna nazwa polska opiera się oczywiście na obocznej n. niem., ponowionej od hydronimu, jednak oddaje ją w sposób niedokładny - z niezrozumiałym opuszczeniem prus. sufiksu -''ing''. Bardziej dokładniejsze spolszczenie notuje Leyding - ''Drawień'', zaś na powojennych mapach pojawia się też wariant ''Drawiny'', który uważam za najlepszy. Zaś nazwę samej Bajdyckiej Młynówki należałoby poprawić na ''Drawina'' (nie rozumiem, dlaczego KUNM w nazwie miejscowej odzwierciedliła ten hydronim, zaś w nazwie samej rzeki już nie - co najmniej dziwna decyzja).
 +
|- align=center
 +
|'''Falczewo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''Fauthshof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Nazwa niemiecka od n. os. ''Fauth'', co wg autorów NMP jest wariacją nazwiska ''Vogt''. W różnych źródłach, nazwa ta jest nagminnie błędnie cytowana jako ''Fausthof'' (niby od Fausta).
 +
*Przyjęta przez KUNM powojenna nazwa pol. ''Falczewo'' jest zaiste dziwnym tworem - nie nawiązuje wyraźnie do żadnego polskiego rdzenia. Prawdopodobnie jest to przekształcenie zanotowanej wcześniej przez Leydinga formy ''Fałcewo'', która stanowi przekształcenie fonetyczne niem. ''Fauths''-. Dość osobliwa decyzja KUNM.
 +
|- align=center
 +
|'''Galinki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Klein Gallingen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Zob. niżej ''Galiny''.
 +
|- align=center
 +
|'''Galiny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Gallingen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1336 ''Gallinden'', 1374 ''Galindin''. Nazwa wsi pochodzi od plemienia Galindów, którzy zapewne ją założyli (wywędrowawszy do sąsiedniej Barcji). Wobec tego faktu, można było ustalić nazwę wsi jako ''Galindy'', jednak wobec braku polskiej przedwojennej tradycji, niech zostanie jak jest. Najważniejsze, że rdzeń został zachowany.
 +
|- align=center
 +
|'''Ganitajny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Gomtehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Ganiteynen'', 1437 ''Gamteynen''. W początkach swojego istnienia, wieś nosiła również oboczną nazwę ''Pogintenekaim'' (1352), ''Pogymtynekaym'' (1423), również pochodzenia pruskiego.
 +
|- align=center
 +
|'''Gile'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5?
 +
|''Hilff''
 +
|pruskie?
 +
|'''Gilwa''' (?)
 +
|Nazwa oryginalna o dość tajemniczym brzmieniu. Leyding spolszcza ją w formie ''Gilwa'', co sugerowałoby pruskie pochodzenie (tylko czy słusznie?). Jeżeli nazwa miałaby być faktycznie tożsama często powtarzającej się n. prus. ''Gilwa'', to warto ją w takiej formie przywrócić.
 +
|- align=center
 +
|'''Glitajny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Glittehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Glitteynen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Głomno'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Glommen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1423 ''Glumen''. Nazwa pruska.
 +
*Na niektórych starych mapach można spotkać postać polską ''Głąbsk''. Uważam jednak tę formę za sztuczną, prawdopodobnie błąd kartografa.
 +
|- align=center
 +
|'''Gromki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Grommels''
 +
|niemieckie
 +
|'''Gromolec'''
 +
|Pierwotnie niem. ''Grombholz'' (1570), ''Gromholz''. Leyding na tej podstawie notuje spolszczenie ''Gromolec'', które może i nie ma potwierdzonego przedwojennego pochodzenia, ale jest na tyle dokładne i autentycznie brzmiące, że warto je przywrócić.
 +
|- align=center
 +
|'''Gruda'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2~3
 +
|''Grudshöfchen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Jarkowo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Erwienen''
 +
|niemieckie?
 +
|'''Jerwiny'''
 +
|Nazwę oryginalną ''Erwienen'' chyba należy traktować jako niemiecką, pochodzącą od im. Erwin (jednak końcówka -''ienen'' może też wskazywać na pruskie pochodzenie). Tak czy inaczej, Leyding spolszcza ją jako ''Jerwiny'' i taką postać warto wprowadzić w miejsce ahistorycznego chrztu "Jarkowo".
 +
|- align=center
 +
|'''Karolewko'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Karolinenhof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|U Leydinga spolszczone nieco wierniej jako ''Karolinek''. Tak czy inaczej, brak polskiej tradycji.
 +
|- align=center
 +
|'''Kicina'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Liebhausen''
 +
|pruskie (zniemczone)
 +
|'''Lipusz'''
 +
|1340 ''Lypus'', 1356 ''Lyppuse''. Nazwa pruska, stopniowo niemczona do postaci ''Lipphausen'' i ostatecznie ''Liebhausen''. Mimo, że Leyding spolszczył ją jako ''Lipusz'', KUNM zdecydowała się zastąpić ten pruski toponim całkowicie nieuzasadnioną nazwą "Kicina". Karygodnie zła decyzja.
 +
|- align=center
 +
|'''Kiersity'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Kirschitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1357, 1423 ''Kirsiten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kiertyny Małe'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Klein Kärthen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Patrz niżej ''Kiertyny Wielkie''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kiertyny Wielkie'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Groß Kärthen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1411-19 ''Kerthin''; 1423 ''Kirthany'', ''Kerthen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kinkajmy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Kinkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1444 ''Kymekaymen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kisity'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Kissitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1342 ''Kessitten'', 1342 ''Kessiten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Klekotki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''Charlottenberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Kosy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Quossen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Potrzebne informacje etym. i hist.
 +
|- align=center
 +
|'''Krawczyki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Kraftshagen''
 +
|niemieckie
 +
|'''Krawtajny'''
 +
|1374 ''Craftshain'', ''Crafthain''. Na tej podstawie Leyding zapisał spolszczenie ''Krawtajny'' - wyraźnie upodobnione do nazw pruskich na -''ajny''. Być może jest to "na wyrost", ale bywało i tak, że polonizowano w ten sposób również nazwy niemieckie (por. ''Gronajny'', ''Lichtajny'', ''Fryhajny''), dlatego też spolszczenie to wydaje się być wartościowe i warte przywrócenia. Dobrze się też wpisuje w okoliczny krajobraz toponimiczny.
 +
|- align=center
 +
|'''Kromarki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Kromargen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1404 ''Karmargen'', 1584-85 ''Crammargen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Króle'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Königs''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Pierwotnie: ''Königsdorf'' (1374 ''Koningisdorf''). Przypuszcza się, że ''König'' (''Koning'') to nazwisko pierwszego właściciela.
 +
|- align=center
 +
|'''Leginy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Legienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Lejdy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Legden''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1340 ''Loyden'', 1341 ''Leyde'', 1342 ''Layde''.
 +
|- align=center
 +
|'''Lipina'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''(Adlig) Ernsthof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Lusiny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Losgehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Lusygeyn'', ''Losien''; 1423 ''Lusiein''; 1437 ''Lusygeyn'', ''Lusigeyn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Łabędnik'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Groß Schwansfeld''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|W potocznym użyciu często: ''Łabędnik Duży'' (w odróżnieniu od ''Małego'', p. niżej). Dziwię się, że uchwalono tę nazwę bez członu ''Wielki'', jak nakazywałaby logika.
 +
|- align=center
 +
|'''Łabędnik Mały'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Klein Schwansfeld''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Łapkiejmy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Lapkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419, 1437 ''Lapkaymen'' (dosł. "lisia wieś"). Chyba lepszym odwzorowaniem byłoby ''Łapkajmy'', ale niech już zostanie jak jest.
 +
|- align=center
 +
|'''Łojdy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Loyden''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1340 ''Loyden'', 1344 ''Layden''.
 +
|- align=center
 +
|'''Łoskajmy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Loschkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Loszekaymen'', 1423 ''Losykaym''.
 +
|- align=center
 +
|'''Markiny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Markienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1423 ''Merkyn'', ''Merkinen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Maszewy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Maxkeim''
 +
|pruskie
 +
|'''Mackajmy'''
 +
|Oryginalna nazwa jest pruska, choć z problematyczną osnową ''Max''- (być może to przekształcenie fonetyczne, a możliwe że nazwa została utworzona przez Prusów od niemieckiego imienia - brak starych zapisów dla wsi nie pozwala wyciągnąć jednoznacznych wniosków). Leyding spolszczył ją jako ''Mackajny'' (co poprawiam na poprawniejsze -''kajmy''), co jednak z niewiadomych przyczyn KUNM zastąpił kompletnie nieuzasadnioną formą "Maszewy". Do zmiany.\
 +
|- align=center
 +
|'''Matyjaszki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Mathiashof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Merguny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Marguhnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1424 ''Mergunen'', 1429 ''Mergune''.
 +
*W potocznym użyciu często ''Marguny'' (tak na drogowskazie). Zasadniczo nie ma w tej formie nic złego, po prostu opiera się na późniejszej postaci nazwy (w takiej formie również zapisał ją Leyding), jednak dla porządku już trzymałbym się urzędowej postaci ''Merguny'' jako bazującej na starszych zapisach i prawdopodobnie bliższej pruskiemu oryginałowi.
 +
|- align=center
 +
|'''Minty'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Minten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Mynthen'', 1437 ''Mynthin''. Nazwa pruskiego pochodzenia. W początkach swojego istnienia, wieś nosiła oboczną n. niemiecką ''Güntersdorf'', ta jednak prędko zanikła.
 +
|- align=center
 +
|'''Molwity'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Mollwitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1321 ''Molwitten''; ok. 1400 ''Molowyten'', ''Molewyten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Nalikajmy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Liekeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1339 ''Nalykaymen'', 1419 ''Naliekaymen''. Od końcówki XV w. zanik nagłosowego ''Na''- (może wskutek błędnej dekompozycji), por. zapis z 1483 ''Lykaynen''. Na tej podstawie, Leyding spolszczył tę nazwę jako ''Likajny'', ale KUNM słusznie nawiązała do postaci pierwotnej.
 +
|- align=center
 +
|'''Nuny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Nohnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|ok. 1420 ''Nonen''. Nazwa uważana za pruską. Spis Goldbecka z 1789 r. notuje starszą postać nazwy jako ''Neynyn'' (i chyba na tej podstawie Leyding spolszczył tę wieś jako ''Najny''), ale nie wiadomo skąd Goldbeck zaczerpnął tego zapisu.
 +
|- align=center
 +
|'''Okopa'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''Erdmannshof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|U Leydinga: ''Szaniec''. Najwyraźniej mieściły się tu jakieś okopy.
 +
|- align=center
 +
|'''Osieka'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''Hermenhagen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Parkoszewo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Perkau''
 +
|pruskie
 +
|'''Parkowo'''
 +
|Nazwa zdaje się pruska (chociaż potrzebna dokumentacja hist. i informacje etym.), należało ją w prosty sposób spolszczyć fonetycznie jako ''Parkowo'', tak jak czyni to Leyding. Stosując chrzest "Parkoszewo", KUNM stworzyła sztucznie nazwę pseudosłowiańską.
 +
|- align=center
 +
|'''Pasaria'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Passarien''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Pierwotnie dwie różne nazwy pruskie: 1419 ''Preimok'', 1533 ''Passarien'', 1570 ''Preymocken''. Nazwy te współistniały do XVII w., jednak ostatecznie zwyciężyła nazwa ''Passarien'' - prawdopodobnie etymologicznie tożsama z pierwotną nazwą rzeki Pasłęki (Pasarii), jednak nie związana bezpośrednio z tym hydronimem.
 +
*W dawnej osadzie znajdują się jeszcze jakieś zabudowania (prawdopodobnie niezamieszkałe), dlatego zawieram ją tutaj.
 +
|- align=center
 +
|'''Perkujki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Perkuiken''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1411-19 ''Perkoyke''.
 +
|- align=center
 +
|'''Piergozy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Perguschen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1423 ''Pergosen'', 1570 ''Burgusy''. Nazwa pruska, zapis ''Burgusy'' z 1570 (powtarzający się w 1623-24) - może spolonizowany?
 +
|- align=center
 +
|'''Piersele'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Perscheln''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Perscheln''; 1423 ''Perseln'', ''Perselen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Pilwa'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Pillwen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1411-19 ''Pilluo'', 1423 ''Pilwo''.
 +
|- align=center
 +
|'''Plęsy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Plensen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1436 ''Plynsyn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Połęcze'''
 +
|Bartoszyce
 +
|6?
 +
|''Polenzhof''
 +
|hybryda (słow. + niem.)
 +
|'''Polino'''
 +
|1385, 1414 ''Polino''; po 1414 ''Hof Polan''; 1492 ''Polenshof''. Pierwotna nazwa najprawdopodobniej słowiańska (polska), późniejszą n. niem. ''Polenshof'' można tłumaczyć jako "dwór Polaka". Przyjęta przez KUNM nazwa ''Połęcze'' (i podobnie Leydingowy wariant ''Połęczowo'') próbuje naśladować formę niemiecką, jednak najlepiej wrócić do formy najstarszej, autentycznie słowiańskiej.
 +
|- align=center
 +
|'''Posłusze'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Poschloschen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1352-57 ''Posslussis'', 1352/81 ''Poslussie''.
 +
|- align=center
 +
|'''Rodnowo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Reddenau''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1374 ''Rodenow'', 1376 ''Rodenaw''.
 +
*Na niektórych przedwojennych mapach jako ''Rodanów''. Nie stosuję tej formy jako sztucznej.
 +
|- align=center
 +
|'''Sędławki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Sandlack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1356 ''Sandlaucken''.
 +
|- align=center
 +
|'''Skitno'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Skitten''
 +
|pruskie
 +
|'''Tuskity'''
 +
|1423 ''Tuskythen'', 1437 ''Tusekythen''. Nazwa pruska, z czasem (trudno powiedzieć jednak kiedy dokładnie - od wczesnego XVI w. do końcówki XVIII w. następuje przerwa w zapisach dot. tej wsi) nagłosowe ''Tu''- odpadło. Być może jest to wynik fałszywej dekompozycji na gruncie niemieckim (błędne skojarzenie ''Tu''- jako dolnoniem. przyimka ''tu'' "do"). Postać ''Skitno'' opiera się więc na postaci wtórnej, w dodatku jest to polonizacja niedoskonała - niepotrzebne dostawienie nieetymologicznego sufiksu -''no''. Używana przez Leydinga postać ''Sykity'' z kolei utworzona na podstawie zapisu ''Sykythen'' z nieznanego źródła (nikt inny nie notuje takiej formy). Najlepiej byłoby chyba powrócić do nietkniętej wpływej niemieckiej postaci ''Tuskythen'' i spolszczyć ją jako ''Tuskity'', zgodnie z logiką nazwy ''Nalikajmy'' (p. wyżej), gdzie również restytuowano wypadnięty element pierwotnej nazwy pruskiej.
 +
|- align=center
 +
|'''Sokolica'''
 +
|Bartoszyce
 +
|4
 +
|''Falkenau''
 +
|niemieckie
 +
|'''Falknowo'''
 +
|U Chojnackiego i Leydinga: ''Falknowo''. Co prawda, powojenna nazwa "Sokolica" również oddaje znaczenie n. niemieckiej, to jednak stale trzymam się nazw przedwojennych.
 +
|- align=center
 +
|'''Solno'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Zohlen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1321 ''Zillin'', 1411-19 ''Solen''. Nazwa pruska.
 +
|- align=center
 +
|'''Sortławki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Sortlack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1374 ''Sodlawken'', ''Sodelawken'', ''Sodlauken''. Zgodnie z tymi najstarszymi zapiskami, Leyding postulował spolszczenie ''Sodławki''. Taka forma byłaby lepsza jako bardziej pierwotna, ale wobec braku tradycji (i faktu, że pruski charakter nazwy pozostaje niezatarty), niech już zostanie jak jest.
 +
|- align=center
 +
|'''Sporwiny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Sporwienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1361 ''Sporweinen'', 1374 ''Sparwynen'', 1389 ''Sparwin''.
 +
|- align=center
 +
|'''Spurgle'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Sporgeln''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1484 ''Spurgelyn'', 1533 ''Spergeln''.
 +
|- align=center
 +
|'''Spytajny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Spittehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1326 ''Spiteyn'', 1357 ''Spitteynen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Styligi'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Stillgen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Stilligen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Szczeciny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Stettinnen''
 +
|pruskie?
 +
| --
 +
|Nazwa chyba pruska, jednak potrzebne informacje etymologiczne i dokumentacja hist. Niemieckojęzyczne źródła internetowe podają intrygujące zapisy ''Stignotignokeim'' (1437), ''Standtin'' (1600), ale nie znajduję dla nich potwierdzenia w dostępnej literaturze.
 +
|- align=center
 +
|'''Szwarunki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2*
 +
|''Klein Schwaraunen''
 +
|pruskie
 +
|(Szwaruny Małe)
 +
|Zasadniczo uważam, że nie powinno się zdrabniać nazw pruskiego pochodzenia z sufiksami nie spotykanymi normalnie w języku polskim. Poprawniej byłoby ustalić nazwy tych dwu bliźniaczych wsi jako ''Szwaruny Wielkie'' i ''Małe''. Jest to jednak błąd, który jeszcze mogę stolerować.
 +
|- align=center
 +
|'''Szwaruny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2*
 +
|''Groß Schwaraunen''
 +
|pruskie
 +
|(Szwaruny Wielkie)
 +
|1327 ''Suarrine'', ''Schwarrune''; 1367 ''Sworun''.
 +
|- align=center
 +
|'''Szylina Mała'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Klein Söllen''
 +
|pruskie
 +
|'''Silno Małe'''
 +
|Zob. poniżej ''Szylina Wielka''.
 +
|- align=center
 +
|'''Szylina Wielka'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Groß Söllen''
 +
|pruskie
 +
|'''Silno Wielkie'''
 +
|1338 ''Siln'', 1423 ''Sillen''. Nazwa pruska, jej źródłosłowem jest prus. ''silā'' "bór, puszcza (niem. ''Heide'')". Przyjęta przez KUNM forma ''Szylina'' jest zbyt zmieniona względem oryginału (jakby niepotrzebnie oparto się na litewskiej postaci tego słowa - ''šilas'', nazwa ta jednak jest pruska, a nie litewska), niedokładne jest również Leydingowe "''Salno''". Na podstawie najstarszych zapisów utworzyłem polską adaptację tej pruskiej nazwy jako ''Silno''.
 +
|- align=center
 +
|'''Tapilkajmy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Tappelkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1347 ''Tapilkaym'', 1409 ''Tapilkayme''. Przejściowo (XVI-XVII w.) istniała również przekształcona forma ''Dapplicken'' (dok. 1570, 1623-24), która ostatecznie zanikła.
 +
|- align=center
 +
|'''Tolko'''
 +
|Bartoszyce
 +
|1
 +
|''Tolks''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1570 ''Tolcks''. Nazwa pruska, notowana w formie spolszczonej (zgodnej z obecną) już przed wojną, co rzadkie na tym terenie.
 +
|- align=center
 +
|'''Trutnowo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Trautenau''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1364, 1374, 1390 ''Trutenow''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wajsnory'''
 +
|Bartoszyce
 +
|1~4
 +
|''Weischnuren''
 +
|pruskie
 +
|(Wajsznory)
 +
|
 +
*1343 ''Wesnor'', ''Weischnor''; 1438 ''Waysnoren''.
 +
*U Chojnackiego: ''Wajsznory''. Nie jest to chyba jednak różnica na tyle ważna (i raczej nie mająca oparcia w ludowym użyciu), aby z jej powodu coś zmieniać.
 +
|- align=center
 +
|'''Wardomy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Wordommen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Wordompne''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wargielity'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Worglitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1409 ''Wargelitekayme'', 1426 ''Wargeliten''. Nazwa pruska, początkowo z sufiksem -''kaims'', który z czasem zanikł.
 +
|- align=center
 +
|'''Wawrzyny'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Laurienen''
 +
|osobowe
 +
| --
 +
|Potrzebne informacje historyczne. Miejscowość jednak nie wydaje się stara, więc chyba trudno wywodzić jej nazwę od czegoś innego niż imię Wawrzyniec (''Laurentius''). Gdyby to jednak była nazwa pruska, lepiej byłoby ją spolszczyć dokładniej jako ''Lauryny''.
 +
|- align=center
 +
|'''Węgoryty'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Wangritten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1427 ''Wangerithen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wiatrak'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Schreibershöfchen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Oboczna n. niemiecka: ''Windmühlenhaus''. Stąd powojenna n. polska.
 +
|- align=center
 +
|'''Wipławki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Wieplack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1424 ''Weybelawke'', 1493 ''Wippelawckenn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wirwilty'''
 +
|Bartoszyce
 +
|2
 +
|''Wehrwilten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1325 ''Wirbilt'', 1419 ''Wirwilten''. W początkach swojego istnienia wieś nosiła również oboczną nazwę ''Brinit'' (1325). Obie nazwy są pruskiego pochodzenia.
 +
|- align=center
 +
|'''Witki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Aßmanns''
 +
|pruskie
 +
|'''Osmany'''
 +
|1345, 1349 ''Astiems'', w XVI w. ''Asmus'', ''Aßmanß''. Jest to nazwa pochodzenia pruskiego, którą po wojnie KUNM zniweczył, nadając wsi kompletnie nieuzasadnioną n. pol. ''Witki''. Leyding spolszczył oryginalną nazwę jako ''Osmany'' i taką postać, jako autentycznie zaistniałą, przyjmuję.
 +
|- align=center
 +
|'''Nowe Witki'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Neu Aßmanns''
 +
|pruskie
 +
|'''Nowe Osmany'''
 +
|Zob. powyżej ''Witki''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wojciechy'''
 +
|Bartoszyce
 +
|3
 +
|''Albrechtsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Jednymi z pierwszych właścicielami wsi byli rycerz Santunge - Prus, a także szlachecka rodzina Malgedinów, mająca pruskie korzenie. Niewykluczone więc, że wieś ta mogła mieć jakąś staropruską nazwę - ta niestety nie zachowała się w źródłach historycznych.
 +
|- align=center
 +
|'''Wojtkowo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Markhausen''
 +
|niemieckie?
 +
|'''Markuzy'''
 +
|
 +
*Leyding spolszcza n. tej miejscowości jako ''Markuzy'', co zdaje się być zupełnie naturalnym spolszczeniem (por. też ''Markuzy'' w gm. Barciany, pow. kętrzyński). Nazwa ta wydaje się niemiecka, chociaż potrzebne dokładne informacje etymologiczne (nazwy z suf. -''hausen'' czasem "ukrywają" nazwy prus. z suf. -''ūs-ai''), zdecydowanie lepszym niż ahistoryczne KUNMowskie "Wojtkowo".
 +
*Strona Bildarchiv-ostpreussen.de podaje dla tej osady zapis ''Mergapel'' (1437), co jest niewątpliwie nazwą pruską (*''Mergapils'' = panieński gród). Gerullis potwierdza istnienie niegdyś takiego obiektu w komornictwie Woryny (a więc w okolicy), jednak nie udało mi się w żaden sposób potwierdzić utożsamienia tej nazwy z tą osadą. Ponadto, ta strona również podaje starsze zapisy nazwy tej wsi jako ''Mackusen'' (1530), ''Mackhusen'' (1785), które mogłyby wskazywać na pruskie pochodzenie tej nazwy, jednak nie udało mi się w żaden sposób potwierdzić ich autentyczności.
 +
|- align=center
 +
|'''Wola'''
 +
|Bartoszyce
 +
|1
 +
|''Groß Wolla''
 +
|polskie
 +
| --
 +
|Nazwa w latach 1938-45: ''Großwallhof''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wólka'''
 +
|Bartoszyce
 +
|1
 +
|''Klein Wolla''
 +
|polskie
 +
| --
 +
|Nazwa w latach 1938-45: ''Kleinwallhof''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wyręba'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Kraphausen''
 +
|pruskie
 +
|'''Kropoty'''
 +
|U Goldbecka (1785): ''Kropothen'' oder ''Krapausen'' oder ''Kraposen''. Wyraźnie mamy tu do czynienia z nazwą pruską, którą należałoby rekonstruować jako *''Krap-ūs-''/*''Krap-ōt''. Rdzeń *''Krap''- był w pruskiej toponimii bardzo produktywny (por. liczne toponimy typu ''Crapitten'', ''Cropayn'', ''Kropino'', ''Croplauken'' itp.). Paralelnie istniały formy z dwoma różnymi sufiksami. Na podstawie form Goldbecka, nazwę tę należało spolszczyć jako ''Kropoty''. Niestety, KUNM zniweczyła tę piękną nazwę, zastępując ją kompletnie sztuczną "Wyrębą". Leyding podaje luźno oparte na formie niemieckiej "''Chrapuzy''".
 +
|- align=center
 +
|'''Wysieka'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Schonklitten''
 +
|pruskie
 +
|'''Sąklity'''
 +
|
 +
*1414 ''Suncliten''. Kolejna na tym obszarze zniweczona przez KUNM nazwa pruska. Leyding używa poprawnego spolszczenia ''Sąklity''.
 +
*Nie wiem, jaki jest obecny status tej osady. Według obrazów satelitarnych, znajduje się tam obecnie tylko jeden budynek - nie wiem, czy zamieszkały. Niemniej, warto przypomnieć oryginalną nazwę tego miejsca.
 +
|- align=center
 +
|'''Zawiersze'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Sauerschienen''
 +
|pruskie
 +
|'''Zawierszyny'''
 +
|1423 ''Seworsynen'', 1476 ''Sawersch'', 1521 ''Sawersin''. Może to "czepianie się szczegółów", ale większość zapisów oraz nowożytna forma niem. wskazuje na to, że -''īn'' było w tej pruskiej nazwie sufiksem. Nie należało go więc wyrzucać, lecz ustalić polską formę nazwy jako ''Zawierszyny''. Leyding ma mniej dokładne ''Surszyny''.
 +
|- align=center
 +
|'''Żydowo'''
 +
|Bartoszyce
 +
|5
 +
|''Siddau''
 +
|pruskie
 +
|'''Sidwa'''
 +
|1419 ''Seduwo'', 1432 ''Siddwo'', 1494 ''Sziddaw''. Nazwa pruska, przyjęta przez KUNM forma oddaje ją zbyt odlegle, zacierając jej pruski źródłosłów. Nic nie wskazuje na to, aby nazwa ta miała coś wspólnego z Żydami.
 +
|- align=center
 +
|'''Biegonity'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Begnitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1353 ''Begonithen'', 1427 ''Begonyten''. Nazwa pruska. Pierwotnie wieś ta nosiła również niemiecką nazwę ''Rosenau'' (1343, 1356 ''Rosenow''; 1427 ''Rosenaw''), która jednak od XV wieku zanika.
 +
|- align=center
 +
|'''Dąbrowa'''
 +
|Bisztynek
 +
|1
 +
|''Damerau''
 +
|słowiańskie
 +
| --
 +
|
 +
*1338-73 ''Damerovia'', 1385 ''Damerow''.
 +
*Gwarowo: ''Dȯmbrova''.
 +
|- align=center
 +
|'''Grzęda'''
 +
|Bisztynek
 +
|5
 +
|''Sturmhübel''
 +
|niemieckie
 +
|'''Bomgarby'''
 +
|
 +
*Pierwotnie: ''Bomgarde'' alias ''Stormhobel'', ''Bomgarte'' (1359). Oboczna, funkcjonująca do XVI w. nazwa ''Bomgarde'', ''Bomgarten'' jest przedmiotem sporu naukowców - istnieje bowiem hipoteza o jej pruskim pochodzeniu (którą pierwszy wysunął Röhrich jeszcze w okresie międzywojennym, rozważają ją również Przybytek i Pospiszylowa), wg którego pierwotny zapis należałoby odczytać jako ''Bomgarbe'' (Leyding nawet podaje formę źródłową ''Bomgarben'', ale nie wiem na jakiej podstawie) - wówczas mielibyśmy do czynienia z nazwą pruską, o tym samym rdzeniu co w n. ''Bomitten'' czy nazwie terenowej ''Bomławki'' (''der Bomlack'' - n. okolicy na płd-zach. od Franknowa w gm. Jeziorany), z suf. -''garbs'' "góra". Nazwa miałaby być na gruncie niemieckim adideowana do ap. ''Baumgarten'' "sad". Część naukowców jednak odrzuca pruską interpretację i uważa, że nazwa ta jest od początku niemiecka i oznacza po prostu "sad".
 +
*Na podstawie powyższego pruskiego wywodu starszej n. wsi, Leyding spolszczył tę formę jako ''Bomgarwy'', a w terenie (jeszcze w latach 50.) funkcjonowała ona w dokładniejszej formie ''Bomgarby''. Nawet jeżeli hipotezę o pruskim pochodzeniu tej nazwy uznać za błędną, to i tak forma ta wydaje się godna uszanowania, lepsza od ahistorycznej KUNMowskiej "Grzędy".
 +
|- align=center
 +
|'''Janowiec'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Johannisruhe''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Kokoszewo'''
 +
|Bisztynek
 +
|5
 +
|''Gerthen''
 +
|pruskie
 +
|'''Giertławki'''
 +
|Pierwotnie: ''Gertlauken'' (1358), ''Gerten'' alias ''Hunsfelde'' (1359). Pierwotna nazwa pruska ''Gerta-lauks'' ("kurze pole"), również skalkowana na niemiecki jako ''Huhnsfelde''. Ostatecznie przyjęła się w formie pruskiej bez drugiego członu jako ''Gerthen''. KUNM po wojnie nawiązała do znaczenia n. pruskiej, jednak nazwy pruskie powinno się oddawać fonetycznie, a nie kalkować (chyba, że tradycja mówi inaczej - tutaj takowej brak). Proponuję więc zamiast tego intuicyjne spolszczenie pierwotnej n. prus. jako ''Giertławki'' (ewentualnie mogą to też być ''Gierty'', w oparciu o postać nowszą).
 +
|- align=center
 +
|'''Krzewina'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Strauchmühl''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Księżno'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Fürstenau''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|W gwarze: ''Kśežno'', ''Kśenžno''. Raczej nie widziałbym tu jednak nazwy przedwojennej (brak danych o przedwojennej n. pol. dla tej wsi), a raczej po prostu przejęcie przez autochtonów powojennej nazwy urzędowej (będącej kalką oryginalnej n. niemieckiej).
 +
|- align=center
 +
|'''Lądek'''
 +
|Bisztynek
 +
|4
 +
|''Landau''
 +
|pruskie?
 +
|'''Lędowo'''
 +
|
 +
*1378, 1430, 1533 ''Landaw''. Nazwa uważana za pruską (od ''lānda'' "pokarm"), choć istnieją też teorie o niemieckim pochodzeniu.
 +
*Przed wojną: ''Lędowo'', ''Landowo'' (takie postaci w SGKP, niestety hasła brak pod odnośnikami). Postać ''Lądowo'' podaje jedynie Leyding. Przyjęta przez KUNM postać ''Lądek'' jest sztucznym, powojennym spolszczeniem.
 +
*Gwarowo: ''Landovo'' (wtórnie też ''Lȯndek'', pod wpływem nazewnictwa urzędowego).
 +
|- align=center
 +
|'''Łabławki'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Lablack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|U Leydinga forma hist. ''Labelauke'' (bez daty). W NMP brak zapisów starszych niż końcówka XVIII wieku. Niemniej, nazwa niewątpliwie pruska i stara.
 +
|- align=center
 +
|'''Łędławki'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Linglack''
 +
|pruskie
 +
|(Lędławki)
 +
|
 +
*Postać ustalona oficjalnie po wojnie: ''Lędławki''. Obecnie funkcjonuje jednak (od kiedy?) w formie ''Łędławki''. Nie ma tutaj przedwojennej polskiej tradycji (a wahania L/Ł nie są w toponimii Warmii rzadkością), ale wydaje mi się, że starsza postać z nagłosowym L- brzmiała lepiej.
 +
*1362, 1396 ''Lindelawke''; 1400 ''Lyndelauke'', ''Lindelawken''. Początkowo wieś nosiła także oboczną n. niemiecką ''Rosengarte'' (1362), ta jednak prędko zanikła.
 +
|- align=center
 +
|'''Mołdyty'''
 +
|Bisztynek
 +
|1~4
 +
|''Molditten''
 +
|pruskie
 +
|(Moldyty)
 +
|
 +
*1339 ''Molditen'', 1395 ''Molditinen''. Nazwa pruska, początkowo współistnieniejąca z n. niem. ''Leimberg'' (1348 ''Leymberg''), która szybko zanikła.
 +
*W materiałach przedwojennych zrzadka ''Moldyty''. Niemniej, jest to szczegół, o który raczej nie warto kruszyć kopii. Trudno też powiedzieć, na ile za tym przekazem kryje się ludowa tradycja.
 +
|- align=center
 +
|'''Niski Młyn'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Niedermühl''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Nisko'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Niedermühl''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Brak tradycji. U Leydinga dokładniejsze tłumaczenie jako ''Niski Dwór'' (które może lepiej współbrzmi z Niskim Młynem).
 +
|- align=center
 +
|'''Nowa Wieś Reszelska'''
 +
|Bisztynek
 +
|2*
 +
|''Rosenschön''
 +
|niemieckie
 +
|(Nowa Wieś)
 +
|Oboczna n. niem. ''Neudorf'', stąd obecna n. polska (z dookreśleniem ''Reszelska'' dla odróżnienia od licznych innych "Nowych Wsi").
 +
|- align=center
 +
|'''Paluzy'''
 +
|Bisztynek
 +
|1
 +
|''Plausen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1355, 1365 ''Palusen''; 1374 ''Palusin''.
 +
|- align=center
 +
|'''Pleśnik'''
 +
|Bisztynek
 +
|2
 +
|''Plößenhof''
 +
|hybryda (prus. + niem.)
 +
| --
 +
|Nazwa relacyjna do sąsiedniej wsi ''Pleśno'' (zob. poniżej). Można było tę nazwę ustalić jako ''Plesieński Dwór'' tak, aby uniknąć tworzenia dziwnych neologizmów od nazw pruskich. Niemniej, wobec braku tradycji, niech już zostanie jak jest - najważniejsze, że pruski rdzeń nazwy został zachowany.
 +
|- align=center
 +
|'''Pleśno'''
 +
|Bisztynek
 +
|1
 +
|''Plößen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1336 ''Plesno'', 1346 ''Plesen'', 1374 ''Plesin''.
 +
|- align=center
 +
|'''Prosity'''
 +
|Bisztynek
 +
|2?
 +
|''Prossiten''
 +
|pruskie
 +
|(Prosyty?)
 +
|
 +
*1334 ''Prassyten'', 1358 ''Pressiten'', 1366 ''Prassithen''.
 +
*Gwarowo: ''Prosyty'' (do ''Prosyt''). Być może forma starsza, ale brak przedwojennych danych, mogących to potwierdzić.
 +
|- align=center
 +
|'''Sątopy'''
 +
|Bisztynek
 +
|1
 +
|''Santoppen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1329 ''Santhop'', 1337 ''Santop'', 1381 ''Santappen''.
 +
*Obocznie do powyższej n. pruskiej, wieś ta nosiła w XIV w. również w dokumentach łacińskich nazwę ''Villa Sancti Jodoci'' (1343), od imienia patrona tutejszej parafii, [https://pl.wikipedia.org/wiki/S%C4%85topy_(wojew%C3%B3dztwo_warmi%C5%84sko-mazurskie) św. Jodoka]. Kościół ten nosi to imię do dziś - cóż za piękny przypadek ciągłości historycznej.
 +
*Gwarowo: ''Santopy'' (do ''Santop'').
 +
|- align=center
 +
|'''Sątopy-Samulewo'''
 +
|Bisztynek
 +
|5
 +
|''Bischdorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Biskupia Wola'''
 +
|
 +
*Pierwotnie ''Bischofsdorf'' (od XIV do pocz. XIX w.). Skrócona forma ''Bischdorf'' zaczyna funkcjonować w wieku XVII.
 +
*Nazwa ''Samulewo'' (nie wiedzieć czemu, przyjęta przez KUNM w formie złożonej ''Sątopy-Samulewo'', z pierwszym członem od pobliskich Sątop) upamiętnia Andrzeja Samulowskiego (1840-1928) - poety i działacza społecznego oraz oświatowego na Warmii. Tego odniesienia nie zauważa Pospiszylowa, ten sam błąd popełniają za nią autorzy NMP.
 +
*Według wspomnień, dostępnych w internecie [https://www.olsztyn24.com/news/9289-ruina-z-biskupiej-wsi.html wieś ta krótko po wojnie była zwana "Biskupią Wolą"] (również PKP początkowo nazywała tutejszą stację kolejową ''Wola Biskupia'') i nazwa ta pokutowała dość długo wśród miejscowych, którzy nie chcieli zgodzić się na chrzest "Sątopy-Samulewo". Niektórzy nazwę tę [http://bisztynek.wm.pl/472793,Satopy-Samulewo-Jaka-jest-historia-tego-cmentarza.html stosują do dziś] w odniesieniu do okolic dawnego pałacu biskupiego (chociaż częściej teren ten nazywa się dziś potocznie "Dołkiem"). Wydaje mi się, że warto uszanować tę co prawda powojenną (przedwojennej tradycji polskiej brak), ale jednak dobrze spolszczającą niemiecki oryginał formę w miejsce dziwnej, sztucznej n. pamiątkowej "Sątopy-Samulewo" (która na domiar złego widnieje na tabliczce wjazdowej do wsi jako "Sątopy-Sam.", co na pewno nie jest czytelne dla przyjezdnych) - tego typu sztuczne potworki powinno się rugować.
 +
|- align=center
 +
|'''Sułowo'''
 +
|Bisztynek
 +
|5
 +
|''Schulen''
 +
|pruskie
 +
|'''Skoły'''
 +
|
 +
*1335 ''Scholin'', 1349 ''Scholen'', 1359 ''Scolen''. Nazwa pruska, rdzeń zrekonstruowany przez Przybytek jako *Skol- (jak w nazwie ''Skolity''). Przyjętej przez KUNM nazwy ''Sułowo'' nie można uznać za poprawne spolszczenie n. pruskiej (co najwyżej odległe nawiązanie fonetyczne, jeśli w ogóle), należałoby tę nazwę zmienić na ''Skoły''.
 +
*W XIV w. obocznie niem. ''Heiligenkreuz'' (1335 ''Heilgencrücz'', 1349 ''Heilgecruecze'').
 +
|- align=center
 +
|'''Swędrówka'''
 +
|Bisztynek
 +
|3
 +
|''Zandersdorf''
 +
|niemieckie
 +
|(Sędrówka)
 +
|Brak przedwojennej tradycji. Nazwa ''Swędrówka'' jest dość dziwnym tworem nazewniczym, zwłaszcza że relacyjną do niej nazwę ''Zanderborken'' ustalono jako ''Borki Sędrowskie'' (nie "Swędrowskie"!). Leyding podaje ''Sędrówkę'', gdzie Sędr- zdaje się być nawiązaniem fonetycznym do n. os. ''Zander'' z nazwy niemieckiej. Może warte rozważenia?
 +
|- align=center
 +
|'''Troksy'''
 +
|Bisztynek
 +
|2 (1?)
 +
|''Truchsen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Oboczne n. niem. ''Troxen'', ''Klein Losgehnen''. Postać pierwsza (zaświadczona w spisie z 1820 r.) jeżeli jest spolonizowana, może świadczyć o istnieniu formy pol. ''Troksy'' już w XIX w.
 +
*Pierwotnie: 1435 ''Lusigein'', 1579 ''Truchsen''. Wieś miała więc dwie oboczne nazwy pruskie - ta zaświadczona wcześniej przetrwała aż do końca XVIII w., jako ''Klein Losgehnen''. Nie wiem, czy nazwa ta jest relacyjna do nazwy wsi ''Lusiny'' w obecnej gm. Bartoszyce (miejscowości nie znajdują się w bliskim sąsiedztwie), czy może tylko przypadkowo tożsamo, a człon ''Klein'' (zaświadczony od XVII w.) jest w tym przypadku tylko dookreśleniem, dodanym dla uniknięcia pomyłki z Lusinami.
 +
|- align=center
 +
|'''Troszkowo'''
 +
|Bisztynek
 +
|3 (1?)
 +
|''Klackendorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*1358 ''Vriemberg'' (prawdopodobnie *''Freienberg''), później ''Klackendorf''. Z dokumentu lokacyjnego wiadomo, że odbiorca nadania miał na imię Mikołaj (a więc zdrobniałe ''Klaus'', ''Klauke''), więc raczej należałoby odrzucić możliwość pruskiego pochodzenia tej nazwy.
 +
*Obowiązująca nazwa ''Troszkowo'' nawiązuje do faktu, że wieś ta była niegdyś w posiadaniu polskiej rodziny ''Troszków''. Nazwa ta uchodzi za powojenny twór KUNM, lecz co ciekawe, Leyding notuje nazwę terenową ''Troszkowski Las'' (jako odpowiednik niem. ''Trockener Wald'' - las na południe od Troszkowa) z datą 1929! Jeżeli nie jest to błąd ze strony Leydinga (źle podana data), może to oznaczać, że nazwa ''Troszkowo'' sięga historią przynajmniej do okresu międzywojennego i jest ludowym tworem Warmiaków. Niestety, dzisiaj ta możliwość jest już chyba niemożliwa do zweryfikowania.
 +
|- align=center
 +
|'''Unikowo'''
 +
|Bisztynek
 +
|6
 +
|''Glockstein''
 +
|pruskie
 +
|'''Knoksztyn'''
 +
|
 +
*1333-42 ''Knogstin'', 1338-73 ''Knoxtin''. Nazwa pruska, rekonstruowana przez Pospiszylową jako *Knakstīns, ponowiona od n. jeziora - obecnie osuszonego, zwanego dziś ''Unikowskimi Łąkami'' (ludowa nazwa to ''Knoksztyny'' - 1333-1342 ''circa lacum Knogstin''). Ludność warmińska spolszczyła tę piękną staropruską jako ''Knoksztyn'', co niestety zniszczyła KUNM, zastępując to całkowicie sztucznym, nieuzasadnionym "Unikowem". Najwyraźniej powojennym decydentom przeszkadzało zniemczone brzmienie tej nazwy, z fałszywie niemieckim członem -''sztyn''.
 +
*W XIV w. obocznie ''Ossenberge'' (1340). Ta niemiecka nazwa ostatecznie nie przyjęła się.
 +
|- align=center
 +
|'''Warmiany'''
 +
|Bisztynek
 +
|5
 +
|''Schönwalde''
 +
|niemieckie
 +
|'''Warmin'''
 +
|Wieś powstała na polu o nazwie ''Ermen'' (1358). Jest to nazwa wyraźnie pruska, związana zapewne z nazwą plemienia Warmów, od których wzięła swoją nazwę Warmia (niem. ''Ermland''). KUNM wyraźnie nawiązała do tego źródłosłowu, jednak formy ''Warmiany'' nie można uznać za poprawne odzwierciedlenie tej pruskiej nazwy, ze względu na sufiks. -''any'', który zbyt oddala tę polską formę od oryginału. Proponuję powrót do proponowanej przez Leydinga formy ''Warmin'', z mniej "inwazyjnym" sufiksem -in.
 +
|- align=center
 +
|'''Winiec'''
 +
|Bisztynek
 +
|5
 +
|''Wienken''
 +
|pruskie
 +
|'''Winki'''
 +
|Nazwa uważana za pruską, należało ją spolszczyć dokładniej. U Leydinga naturalnie brzmiące spolszczenie ''Winki''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wojkowo'''
 +
|Bisztynek
 +
|5
 +
|''Heinrichsdorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Henrykowo'''
 +
|Powojenna n. pol. ''Wojkowo'' jest typowym chrztem pseudodzierżawczym, sztucznie utworzonym od staropolskiego imienia ''Wojek''. Pospiszylowa podaje, że w potocznym powojennym użyciu funkcjonowało spolszczenie n. niem. jako ''Henryków'' lub ''Henrykowo'' i taka forma zdaje się o wiele bardziej wartościowa.
 +
|- align=center
 +
|'''Wozławki'''
 +
|Bisztynek
 +
|1
 +
|''Wuslack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1343-49 ''Wuselauke'', 1355 ''Wuselauken'', ''Wuselawken''. Nazwa pruska, w XIV w. konkurującą z nazwą niem. ''Frischenbach'' (1343-49 ''Vrischembach''), która jednak prędko zanikła.
 +
|- align=center
 +
|'''Augamy'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Augam''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Ougam'', 1423 ''Owgam'', 1495 ''Augamen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Bądle'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Bandels''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1354 ''Bandelin'', ''Bandelien''; 1362 ''Bendeln''.
 +
|- align=center
 +
|'''Bądze'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Bensen''
 +
|pruskie?
 +
| --
 +
|1423 ''Bensus''. Pochodzenie nazwy jest niepewne - Przybytek wywodzi od niemieckiej n. os. ''Bense'', ''Benzo'', ale dopuszcza też możliwość pruskiego pochodzenia (zgodnie z tym, co podaje Gerullis). Nazwę można było spolszczyć dokładniej, np. jako ''Bęsy'', jednak forma obecna też można uznać za dopuszczalną.
 +
|- align=center
 +
|'''Bukowiec'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Buchholz''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Czyprki'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|1
 +
|''Zipperken''
 +
|polskie
 +
| --
 +
|Oboczna n. niem. ''Tapperlauken'' (tak w spisie z 1820 i innych źródłach z podobnego okresu). Jest to nazwa genetycznie starsza (wg dokumentacji z bildarchiv-ostpreussen.de, zaświadczona od 1537 r., jednak nie udało mi się tego zweryfikować), o staropruskim pochodzeniu. Nazwa ta współistniała z nowszą nazwą ''Zipperken'' (''Czyprki''), uważaną za polską (pol. ''Czyprki'' w gminach Miłki i Prostki).
 +
|- align=center
 +
|'''Deksyty'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Dixen''
 +
|pruskie
 +
|'''Dyksztyn'''
 +
|1349 ''Dixtin'', 1423 ''Dechsen'', 1508 ''Dexen'', 1570 ''Dixtenn''. Nazwa pruska, przez KUNM spolszczona jako ''Deksyty'', co oczywiście brzmi "po prusku", jednak nie wydaje się być poprawnym odzwierciedleniem tej nazwy (brak zapisów wskazujących na sufiks -''ītai''), dlatego też w oparciu o zapisy najstarsze postulowałbym postać ''Dyksztyn'' (co jest lekką korektą Leydingowego ''Dysztyna''), ewentualnie na podstawie form nowszych można byłoby ustalić postać ''Deksy'' lub ''Dyksy''.
 +
|- align=center
 +
|'''Dęby'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Eichen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Dobrzynka'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Guttenfeld''
 +
|niemieckie (kalka z prus.)
 +
|'''Łabławki'''
 +
|Pierwotnie (prawdopodobnie): ''Labalaucs'' (1285). Co prawda, żadna polska literatura nie łączy tego zapisu z Dobrzynką (takie utożsamienie znalazłem tylko w pewnej amatorskiej pracy dotyczącej nazw w powiecie bartoszyckim dostępnej w internecie, a także w litewskiej encyklopedii ''Mažosios Lietuvos enciklopedija''), zaś Gerullis wyjaśnia tę nazwę jedynie jako ''jetzt Gutenfeld'', nie precyzując, czy chodzi o tę miejscowość, czy o ''Gutenfeld'' pod Królewcem (obecnie Луговое). Jednakże kontekst tej wzmianki, gdzie nazwa ''Labalaucs'' jest wymieniana m.in. obok nazwy ''Steynio'' (zob. niżej ''Stega Mała'') sugeruje wyraźnie, że chodzi o ten teren, a nie o Sambię. Wszystko wskazuje więc na to, że pierwotną nazwą tej wsi (lub pola, na którym powstała) jest prus. ''Labalauks'' (dosł. "dobre pole"), co Niemcy skalkowali dosłownie. Należałoby więc spolszczyć fonetycznie pierwotną nazwę pruską.
 +
|- align=center
 +
|'''Dulsin'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Dulzen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Dulczen'', 1423 ''Dulsyn'', 1510 ''Dulsen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Dwórzno'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Hoofe''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Pierwotnie: ''Hoff'' (1570).
 +
|- align=center
 +
|'''Dzikowo Iławeckie'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Wildenhoff''
 +
|niemieckie
 +
|'''Ampundy'''
 +
|
 +
*KUNM początkowo uchwaliło nazwę tej wsi jako ''Dzikowo Warmińskie'' (MPol 23 grudnia 1946) z całkowicie ahistorycznym dookreśleniem "Warmińskie" (wieś nie leży w granicach historycznej Warmii, jednak po wojnie zauważalna była tendencja do rozszerzania tego pojęcia), co jednak ostatecznie w październiku 1947 zamieniono na ''Dzikowo Iławeckie''. Obecnie nazwa bywa używana i bez dookreślenia (np. na niektórych mapach).
 +
*Nazwa pierwotna pruska: 1419 ''Amponden'', 1423 ''Ampunde''. Pamięć o niej była żywa jeszcze w XIX wieku, jako że w spisie z 1820 r. nazwa ''Ampunden'' jest wspomniana jako historyczna (co jest w tym dokumencie zupełną rzadkością). Należało do tej pierwotnej pruskiej nazwy nawiązać, jak robi to Leyding stosując dla wsi nazwę pol. ''Ampundy''. Niestety, zamiast tego KUNM najniepotrzebniej nawiązała do późniejszej nazwy niemieckiej (mimo braku takiej tradycji).
 +
|- align=center
 +
|'''Galiny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Gallingen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*W użyciu można spotkać można formę ''Galiny Iławeckie'', dla odróżnienia od Galin w gm. Bartoszyce (p. wyżej).
 +
*1400 ''Galinden'', 1469 ''Gelyngenn''. Jeszcze w 1820 r. notowany jest wariant ''Gelinden''. Nazwa pochodzi od plemienia Galindów, jest etymologicznie tożsama z nazwą wsi ''Galiny'' w gm. Bartoszyce (po więcej wyjaśnień, patrz tam).
 +
|- align=center
 +
|'''Gałajny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Gallehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1339 ''Gelayne'', 1576 ''Galeien''.
 +
|- align=center
 +
|'''Glądy'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Glandau''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419, 1437 ''Glanden''. Leyding podaje też (bez daty) zapis ''Glandesdorf''. Nazwa jest pruska, pochodzi od pruskiego imienia osobowego ''Glandyn'', wymienionego w dokumencie nadania.
 +
|- align=center
 +
|'''Gniewkowo'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Gottesgnade''
 +
|niemieckie
 +
|'''Barkławki'''
 +
|Oboczna n. niem. ''Barchlack'' (w spisie Goldbecka z 1785 r.). Jest to wyraźnie nazwa pruska z sufiksem -''lauks''. Należało ją spolszczyć jako ''Barkławki'' (chociaż przydałyby się dokładniejsze informacje etymologiczno-historyczne co do jej właściwego brzmienia), czego KUNM nie zrobiła (być może nie dotarto do dokumentu Goldbecka?).
 +
|- align=center
 +
|'''Grądzik'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|3
 +
|''Grünhöfchen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Powojenna n. ''Grądzik'' wynika chyba z błędnego odczytania oryginalnej n. niem. osady jako ''Grundhöfchen'' (błąd spisany po Leydingu), jednak z braku tradycji nie widzę sensu, by tę nazwę zmieniać.
 +
|- align=center
 +
|'''Grotowo'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|3
 +
|''Hoppendorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|U Leydinga: ''Wałszyca'', co jest nazwą ponowioną od n. rzeki Wałszy, przepływającej przez wieś. Jest to więc nazwa o pruskim rdzeniu, jednak niepotwierdzona historycznie (nigdy przed 1945 r. wieś nie nosiła nazwy pochodnej od Wałszy), więc nie widzę zbytniego uzasadnienia, aby ją wprowadzać (mimo, że wydaje się lepsza od całkowicie nieumotywowanej KUNMowskiej nazwy "Grotowo").
 +
|- align=center
 +
|'''Gruszyny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2?
 +
|''Grauschienen (bei Landsberg)''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Niem. także ''Groß Grauschienen'', ''Grauschinken''.
 +
*Paręnaście kilometrów na wschód od wsi znajdował się nieistniejący dziś majątek ''Gruszynki'' o takiej samej nazwie niem. (dookreślanej jako ''Gut Grauschienen'' lub ''Grauschienen bei Albrechtsdorf''). Historycznie używano również dookreśleń ''Groß'' (dla wsi) i ''Klein'' (dla majątku) aby odróżnić te miejscowości. Idąc tym tropem nazwano po wojnie wieś ''Gruszyny'', a majątek ''Gruszynki''. Co ciekawe jednak, zanotowana u Goldbecka nazwa ''Grauschinken'' jest podana jako tożsama z ''Groß Grauschienen'', co sugerowałoby, że to raczej tej wsi należałaby się nazwa "Gruszynki" (należałoby więc te dwie nazwy ustalić odwrotnie). Niemniej, nie ma polskiej literatury, która wyjaśniałaby, jakie dokładnie było polskie użycie w przypadku tych dwu miejscowości - stąd nie postuluję na dzisiejszy dzień żadnych zmian, jako że pruski rdzeń nazwy jest poprawnie odzwierciedlony.
 +
|- align=center
 +
|'''Janikowo'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Hanshagen''
 +
|niemieckie
 +
|'''Hanuszajny'''
 +
|1374 ''Hannushain''. Na tej podstawie, Leyding podaje spolszczenie ''Hanuszajny''. Jest to jedna z tych nazw z fałszywym członem -''ajny'' (por. ''Gronajny'', ''Lichtajny''), który zakrywa tutaj niemieckie -''hain'', -''hagen'', nie zaś pruskie -''ain''-. Nie ma innej literatury, która potwierdzałaby istnienie takiej formy polskiej dla tej wsi, jednak forma ta wydaje się dość naturalna, a ponadto wieś jest bardzo stara i wg Kętrzyńskiego (który jednak nie polszczy jej nazwy) została założona przez polskich kolonistów, toteż wydaje się sensownym, by oddać jej nazwę dokładniej.
 +
|- align=center
 +
|'''Kamińsk'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''(Stablack-Süd)''
 +
|pruskie (relacyjne)
 +
|'''Nowe Stabławki'''
 +
|
 +
*Wieś jest zasadniczo nowa, nie istniała przed wojną. Powstała na terenie obozu jenieckiego ''Stablack-Süd'' (co powszechnie podaje się jako odpowiednik niem., trzeba jednak pamiętać, że nie jest to n. miejscowości), stanowiącego część poligonu ''Truppenübungsplatz Stablack'', nazwanego od lasu ''Stabławki'' (niem. ''Stablack'', 1423 ''Stabelauken''), którego nazwa ma oczywiście pruskie pochodzenie. Po wojnie, na terenie obozu utworzono nową wieś ''Kamińsk'' (nazwa pochodzenia potocznego, utworzona przez polskich robotników, nie nadana przez KUNM), a baraki obozowe dzisiaj służą jako Zakład Karny.
 +
*Jako że miejsce to nosiło historycznie pruską nazwę ''Stablack'' (nawet jeżeli nie była to oficjalna miejscowość), uważam że powinno się ten pruski źródłosłów uszanować. Formę ''Kamińsk'' można co prawda uznać za nawiązanie do nazwy oryginalnej (według prus. ''stabs'' "kamień"), jednak łamie ona zasadę, żeby oddawać nazwy pruskie fonetycznie (poza tym, nazwa ''Stabławki'' funkcjonuje jako terenowa, więc może warto być konsekwentnym). Niewykluczone, że postać ''Kamińsk'' jest przekształceniem zanotowanej przez Leydinga nazwy ''Kamienisko'' (którą podaje jako oboczną nazwę osady ''Stabławki'' - p. niżej). Ponieważ w tej samej gminie istnieje już osada o nazwie ''Stabławki'' (p. niżej - te dwie miejscowości są zresztą ze sobą często mylone), należałoby dodać do tej nazwy jakieś dookreślenie. Ponieważ miejscowość jest nowa, postuluję dla niej nazwę ''Nowe Stabławki''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kandyty'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|1
 +
|''Canditten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Nazwa niem. spotykana również w grafii ''Kanditten''.
 +
*1414 ''Catithen'', 1423 ''Catitten''. Nazwa pruska, pierwotnie bez nosówki w pierwszej sylabie. Formy typu ''Canditten'' pojawiają się od XVI w. Spolszczoną postać ''Kandyty'' (opartą na postaci nowszej) zna już Kohutek.
 +
|- align=center
 +
|'''Kanie Iławeckie'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Salwarschienen''
 +
|pruskie
 +
|'''Salwarszyny'''
 +
|
 +
*1789 ''Salwawarschienen'' - Przybytek niesłusznie uważa ten zapis za błędny (i niezadowalająco objaśnia tę nazwę), [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=DkeFAAAAIAAJ&dq=%22Salvawarschinen%22&focus=searchwithinvolume&q=Sallwawarschinen u Vogla (nie posiadam niestety tej książki)] można znaleźć inne zapisy z XVIII w. o podobnym brzmieniu. Mamy więc do czynienia z dwuczłonową nazwa pruska, gdzie I człon jest równy prus. ''Sallawa'' "żuława" , a także historycznej nazwie pobliskiej miejscowości ''Żuławy'' (dziś nieistniejąca) - niem. ''Gut Schönwiese'', hist. ''Solwo''(1419), ''Solowe'' (1423).
 +
*Powojenna nazwa ''Kanie'' (uzupełniona przez KUNM nieco zbytecznym dookreśleniem "Iławeckie") zdaje się być nawiązaniem do pruskiego pola ''Kannen'', wymienionego w nadaniu dla sąsiedniej wioski ''Trojaczek'' (niem. ''Dittchenhöfen'', dziś nie istnieje) z 1468 r. Nigdzie (poza Leydingiem) nie spotkałem się jednak z utożsamieniem tej nazwy wprost z Kaniami. Lepszym rozwiązaniem byłoby spolszczenie oryginalnej pruskiej nazwy tej wsi - krótko po wojnie w nazewnictwie kolejowym funkcjonowało mało udane spolszczenie ''Zelwarsin''. Zamiast tego postuluję bliższą oryginałowi autorską formę ''Salwarszyny''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kiwajny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Quehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1414 ''Kywaynen'', 1423 ''Kewaynen'', 1495 ''Kyweynen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Krasnołąka'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Schönwiese (bei Landsberg)''
 +
|niemieckie
 +
|'''Sermoławki'''
 +
|Pierwotnie: ''Sermelauken'' (1362), ''Seremelauken'' (1423, 37). Należało nawiązać do pierwotnej nazwy pruskiej, nie niemieckiej.
 +
|- align=center
 +
|'''Kumkiejmy'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Kumkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1411-19 ''Comkaym''; 1419 ''Comekaymen'', ''Comekaynen''; 1423 ''Cumekaym''.
 +
|- align=center
 +
|'''Kumkiejmy Przednie'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Vorder Kumkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Patrz wyżej ''Kumkiejmy''.
 +
|- align=center
 +
|'''Lipniki'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|1
 +
|''Liebnicken''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1437 ''Lippeniken''. Nazwa pruska, łatwo przekładalna na polski i notowana w formie obecnej już przed wojną.
 +
|- align=center
 +
|'''Lisiak'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Elisenhof''
 +
|niemieckie
 +
|'''Liznowo'''
 +
|U Leydinga: ''Liznowo'', co wydaje się w pełni naturalnym przyswojeniem n. niemieckiej (por. wieś ''Ostrzeszewo'' na Warmii, dawniej ''Liznowy'', niem. ''Elisenhof'').
 +
|- align=center
 +
|'''Nerwiki'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Nerfken''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1339 ''Nerweiken''; 1352 ''Nerbiken''; 1374 ''Nerwiken'', ''Nerweken''. Wieś powstała na polu o nazwie ''Perpelx'', ''Perpelauken'' (1339); ''Perpelleken'' (1376). Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
 +
|- align=center
 +
|'''Nowa Karczma'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Neukrug''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Nowa Wieś Iławecka'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|1*
 +
|''Neuendorf''
 +
|niemieckie
 +
|(Nowa Wieś)
 +
|Oboczna n. niem. ''Neusaß''.
 +
|- align=center
 +
|'''Orsy'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Orschen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*Oboczna nazwa niem. ''Urschen'' (w dokumentach z końca XVIII w.)
 +
*1415 ''Orczen'', ''Ortchen'', ''Ortzen''; 1423 ''Arsio''; 1455 ''Ortzen''. Nazwa pruska, być może ponowiona od nazwy jeziora (dziś nie istniejącego) - 1595 ''Arschen See''.
 +
|- align=center
 +
|'''Paprocina'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Papperten''
 +
|pruskie
 +
|'''Paparty'''
 +
|1411-19 ''Pappratten''. Nazwa pruska, powojenna n. pol. nawiązuje do jej znaczenia (prus. ''papartis'' = paproć), jednak zbytnio "odjeżdża" od niej fonetycznie.
 +
|- align=center
 +
|'''Pareżki'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Parösken''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Nazwa wyraźnie pruska, jednak przydałyby się informacje hist. i etym.
 +
|- align=center
 +
|'''Paustry'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Paustern''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Pewstern'', 1423 ''Peustern''. W 1780 zarejestrowane również postać ''Pauterken'' - wyraźnie przekształconą, może zdrobniałą.
 +
|- align=center
 +
|'''Piaseczno'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Sieslack''
 +
|pruskie
 +
|'''Zyzławki'''
 +
|
 +
*1288 ''Siselaucke'', 1339 ''Sixdelawks'', 1400 ''Zisdelauken'', ''Syselauken''. Nazwa pruska (rekonst. *''Zigzde-lauks'' czyli "piaszczyste pole"). Wieś powstała na pruskim polu o nazwie ''Sarregulauken'', ''Serregulauke'' (1288).
 +
*Po wojnie zamiast oprzeć się fonetycznie na oryginalnej pruskiej nazwie wsi, postanowiono nawiązać do niej znaczeniowo. Leyding (obok nazwy obecnej) używał też spolszczenia ''Sysławki'' (wyraźnie zasugerowanego grafią niemiecką), które poprawiam na ''Zyzławki'' aby było bardziej zgodne z oryginałem.
 +
|- align=center
 +
|'''Piasek'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Sand''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Wieś przed wojną należała wraz ze wsią Bądle do jednej gminy, zwanej ''Bandels-Sand'', stąd można spotkać i taką postać nazwy.
 +
|- align=center
 +
|'''Piasty Wielkie'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Groß Peisten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1411-19, 1423 ''Paistio''; XVI-XVII w. ''Baystenn''. Nazwa pruska (rekonst. *''Paistija''), po wojnie oddana z adideacją jako ''Piasty''. Forma ta jest na granicy akceptowalności, gdyż może sprawiać mylne wrażenie nazwy odnoszącej się do "Piastów". Niech już jednak zostanie jak jest, proponowane przez Leydinga spolszczenie ''Pajstno'' brzmi raczej sztucznie (i ma nieetymologiczny sufiks -no).
 +
*Sąsiednia, bliźniacza wieś ''Piasty Małe'' (niem. ''Klein Peisten'') dziś nie istnieje.
 +
|- align=center
 +
|'''Pieszkowo'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2~3
 +
|''Petershagen''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|1291 ''Balneatoris'', 1394 ''Bederhayn'', 1398 ''Bedirhain''. Pierwotną nazwę wsi ''Bederhain'' tłumaczy się jako "gaj kąpielowego (łaziebnika)", postać ''Balneatoris'' to zlatynizowana wersja tej nazwy. Pierwotnie wieś ta musiała należeć więc do jakiegoś niewymienionego z nazwiska łaziebnika (historyczna funkcja - opiekun publicznej łaźni, organizujący kąpiele i nierzadko wykonujący część funkcji cyrulika). Wtórnie człon ''Beder''- skojarzono z imieniem ''Peter''. KUNM odlegle nawiązała do tego znaczenia (''Piech'', ''Pieszek'' to staropolskie spieszczone formy Piotra), Leyding używa dokładniejszego tłumaczenia ''Piotrowice''. Można było w jakiś sposób nawiązać do znaczenia pierwotnego (tym samym respektując tradycję tej starej wsi) np. jako *''Łaźniki'' lub *''Łaziebniki''. Jednak wobec braku takiej polskiej tradycji, niech zostanie jak jest.
 +
|- align=center
 +
|'''Powiersze'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Powarschen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419, 1437 ''Powersen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Półwiosek'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Halbendorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Osada obecnie uchodzi za część wsi Paustry (taki też napis widnieje na tabliczce wjazdowej na jej teren), więc możliwe, że nazwa ''Półwiosek'' nie funkcjonuje już w terenie, niemniej warto ją przypomnieć.
 +
|- align=center
 +
|'''Pudlikajmy'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Pudelkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1585 ''Puttelkeim''. Dawniej obocznie: ''Wilkaskaymen'' (1437, 1585). Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
 +
|- align=center
 +
|'''Reszkowo'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|3
 +
|''Achthuben''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Powojenna n. pol. utworzona od nazwiska polskiej szlacheckiej rodziny ''Reszkowskich'', o których wspomina Kętrzyński, że mieszkali niegdyś w Achthuben. Nie precyzuje jednak, czy chodzi o to Achthuben - w Prusiech istniały co najmniej dwie miejscowości o tej nazwie (druga to nieistniejące już ''Pieszkowo'' koło Miłakowa [nota bene, nazwę owej miejscowości również utworzono od nazwiska notowanego przez Kętrzyńskiego]).
 +
|- align=center
 +
|'''Robity'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Robitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Sągnity'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Sangnitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1414, 1419 ''Zanthonithen'', 1423 ''Santoniten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Sędziwojewo'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Kreuzspahn''
 +
|niemieckie
 +
|'''Krzyżpin'''
 +
|U Leydinga: ''Krzyżpin''. Nie jest to może za piękne spolszczenie n. niem., ale jest zdecydowanie lepsze od pseudo-starosłowiańskiego chrztu "Sędziwojewo". Tego typu nazwy, sztucznie tworzone od starosłowiańskich imion (nieznanych na tym terenie), nie powinny mieć tu racji bytu.
 +
|- align=center
 +
|'''Sigajny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Saagen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419, 1437 ''Schigeyn''; 1423 ''Skyeynen''. Nazwa pruska, trudna do dokładnego odtworzenia i w ostatecznej formie niemieckiej mocno zniekształcona.
 +
|- align=center
 +
|'''Skarbiec'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Schatzberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Sołtysowizna'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Schulzen-Vorwerk''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Według map współczesnych, nazwę Sołtysowizna noszą dziś zabudowania okalające Górowo Iławeckie ze wszystkich stron miasta. Przed wojną nazwa ''Schulzen-Vorwerk'' (której odpowiada dzisiejsza Sołtysowizna) odnosi się jedynie do folwarku położonego na płd-zach. od miasta.
 +
|- align=center
 +
|'''Stabławki'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Stablack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1423 ''Stabelauken''.
 +
*Zob. też wyżej ''Kamińsk''.
 +
|- align=center
 +
|'''Stega Mała'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Klein Steegen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1285 ''Steynio''. Nazwa pruska, sądząc po tym zapisie można by zakwestionować przyjętą przez KUNM wersję ''Stega'' jako oddaną niedokładnie (bliższe oryginałowi byłoby Leydingowe ''Stejno''), z drugiej strony - Przybytek rekonstruuje tę nazwę w formie *''Stege'', a ponadto brak (przynajmniej w dostępnej mi literaturze) innych zapisów, które mogłyby pozwolić na dokładniejszą rekonstrukcję nazwy. Niech zostanie jak jest, pruski rdzeń nazwy zdaje się być zachowany.
 +
*Sąsiednia wieś ''Stega Wielka'' (niem. ''Groß Steegen'') dziś nie istnieje.
 +
|- align=center
 +
|'''Świadki Iławeckie'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|1*
 +
|''Schwadtken (bei Preuß. Eylau)''
 +
|pruskie
 +
|(Świadki)
 +
|
 +
*Na mapach także: ''Świątki''. Jest to powojenne przeinaczenie tradycyjnej nazwy wsi.
 +
*Leyding przytacza zapis historyczny (bez daty): ''Swatheos''. Nazwa jest pruska, spolszczona jako ''Świadki'' jeszcze przed wojną. Po wojnie dodano dookreślenie ''Iławeckie'' dla odróżnienia od ''Świadek Górowskich'' (niem. także ''Schwadtken [bei Landsberg]''), wsi dziś nie istniejącej.
 +
*Miejscowość historycznie składała się z wsi oraz majątku. Ten drugi dziś nie istnieje, na terenie wsi zaś znajduje się podobno tajna amerykańska baza. Dzięki temu miejscowość ta jest znana (i dość często się o niej mówi), mimo że tak naprawdę nie jest już zamieszkanym osiedlem.
 +
|- align=center
 +
|'''Toprzyny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Topprienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1411-19 ''Topprinen'', 1438 ''Topperynen'', XVI-XVII w. ''Toperin''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wągniki'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Wagnick''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1543, 1601-02 ''Wangnitten''. Równie dobrze można było spolszczyć nazwę jako ''Wągnity'', ale oparto się na postaci ''Wangnicken'' z końca XVIII w.
 +
|- align=center
 +
|'''Wągródka'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|3
 +
|''Wiecherts''
 +
|niemieckie?
 +
| --
 +
|Potrzebne informacje etymologiczne, co do pochodzenia nazwy niemieckiej. U Leydinga sztucznawe spolszczenie fonetyczne ''Wichurzec''. Nazwa przyjęta przez KUNM jest zdrobnieniem od ap. ''wągroda'' "miejsce ogrodzone, wygon, miejsce między płotami". Jest to więc nazwa sztucznie archaiczna, chociaż przynajmniej nie pseudodzierżawcza.
 +
|- align=center
 +
|'''Weskajmy'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Weskeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1432 ''Weskayme''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wojmiany'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Woymanns''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Nazwa wyraźnie pruska (zapewne od imienia osobowego), ale potrzebne informacje hist. i etym. Według bildarchiv-ostpreussen.de nazwa pierwotnie brzmiała ''Weymannsdorf'' (1340). W innych źródłach można spotkać formy ''Woymyn'' (1426) i ''Woymansdorff''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wokiele'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Wokellen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Worławki'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Worlack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1339 ''Worlauken'', 1423 ''Wurlauken''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wormie'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Wormen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Wormen'', 1423 ''Warmen''. Obocznie: ''Kniegiten'' (1423), stąd Leyding spolszcza tę wieś jako ''Knigity''. Obie nazwy są pruskie.
 +
|- align=center
 +
|'''Worszyny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Worschienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Wursynen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Woryny'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|1
 +
|''Worienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1340 ''Worin'', 1342 ''Worayns'', 1392 ''Worie'', 1423 ''Woria''.
 +
|- align=center
 +
|'''Zielenica'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2
 +
|''Grünwalde''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Zięby'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|2?
 +
|''Finken''
 +
|niemieckie?
 +
| --
 +
|1361 ''Vynken''. Leyding spolszcza jako ''Winki'', chyba uważając tę nazwę za pruską (por. ''Winiec'' w gm. Bisztynek). Nie znajduję jednak podstaw do takiej interpretacji - w znanych mi opracowaniach nazwa ta nie jest wymieniana jako pruska, a ponadto ''Zięby'' to poprawne tłumaczenie niem. ''Finken'' (jeżeli ta nazwa rzeczywiście jest niemiecka). Z drugiej strony, według A. Wakara (autora monografii Bartoszyc) wieś ta była pierwotnie osadą pruską. Wstrzymuję się jednak od zmiany, dopóki nie posiądę dokładniejszych informacji fonetycznych.
 +
|- align=center
 +
|'''Żołędnik'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Sienken''
 +
|pruskie
 +
|'''Zieńki'''
 +
|Nazwa prawdopodobnie pruska, chociaż potrzebna dokumentacja hist. i informacje etymologiczne. Leydingowe spolszczenie ''Zieńki'' wydaje się dobrze odzwierciedlać oryginał. Nazwa obecna jest nieumotywowana.
 +
|- align=center
 +
|'''Żywkowo'''
 +
|Górowo Iławeckie
 +
|5
 +
|''Scheweken''
 +
|pruskie
 +
|'''Siewki'''
 +
|Nazwa pruska, chociaż trudno znaleźć dla niej jakąkolwiek dokumentację. Internetowe źródła podają zapis ''Seweke'', jednak ani daty ani jego autentyczności nie udało mi się ustalić. Niemniej, nazwa jest wyraźnie pruska i należało ją spolszczyć dokładniej.
 +
|- align=center
 +
|'''Boryty'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Boritten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Chełmiec'''
 +
|Sępopol
 +
|5
 +
|''Kolbitzen''
 +
|osobowe
 +
|'''Pasławki Małe'''
 +
|
 +
*Oboczna n. niem. ''Klein Paßlack'' (1795). Co ciekawe, taką samą nazwę oboczną nosił też nieistniejąca dziś wieś ''Zawada'' (niem. ''Sawadden'', 1938-45: ''Schwaden''), położony nieopodal.
 +
*Nazwa ''Kolbitzen'' zdaje się pochodzić od znanego dobrze w Prusiech szlacheckiego nazwiska ''Kolbitz'', które ma pochodzenie słowiańskie (chociaż potrzebne informacje hist. i etym.). Można by ją spolszczyć np. jako ''Kolbice'' (u Leydinga niedokładne spolszczenie ''Kołowiec''), ale z drugiej strony u Goldbecka pojawia się nazwa relacyjna do sąsiednich Pasławek (p. niżej) - ''Klein Paßlack'' i chyba ten wariant najbardziej nadaje się do przywrócenia (jest pruski i nie sprawia żadnych trudności w spolszczeniu).
 +
|- align=center
 +
|'''Długa'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Langendorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|U Leydinga dokładniejsze spolszczenie: ''Długa Wieś''. Jednak wobec braku przedwojennej tradycji, nie widzę sensu tu nic zmieniać.
 +
|- align=center
 +
|'''Dobroty'''
 +
|Sępopol
 +
|5
 +
|''Theresenthal''
 +
|niemieckie
 +
|'''Teresin'''
 +
|U Leydinga: ''Teresówka'', na powojennych mapach obocznie: ''Teresin''. Skoro ta druga nazwa funkcjonuje (lub funkcjonowała jeszcze długo po wojnie) w terenie, wydaje mi się zasadne, aby ją uszanować. Z pewnością jest ona lepsza od "pustej", typowo KUNMowskiej nazwy "Dobroty".
 +
|- align=center
 +
|'''Domarady'''
 +
|Sępopol
 +
|3
 +
|''Dompendehl''
 +
|niemieckie?
 +
| --
 +
|Przyznam szczerze, że nie wiem, co z tą wsią zrobić. Nadana przez KUNM nazwa ''Domarady'' jest nie do przyjęcia, bowiem jest to chrzest pseudodzierżawczy od starosłowiańskiego imienia "Domarad", a więc nazwa, która nie mogłaby na tym terenie zaistnieć. Problem w tym, że nie bardzo wiem, czym można by tę nazwę zastąpić. Sama nazwa niem. ''Dompendehl'' (w XVI-XVII w. ''Dumpentheil'') jest już bardzo problematyczna. Fonetycznie i strukturalnie nie przypomina żadnej nazwy niemieckiej w regionie (które są tutaj na ogół tworami późnymi, na ogół przejrzystymi znaczeniowo i nie zawierających bardzo archaicznych rdzeni lub typów słowotwórczy), sprawia wręcz wrażenie pruskiej. Z drugiej strony, autorzy NMP objaśniają ją jako niemiecką (niby od ''dump'', ''dumpf'' "głuchy" i ''Teil'' "część"), co trochę nie przekonuje ze strony semantycznej, ale wydaje się zgodne ze starszą postacią ''Dumpentheil''. Zastanowiłbym się jednak nad pruską genezą tej nazwy, ale znajduję przekonujących zestawień w pruskim (może ''daubā'' "wąwóz", chociaż i to nastręcza problemów fonetycznych). A. Wakar (autor monografii Bartoszyc i okolic) uważa tę nazwę za zepsucie pierwotnego ''Dowpsadel'' (zapis z 1419), tylko że zapis ten u Gerullisa wyraźnie odnosi się do wsi ''Dopsattel'' koło Królewca, więc utożsamienie go z Domaradami wydaje się kompletną pomyłką. Można by oczywiście urobić na podstawie formy niem. spolszczenia typu "Dopądle" lub podobnie, ale byłby to kompletny "strzał", nieudolny i niemożliwy do obronienia. Leyding podaje polską nazwę tej wsi jako ''Dąbki'', co można by zastosować jako swoisty "wariant bezpieczny" (prosta nazwa bez "pseudoarchaicznego" pierwiastka, naśladująca fonetycznie niem. ''Domp''-), jednak wydaje mi się, że byłoby to zastąpienie jednego powojennego nowotworu innym. Wstrzymuję się więc od tej zmiany (może komuś uda się stworzyć bardziej przekonującą koncepcję pochodzenia n. niem. lub natrafić na jakieś nowe fakty hist.?), chociaż lepiej by było, gdyby fałszywie staropolskie "Domarady" (często przekręcane na "Domorady", co dodatkowo dowodzi nieprzejrzystości tego toponimu) zniknęły z mapy tego regionu, obfitującego w autentyczne staropruskie nazwy.
 +
|- align=center
 +
|'''Dzietrzychowo'''
 +
|Sępopol
 +
|5
 +
|''Dietrichsdorf''
 +
|niemieckie
 +
|'''Biersławki'''
 +
|1371 ''Dichtrichsdorf'', 1419 ''Barselawke''. Ta druga nazwa jest pochodzenia pruskiego i na jej podstawie Leyding używa dla wsi n. polskiej ''Biersławek'' (co należy poprawić na regularne -''ławki''). Chociaż oczywiście nazwa ''Dzietrzychowo'' jest poprawnym spolszczeniem n. niemieckiej (jednak powojennym, brak takiej formy pol. przed wojną), to w sytuacji, kiedy mamy do wyboru nazwę niemiecką i pruską (a przedwojennej polskiej tradycji brak), należy wybrać pruską.
 +
|- align=center
 +
|'''Gaj'''
 +
|Sępopol
 +
|3
 +
|''Grünhof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Gierkiny'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Gerkiehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419, 1437 ''Gerkynen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Gulkajmy'''
 +
|Sępopol
 +
|2~5
 +
|''Gahlkeim''
 +
|pruskie
 +
|(Golkajmy)
 +
|1409 ''Golekaymen'', 1419 ''Golckaymen'', 1493 ''Golikayn''. Obowiązujące spolszczenie ''Gulkajmy'' chyba wynika z błędu - Leyding źle zapisał formę niem. jako ''Guhlkeim'', co skopiowała KUNM. Poprawniej byłoby więc ustalić tę nazwę (bazując na starych zapisach) jako ''Golkajmy'' lub ''Golikajmy''. Z drugiej strony, wobec braku tradycji, można tę drobną kwestię ewentualnie puścić płazem (poza tym, samogłoski a/o/u potrafiły się w pruskim mieszać po labialnych i welarnych, chociaż trudno mi stwierdzić, jak było w tym konkretnym przypadku).
 +
|- align=center
 +
|'''Judyty'''
 +
|Sępopol
 +
|1
 +
|''Juditten''
 +
|pruskie?
 +
| --
 +
|1570 ''Judythen''. Według autorów NMP, nazwa od chrześcijańskiego imienia, jednak nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia.
 +
|- align=center
 +
|'''Kinwągi'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Kinnwangen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1339 ''Keivayn''; 1419, 1422 ''Kynewaym''; 1419, 1437 ''Kynnewangen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Korytki'''
 +
|Sępopol
 +
|1
 +
|''Korittken''
 +
|polskie
 +
| --
 +
|
 +
*Dawniej też: ''Korytka''.
 +
*Nazwa uważana za polską, podchodzącą od n. osobowej ''Korytko''. Jedna z nielicznych nazw o polskim pochodzeniu na tym obszarze, notowana od XV w. (po 1437 ''Koritken'').
 +
|- align=center
 +
|'''Langanki'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Langhanken''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1502 ''Langhennicken''; 1533, 1589 ''Langhannicken''.
 +
|- align=center
 +
|'''Lipica'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Lindenau''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Liski'''
 +
|Sępopol
 +
|1
 +
|''Liesken''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1411/25 ''Lieskewange'', 1419 ''Lyskeyn'', 1432 ''Liskeynen'', XVI-XVII w. ''Leskewangenhoff''. Nazwa pruska, z dużymi wahaniami sufiksów (forma z członem -''hof'' dodatkowo zniemczona). Polska forma ''Liski'' funkcjonowała już w literaturze przedwojennej.
 +
|- align=center
 +
|'''Lwowiec'''
 +
|Sępopol
 +
|5
 +
|''Löwenstein''
 +
|niemieckie
 +
|'''Lewsztyn'''
 +
|Brak tradycji przedwojennej, ale u Leydinga pojawia się naturalnie brzmiąca forma ''Lewsztyn'', która lepiej oddaje niemiecki oryginał i zdaje się wartościowa.
 +
|- align=center
 +
|'''Łobzowo'''
 +
|Sępopol
 +
|3
 +
|''Louisenhof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Łoskajmy'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Loschkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419 ''Loszekaymen'', 1423 ''Losykaym'', 1437 ''Loßekaymen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Majmławki'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Mamlack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Pierwotnie: ''Maymelauken'' (data nieznana).
 +
|- align=center
 +
|'''Masuny'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Massaunen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419, 1422 ''Masunen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Melejdy'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Mehleden''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1374/79 ''Meladen'', 1405 ''Meloden''', 1474 ''Meleiden''.
 +
|- align=center
 +
|'''Miedna'''
 +
|Sępopol
 +
|3~2
 +
|''Honigbaum''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Współczesna n. pol. próbuje chyba nawiązać do źródłosłowu n. niemieckiej (dawn. pol. ''miód'' - o ''miedzie''), jednak ''miedny'' znaczyło "miedziany", a nie "miodowy". U Leydinga inne spolszczenie - ''Miodowiec''. Tradycji brak.
 +
|- align=center
 +
|'''Ostre Bardo'''
 +
|Sępopol
 +
|3~2
 +
|''Klingenberg''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Nadana przez KUNM nazwa ''Ostre Bardo'' nawiązuje luźno do znaczenia n. niemieckiej, jednak w sztuczny, archaizowany sposób - słowo ''bardo'' ("wzgórze, pagórek"), dziś raczej zapomniane, było raczej regionalizmem południowopolskim i raczej obce polskim dialektom w Prusiech. Ponadto, nazwa zdaje się kopiować toponim ''Ostre Bardo'' (niem. ''Wusterbarth'') na Pomorzu Zachodnim (gm. Połczyn-Zdrój), który sam w sobie jest rekonstrukcją KUNM (w dodatku niekoniecznie poprawną, J. Duma odczytuje go jako *Ostrobardz lub *Ostrobardy, co nie miałoby tutaj motywacji). Z racji braku tradycji nie postuluję zmiany, chociaż nazwa może razić sztucznością. Początkowo po wojnie stosowano formy ''Kliniewo'', ''Klinowo'' oparte brzmieniowo na rdzeniu nazwy niemieckiej.
 +
*Wieś wchłonęła przyległą osadę ''Nowe Bardo'' (niem. ''Neu Klingenberg''). Dzisiaj nie ma po między tymi dwiema miejscowościami rozróżnienia.
 +
|- align=center
 +
|'''Park'''
 +
|Sępopol
 +
|1
 +
|''Park''
 +
|niemieckie (internacjonalizm)
 +
| --
 +
|Folwark założono w 1825 r. i chyba nie ma sensu doszukiwać się w jego nazwie jakiegoś "drugiego dna", zapewne chodzi tu po prostu o "park".
 +
|- align=center
 +
|'''Pasławki'''
 +
|Sępopol
 +
|1
 +
|''Paßlack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1340 ''Pauselauke'', 1355 ''Pasloc'', XVI-XVII w. ''Payslaugken''.
 +
*Leyding chyba niepotrzebnie odnosi tu n. pol. ''Zawada'' (jako oboczną), błędnie sugerując się Kętrzyńskim ("O Ludności..."), który podaje n. pol. ''Zawada'' jako odpowiednik niem. ''Klein Passlack'', jednak chodzi tu o nieistniejącą już wieś ''Zawada'' (niem. ''Sawadden'', obocznie ''Klein Paßlack'', w czasach hitlerowskich ''Schwaden''), znajdujący się po drugiej stronie Bajdyckiej Młynówki. W czasach Leydinga wieś Zawada istniała, ale być może zmylił go fakt, że wsie Pasławki i Zawada znajdowały się w dwóch różnych powiatach (przedzielała je granica pow. rastemborskiego i frydlądzkiego), przez co być może nie powiązał tych dwóch miejscowości ze sobą. Mniej prawdopodobne jest, że ludność mazurska przenosiła nazwę ''Zawada'' również na Pasławki (zdaje się temu przeczyć Teka Toruńska, która podaje dla tej wsi [umieszczonej z jakiegoś powodu w pow. rastemborskim, może przebieg granicy był zmienny?] wyłącznie nazwę pol. ''Pasławki'' - jest to zresztą jedyne przedwojenne świadectwo polskiej nazwy tej wsi).
 +
|- align=center
 +
|'''Pieny'''
 +
|Sępopol
 +
|1
 +
|''Pöhnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1423 ''Penen''.
 +
|- align=center
 +
|'''Poniki'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Groß Poninken''
 +
|pruskie?
 +
| --
 +
|
 +
*W NMP nazwa uznawana jest za polską, moim zdaniem niesłuszną. Fonetyka -''inken'' raczej wskazuje na pochodzenie bałtyckie, chociaż brak starych zapisów nazwy (starszych niż końcówka XVIII w.) nie pozwala dojść do rozstrzygających wniosków. Historyczna oboczna nazwa folwarku ''Poniki Małe'' - ''Panje'' sugerowałaby związek z prus. ''pannin'' "moczar".
 +
*Wspomniany folwark ''Poniki Małe'' (niem. ''Groß Poninken'', obocznie ''Panje''), położony nieopodal (koło Ostrego Barda), dziś nie istnieje.
 +
|- align=center
 +
|'''Prętławki'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Prantlack''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1419, 1422 ''Prantlawke''.
 +
|- align=center
 +
|'''Przewarszyty'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Prauerschitten''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1423 ''Prewarsytten'', 1437 ''Prewaysyten''.
 +
|- align=center
 +
|'''Retowy'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Rettauen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Rogielkajmy'''
 +
|Sępopol
 +
|2?
 +
|''Rockeln''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
*1419 ''Ruckelkaym'', 1431 ''Rogelkeim'', 1471 ''Rockelkaym''. Nazwa pruska, wtórnie z elizją członu -''kaim'' w formie niemieckiej. KUNM nawiązała do formy najstarszej (kierując się głównie zapisem z 1431).
 +
*Według Leydinga wieś ta miała oboczną nazwę niem. ''Gilgenau'' (i odpowiednio pol. ''Elgnówko''). Rzeczywiście, folwark o takiej nazwie istniał w powiecie frydlądzkim (i był zwany przez ludność polską "Elgnówkiem" przynajmniej od końca XVIII w., co pokazuje spis Goldbecka), jednak nie wiem, na jakiej zasadzie Leyding utożsamia te dwie nazwy ze sobą - we wszystkich niemieckich spisach miejscowości z XVIII-XIX w. ''Rockeln'' i ''Gilgenau'' figurują jako osobne miejscowości (spis z 1874 r. umieszcza je nawet w różnych gminach [''Amtsbezirke''], a spis z 1820 - w różnych parafiach). Ponadto, mapa Meßtischblatt umieszcza ''Gilgenau'' jako nazwę terenową (zapewne uroczysko) na południowy wschód od Rogielkajm (pomiędzy Wodukajmami a nieistniejącym już majątkiem ''Arndshof'' [KUNM ''Domkowo'']). Nie widzę powodów więc, aby traktować utożsamienie Leydinga inaczej niż jako pomyłkę. Gdyby jednak okazało się ono uzasadnione, można by postulować wprowadzenie nazwy ''Elgnówko'' dla tej wsi (autentyczne przedwojenne nazwy polskie "przeważają" powojenne rekonstrukcje, nawet te nienaganne), jednak w tej chwili nie widzę ku temu przesłanek (może ktoś o większej wiedzy historycznej mógłby tę kwestię wyjaśnić).
 +
|- align=center
 +
|'''Romaliny'''
 +
|Sępopol
 +
|3~2
 +
|''Romahnshof''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
*Pierwotnie: ''Abbau Romahn''. Urzędową nazwę ''Romahnshof'' nadano w 1921 r. Miejscowość założona dopiero w XX w., jej nazwa pochodzi od nazwiska właściciela.
 +
*Miejscowość pominięta u Leydinga i w uchwałach KUNM. Obecna nazwa ''Romaliny'' najprawdopodobniej jest nazwą ustaloną samorzutnie, utworzoną przez samych osadników. Jest to trochę "potworek językowy" - może gdyby KUNM nie przeoczyła tej osady, to dostałaby jakąś lepszą pod względem językowym nazwę.
 +
|- align=center
 +
|'''Romankowo'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Romsdorf''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Oboczna n. niem. ''Romansdorf'' (wg Leydinga).
 +
|- align=center
 +
|'''Roskajmy'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Roskeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Różyna'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Rosenort''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|Pierwotnie: ''Rosenwalde'' (1284 ''Rosinwalde'', ''Rosinwald''). Nazwa ''Rosenort'' zaczyna funkcjonować od XV w., początkowo obocznie do pierwotnej.
 +
|- align=center
 +
|'''Rusajny'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Roschenen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1411-19 ''Russien'', 1419 ''Rossigeyn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Rygarby'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Rückgarben''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|ok. 1400 ''Rigkegarwen'', 1419 ''Rickegarben'', 1437 ''Rickegarbon''.
 +
|- align=center
 +
|'''Smodajny'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Schmodehnen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1422 ''Smedeyn''; 1437 ''Smedyen'', ''Smedeyn''.
 +
|- align=center
 +
|'''Smolanka'''
 +
|Sępopol
 +
|5~6
 +
|''Landskron''
 +
|niemieckie
 +
|'''Lanckorona'''
 +
|U Leydinga oraz w potocznym użyciu krótko po wojnie: ''Lanckorona''. Taka forma jest zupełnie naturalną, a wręcz oczywistą polonizacją nazwy niemieckiej. Zresztą, według tekstów dostępnych w Internecie, pierwszymi osadnikami w tej wsi byli prawdopoodobnie Polacy. Niewykluczone więc, że nazwa ta nawiązuje do małopolskiej Lanckorony (trudno mi zresztą wyobrazić sobie inną genezę takiej nazwy w tym regionie niż przeniesiona). Zaiste nie rozumiem, co kierowało działaczami KUNM, kiedy nadawali tej wsi zupełnie sztuczną nazwę "Smolanka", zamiast oczywistej wręcz "Lanckorony" - toponimu Polakom dobrze znanego, kojarzonego z polskim miastem i szlacheckim rodem Lanckorońskich.
 +
|- align=center
 +
|'''Stopki'''
 +
|Sępopol
 +
|3
 +
|''Stolzenfeld''
 +
|niemieckie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Szczurkowo'''
 +
|Sępopol
 +
|6
 +
|''Schönbruch''
 +
|niemieckie
 +
|'''Szembruch'''
 +
|
 +
*Przed wojną (w kalendarzach Giersza): ''Szenbruch''. Nie jest to może silna tradycja, gdyż nie spotkałem się ze spolszczoną nazwą dla tej wsi w żadnym innym przedwojennym materiale. Niemniej, wystarczy to, aby pozbyć się mało wartościowej, "pustej" powojennej nazwy ''Szczurkowo''. Pozwalam sobie tylko wprowadzić drobną zmianę w zapisie (''Szembruch'') tak, aby zapis odpowiadał wymowie. Wydaje mi się, że jest to dopuszczalna zmiana.
 +
*W powojennym potocznym użyciu (m.in. u Leydinga i w nazewnictwie kolejowym): ''Polski Grąd''. Nazwa ta jest o tyle ciekawa (i godna odnotowania, pomimo bycia "powojenną efemerydą"), gdyż zdaje się nawiązywać do położonego na zachód od wsi obiektu wodnego ''Polacken Grund''. Nie znam żadnego współczesnego opracowania, które by nad tą nazwą pochyliło - nie mogę więc z pewnością stwierdzić, czy nazwa ta ma coś wspólnego z "Polakami" (byłby to jeden z nielicznych polskich śladów na tym terenie), czy może ma inną genezę (może przekształcone prus. *Pa-lauk-?). Obiekt ten nie otrzymał nigdy urzędowej polskiej nazwy od KUNM, nie notuje go również Leyding - dziś znajduje się (w całości?) po rosyjskiej stronie granicy, ale nie udało mi się ustalić, jaką tam nosi nazwę (o ile w ogóle).
 +
*Wieś została przedzielona sztuczną granicą polsko-sowiecką po wojnie. Północna część wsi, która wylądowała po stronie sowieckiej, otrzymała rosyjską nazwę ''Szyrokoje'' (Широкое) - dzisiaj nie ma tam już zabudowań.
 +
|- align=center
 +
|'''Śmiardowo'''
 +
|Sępopol
 +
|5
 +
|''Schmirdtkeim''
 +
|pruskie
 +
|'''Śmirtkajmy'''
 +
|Nie znalazłem żadnych starych zapisów dla tej wsi (brak u Przybytek, NMP nie doszło do "Ś", ale brak odnośników pod Sch- świadczy, że raczej ta wieś została pominięta), jednak nie są one potrzebne aby stwierdzić, że oryginalna nazwa tej wsi jest staropruska, a powojenna n. pol. jej dobrze nie oddaje (chciano najwyraźniej stworzyć nazwę polską podobną fonetycznie do oryginału, jednak stworzone formę, która nie tylko zaciera pruskie pochodzenie nazwy przedwojennej, ale też wywołuje nieprzyjemne skojarzenia). Proponuję wobec tego autorskie spolszczenie ''Śmirtkajmy'', chociaż jeśli istnieją dla tej wsi zapisy starsze niż XVIII w., to mogłyby pomóc w utworzeniu lepszej formy.
 +
|- align=center
 +
|'''Tałowo'''
 +
|Sępopol
 +
|1
 +
|''Talowo''
 +
|pruskie (spolonizowane)?
 +
| --
 +
|
 +
*Opracowania przedwojenne wskazują raczej na formę ''Talowo'', jednak wydaje mi się, że wynika ona raczej z przejęcia grafii niemieckiej bez zmiany.
 +
*Potrzebne informacje etymologiczne, co do pochodzenia nazwy tej wsi. Wyraźnie ma ona polski sufiks, jednak przydałoby się tu wyjaśnienie, czy chodzi o nazwę oryginalnie polską, czy spolonizowaną nazwę pruską. Sądząc po brzmieniu - raczej to drugie, nazwa wydaje się zawierać ten sam rdzeń co sambijskie ''Thalowe'', może też ''Tałty'' i ''Talpity''.
 +
|- align=center
 +
|'''Trosiny'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Trosienen''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|
 +
|- align=center
 +
|'''Turcz'''
 +
|Sępopol
 +
|5
 +
|''Thorms''
 +
|pruskie
 +
|'''Tormy'''
 +
|Brak starych zapisów, jednak nazwa wsi uchodzi za pruską (notuje ją Przybytek). Nazwy nadanej przez KUNM po wojnie nie można uznać za poprawną adaptację (o ile w ogóle miała ona naśladować oryginał).
 +
|- align=center
 +
|'''Wanikajmy'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Woninkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|Nazwa bez wątpienia pruska, jednak przydałaby się dokumentacja hist.
 +
|- align=center
 +
|'''Wiatrowiec'''
 +
|Sępopol
 +
|5
 +
|''Wöterkeim''
 +
|pruskie
 +
|'''Wietrzkajmy'''
 +
|
 +
*1349 ''Wetirkaym'', ok. 1400 ''Wetirkaymen''. Nazwa pruska (dosłownie znacząca "wietrzna wieś"). Wprowadzona po wojnie nazwa pol. nawiązuje do niej znaczeniowo, jednak należało ją oddać w sposób, który nie zaciera jej pruskiego pochodzenia.
 +
*Położona tu stacja kolejowa nosi nazwę ''Wiatrowiec Warmiński''. Człon "Warmiński" jest tu nieuzasadniony, gdyż wieś nie znajduje się na historycznej Warmii, jednak w okresie PRL zauważalna była tendencja do nazywania tych okolic "Warmią", co znalazło odbicie w tej nazwie (i kilku innych) i trwa do dziś. Nazwę przystanka należałoby zmienić po prostu na ''Wietrzkajmy''.
 +
|- align=center
 +
|'''Wodukajmy'''
 +
|Sępopol
 +
|2
 +
|''Woduhnkeim''
 +
|pruskie
 +
| --
 +
|1354 ''Wodunikin'', 1351-82 ''Wadunikin'', 1357 ''Wodunythen'', XVI-XVII w. ''Wodunickaym''. Nazwa pruska, historycznie występująca z różnymi sufiksami. Po wojnie oparto się na nowożytnej postaci niemieckiej.
 
|}
 
|}
  

Wersja z 14:05, 4 paź 2018

(Jako, że projekt jest "poważny" i z założenia ma przemówić do szerszego grona, pisany jest w języku radopolskim)

Wstęp

Lepszy wstęp w budowie, to dopiero zaczątek.

Poniższy projekt (wyłącznego autorstwa użytkownika Dynozaura) jest próbą swoistego rozliczenia działalności powojennej Komisji Ustalania Nazw Miejscowości na obszarze zagarniętej przez Polskę po II Wojnie Światowej części Prus (dawnych Prus Wschodnich). Celem projektu jest przyjrzenie się nazwie każdej, nawet najmniejszej miejscowości na tym obszarze i ustalenie, jak nazywała się dana miejscowość przed wojną i skąd pochodziła jej nazwa, czy istnieje jakaś wcześniejsza polska nazwa dla danej miejscowości, czy nazwa ustalona po wojnie ma uzasadnienie historyczne itp. Dla nazw uznanych za sztuczne i niezgodne z tradycją podane są propozycje zmiany nazwy (najczęściej będące polską nazwą używaną przed wojną przez Warmiaków i Mazurów). Mimo to, bezpośrednim celem projektu nie jest wprowadzenie od zaraz reformy nazewniczej w regionie, a raczej wywołanie dyskusji na temat historii obowiązujących nazw miejscowych w regionie i sztucznym pochodzeniu niektórych z nich, a także nad zasadnością wprowadzenia pewnych zmian (zwłaszcza w przypadku miejscowości, których obecne nazwy mają charakter jawnie sztuczny, ideologiczny i nieraz zaciemniający historię miast).

Wszystkie obowiązujące nazwy miejscowości oceniane są w sześciopunktowej skali, podanej w kolumnie "typ nazwy".

  • 1 - nazwy typu "1" to nazwy, które istniały w języku polskim już przed wojną, a po wojnie zostały przyjęte w niezmienionej formie. Zasadność tych nazw nie budzi najmniejszej wątpliwości, więc nie kwalifikują się one do żadnej zmiany.
    • Nazwy, do których po wojnie dodano dookreślenia oznaczone są gwiazdką jako 1*. Dookreślenia te są ahistoryczne, jednak bywa, że są "złem koniecznym", bez którego trudno byłoby się obyć. Zasadność każdego z tych dookreśleń powinna być przedmiotem indywidualnego rozpatrzenia.
  • 2 - nazwy typu "2" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw, ale których nazwy ustalone po wojnie są absolutnie poprawnymi i naturalnie brzmiącymi spolszczeniami nazw pierwotnych, dlatego też nazwy te również nie kwalifikują się do zmiany.
  • 3 - nazwy typu "3" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy przedwojenne były czysto niemieckie, genetycznie młode, nie posiadające żadnego starszego pruskiego odpowiednika, a po wojnie przyjęto dla nich całkowicie nowe polskie nazwy, nie nawiązujące w żaden sposób (lub nawiązujące bardzo odlegle) do nazw niemieckich. Takie nazwy są uznane za mało wartościowe, dlatego też według autora nie ma sensu ich zmieniania, gdyż byłoby to zwyczajne zastąpienie jednego neologizmu drugim. Dlatego też w imię "świętego spokoju" nie warto mieszać w takich nazwach.
  • 4 - nazwy typu "4" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy, ale nazwy przyjęte po wojnie różnią się od nich. Mimo to, nie są one całkowicie sztuczne - tzn. posiadają jakieś uzasadnienie historyczne lub różnią się od nazw tradycyjnych jedynie niuansami. Mimo to, nazwy te jako odbiegające od tradycji są uważane za kwalifikujące się do zmiany (jednak są to przypadki mniej priorytetowe niż we dwu poniższych grupach). Właściwe przedwojenne odpowiedniki tych nazw podano w kolumnie "propozycja zmiany nazwy".
  • 5 - nazwy typu "5" to nazwy miejscowości, które przed wojną nie posiadały spolszczonych nazw i których nazwy powojenne nie kwalifikują się do grupy 2 (jako, że nie oddają w żaden sposób [tudzież oddają odlegle i/lub niepoprawnie] nazwy przedwojennej) ani do grupy 3 (np. zniszczono nazwę pruską, są niepoprawne słowotwórczo lub zostały uznane za w jakiś sposób szkodliwe dla historii [np. są chrztami pseudodzierżawczymi - tzn. zostały fikcyjnie nazwane od jakiegoś imienia, lub też są nazwami "propagandowymi", nacechowanymi ideologicznie]). Dla takich nazw proponowane są w kolumnie "propozycja zmiany nazwy" nowe spolszczenia nazw pierwotnych, ustalone przez autora (a czasami pochodzące z okresu krótko po wojnie, przed ostatecznym ustaleniem nazewnictwa).
  • 6 - nazwy typu "6" to nazwy miejscowości, które przed wojną posiadały spolszczone nazwy i od których celowo po wojnie odstąpiono w celu nadania nowego chrztu nazewniczego. Takie nazwy mają charakter całkowicie sztuczny, nierzadko też propagandowy (dotyczy to przede wszystkim nazw nadanych na cześć jakiejś postaci historycznej, zwykle polskojęzycznych regionalnych działaczy narodowościowych - m.in. Kętrzyn od nazwiska Wojciecha Kętrzyńskiego, Giżycko od Gustawa Gizewiusza itp.) i są uznane za kwalifikujące się do zmiany w pierwszej kolejności. W rubryce "propozycja zmiany nazwy" podane są naturalne przedwojenne odpowiedniki tych nazw.

Nazwy typu 1, 2, 3 są uznane za niekwalifikujące się do zmiany. Dla nazw typu 4, 5, 6 wysokość wartości liczbowej wyraża priorytet wprowadzenia zmiany - im wyższa wartość, tym bardziej należałoby się zastanowić nad zmianą.

Wykaz nazw

Województwo warmińsko-mazurskie

Powiat elbląski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Elbląg Elbląg (miasto) 1 Elbing starożytne (pruskie lub gockie) --
  • Dawniej też: Elbiąg, Olbiąg (staropolskie wersje nazwy miasta, używane w XV-XVII w.).
  • Nazwa miasta bierze swój początek od przepływającej przez miasto rzeki Elbląg, zaświadczonej już w 890 r. jako Ilfing (w relacjach angielskiego kupca Wulfstana). Jest to jeden z tych pradawnych hydronimów, których etymologii nie sposób ustalić, chociaż powszechnie uważa się tę nazwę za staropruską (aczkolwiek istnieją alternatywne teorie, np. o gockim pochodzeniu). Od XIII w. nazwa przybiera już formę Elbing i funkcjonuje jako nazwa miasta. Przejściowo (zwłaszcza w XIV w.) pojawiają się zmodyfikowane formy niem. typu Elwing lub Melbing (to drugie przez absorpcję przyimka?). Spolszczone formy nazwy miasta pojawiają się od XV w., początkowo w formie Olbiąg, następnie Elbiąg, a od XVII w. już dzisiejszy Elbląg (ze wstawnym -l-, wynikającym z asymilacji na odległość).
  • Staropruska osada Truso (właściwie prus. Drūsa - postać "Truso" to forma wzięta żywcem z zapisków historycznych, ustaliła się w użyciu za sprawą historyków), uważana za "protoplastę" Elbląga, wzięła swoją nazwę bezpośrednio od jeziora Drużno, nad którym leży (zob. niżej Drużno w gm. wiejskiej Elbląg).
Bielany Elbląg (miasto) 2 Bieland niemieckie --
  • Dawniej Bielany Małe i Wielkie (niem. Klein i Groß Bieland).
  • Powojenna nazwa polska oprócz tego, że naśladuje fonetycznie nazwę niemiecką, zdaje się również nawiązywać do warszawskich Bielan (byłaby to jedna z wielu nazw w toponimii Elbląga, nawiązujących do Warszawy).
Dąbrowa Elbląg (miasto) 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Dębica Elbląg (miasto) 1~4 Dambitzen odosobowe (słowiańskie) (Dębice) Nazwa dzielnicy (dawnej wsi, kojarzonej głównie z jej centralnym punktem - dużym cmentarzem komunalnym) pokutuje wśród miejscowych w formie Dębica. Formą urzędową, ponadto zwykle pojawiającą się w opracowaniach przedwojennych, są jednak Dębice.
Drewnik Elbląg (miasto) 2~3 Drewshof niemieckie --
  • W potocznym użyciu także: Zajazd.
  • N. niem. od nazwiska właściciela, Albrechta Drewesa. Przyjęta po wojnie nazwa nawiązuje (z adideacją) do I członu n. niem.
  • Okresowo majątek nosił następujące oboczne nazwy (od nazwisk kolejnych właścicieli): Stolzenhof (1644), Cudinenhof (XVII w.), Brodowskihof (1766), Reinshof (XVIII w.). Z nazwy Brodowskihof można było skorzystać i ustalić nazwę tej wsi (obecnie dzielnicy Elbląga) jako Brodowskie lub Brodowo. Niemniej, trzeba pamiętać, że jest to i tak typowo niemiecki twór (jedynie utworzony od polsko brzmiącego nazwiska), w dodatku mocno efemeryczny - związany ściśle z okresem, w którym właścicielem majątku był Brodowski.
Jelenia Dolina Elbląg (miasto) 3 Hirschkrug niemieckie -- Nie lepiej byłoby użyć dokładnego tłumaczenia n. niem. Jelenia Karczma?
Krasny Las Elbląg (miasto) 4 Schönwalde niemieckie Szynwałd
  • Spolszczenie Szynwałd pojawia się w SGKP i u Ceynowy.
  • Przed włączeniem do Elbląga dwie miejscowości: Alt Schönwalde (po wojnie Pięknolas) i Neu Schönwalde (po wojnie Krasny Las).
Modrzewina Elbląg (miasto) 2 Lärchwalde niemieckie --
Nowe Pole Elbląg (miasto) 2 Neustädterfeld niemieckie (Nowomiejskie Pole) Obocznie można też spotkać formę Nowomiejskie Pole (zwłaszcza w opracowaniach historycznych), będącą dokładnym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej (i mającą lepsze uzasadnienie historyczne - ta część miasta była niegdyś polem, należącym do elbląskiego Nowego Miasta).
Próchnik Elbląg (miasto) 6 Dörbeck niemieckie Dyrbek
  • Oboczna n. niem. Dorrebach, Dürrebach (XIV w.) - wysokoniemiecki odpowiednik późniejszej n. urzędowej.
  • U Kohutka: Dyrbek. Co prawda, jest to bardzo "mechaniczne" spolszczenie n. niemieckiej (być może zaczerpnięte z którejś z map, na których opierał się Kohutek), ale chyba i tak wartościowsze od współczesnego "chrztu" (ponadto, nazwę Dyrbek nosi jeden z dopływów Sanu, więc nie jest to forma zupełnie obca językowi polskiemu). Warto też nadmienić, że krótko po wojnie ludność napływowa używała dla tej wsi (dziś części Elbląga) podobnej formy Dorobek, która jest adideacją n. niem.
  • Popegeerowska osada Leszków (dziś część Elbląga) wydzielona z Próchnika.
Rubno Wielkie Elbląg (miasto) 2~3 Groß Röbern niemieckie --
  • Historyczne (XVI-XVIII w.) niem. nazwy dworu - Sprengelshof, Jacobsonshof, Rittersdorfshof, od nazwisk kolejnych właścicieli. Od 1772 notowana n. Röbern (n. niem., odimiennego pochodzenia - może przeniesione?), powojenną nazwę Rubno można uznać za w pewien sposób nawiązującą brzmieniowo do oryginału.
Stagniewo Elbląg (miasto) 4 Stagnitten pruskie Stagnity Nazwa ustalona urzędowo w 1947 r. jako Stagnity (MPol Nr A-134, s. 1065). Co więcej, precedens dla polskiej formy Stagnity dają dziewiętnastowieczne kaszubskie zapiski F. Ceynowy, podające formę Stagnjté (w jego ortografii). Obecnie używana forma Stagniewo jest wynikiem jakiegoś późniejszego przeinaczenia i chyba warto by powrócić do postaci starszej, w pełni oddającej pruskie pochodzenie tej nazwy.
Stawnik Elbląg (miasto) 2 Klein Teichhof niemieckie -- Oboczne nazwy niem.: Wangenheimshof, Brandshöfchen (daty?). Zapewne od nazwisk różnych właścicieli majątku.
Warszawskie Przedmieście Elbląg (miasto) 5 Spittelhof niemieckie Surwajty
  • Według ustaleń KUNM: Warszawskie (bez II członu).
  • Pierwotna, pruska nazwa majątku Spittelhof (a późniejszej części Elbląga) brzmiała Surweyte (1344). Przy ustalaniu nazw dzielnic Elbląga ten fakt przeoczono i nadano tej części Elbląga ahistoryczną nazwę "Warszawskie (Przedmieście)" (dlaczego tak? może jest to odwołanie do osiadłych po wojnie w Elblągu warszawiaków?). Z pewnością jednak warto przywrócić tej części Elbląga jej pierwotną, pruską nazwę w spolszczonej formie Surwajty.
Winnica Elbląg (miasto) 2 Weingarten niemieckie --
Witoszewo Elbląg (miasto) 3 Wittenfelde niemieckie --
Zakrzewo Elbląg (miasto) 6 Groß Wesseln niemieckie (nazwiskowe) Wesołowo Nazwa majątku (późniejszej dzielnicy Elbląga) Groß Wesseln pochodzi od nazwiska właściciela Wessel. Istnieje jednak przedwojenne spolszczenie Wesołowo (Chojnacki). Po wojnie dzielnicę tę (dawny majątek) nazwano urzędowo Zakrzewo. Niemniej, warto wrócić do starszej n. pol. (już samo jej istnienie jest faktem wartym odnotowania).
Zawada Elbląg (miasto) 3 Pangritz-Kolonie niemieckie (nazwiskowe) --
Zawodzie Elbląg (miasto) 5 Wansau pruskie? Wąsowo Trudno mi powiedzieć, od czego mogłaby się wywodzić oryginalna nazwa tej dzielnicy. Brzmi niezbyt niemiecko, może więc ma pruskie pochodzenie? Tak czy inaczej, daje się łatwo przełożyć na polską fonetykę jako Wąsowo i w taką formę postulowałbym wprowadzić, w miejsce "Zawodzia" (które odnosi się do położenia dzielnicy po drugiej stronie rzeki Elbląg, jednak nie jest to nazwa uzasadniona historycznie).
Młynary Młynary 1 Mühlhausen niemieckie -- Dawniej też: Miłuza
Pasłęk Pasłęk 1 Preußisch Holland niemieckie --
  • Dawniej też: Holąd Pruski.
  • W literaturze przedwojennej współistnieją dwa warianty nazwy tego miasta - Holąd Pruski (spolszczenie nazwy niemieckiej, najprawdopodobniej ludowe. Sama nazwa odnosi się do holenderskiego [menonickiego] osadnictwa w regionie), a także Pasłęk - spolszczenie pierwotnej pruskiej nazwy tego miejsca (dok. 1267 Pazluch, rekonstr. Pāistlauks). Po wojnie zdecydowano się zastosować ten drugi, staropruski wariant.
Tolkmicko Tolkmicko 1 Tolkemit pruskie -- Dawniej też: Tolkomicko.
Adamowo Elbląg 3 Ellerwald 2. Trift niemieckie (Olszyna II)
  • Przed wojną miejscowości znane dziś jako Władysławowo, Adamowo, Kazimierzowo, Janowo i Józefowo były częścią jednego sołectwa zwanego Ellerwald. Po wojnie wszystkie pięć osad ochrzczono ahistorycznymi nazwami, pochodzącymi od imion, czyniąc związek pomiędzy nimi mniej przejrzystym.
  • Krótko po wojnie stosowano dla całego sołectwa nazwy Olszyna (wg propozycji Instytutu Bałtyckiego, z numerkami jako Olszyna I, Olszyna II itd.) i Zaścianek (potocznie, n. łączyła się z obecnymi nazwami odimiennymi - Zaścianek-Adamowo, Zaścianek-Kazimierzowo itp.). Z kolei na mapie z 1947 r. na miejscu Adamowa widnieje nazwa Olszanki (jednak nie znajduję potwierdzenia, aby taka nazwa funkcjonowała w terenie). Można by rozważyć powrót do jednolitej nazwy dla całego historycznego sołectwa tak, aby podkreślić historyczne związki między tymi miejscowościami.
Batorowo Elbląg 5 Neu Terranova łacińskie Nowe Nowakowo
  • Patrz też niżej: Nowakowo.
  • Według ustaleń KUNM: Nowe Nowakowo. Forma Batorowo ustaliła się mimo tych ustaleń. Jest to nazwa nacechowana ideologicznie (nawiązanie do Stefana Batorego), która ponadto zrywa historyczny związek tej wsi z sąsiednim Nowakowem (przed wojną wsie nosiły powiązane nazwy). Uważam, że warto wrócić do nazw ustalonych przez KUNM, nawet jeżeli nie ma dla tej miejscowości przedwojennej tradycji.
  • Osada Nowe Batorowo jest tworem nowym, wydzielonym z Batorowa.
Bielnik Elbląg 5 Kraffohlsdorf niemieckie Krafuł Wieś wzięła nazwa od kanału Kraffohlkanal, dziś znanego jako "Kanał Jagielloński" (nazwa wprowadzona po wojnie). Dawniej nazwę tego kanału spolszczano jako Krafuł lub Kanał Krafulski (i tę nazwę wypadałoby przywrócić) i wydaje się logiczne, aby tak samo zwała się nazwana od niego wieś.
Bogaczewo Elbląg 3 Güldenboden niemieckie --
Chlewki Elbląg 3 Melkhof niemieckie --
Czechowo Elbląg 2 Böhmischgut niemieckie --
Dłużyna Elbląg 4~5 Langenreihe niemieckie Długi Rząd U Leydinga: Długi Rząd. Nazwa ta jest dokładniejszym przetłumaczeniem nazwy niemieckiej. Taką samą spolszczoną nazwę nosiła osada o identycznej n. niem. koło Ząbrowa, gm. Stare Pole (po wojnie Długoszewo - dziś miejscowość ta nie istnieje). Dlatego też takie spolszczenie wydaje się być naturalne.
Druzieńska Karczma Elbląg 2 Rohrkrug niemieckie (Druska Karczma)
  • Oboczne nazwy niemieckie: Drausenkrug (stąd n. obecna), Lauenkrug.
  • Kwestia przymiotnika od nazwy jeziora Drużno~Druzno (p. niżej) jest kwestią sporną - w Elblągu istnieje ulica Druska, jednak w obiegu można też spotkać formy druzieński (w tym toponimie, a także w nazwie nieistniejącej już miejscowości Druzieńska Kępa) i drużyński. Osobiście jestem zwolennikiem formy druski, gdyż zachowuje ona najstarszy typ słowotwórczy, niemniej jest to kwestia arbitralna.
Drużno Elbląg 2 Drausenhof hybryda (prus. + niem.) --
  • Istnieje spór o to, czy położone nieopodal Elbląga jezioro powinno nazywać się Druznem czy Drużnem. Spór jest zasadniczo arbitralny - formy te są używane zamiennie od dawna. Sama nazwa jeziora jest pochodzenia staropruskiego i pierwotnie brzmiała Drūsa. Tak samo nazywał się położony nad jeziorem gród, który z winy historyków nazywamy dziś Truso.
  • Istniejąca obok osada Lisów chyba powstała w czasach PRL.
Gronowo Górne Elbląg 1* Grunau Höhe niemieckie (Gronowo) Dookreślenie "Górne" ma na celu odróżnienie tej miejscowości od innych miejscowości o nazwie "Gronowo" (a jest to mocno rozpowszechniony toponim w tym regionie). Co prawda nie jest ono częścią przedwojennej polskiej nazwy tej wsi, to w tym wypadku można je usprawiedliwić obecnością członu Höhe (w spolszczeniach zwyczajowo pomija się ten dodatek) w niemieckim odpowiedniku.
Helenowo Elbląg 5 Stutthof niemieckie Szczutowo
  • Według ustaleń KUNM: Szczutowo.
  • Porównując mapy współczesne z niemieckimi, wygląda na to, że obecna miejscowość Helenowo odpowiada przedwojennej osadzie Stutthof (nie mylić ze Sztutowem przy Mierzei), aczkolwiek w jej skład wchodzi też część dawnego Władysławowa (Ellerwald 1. Trift). Sama nazwa Helenowo ma charakter potoczny - krótko po wojnie była używana jako nazwa obecnego Władysławowa (często jako Zaścianek-Helenowo) i po jej odrzuceniu przez KUNMowską standardyzację, przeniesiono ją na tę osadę. Uważam jednak, że warto przywrócić urzędową nazwę Szczutowo (nawet jeżeli ta nigdy nie funkcjonowała w terenie), jako nawiązującą fonetycznie do n. niemieckiej. Forma Helenowo, choć wpisuje się w lokalny trend (powojennych) nazw odimiennych, sama w sobie jest ahistoryczna. Nazwa Szczutowo wydaje się wartościowsza.
Jagodno Elbląg 5 Wogenap pruskie Wognap Nazwa pruskiego pochodzenia (*Wūgan-appi, dosł. jagodowa rzeka). Ustalona po wojnie nazwa Jagodno (też Jagodna) nawiązuje do nazwy oryginalnej znaczeniowo, jednak nazw pruskich nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie. Preferowana odmiana - Wognap, do Wognapia, w Wognapiu.
Janowo Elbląg 3 Ellerwald 4. Trift niemieckie (Olszyna IV) Patrz wyżej: Adamowo.
Janów Elbląg 4 Hansdorf niemieckie Hanuszowo Do 1999 roku wieś nazywała się oficjalnie Lipniki, nazwę zmieniono urzędowo na Janów (co stanowi nawiązanie znaczeniowe do nazwy pierwotnej). W obiegu podobno funkcjonują obie formy. Żadna z tych form nie jest jednak oryginalnym, przedwojennym spolszczeniem nazwy tej miejscowości, która brzmiała Hanuszowo i w takiej formie należałoby ją przywrócić.
Józefowo Elbląg 3 Ellerwald 5. Trift niemieckie (Olszyna V) Patrz wyżej: Adamowo.
Karczowizna Elbląg 2 Rodland niemieckie --
Kazimierzowo Elbląg 3 Ellerwald 3. Trift niemieckie (Olszyna III) Patrz wyżej: Adamowo.
Kępa Rybacka Elbląg 1 Fischerskampe niemieckie --
Kępiny Wielkie Elbląg 5 Zeyersniederkampen hybryda (prus. + niem.) Surokępy Dolne Człon Zeyers- w nazwie niemieckiej odnosi się do wsi Zeyer (dziś Kępki, pow. nowodworski, gm. Nowy Dwór Gd.), za którą kryje się staropruski hydronim Sura. Z tego powodu warto by zachować ten źródłosłów w nazwie polskiej. Proponowana nazwa Surokępy zachowuje zarówno prus. hydronim, jak i człon Kampe = kępa, odzwierciedlony w nazwie obecnej. Dookreślenia Małe, Wielkie zostały zastąpione przez Dolne, Górne lepiej odpowiadające -nieder- i -vorder- w nazwach niemieckich.
Klepa Elbląg 1 Kleppe pruskie -- Nazwa pochodzi od nazwy rzeczki (prawdopodobnie pruskiego pochodzenia), spolszczenie Klepa podaje już SGKP (w kontekscie rzeczki).
Komorowo Żuławskie Elbląg 5 Kämmersdorf niemieckie Poszusty
  • Pierwotnie: Passiauxten, Panschaiesten (1321). Nazwa pruska, aczkolwiek niełatwa do zrekonstruowania.
  • Nazwa ustalona po wojnie oczywiście oddaje n. niemiecką (z trochę niepotrzebnym dookreśleniem), ale wobec istnienia dla tej wsi pierwotnej pruskiej nazwy, warto byłoby do niej nawiązać. Uważam, że zapisy historyczne dają motywację dla stworzenia spolszczonej formy Poszusty
Krzyż Elbląg 2 Kreutz niemieckie --
Myślęcin Elbląg 4 Meislatein pruskie Myślatyn
  • 1387 Muslatin. Nazwa pochodzenia pruskiego (od n. osobowej Moislot).
  • Przed wojną: Myślatyn. Mimo istnienia tego tradycyjnego spolszczenia, oddającego oryginalną n. pruską, po wojnie przyjęto zmodyfikowaną formę "Myślęcin". Powód tej modyfikacji niejasny, zapewne jest to próba "slawizacji" tego toponimu (wywód od pol. n. os. Myślęta).
Nowakowo Elbląg 2* Alt Terranova łacińskie (Stare Nowakowo)
  • Według ustaleń KUNM: Stare Nowakowo. Opuszczenie pierwszego członu wynika zapewne ze zmiany nazwy Nowego Nowakowa na Batorowo.
  • Zobacz też wyżej: Batorowo. Z przyczyn historycznych, przydałoby się ujednolicić nazwy tych dwóch miejscowości.
Nowina Elbląg 4 Neuendorf Höhe niemieckie Nowa Wieś
  • Przedwojenna polska nazwa brzmi "Nowa Wieś". Możliwe dookreślenie "Górna" (por. Gronowo Górne) dla odróżnienia od innych miejscowości o takiej nazwie.
  • Max Bär przytacza dla wsi dawną nazwę Bandejen (opatruje ją jednak znakiem zapytania), co jest bez wątpienia nazwą pruską. Trudno z pewnością stwierdzić, jaka motywacja historyczna stoi za przekazem Bära, jednak wiadomo, że istniała pruska osada o nazwie Bandeynen (1351), Bandayn (1418) niedaleko Tolkmicka, której domniemane położenie odpowiada mniej więcej wsi Nowinka (niem. Neuendorf-Kämmereidorf) w gm. Tolkmicko (p.). Możliwe więc, że Bär pomylił te dwie podobnie nazwane miejscowości.
Nowotki Elbląg 3 Nogathaffkampen niemieckie (pierwszy człon hydr.) --
  • Wcześniejsza (oboczna?) nazwa niemiecka: Strauchkampen.
  • Niektórzy twierdzą, że nazwa Nowotki pochodzi od nazwiska Marcelego Nowotki - może więc warto by pomyśleć o rewizji tej nazwy?
  • Z Nowotek sztucznie wydzielono miejscowość Cieplice.
Nowy Dwór Elbląg 2 Neuguth niemieckie --
Pasieki Elbląg 5 Bartkamm pruskie Bartkajmy Nazwa pochodzenia pruskiego (1411 Bartkaym). Jak można było ją zniszczyć?!
Pilona Elbląg 2 Plohnen pruskie --
  • 1349 Pylon.
  • U Ceynowy Ploné (Plony), ale chyba nie jest to wartościowy przekaz. Obecna postać nazwy z pewnością lepiej odzwierciedla pruski oryginał. Z drugiej strony, ciekawy jest fakt, że sąsiedni PGR Nowa Pilona widnieje na niektórych mapach jako Nowe Plony.
Nowa Pilona Elbląg 2 Neu Plohnen pruskie --
  • Potocznie także: Nowe Plony.
  • Patrz wyżej: Pilona.
Przezmark Elbląg 1 Preußisch Mark niemieckie -- Przez wieś przepływa rzeczka Wańkówka (funkcjonuje w spisach od 2005 r., brak nazw hist. i niem.), której nazwa (potocznego pochodzenia) jest pozostałością używanej krótko po wojnie nazwy tej wsi - Wańkowicze (na cześć pisarza Melchiora Wańkowicza, wówczas jeszcze żyjącego).
Raczki Elbląskie Elbląg 5 Unterkerbswalde niemieckie Karczowiska Dolne
  • Pierwszy człon nazwy Kerbswalde pochodzi od niem. Kerb (karb, nacięcie), a więc nazwa ta oznaczałoby "wykarczawany las". Taką interpretację najwyraźniej przyjęła KUNM, uchwalając Oberkerbswalde jako Karczowiska Górne. Fakt, że bliźniaczą miejscowość Unterkerbswalde uchwalono jako "Raczki Elbląskie" nie można nazwać inaczej, jak nazewniczym błędem. Po pierwsze, całkowicie zaniedbano jakąkolwiek konsekwencję w nazwach tych dwóch blisko związanych miejscowości. Po drugie, wariant "Raczki" wynika z błędnego odczytania członu Kerbs- jako Krebs-. Uważam więc, że choćby z przyczyn historycznych warto ujednolić nazwy tych dwóch miejscowości, stosując poprawniejszy wariant nazewniczy, oparty na znaczeniu oryginału.
  • Jakakolwiek zmiana oznaczałaby konieczność aktualizacji podręczników - wieś Raczki Elbląskie uważa się za najniższy punkt Rzeczpospolitej Polskiej (chociaż istnieją spory na ten temat).
Sierpin Elbląg 1 Serpin pruskie --
  • N. niem również spotykana w formie Zerpien.
  • Pierwotnie: 1246 Zerewet, 1263 Zarweit. Następnie: 1286 Zyrpin, 1287 Cerpyn, 1386 Cirpin, Czirpin. Jest to pierwotna nazwa pruska, mocno przekształcona zapewne pod wpływem słowiańskim. NMP dopuszcza możliwość (na podstawie zapisów z końca XIII w. i XIV w.), że forma pol. tej nazwy brzmiała pierwotnie *Cier(z)pin, jednak z dużą dozą niepewności. W każdym razie, w przedwojennej literaturze polskiej nazwa ta funkcjonuje w formie spolszczonej Sierpin i taką przyjęto oficjalnie po wojnie.
Tropy Elbląskie Elbląg 3 Streckfuß niemieckie --
Ujście Elbląg 3 Elbinger Fahrwasser niemieckie -- Osada uchodzi za część Nowakowa, trudno mi stwierdzić, na ile jej nazwa wciąż funkcjonuje.
Weklice Elbląg 1 Wöklitz odosobowe (pruskie?) -- Dawna nazwa oboczna: 1287 Pomenen, 1419 Pomen (pruskiego pochodzenia).
Węzina Elbląg 5 Weeskendorf hybryda (prus. + niem.) Wąska Nazwa miejscowości pochodzi od rzeki Wąski (nie "Wąskiej", niem. Weeske), która wbrew pozorom nie pochodzi od polskiego słowa "wąski", ale jest starą nazwą pochodzenia pruskiego (polską wersję tej nazwy należy uznać za adideację). Nazwę "Węzina" można więc najwyżej wywodzić od przymiotnika "wąski" (co zaciemnia pruski źródłosłów tej nazwy), a nie od nazwy rzeki. Dlatego też lepiej ustalić nazwę tej wsi jako tożsamą z nazwą rzeki (co przecież nie jest rzadkością w toponimii).
Władysławowo Elbląg 3 Ellerwald 1. Trift niemieckie (Olszyna I) Patrz wyżej: Adamowo.
Bielica Godkowo 5 Behlendorf hybryda (prus. + niem.) Bieliny Pierwotnie: Belinen (1389). Zapis ten wskazuje na pierwotną nazwę pruską, którą należało spolszczyć jako Bieliny. Dzisiejsza forma jest co najwyżej niedokładnym nawiązaniem.
Burdajny Godkowo 2 Bordehnen pruskie -- 1297 Burdeyn, 1327 Bordeyn, 1348 Burdein.
Stary Cieszyn Godkowo 2 Alt Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Nowy Cieszyn (gm. Pasłęk)
Cieszyniec Godkowo 2 Teschenwalde hybryda (słow. + niem.)? --
Dąbkowo Godkowo 3 Schönaich niemieckie --
Dobry Godkowo 1 Döbern pruskie --
  • Dawniej też: Debry (Giersz, oboczne).
  • 1354 Dobrin, 1378 Doberin. Nazwa pruskiego pochodzenia, w pol. adideowana do postaci Dobry.
Godkowo Godkowo 1 Göttchendorf niemieckie lub hybryda (prus. + niem.) --
  • Przed wojną raczej pisownia Gotkowo, jednak w świetle historycznych zapisków, takich jak Godikendorf, pisownia z "d" może być poprawniejsza.
  • Dawne warianty oboczne: Gutkowo, Gietkowo (por. Gutkowo, część Olsztyna [dawniej wieś]).
Grądki Godkowo 3 Groß Thierbach niemieckie -- Powojenna polska nazwa wsi nawiązuje do przepływającego przez wieś kanału Grund Graben (pol. powoj. Grądówka lub Cieszyński Rów).
Grużajny Godkowo 2 Grossainen pruskie -- 1383 Grusieyn, Grusien, 1411-19 Gruseyn.
Gwiździny Godkowo 2 Pfeiffertswalde niemieckie -- Przyjęta po 1945 nazwa Gwiździny stanowi pośrednie nawiązanie do nazwy niemieckiej - niem. pfeifen znaczy gwizdać (zawarte w tej nazwie miejscowej nazwisko Pfeiffert można przetłumaczyć jako "Gwizdacz").
Karwity Godkowo 2 Karwitten pruskie -- 1402-08 Kirwiten.
Klekotki Godkowo 3 Rudolfsmühle niemieckie --
Krykajny Godkowo 2 Krickehnen pruskie -- 1411-19 Krikayn, 1448 Kyrkayn.
Kwitajny Małe Godkowo 2 Klein Quittainen pruskie -- Patrz niżej.
Kwitajny Wielkie Godkowo 2 Groß Quittainen pruskie -- 1402-08 Quytteyn, 1448 Quitteyn.
Lesiska Godkowo 3 Reichwalde niemieckie --
Łępno Godkowo 5 Lomp pruskie Lompy
  • 1402-08 Nalumpe, 1411-19 Lumpe
  • Nazwę pochodzenia pruskiego należało oddać dokładniej, np. jako Lompy (tak u Leydinga). W obecnej formie duże zniekształcenie fonetyczne i nieetymologiczny sufiks -no. Najstarszy zapis wskazuje na wcześniejszą formę z przedrostkiem, o ile nie jest to pomyłka lub przykład "absorpcji" przyimka.
Miłosna Godkowo 2 Liebenau niemieckie --
Nawty Godkowo 2 Nauten pruskie -- 1348 Nauden; 1351 Naudin, Neuden.
Niekwitajny Godkowo 2 Nektainen pruskie -- 1276 Nequiteyn, Nequityn.
Olkowo Godkowo 5 Alken pruskie Alkajny Na podstawie zapisu Alckeynn (1531), dowodzącego pruskiego pochodzenia tej nazwy, należało ustalić spolszczenie jako "Alkajny". Forma "Olkowo" odzwierciedla tę nazwę co najmniej niedokładnie. Kohutek (ok. 1945 r.) co prawda notuje Alki, ale to raczej jego autorska forma, oparta na niemieckiej, postać *Alkajny wydaje się poprawniejsza.
Osiek Godkowo 3 Hermsdorf niemieckie --
Piskajny Godkowo 2 Peiskam pruskie --
  • Do 2005 oficjalnie: Piskajmy.
  • 1335 Paskaynen, Paskayn, Pyskam, Peyskam; 1354 Payskeyn.
  • Po wojnie oficjalno wprowadzono formę spolszczoną Piskajmy (z regularnym przejęciem prus. -kaims), która jednak ustąpiła w użyciu formie z członem -kajny. W starych zapiskach zarówno zdarzają się formy z -ka(y)m, jak i z -kayn, więc obie formy mają jakieś uzasadnienie.
Plajny Godkowo 2 Plehnen pruskie -- 1290 Playnien, Playnen, Pleyn.
Podągi Godkowo 2 Podangen pruskie -- 1276 Padangin; 1339 Padangme, Padangyn, Padanginen.
Siedlisko Godkowo 3 Einhöfen niemieckie --
Skowrony Godkowo 5 Schmauch pruskie Smugi
  • 1320-1331 Schmuge,1402-08 Smug. Nazwa pochodzenia pruskiego (rdzeń *Smūg-), którą można było prosto spolszczyć jako Smugi.
  • Nazwa Skowrony nawiązuje do położonej blisko wsi góry Lerchen Berg (pol. Skowronia Góra). Niemniej, należało spolszczyć oryginalną nazwę pruską.
Stojpy Godkowo 2 Stöpen pruskie -- 1402-08 Stoypen
Swędkowo Godkowo 5 Schwöllmen pruskie Swalmy ok. 1440 Swalmen. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją spolszczyć. Bliźniaczo nazwaną miejscowość Schwollmen (dziś nieistniejącą, na terenie obecnej gm. Górowo Iławeckie) spolszczono jako Swalmy. Takie samo spolszczenie należałoby zastosować i tu.
Szymbory Godkowo 2 Schönborn niemieckie --
Nowe Wikrowo Godkowo 2 Adlig Wickerau pruskie? (Wikrowo Szlacheckie)
  • Nazwa w latach 1931-45: Klein Wickerau.
  • U Leydinga dokładne spolszczenie niem. dookreślenia. Dookreślenie przyjęte w oficjalnej nazwie jest ahistoryczne, określeń typu "Szlacheckie" raczej unikano. Można warto by to naprostować, chociaż najważniejsze, że główny człon nazwy jest wierny oryginałowi.
Ząbrowiec Godkowo 2 Sommerfeld niemieckie -- Powojenne spolszczenie ma chyba nawiązywać do takich spolszczeń jak Ząbrowo (Sommerau) w powiecie malborskim, gdzie niemiecki rdzeń Sommer- (lato) oddaje słowiański rdzeń ząbr- (żubr). Nieraz bywało też odwrotnie.
Zimnochy Godkowo 5 Weeskenitt pruskie Wisknity
  • 1378 Wayskenyten; 1380 Wayskenyken, Weyskenik.
  • Po wojnie w karygodny sposób zniszczono starą, pruską nazwę tej osady, pochodzącą od rzeki Wąski (Weeske). Co więcej, nazwę położonego obok jeziora o tej samej nazwie (Weeskenitt-See) ustalono jako Jez. Wiskie (chociaż częściej używana nazwa to Jez. Zimnochy), co lepiej, ale wciąż niedokładnie oddaje brzmienie oryginału. Obie te nazwy należy ujednolicić jako Wisknity, co w pełni oddaje pruski charakter nazwy pierwotnej. Obok osady znajduje się też drugie jezioro, zwane Okonie (niem. Hinterer See) - może lepiej byłoby nazywać je Jeziorem Tylnym (taki wariant też zresztą się spotyka).
Błotnica Gronowo Elbląskie 2 Schlammsack niemieckie --
Dworki Gronowo Elbląskie 2 Dreihöfe niemieckie --
Fiszewo Gronowo Elbląskie 1 Fischau niemieckie --
Gajewiec Gronowo Elbląskie 3 Kerbshorst niemieckie --
Gronowo Elbląskie Gronowo Elbląskie 1* Grunau niemieckie (Gronowo) O ile obecność dookreślenia w tej nazwie jest "złem koniecznym", ze względu na rozpowszechnienie tego toponimu w regionie, to jednak dookreślenie "Elbląskie" wydaje się mocno niefortunne. Wieś ta nie leży w bezpośredniej bliskości Elbląga, a do tego przez większość swojej historii należała do powiatu malborskiego, nie elbląskiego. Przed wojną nazwę tej wsi często dookreślano jako Grunau in der Niederung (w odniesieniu do niskiego położenia wsi na Żuławach Elbląskich, w przeciwieństwie do położonego na wysoczyźnie Grunau Höhe), więc o wiele sensowniejszym dookreśleniem wydawałoby się Gronowo Dolne (w przeciwieństwie do "Górnego") lub Gronowo Żuławskie.
Jasionno Gronowo Elbląskie 2 Eschenhorst niemieckie --
  • W obiegu funkcjonują przynajmniej cztery warianty tej nazwy - Jasionna, Jasionno, Jesionna i Jesionno. Brak jednoznacznej zgody co do nazwy tej miejscowości nawet wśród mieszkańców. Przy czym, wariantem oficjalnym jest forma Jasionno i w takiej formie nazwę tę zatwierdziła KUNM. Nagłosowe Ja- w tej formie jest najpewniej próbą brzmieniowej archaizacji - nawiązaniem do stpol. jasion, jasień (jesion). Zabieg ten prawdopodobnie był niezrozumiały dla osadników, co poskutkowało wyrównaniem do ap. jesion (co jest zresztą poprawnym tłumaczeniem niem. Esche, zawartego w nazwie oryginalnej). Ponieważ jednak za żadną z form nie stoi żadna tradycja, spór o nazwę trzeba uznać za czysto arbitralny. Dlatego też nie zajmuję stanowiska w tej sprawie.
  • W źródłach powojennych spotykana też nazwa Jeżewo - prawdopodobnie przejściowa.
Jegłownik Gronowo Elbląskie 6 Fichthorst niemieckie Nowa Cerkiew Obecna wieś Jegłownik powstała z powojennego połączenia trzech wsi o nazwach Fichthorst, Neukirch in der Niederung i Friedrichsberg. Ta druga posiadała przed wojną polską nazwę Nowa Cerkiew (zob. też Pogrodzie, niem. Neukirch Höhe - jest to jeden z wielu takich dubletów nazewniczych na Żuławie i Wysoczyźnie - por. też Gronowo Górne i Elbląskie, Wilkowo i Wierciny) i chyba warto byłoby ją przywrócić na mapę. Dzisiaj granica pomiędzy trzema dawnymi wsiami jest już kompletnie zatarta.
Karczowiska Górne Gronowo Elbląskie 2 Oberkerbswalde niemieckie -- Zob. też: Raczki Elbląskie (gm. Elbląg).
Kopanka Gronowo Elbląskie 3 Hoppenau niemieckie --
  • Obecnie dwie miejscowości: Kopanka Pierwsza i Kopanka Druga.
  • Potocznie także: Kopanów, Kopanowo (co można na upartego uznać za przekształcenie n. niem.).
Mechnica Gronowo Elbląskie 2 Moosbruch niemieckie --
Mojkowo Gronowo Elbląskie 3 Möskenberg niemieckie -- Potocznie także: Majkowo.
Nogat Gronowo Elbląskie 5~2 Nogathau hydronimiczne Nogatowo W użyciu także forma Nogatowo, która w moim odczuciu lepiej oddaje formę niemiecką. Zwłaszcza, że sufiks -au może mieć pochodzenie słowiańskie (-owo lub -ów) bądź pruskie (-aws), dlatego wydaje mi się, że warto by ten przyrostek zachować i używać nieoficjalnej formy Nogatowo.
Nowy Dwór Elbląski Gronowo Elbląskie 1* Neuhof niemieckie (Nowy Dwór)
Oleśno Gronowo Elbląskie 6 Preußisch Königsdorf niemieckie Pruska Królewska Wieś W dokumentach polskich - 1565 Pruski Kinisdorph, 1661 Pruska Królewska Wieś. Nazwa wsi była najwyraźniej związana z nazwą położonej nieopodal wsi Königsdorf, dawn. pol. Królewska Wieś (ob. Królewo, gm. Stare Pole). Po wojnie zerwano ten związek, chyba głównie przez niewygodny dla ówczesnej władzy człon Pruski. Teoretycznie możliwy jest też wariant Królewo Pruskie - ze współczesnym spolszczeniem nazwy Königsdorf (nie jest on jednak zgodny z przekazami historycznymi).
Rozgart Gronowo Elbląskie 4 Preußisch Rosengart niemieckie Rozengart Pruski Przed wojną n. tej wsi i sąsiednich Różan spolszczano jako Rozengart (Pruski, Stary). KUNM postanowiła nadać im różne nazwy, chociaż w przypadku wsi Rozgart zachowano jej odniemiecki charakter, usuwając jedynie morfem -en- (dość dziwne posunięcie KUNM, być może chodziło o nawiązanie do gwarowego ap. rozgart "ogrodzone pastwisko").
Różany Gronowo Elbląskie 4 Alt Rosengart niemieckie Rozengart Stary Do 2008 oficjalnie Rożany.
Szopy Gronowo Elbląskie 3 Aschbuden niemieckie -- Czy Budy (Budé) Ceynowy to ta miejscowość?
Wikrowo Gronowo Elbląskie 1 Wickerau pruskie --
  • Przed wojną dwie osobne miejscowości - Klein Wickerau i Groß Wickerau, połączone po wojnie.
  • W czasach PRL ze wsi wydzielono PGR Wiktorowo.
Balewo Markusy 1 Baalau pruskie --
Brudzędy Markusy 1 Brodsende olęderskie? --
  • W źródłach przedwojennych zwykle zapisywane Brudzendy.
  • Dawniej dwie miejscowości - Brudzędy Małe i Wielkie.
Nowe Dolno Markusy 3 Neu Dollstädt niemieckie --
Stare Dolno Markusy 3 Alt Dollstädt niemieckie
Dzierzgonka Markusy 2 Sorgenort hybryda (prus. + niem.) --
Jezioro Markusy 1? Thiensdorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Polska nazwa Jezioro pochodzi z dzieła Maxa Bära Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen(...), gdzie nazwa "Jezioro" podana jest jako starszy odpowiednik Thiensdorfsee. Nie wiadomo jednak, na ile poważnie można traktować ten przekaz - nie są znane żadne dokumenty potwierdzające tę informację, może wynika z jakiejś nadinterpretacji?
  • W niemieckiej nazwie Thiensdorf kryje się pruski hydronim Thiene (Tyna - popularnie acz niepoprawnie "Tina"), dlatego też do rozpatrzenia byłaby nazwa pochodząca od tej rzeki, np. Tyńsko. Sama zaś Tyna nosiła w przeszłości oboczną (odcinkową?), słowiańską nazwę Świerzepa (1355 Swerepa).
Jurandowo Markusy 3 Rosenort niemieckie -- Może zamiast nacechowanego ideologicznie nowotworu Jurandowo (odwołanie do Juranda ze Spychowa) lepsza byłaby jakaś nazwa związana z "różą", obecną w n. niem. (np. Różnowo)?
Kępniewo Markusy 1 Kampenau pruskie lub olęderskie --
Nowe Kępniewo Markusy 1 Neu Kampenau pruskie lub olęderskie --
Krzewsk Markusy 6 Hohenwalde niemieckie Hochwałd U Ceynowy Hochwałd. Nawet jeżeli to sztuczna forma, to wydaje się bardziej wartościowa niż "Krzewsk".
Markusy Markusy 1 Markushof niemieckie -- Dawniej też: Markusowo, Markuszew.
Rachowo Markusy 6 Kronsnest niemieckie Kronest Przed wojną nazwa spolszczona jako Kronest (rzadziej Krosnest, Krosnet). Nazwa przyjęta po wojnie raczej bez uzasadnienia.
Stalewo Markusy 1 Stalle pruskie? -- Dawniej też: Stal.
Stankowo Markusy 5 Stühmswalde hybryda (prus. + niem.) Sztumkowo 1623 Stuhmischwalde. Nazwa nawiązująca do miasta Sztum. Chyba warto by ten źródłosłów uszanować, zwłaszcza że nazwa Sztumu pochodzi z języka staropruskiego. Rozsądnym wydaje się być więc wariant Sztumkowo, podawany przez Leydinga. Na pewno jest on lepszy od ahistorycznej n. Stankowo (pseudodzierżawczej), wprowadzonej przez KUNM.
Topolno Małe Markusy 3 Klein Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Wielkie (gm. Rychliki).
Tynowo Markusy 1 Thienhof hybryda (prus. hydronim + niem.) --
  • W dokumentach z XVI w. pojawia się inna polska nazwa tej wsi - Wybowy Dwór. Jest to niezwykle ciekawa nazwa, nie do końca dla mnie jasna, być może powiązana z dawną niemiecką nazwą wsi Węgle - Wieben (p. niżej). Z kolei formę Tynowo, jako spolszczenie niem. Thienhof (co pochodzi od prus. hydronimu Tyna - Thiene) notuje SGKP. Prawdopodobnie nie jest to forma ludowa, ale również przedwojenna i zachowująca pruski źródłosłów oryginału.
Węgle Markusy 1 Wengeln olęderskie? --
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Żukowo (p. niżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Dawniej niem. Wieben.
Żukowo Markusy 6 Reichhorst niemieckie Rychorst
  • Obecnie wieś połączona z sąsiednią wsią Węgle (p. wyżej), w jeden twór administracyjny Węgle-Żukowo.
  • Miejscowość ta określana jest siedemnastowiecznych dokumentach pod spolszczoną nazwą Rychorst (istniały również słabiej spolszczone warianty, jak "Reychorst" czy "Reychorszt"), którą chyba warto przywrócić w miejsce ahistorycznej, powojennej nazwy "Żukowo". Można by również rozważyć pominięcie tego członu i obecną złączoną miejscowość nazywać po prostu Węgle, o ile wieś ta rzeczywiście stanowi dziś spójną całość i granice między jej dawnymi częściami całkowicie zatarły się w umyśle mieszkańców.
Wiśniewo Markusy 6 Augustwalde niemieckie (odimienne) Augustowo U Ceynowy Augustowo.
Złotnica Markusy 2 Güldenfelde olęderskie --
Zwierzno Markusy 4 Thiergart niemieckie Tyrgart Choć nazwa Zwierzno oddaje znaczenie nazwy pierwotnej, to wieś ta nosiła już spolszczoną nazwę przed wojną (Tyrgart).
Zwierzeńskie Pole Markusy 4 Thiergartsfelde niemieckie Tyrgardzkie Pole
  • Dawniej też: Tyrgart-Wschód.
  • Patrz wyżej: Zwierzno.
Żółwiniec Markusy 6 Wengelwalde prawdop. olęderskie Węgle-Południe
  • Wcześniejsza n. niem. Wiebenwald.
  • Przed wojną nazwę miejscowości spolszczano jako Węgle, czyli tak samo jak miejscowość Wengeln. Rozróżniano je dodając określenia północ, południe.
Żurawiec Markusy 3 Schwansdorf niemieckie -- Nie jest jasne, dlaczego zastąpiono łabędzia (Schwan) żurawiem. Nie wynika to z żadnej tradycji, więc można się jedynie dziwować...
Huta Żuławska Milejewo 1* Hütte niemieckie (Huta)
  • Dawna oboczna n. niem. Schönbuche.
  • Tradycyjna n. pol. Huta rozszerzona po wojnie o dookreślenie Żuławska, które jest o tyle nie na miejscu, że wieś ta nie leży na terenie Żuław, lecz Wysoczyzny Elbląskiej (poprawniej byłoby więc "Huta Elbląska", o ile w ogóle zachodzi tutaj potrzeba dookreślenia).
Jagodnik Milejewo 3 Behrendshagen niemieckie --
Kamiennik Wielki Milejewo 5 Groß Stoboi pruskie Stobajny Wielkie
  • Patrz też niżej: Stoboje.
  • Nazwa Stoboi jest pochodzenia pruskiego (1320 Stabayen, Stobayn - z prus. stabs - kamień). Po wojnie nazwę przełożono na "Kamiennik" (Mały i Wielki), co odpowiada znaczeniowo nazwie pierwotnej, ale łamie zasadę, aby pruskich toponimów nie tłumaczyć dosłownie, tylko stosować transfonetyzację. Oprócz tego, w 1998 r. zmieniono nazwę sąsiedniej wsi Kamiennik Mały na Stoboje (przywracając pruski źródłosłów) - wartoby ujednolicić nazwy tych wsi.
  • Osada Romanowo wydzielona z Kamiennika Wielkiego. Jej nazwa to przejściowa po wojnie nazwa samego Kamiennika.
Majewo Milejewo 2 Maibaum niemieckie --
Milejewo Milejewo 5 Trunz pruskie Truńce Nazwa "Milejewo" dla tej wsi jest powojennym chrztem nazewniczym, nie mającym żadnego historycznego uzasadnienia. Chrzest ten zastąpił oryginalny toponim Trunz, niewątpliwie pruskiego pochodzenia (1320 Truntczen), który zgodnie z zasadą zachowywania nazw pochodzenia staropruskiego powinien był być spolszczony fonetycznie, a nie odrzucony. Jedyną przedwojenną (a właściwie wojenną) próbą spolszczenia oryginalnej nazwy tej wsi jest Tranc u Kohutka (oprócz tego pisze on o Trąckich lub Trunckich Górach, co implikuje formy *Trąc, *Trunc), jednak wobec nieudolności i sztuczności tych form, decyduję się zastosować autorskie spolszczenie Truńce, chyba milsze dla ucha.
Ogrodniki Milejewo 4 Baumgart niemieckie Bągart
Piastowo Milejewo 5 Königshagen odosobowe Kunikowo Nazwa "Piastowo" jest nazwą sztuczną, nacechowaną ideologicznie (odwołanie do polskiej dynastii Piastów). W moim odczuciu, takie nazwy szkodzą historii regionu. Nazwa oryginalna Königshagen wbrew pozorom nie pochodzi od niemieckiego słowa König (król), o czym świadczy pierwotny zapis jako Kunekehayn, tylko od nazwiska Kuneke, Kuncke, któremu przypisuje się staropruskie pochodzenie. Na tej podstawie, autor proponuje nowe spolszczenie Kunikowo.
Pomorska Wieś Milejewo 1 Pomehrendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Pomorze.
  • Nazwę Pomehrendorf uważa się za pochodzącą od pruskiego imienia Pomer. Stare, tradycyjne spolszczenie Pomorska Wieś (obocznie Pomorze) jest oparte na adideacji.
  • Przez wieś przepływa rzeczka zwana potocznie Bierutówką, co jest pamiątką przejściowej powojennej nazwy tej wsi - Bierutowo (nadanej oczywiście na cześć B. Bieruta, pierwszego przywódcy PRL). Poprawną nazwą tej rzeki jest Rogowa (niem. Rogau-Fließ, 1326 Rogow), o staropruskim pochodzeniu, i jedynie takiej nazwy powinno się używać.
Rychnowy Milejewo 1 Rückenau niemieckie -- Pierwotnie niem. Reichenau (1300 Reichenaw), stąd notowana od XVI w. forma spolszczona.
Stoboje Milejewo 2 Klein Stoboi pruskie Stobajny Małe
  • Patrz wyżej: Kamiennik Wielki
  • Do 1998 r. wieś nazywała się oficjalnie "Kamiennik Mały", nazwa została słusznie zmieniona na wniosek mieszkańców (dzięki czemu przywrócono pruski źródłosłów nazwy). Niemniej, SGKP (tom II s. 338) cytuje tę nazwę w formie Stobajny i taka forma byłaby najpoprawniejsza etymologicznie (jest tu taki sam pruski przyrostek -ain jak w licznych innych toponimach na -ajny) i jako taka zdaje się właściwsza od obowiązującej, powojennej formy Stoboje (a także od używanej przez Ceynowę formy Stobój). Oprócz tego, warto przywrócić wsi dookreślenie "Małe" z powodów historycznych (również z powodu proponowanej zmiany nazwy Kamiennik Wielki na Stobajny Wielkie).
Stodolniki Milejewo 3 Teckenort niemieckie --
Wilkowo Milejewo 1 Wolfsdorf Höhe niemieckie --
Zajączkowo Milejewo 6 Haselau niemieckie Hazelewo Przedwojenne spolszczenie brzmi Haslewo lub Hazelewo. Przyjęta po wojnie nazwa Zajączkowo, nie dość że zrywa z tradycją, to jeszcze jest niepoprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, która najprawdopodobniej odnosi się nie do "zająca" (Hase), lecz "leszczyny" (Hasel).
Zalesie Milejewo 3 Schönmoor niemieckie --
Błudowo Młynary 1 Bludau pruskie --
  • 1298, 1310 Bludow. Wieś staropruska, założona na polu osadniczym o nazwie Klopatyten (1310).
  • Dawniej też: Bludawa (Chojnacki).
Bronikowo Młynary 2 Brünneckshof niemieckie --
Broniszewo Młynary 3 Monbrunsdorf niemieckie -- Obeczna nazwa niem. Brunsdorf.
Gardyny Młynary 2 Gardienen pruskie --
Janiki Pasłęckie Młynary 5 Jonikam pruskie Janikajmy 1344 Jonekaym. Nazwa pruska. Chociaż nazwa przyjęta przez KUNM oddaje rdzeń oryginału, to jednak zaciera jego pruskie pochodzenie, usuwając pruską końcówkę. Lepsza byłaby więc forma Janikajmy, w pełni oddająca pruskie pochodzenie oryginało. Ponadto, forma ta ma tę przewagę, że jest unikatowa, a więc nie wymaga dookreślenia "Pasłęckie".
Karszewo Młynary 1 Karschau pruskie --
  • Dawniej też: Karczewo, Karszawa.
  • 1301 Karschaw, 1317 Carsow. Nazwa pruska, początkowo współistniała z n. niem. Langendorf (1301), która szybko zanikła.
Kobyliny Młynary 1~2 Kobiling słowiańskie? -- U Chojnackiego jako Kobylin. Trudno mi jednak ocenić wartość tego przekazu (brak innej tradycji). Przydałyby się informacje etym.
Krasinek Młynary 3 Schönfeld niemieckie --
Kraskowo Młynary 3 Schönfließ niemieckie -- Nazwa niem. pochodzi od dawnej, obocznej nazwy rzeczki Dony (niem. Donne, dawniej też Schönfließ). Obecnie funkcjonuje dla niej wtórna nazwa "Dzikówka", którą należy zwalczać.
Kurowo Braniewskie Młynary 1* Kurau pruskie (Kurowo)
  • 1297 Curow, 1303 Kurwin, 1310 Kurwen. Nazwa pruska. Przejściowo (XVI w.) istniała oboczna n. Schwengel (1533), być może też pruska.
Kwietnik Młynary 5 Adlig Blumenau niemieckie Trynty Znana jest pierwotna pruska nazwa tej miejscowości - Thrinten (1299). Po wojnie przeoczono ten fakt i zamiast ustalić polską nazwę jako Trynty, przełożono najniepotrzebniej nazwę niemiecką.
Mikołajki Młynary 1 Nikolaiken pruskie (spolonizowane) --
  • Oboczna n. niem. (notowana w 1820 r.): Kläken.
  • 1305 Lekelauken, 1383 Leklawken, wtórnie Nicklauken (1543). Jest to więc pierwotna nazwa pruska, zadideowana w języku polskim do postaci Nikołajki, Mikołajki i w tej formie funkcjonująca w tradycji polskiej. Czternastowieczne zapisy w starej literaturze błędnie odnoszono do osady Schodehnen (w obecnej gm. Miłakowo), stąd jej współczesna nazwa Lekławki (p. tam).
Młynarska Wola Młynary 5 Herrndorf niemieckie Pańska Wieś U Leydinga: Pańska Wieś (obocznie do nazwy obecnej), dokładne tłumaczenie n. niem.
Myśliniec Młynary 5 Jägeritten pruskie Jekryty
  • 1297 Gekeriten
  • Oboczna nazwa niem. Kurausche Mühle ("Kurowski Młyn", od nazwy miejscowości Kurowo Braniewskie [p. wyżej]).
  • Nazwa Jägeritten jest pochodzenia pruskiego. Nazwę tę po wojnie ustalono poprawnie jako Jekryty (notowana też forma Jegryty), jednak z czasem musiała "zwyciężyć" nieoficjalna forma Myśliniec, motywowana chyba skojarzeniem formy niemieckiej z ap. Jäger "myśliwy" (takie skojarzenie mogło zajść już na gruncie niemieckim, pomagał w tym zapewne fakt, że miejscowość jest osadą leśną), jest to jednak skojarzenie bałamutne i warto przywrócić tej nazwie jej prawowity pruski rdzeń.
Nowe Monasterzysko Młynary 2 Neu Münsterberg niemieckie --
Stare Monasterzysko Młynary 2 Alt Münsterberg niemieckie --
Nowe Sadłuki Młynary 1 Neu Sadlucken pruskie -- Miejscowość założona na pruskim polu osadniczym Patauris (1311).
Ojcowa Wola Młynary 2 Vaterswille niemieckie --
Olszówka Młynary 2 Erlau niemieckie --
Płonne Młynary 3 Lohberg niemieckie -- Powojenna n. pol. Płonne (a także notowany przez Leydinga wariant Żarowo) zdają się nawiązywać do znaczenia niem. loh "palący się jasno, płonący". Autorzy NMP jednak wywodzą nazwę niem. od ap. Loh (śrdniem. ) "lasek, zagajnik, zarośla, polana".
Podgórze Młynary 3 Greulsberg niemieckie --
Rucianka Młynary 3 Moorbruch niemieckie -- Obecna nazwa wsi nawiązuje do wcześniejszych polskich nazw sąsiedniego Wierzna - Ruciany, Rucianka (p. Wierzno Wielkie w gm. Frombork).
Sąpy Młynary 1 Sumpf niemieckie? --
  • Pierwotnie niem. Frauendorf (1328 Vrowendorrf), stąd Leyding proponuje (obocznie do n. obecnej) pol. Babia Wieś.
  • Jeżeli zapis Zumpiten (1411/19) odnosi się tutaj, to można wysunąć hipotezę, że n. niem. Sumpf (dosł. bagno) jest adideacją pierwotnej nazwy pruskiej. Forma niem. jednak zaświadczona wcześniej (1328 Zomp). Nazwa spolonizowana jako Sąpy już przed wojną (zapewne per analogiam do Sąp w powiecie iławskim.
  • Gerullis odnosi tu zapis Panyen (1267). Nazwa ta byłaby wówczas znaczeniowa równa n. niem. (prus. pannin = bagno). Przybytek jednak uważa tę interpretację za błędną i odnosi tę nazwę do wsi Spędy (p.) w obecnej gm. Wilczęta. Taką samą wersję przyjmuje Leyding.
Sokolnik Młynary 2 Falkhorst niemieckie --
Sucha Młynary 1 Suche polskie? -- Potrzebne informacje co do pochodzenia nazwy. Co prawda, polska forma Sucha pojawia się u Chojnackiego, nie wiadomo jednak, czy jest to tylko spolszczenie n. niem., czy faktyczny źródłosłów nazwy.
Warszewo Młynary 5 Judendorf niemieckie Żydowo
  • Nazwa w latach 1936-45: Hermannswalde.
  • U Leydinga Żydowo.
Włóczyska Młynary 5 Vierzighuben niemieckie Wierzguby U Leydinga Wierzguby, co jest naturalnym spolszczeniem fonetycznem n. niemieckiej.
Zastawno Młynary 2? Schönberg niemieckie --
  • Stary wariant n. niemieckiej: Verpfändetdorf (dosł. "zastawiona wieś"), podawany przez Leydinga.
  • W 1455 roku wieś ta została przekazana pod zastaw miastu Elbląg przez Jana Bażyńskiego, w zamian za pożyczkę na wydatki wojenne. Powojenna nazwa polska (a także wariantywna n. niem., podawana przez Leydinga - o ile faktycznie jest to nazwa własna, a nie opisowa) nawiązuje do tego faktu historycznego.
Zaścianki Młynary 5? Schwangen pruskie? Szwągi (?) Nie posiadam odpowiednich materiałów, co do pochodzenia tej nazwy. Kierując się tylko i wyłącznie brzmieniem, snuję domysł, że może być to nazwa pochodzenia pruskiego (Gerullis jej jednak nie notuje), por. podobną nazwę Schwengen (ob. Swajnie w pow. lidzbarskim) o udokumentowanym pruskim pochodzeniu (~1360 Swaynien). Potrzebne jednak źródła.
Anglity Pasłęk 2 Angnitten pruskie -- 1335 Angliten, ok. 1550 Ankelitten.
Aniołowo Pasłęk 5 Rapendorf hybryda (prus. + niem.) Rapoty Zapis Rapotendorf z 1316 wskazuje na pierwotne prus. *Rapōtai (z niem. dostawką -dorf), dlatego też spolszczenie należałoby ustalić jako Rapoty. Tymczasem, zamiast tego ustalono po wojnie nazwę Aniołowo, która nawiązuje do znaczenia nazwy pruskiej (Rapy to duchy opiekuńcze w religii Prusów, porównywane często do judeochrześcijańskich aniołów), ale łamie zasadę, że staropruskich nazw nie powinno się tłumaczyć, tylko oddawać fonetycznie.
Awajki Pasłęk 2 Awecken pruskie -- 1333 Awayken, 1404 Aweyken.
Bądy Pasłęk 2 Bunden pruskie --
Borzynowo Pasłęk 2 Briensdorf niem. odosobowe -- Pierwotny zapis: Borynsdorf (1335). U podstawy tej nazwy leży nazwisko pierwotnego właściciela wsi - Hermana Boryna (słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa Borzynowo dobrze spolszcza tę starą nazwę (choć może teoretycznie poprawniejsze byłoby Borynowo, tak jak u Leydinga?).
Brzeziny Pasłęk 5 Emilienhorst niemieckie Emilin U Leydinga: Emilin (co stanowi nawiązuje do n. niem.).
Buczyniec Pasłęk 2 Buchwalde niemieckie --
Cierpkie Pasłęk 3 Friedheim niemieckie --
Nowy Cieszyn Pasłęk 2 Neu Teschen słowiańskie? -- Patrz też: Stary Cieszyn (gm. Godkowo).
Czarna Góra Pasłęk 5 Juden niemieckie Żydy
  • Nazwa w latach 1936-45: Buchental.
  • U Leydinga Żydy.
Dargowo Pasłęk 2 Dargau pruskie -- 1374 Dargaw, 1411-19 Dergaw.
Dawidy Pasłęk 2 Davids niemieckie (imienne) -- Niem. także Davidskrug.
Drulity Pasłęk 2 Draulitten pruskie -- 1435 Drulyten, 1543 Traulitten.
Gibity Pasłęk 2 Giebitten pruskie --
Gołąbki Pasłęk 3 Spittels niemieckie --
Gryżyna Pasłęk 2 Greißings niemieckie --
Gulbity Pasłęk 2 Golbitten pruskie -- 1285 Gulbitten, Gulbiten.
Kajmy Pasłęk 2 Kaymen pruskie -- 1448 Kayn, 1531 Kaym.
Kawki Pasłęk 2 Kocken pruskie -- Przypuszczalnie niem. Kocken z wcześniejszego prus. *Kauk-, co pochodzi od Kauks (diabeł, demon) - stąd powojenna polska forma (tylko pozornie związana z "kawką" - ptakiem).
Kąty Pasłęk 2 Kanthen pruskie --
Kielminek Pasłęk 2 Köllming pruskie -- 1328 Kellmenike, Kolmenig, Kelmenick.
Kopina Pasłęk 5 Koppeln pruskie Kopiel
  • Nazwa Koppeln jest nie do końca jasnego, ale prawdopodobnie staropruskiego pochodzenia (być może od prus. kaps - mogiła). Przyjęta przez KUNM forma Kopina nie oddaje dokładnie brzmienia oryginału. Trafniejsza wydaje się być używana przez Leydinga forma Kopielewo, jednak należałoby z niej wyrzucić nieuprawnioną końcówkę -ewo. Forma Kopiel (Gen. do Kopieli) wydaje się być rozsądnym spolszczeniem oryginału.
  • Obocznie (XV w.) - Codeck (1402-08). Również staropruska, jej prawdopodobnym źródłosłowem jest prus. kaddegs (jałowiec), por. północnopolskie słowo kadyk (t.s.).
Krasin Pasłęk 3 Schönfeld niemieckie -- Nazwa położonej obok wsi pochylni Oleśnica nawiązuje zapewne do jakiejś przejściowej n. pol. tej wsi, używanej krótko po wojnie przez nowych osadników.
Kronin Pasłęk 2 Krönau pruskie -- Najstarsze zapisy: 1319 Crenyn, 1411/19 Cronyn. Słusznie więc sufiks -in.
Krosienko Pasłęk 2 Krossenfeld hybryda (prus. + niem.) --
Krosno Pasłęk 1 Krossen pruskie --
  • 1279 Crusien, 1308 Crossyn. Nazwa pruska, przejęta w pol. (już przed wojną) jako Krosno.
  • Obocznie na początku XIV w. istniała też nazwa Paslok (1308), przejęta od nazwy Pasłęka, skąd pochodził odbiorca nadania.
Kudyny Pasłęk 2~5? Komthurhof niemieckie (zepsute z prus.) (Kojtyny?) Pierwotnie n. pruska: Cotin, Cotyn (1319), Koythen (1327), Cotyn (1427), wtórnie Ko(y)tenhöfen, Kuntenhof (XVI-XVIII w.), co ostatecznie adideowano do postaci Komthurhof (niby "dwór komtura"). Zapisy pierwotne dla wsi wskazują na formę prus. *Kait-in- (co poprawniej byłoby spolszczyć jako *Kojtyny), ale nazwa pobliskiego lasu (od którego prawdopodobnie ta wieś oraz pobliski Kudyński Bór wzięły nazwę) widnieje w starych zapiskach jako Kudyn (1329), Cudynn (1351). Jeżeli uznać, że nazwy te były tożsame, to można by uznać współczesną formę Kudyny za poprawną.
Kudyński Bór Pasłęk 2~5 Komthurwald niemieckie (zepsute z prus.) (Kojtyński Bór?) Patrz wyżej: Kudyny.
Kupin Pasłęk 2 Kopiehnen pruskie --
  • 1281 Cupien, Cupieyn.
  • Wieś miała oboczną n. pruską, zapisaną jako Stanxil (1448).
Nowe Kusy Pasłęk 2 Neu Kußfeld niemieckie -- Nazwa pochylni Całuny, położonej nieopodal, utrwala przejściową polską nazwę tej wsi, używaną krótko po wojnie. Wariant ten opiera się na skojarzeniu z niem. küßen - całować.
Stare Kusy Pasłęk 2 Alt Kußfeld niemieckie -- W pobliżu wsi Stare i Nowe Kusy płynie rzeczka zwana Miłą lub Kusą (niem. Kußfelderfließ). Jednak jej pierwotna, staropruska nazwa to Dumina (1266 Dumine) i taką nazwę należałoby przywrócić (ma ona też polską tradycję - używa jej SGKP).
Kwitajny Pasłęk 1 Quittainen pruskie -- 1281, 1350 Quitteyn; 1411-19 Quittin.
Leszczyna Pasłęk 2 Hasselbusch niemieckie --
Leżnica Pasłęk 5 Lägs pruskie Łajsno
  • Do 2013 oficjalnie Leżnice.
  • 1277 Laysyen, Leicznicz; 1285, 1385 Leyssen. Nazwa pochodzenia pruskiego (rekonst. *Laisij- od laisā, glinka). Powojenna forma Leżnica lub Leżnice opiera się na jednostkowym zapisie z 1277, który wyraźnie stoi w sprzeczności z innymi zapisami. Z tego samego rdzenia wywodzą się prus. toponimy Łajs czy Łajsy (zresztą, nazwę pobliskiej doliny, zwanej po niem. Lägsergrund zrekonstruowano po wojnie właśnie jako Łajs), stąd proponuję formę konsekwentną z tymi nazwami. Nie ma uzasadnienia dla członu Leż- w pruskiej nazwie.
  • W 1780 zanotowana (jako historyczna) oboczna nazwa Maazen, również pruskiego pochodzenia.
Łączna Pasłęk 2 Wiesenhof niemieckie --
Łukszty Pasłęk 2 Luxethen pruskie -- 1295, 1385 Laucosede; 1411-19 Lawxetin.
Maciejowizna Pasłęk 2 Matzweißen hybryda? -- Nazwa o niejasnym pochodzeniu. Pierwotne zapisy: 1527 Matzweis, 1543 Maczweisen, 1590 Maczwoyse. Słownik etymologiczny Rymuta sugeruje, że mogą one oddawać polską formę Wieś Macieja (Macieja Wieś), ale to dość życzeniowa etymologia. Pierwszy człon zdecydowanie ma związek z imieniem Maciej (niem. zdrobnienie Matz od Matthias). W członie drugim może należy doszukiwać się pochodzenia pruskiego? W każdym razie, powojenne spolszczenie Maciejowizna z grubsza oddaje fonetykę nazwy.
Majki Pasłęk 2 (4?) Mäken odosobowe (Maki?) Nazwa wsi prawdopodobnie pochodzi od nazwiska Hansa Meckena, ale samogłoska w tej nazwie była w historii bardzo chwiejna (por. zapisy 1531 Maucken, 1577 Mecken, 1600 Mocken itp.), co czyni spolszczenie Majki mocno arbitralnym. U Chojnackiego pojawia się spolszczenie Maki, ale trudno powiedzieć, na ile jest ono autentyczne.
Malinowo Pasłęk 2 Amalienhof niemieckie -- Spolszczenie Amalienhof jako Malinowo zostało zaczerpnięte od wioski o tej samej nazwie w gminie Działdowo.
Marianka Pasłęk 2 Marienfelde niemieckie --
Marzewo Pasłęk 2 Mahrau pruskie --
  • 1386 Maraw, 1387 Mynauwten, Minautendorf. Miejscowość musiała mieć pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie.
  • Do niedawna oficjalnie Morzewo (postać zniekształcona).
Nowa Wieś Pasłęk 1 Neuendorf niemieckie --
Nowiny Pasłęk 2 Neufelde niemieckie --
Owczarnia Pasłęk 2 Schäferei niemieckie --
Piergozy Pasłęk 2 Pergusen pruskie --
  • Potocznie także: Perkozy.
  • 1411/19 Pergosen. Nazwa pruska.
Piniewo Pasłęk 2 Pinnau pruskie --
Pólko Pasłęk 3 Freifelde niemieckie --
Robity Pasłęk 1 Robitten pruskie -- 1318 Rubiten. Wieś założona na polu Pastalwe (1318). Obie nazwy pruskie.
Rogajny Pasłęk 2 Rogehnen pruskie -- 1329, 1330 Rogayn.
Rogowo Pasłęk 1 Rogau pruskie -- 1356 Rogow, 1361 Rogaw. Nazwa pruska, ponowiona od n. rzeczki Rogowa (potocznie zwana "Bierutówką", od przejściowej nazwy Pomorskiej Wsi [zob. tam], co należy koniecznie wyrugować).
Rydzówka Pasłęk 3 Kalthof niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do znajdującego się w pobliżu wsi pagórka Reitzken Berg (95 m), którego polską nazwę KUNM ustaliła w formie Rydzówka. Potrzebne dalsze badania, co do etymologii nazwy tej górki (chociaż jest to wyraźnie nazwa nieniemiecka, zapewne staropruska) i na ile bliska potencjalnemu oryginałowi jest forma obecna (sądząc po formie niemieckiej, może poprawniejszym spolszczeniem byłoby Rydzki lub Rydzek?).
Rzeczna Pasłęk 5 Weeskenhof hybryda (prus. hydronim + niem.) Wąski Dwór
  • W latach 1946-1993 wieś nosiła nazwę Kalsk. Powód zmiany nazwy na Rzeczna nie jest mi znany.
  • Oryginalna nazwa Weeskenhof pochodziła od rzeki Wąski (Weeske). Źródłosłów ten, z racji jego staropruskości, należałoby w tym toponimie przywrócić (patrz też: Węzina, gm. Elbląg).
Rzędy Pasłęk 5? Rahnau pruskie? Raniewo (?) Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. oraz zapisy źródłowe. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą pruską.
Sakówko Pasłęk 3 Charlottenhof niemieckie (odimienne) --
Sałkowice Pasłęk 5 Zallenfelde niemieckie Sała
  • Nazwa wsi pochodzi od rzeczki Sały (niem. Zalle), której nazwa ma staropruskie pochodzenie. Powojenna forma Sałkowice, choć oddaje ten źródłosłów, razi swoją sztucznością i niepoprawnością słowotwórczą (sufiks -(ow)ice tworzy nazwy rodowe - dodawanie go do nazwy rzeki jest co najmniej dziwne).
  • Oprócz tego, istniała w XIV-XVI w. tutaj pruska osada o nazwie tożsamej z nazwą rzeki (1390 Junge Salle, 1402/08 Salle). Niewykluczone, że jest to starsza nazwa tej miejscowości (taką możliwość dopuszcza NMP). Moim zdaniem to wystarczający przyczynek do tego, by uchwalić nazwę tej wsi w formie Sała, bez uprawiania dziwnego słowotwórstwa.
Skolimowo Pasłęk 5 Skollmen pruskie Skolimy 1350 Skolmen, 1448 Scolim. Nazwa pochodzenia pruskiego, należało ją oddać wierniej (bez niepotrzebnego sufiksu -owo). Pierwotnie wieś nosiła inną nazwę, również pruską, zapisaną jako Wurgeln (1330); Wargalin, Worgalin (1385). Leyding używa formy Worgalin jako spolszczonej (obocznie do "Skolimowa"), aczkolwiek moim zdaniem najlepiej byłoby oddać oryginał jako Skolimy (ewentualnie Skolim - do Skolimia, w Skolimiu.
Sokółka Pasłęk 3 Sangershausen niemieckie --
Stegny Pasłęk 2 Steegen pruskie -- 1328, 1335 Stegen; 1411-19 Steegin. Nazwa pruska, prawdopodobnie bez związku ze Stegną (woj. pomorskie, pow. nowodworski), której nazwa uchodzi za słowiańską.
Surowe Pasłęk 6 Schönau niemieckie Szonów Kohutek spolszczył n. niem. jako Szonów (być może zaczerpnął tej formy z map lub oparł się na spolszczeniach nazw znanych ze Śląska, skąd pochodził). Chyba lepsze to od nazwy obecnej, ahistorycznej. Formant -ów jest w polskiej toponimii Prus bardzo rzadki, ale czasem się trafia (zwłaszcza w okolicach, gdzie brak przedwojennej ludowej tradycji - por. miejscowości Janów, Lisów koło Elbląga).
Talpity Pasłęk 2 Talpitten pruskie --
  • Obocznie funkcjonuje też forma Tolpity.
  • 1388 Talpotiten, Talptiten.
Tulno Pasłęk 2 Taulen pruskie --
Tumpity Pasłęk 2 Tompitten pruskie -- Potocznie także: Sokoły. Należy tępić tę formę.
Wakarowo Pasłęk 5 Wackelsdorf niemieckie (hybryda?) Kaukieny Najstarsze zapisy: 1349 Kauken, Kaukeyne; poł. XV w. Kaukeyne, Kaukone; 1427 Kaukonen vel Waycesdorff. Pierwotna nazwa tej miejscowości była więc pruska, prawdopodobnie od rdzenia kauk- "bies, zły duch w religii Prusów". Późniejsza nazwa Wackelsdorf zdaje się być hybrydą, pochodzącą od pruskiej nazwy osobowej Wayke, Waikel (tak według R. Przybytek) i chyba do tej etymologii próbuje nawiązać współczesne spolszczenie Wakarowo, chociaż moim zdaniem niedokładnie. Już bliższy prawdzie zdaje się podawany przez Leydinga wariant Waklewo, ale moim zdaniem najlepiej byłoby chyba nawiązać do nazwy pierwotnej - być może w formie Kaukieny (por. podobną n. m. litewską Kaukėnai [spolszczone Kaukieny], obecne "Jasnoje" na północnym skraju obw. królewieckiego).
Wikrowo Pasłęk 1 Wickerau pruskie -- Pierwotnie dwie oboczne nazwy pruskie: Gemmyten (1327), Gemiten (1335, 39) oraz Wickeraw (1339), Wickarow (1354). Ostatecznie przetrwała ta druga, później spolszczona jako Wikrowo.
Wójtowizna Pasłęk 2 Vogtshof niemieckie --
Zielno Pasłęk 4 Solainen pruskie Solajny
  • 1507 Sellen, 1543 Salewnen.
  • Powojenne spolszczenie Zielno zdaje się nawiązywać do najstarszego zapisu pierwotnej nazwy pruskiej. Przed wojną jednak spolszczano tę nazwę jako Solajny i ta nazwa lepiej oddaje pruski charakter oryginału.
Zielonka Pasłęcka Pasłęk 4 Grünhagen niemieckie Gronajny Przed wojną spolszczenie fonetyczne.
Zielony Grąd Pasłęk 3 Schönwiese niemieckie --
Barzyna Rychliki 5 Wiese niemieckie Wizna
  • Zapis pierwotny: 1310 Vysen
  • Istnieje sugestia, że może być to nazwa pruska, związana z pruskim ap. weisīs (łąka - znaczeniowo dokładnie to samo, co niem. Wiese) lub wēisis (owoc). Być może to życzeniowa etymologia, ale daje pretekst do wyzbycia się sztucznie nadanej, niehistorycznej (ergo, mało wartościowej) nazwy Barzyna. Leyding (1946) podaje powojenną spolszczoną formę Wizna. Wydaje mi się ona akceptowalna (porównaj też wieś Wizna w woj. podlaskim [w przeszłości ważny gród], której nazwa jest również posądzana o staropruskie pochodzenie).
Budki Rychliki 2 Bodeck niemieckie --
Buczyniec Rychliki 2 Buchwalde niemieckie --
Dymnik Rychliki 5 Stein niemieckie (zepsute z prus.?) Dymsztyn
  • Pierwotna nazwa - 1280 Dymsteines, 1280 Dymsteyne, 1400 Dynsteyn.
  • Nazwa pierwotna niewątpliwie pruskiego pochodzenia (rekonst. *Dimst-ein-), powojenna polska nazwa wyraźnie do niej nawiązuje, jednak w moim odczuciu niedokładnie. Należałoby zmienić tak, aby lepiej oddawała niepolski, staropruski charakter tej nazwy (sufiks -nik jest tu nie na miejscu). Leyding (1946) używał formy Dymicin, aczkolwiek bardziej systematycznym spolszczeniem byłoby *Dymsztyn (końcówka -sztyn daje poczucie niemieckości, jednak niejednokrotnie pojawia się również w nazwach pruskiego pochodzenia - por. Knoksztyn, Kalksztyn, Dźwiersztyny).
Dziśnity Rychliki 2 Dosnitten pruskie -- Pierwotnie *Disenītai (por. Dziśnity, gm. Małdyty).
Gołutowo Rychliki 5 Güntersdorf niemieckie Gołtowity Pierwotna nazwa pruska: 1364 Goltawit, Gultewite, Goltwyten. Obecne spolszczenie oddaje ją w sposób zniekształcony.
Grądowy Młyn Rychliki 2 Grundmühle niemieckie --
Jankowo Rychliki 1 Jankendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jelonki Rychliki 2 Hirschfeld niemieckie -- Koło wsi znajduje się pochylnia Jelenie. Nazwa pochylni utrwala używany krótko po wojnie wariant polskiej nazwy tej wsi.
Kiersity Rychliki 2 Kerschitten pruskie -- 1303 Kersiten, Kirsiten
Krupin Rychliki 2 Krapen pruskie -- 1321 Craupeyne; 1323 Craupin, Craupeyn
Kwietniewo Rychliki 2 Königlich Blumenau niemieckie -- Nazwa w latach 1931-45: Königsblumenau
Lepno Rychliki 5? Löpen pruskie Lepkajmy
  • Chociaż forma "Lepno" spolszcza niem. Löpen, chyba bardziej rozsądnym wyjściem byłoby odwołanie się do starszej, niezepsutej pruskiej formy tej nazwy - Lepekaym (zapisane ok. 1400), co można by było spolszczyć jako Lepkajmy (a może Lipkajmy - wg Gerullisa nazwa wywodzi się od prus. Leipa; Līpa - lipa).
  • Wieś nosiła pierwotnie inną, oboczną nazwę pruską, zapisaną jako Waitegarben, Waitigarb (1364). Niektórzy jednak odnoszą te zapisy do (nieistniejącej dziś) wsi Wójtowa Góra (niem. Petersdorf), położonej w tej samej gminie, kilka kilometrów na zachód od Lepna. Sądząc po nazwie tej zanikłej dziś wsi (będącej tłumaczeniem tej n. prus. na polski), KUNM raczej przyjęła taką identyfikację.
Liszki Rychliki 5 Leisten pruskie Delisty 1427 Delisten, 1448 Dalisten, 1539 Leiste. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna forma Liszki oddaje ją bardzo niedokładnie (trochę bliższa, acz wciąż niedokładna jest Leydingowa forma Listwy). Chyba najlepiej byłoby wprowadzić formę nawiązującą do najpierwotniejszych zapisów, nieskażonych niemieckim wpływem.
Marwica Rychliki 1? Marwitz słowiańskie? --
  • Dawniej dwie wsie: Marwica Wielka i Mała
  • 1303 Marewicz, 1427 Marwitcz. Nazwa słowiańskiego lub pruskiego pochodzenia (pierwszy właściciel wsi nazywał się Albert Starepiwo, co wskazuje na słowiańską proweniencję wsi). Przyjętą po wojnie formę Marwica można więc uznać za rekonstrukcję pierwotnego kształtu nazwy.
Mokajny Rychliki 2 Storchnest niemieckie (Mokajmy)
  • Do 2005 oficjalnie: Mokajmy.
  • Pierwotnie nazwa pruska: Mokaym (1355). Poprawniejsza etymologicznie wydaje się więc urzędowa forma Mokajmy, ostatecznie zniekształcona do postaci Mokajny (czy warto jednak cofać tak drobną zmianę? Człony -kajmy i -kajny nierzadko mieszały się).
Powodowo Rychliki 5 Powunden pruskie Powądy 1285 Powunden, 1299 Powiden. Nazwa pruska, po wojnie spolszczona niedokładnie, z adideacją i nieetymologicznym dodatkiem przedrostka -owo. Forma taka byłaby do przyjęcia, gdyby wynikała z tradycji. Jednak w obliczu braku przedwojennej polskiej tradycji dla tej miejscowości, ten staropruski toponim należało spolszczyć w możliwie najbliższy oryginałowi sposób - jako Powądy lub Powundy.
Protowo Rychliki 2 Prothen pruskie -- 1287 Porotowe, 1437 Protheyn. Nazwa pruska, w zapisach widać wahania między sufiksem -aw-, a -ain-. Przyjęta po wojnie forma polska Protowo nawiązuje do najstarszego zapisu nazwy. Gdyby oprzeć się na postaci nowszej, można by spolszczyć tę nazwę jako Protajny (por. wieś Protajny pod Dzierzgonią).
Rejsyty Rychliki 2 Rossitten pruskie -- 1329 Reysitein, 1347 Reisethin
Rychliki Rychliki 2 Reichenbach niemieckie -- Nazwa powojenna nawiązuję do takich spolszczeń jak Rychnowo dla Reichenau, gdzie niemiecki rdzeń Reich- adideowany jest do polskiego przymiotnika rychły.
Sójki Rychliki 5 Köxten pruskie Kiekszty 1303 Keexten, 1313 Kextin. Nazwa pochodzenia pruskiego. Powojenna n. pol. Sójki jest próbą jej przetłumaczenia (opierającą się na lit. kekštė - sójka, wg sugestii Gerullisa), w dodatku niekoniecznie poprawnym (zaświadczone pruskie słowo na sójkę brzmi bukkawarni). Ponadto, nazw pruskich z zasady się nie tłumaczy, tylko oddaje fonetycznie.
Śliwica Rychliki 5 Nahmgeist pruskie Namieść
  • Do 2005 oficjalnie Śliwice. Taka forma bywa używana do dziś.
  • Nazwa Nahmgeist uchodzi za pruską. Chyba z powodu nieprzejrzystej etymologii i niejasnego znaczenia odstąpiono po wojnie od jej spolszczenia i ochrzczono wieś ahistoryczną, przypadkową nazwą Śliwice. Wydaje mi się jednak, że oryginał można by spolszczyć w formie Namieść. Może to i wydumana forma, ale przynajmniej w jakiś sposób nawiązuje brzmieniowo do pruskiego oryginału.
Święty Gaj Rychliki 2 Heiligenwalde niemieckie --
  • Nazwa miejscowości odwołuje się do istniejącego nieopodal świętego gaju - miejsca kultu Prusów, uważanego za przypuszczalne miejsce śmierci Św. Wojciecha.
  • Na mapie H. Bertrama Das Weichseldelta um das Jahr 1300, będącej próbą rekonstrukcji geografii delty Wisły w XIII-XIV w., wieś ta jest podpisana jako Crinichen. Jest to z pewnością nazwa pruska (nazwa owego świętego gaju?), jednak nie udało mi się ustalić źródła tego zapisu. Potrzebne są dalsze badania, co do tej nazwy.
Świdy Rychliki 2 Schweide pruskie -- 1287 Swyden, 1419 Sweyden.
Topolno Wielkie Rychliki 3 Groß Tippeln niemieckie -- Patrz też: Topolno Małe (gm. Markusy).
Wopity Rychliki 2 Opitten pruskie -- 1350 Wopitigen, 1375 Wopitten.
Wysoka Rychliki 2 Hohendorf niemieckie --
Bogdaniec Tolkmicko 5 Hohenhaff niemieckie Wysoka Według powojennych ustaleń KUNM, miejscowość miała nazywać się Wysoka (co jest tłumaczeniem pierwszego członu nazwy niem.), jednak "zwyciężyła" używana potocznie przez osadników nazwa "Bogdaniec" (pierwotnie odnosiła się ona do położonego nieopodal Suchacza). Nazwa ta jest tworem o zabarwieniu "patriotycznym" (odwołanie do Zbyszka z Bogdańca - bohatera Krzyżaków). Tego typu zideologizowanych nazw należałoby unikać.
Brzezina Tolkmicko 2 Birkau niemieckie -- Wieś założona w lesie o nazwie Dinau. Czy jest to nazwa pochodzenia pruskiego?
Chojnowo Tolkmicko 6 Konradswalde niemieckie Koniecwałd
Janówek Tolkmicko 2 Hansdorf niemieckie --
Kadyny Tolkmicko 1 Cadinen pruskie -- 1255 Terra Kadinensi, 1324 Kudyn, 1354 Kudien. Nazwa pruska.
Kamionek Wielki Tolkmicko 4 Groß Steinort niemieckie Sztynort
  • W przedwojennych dokumentach polską nazwę wsi podaje się jako Sztynort (Wielki) lub Stejnort (Wielki), czasem bez dookreślenia. Jako, że wieś Kamionek Mały (Klein Steinort) dawno już nie istnieje, dookreślenie można pominąć (ryzyko pomyłki ze Sztynortem w powiecie węgoborskim chyba nie istnieje).
  • Osada Kamienica Elbląska wydzielona z Kamionka Wielkiego. W obrębie tego nowego tworu administracyjnego znalazł się dawny folwark Witowo (niem. Hopehill), którego nietypowa, angielska nazwa została nadana przez osiadłego tutaj angielskiego kupca. Nazwa ta pokutowała jeszcze długo po wojnie jako "Wzgórze Nadziei" lub "Góra Nadziei" (a także pod swoją oryginalną nazwą) wśród miejscowych, nadana urzędowo nazwa "Witowo" nigdy się nie przyjęła.
Kikoły Tolkmicko 2 Kickelhof niemieckie --
  • Nazwa często błędnie cytowana jako "Kikoty" (m.in. na Wikipedii i Mapach Google).
  • W użyciu również nazwa Lipnik, nawiązująca do pewnego obszaru wsi, zwanego dawniej po niemiecku Die Fünf Linden (Pięć Lip). Dawniej znajdowała się w tym miejscu kapliczka św. Jakuba, otoczona pięcioma wielkimi lipami.
Łęcze Tolkmicko 1 Lenzen pruskie -- 1268 Landesen, 1298 Lentzen, 1312 Landesan. Nazwa pochodzenia pruskiego. Jest to jedna z najstarszych miejscowości w regionie. Wieś ta, a także obszar wokół niej, jest znana w historiografii pod zlatynizowaną nazwą Lanzania.
Nadbrzeże-Połoniny Tolkmicko 3 Reimannsfelde niemieckie (Nadbrzeże) Po wojnie majątek Reimannsfelde sztucznie podzielono na dwie części (nazwane Nadbrzeże i Połoniny). Chyba przydałoby się przywrócić jedność tej miejscowości i usunąć z mapy kłopotliwą nazwę "Połoniny" (zapewne "przywiezioną" tu przez powojennych osadników), która godzi w miejscową toponimię - odnosi się bowiem do gwarowego, południowopolskiego słowa "połonina", które jest zapożyczeniem wschodniosłowiańskim i na tych terenach nie miało prawa być znane.
Nowinka Tolkmicko 4 Neuendorf-Kämmereidorf niemieckie Nowa Wieś Max Bär w swoim dziele Die Ortsnamenänderungen in Westpreußen... podaje dawną nazwę Bandejen dla wsi Neuendorf Höhe (ob. Nowina w gm. Elbląg, p.). Możliwe jednak, że w rzeczywistości chodziło mu o tę wieś, gdyż znajduje się ona w pobliżu dawnej pruskiej osady, zaświadczonej jako Bandeynen (1351), Bandayn (1418) - z opisów historycznych wynika, że wieś znajdowała się pomiędzy Tolkmickiem a Pogrodziem, co mniej więcej odpowiada położeniu dzisiejszej Nowinki (przed wojną Nowa Wieś). Niemniej, bezpośrednia identyfikacja tych zapisów z obecnie istniejącą wsią jest co najmniej wątpliwa.
Ostrogóra Tolkmicko 2 Scharffenberg niemieckie -- Nieoficjalnie Ostrobrzeg.
Pagórki Tolkmicko 6 Rehberg niemieckie Rebark Zapis Rhebarg (1682) najprawdopodobnie oddaje formę spolszczoną Rebark - taką interpretację przyjmują B. Czopek-Kopciuch i autorzy NMP. Warto więc chyba przywrócić tę autentyczną siedemnastowieczną ludową formę.
Pęklewo Tolkmicko 2 Panklau pruskie -- W XV w. Banklauke. Pierwotnie więc nazwa pruska z członem -lauks. Na tej podstawie można było tę nazwę spolszczyć jako Pękławki, niemniej człon prus. szybko uległ zniekształceniu do postaci -lau, toteż forma Pęklewo (wg autorów NMP u podstaw nazwy leży spruszczona pol. n. niem. Pęk, Pąk - niezbyt przekonuje mnie jednak ta interpretacja) również jest do przyjęcia.
Pogrodzie Tolkmicko 4~5 Neukirch niemieckie Pogardzice lub Pogardyty Część przedwojennych źródeł (począwszy od Ceynowy) podaje przedwojenną polską nazwę tej wsi jako Nowa Cerkiew. Niemniej, jest to raczej forma sztuczna, stworzona per analogiam do innych tak spolszczonych wsi o tej nazwie (np. Nowej Cerkwi w pow. nowodworskim), a nie rzeczywiście używane spolszczenie. Tymczasem, ta stara wieś posiadała starszą, pruską nazwę, zapisaną jako Pogardichen (1305). Ustalona przez KUNM forma Pogrodzie wyraźnie próbuje nawiązać do tej formy, jest to jednak nawiązanie bardzo luźne, zacierające pruski źródłosłów nazwy, a nie poprawne spolszczenie. Bliższe prawdy byłoby ustalenie formy typu Pogardyty lub Pogardzice (istnieje nawet sugestia [p. "Nazwy Miejscowe Polski" pod red. Rymuta], że nazwa ta, interpretowana jako Pogrodzice~Pogardzice jest słowiańską nazwą rodową od po- + gród. Etymologia raczej życzeniowa, ale samą formę Pogardzice można wziąć pod uwagę jako rozsądną polonizację formy pruskiej). Oprócz tego, SGKP (tom II s. 338) cytuje dawną nazwę wsi, pół-spolszczając ją jako Pogardisze, co można by "sprostować" na Pogardzice.
Przybyłowo Tolkmicko 3 Dünhofen (dolno)niemieckie --
Suchacz Tolkmicko 4~5 Succase pruskie Zukasy Nazwa Succase jest niewątpliwie pochodzenia pruskiego (od zuks - ryba, co do przyrostka por. Wilkasy). Powojenna nazwa "Suchacz" odzwierciedla tę nazwę, jednak dość niedokładnie, do tego z wyraźną adideacją. Myślę, że można byłoby ten toponim oddać wierniej, w formie która w pełni odzwierciedlałaby jego pruskie pochodzenie, np. Zukasy. Dodatkowo, w dziewiętnastowiecznych zapiskach Ceynowy pojawia się skaszubszczona forma Zôkazé (jakby "Zakazy"), prawdopodobnie stworzona przez niego. Proponowaną tutaj formę Zukasy można uznać za korektę tej formy.
Święty Kamień Tolkmicko 3 Wieck niemieckie -- Powojenna nazwa Święty Kamień jest chrztem nazewniczym, pochodzącym od położonego nieopodal osady świętego kamienia Prusów - wielkiego głazu narzutowego, uważanego za wyznacznik granicy między Warmią a Pogezanią.
Wodynia Tolkmicko 5 Klakendorf prawdop. niemieckie Kławki Nazwa wywodzi się od imienia Klauke, które jest zdrobnieniem imienia Klaus, ale równie dobrze może też być imieniem pruskim. Wydawałoby się rozsądne spolszczenie nazwy jako Kławki (por. wieś Kławki, gm. Stare Pole), zwłaszcza że przyjęta przez KUNM forma "Wodynia" razi sztucznością.

Powiat braniewski

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Braniewo Braniewo (miasto) 1 Braunsberg niemieckie? --
  • Dawniej też: Brunsberga, Brunsberk.
  • Polska forma Braniewo (< *Bruniewo? Na niektórych starych mapach można spotkać też wariant Broniewo - błędny lub przejściowy), niewątpliwie wtórna wobec starszego spolszczenia Brunsberga, pojawia się w XIX w. (choć SGKP wspomina o niej jako o archaizmie). W czasach przedwojennych formy Brunsberga i Braniewo były używane zamiennie. Po wojnie przyjęto oficjalnie wariant Braniewo, gdyż preferowano nazwy bardziej spolszczone.
  • Nazwa niemiecka Braunsberg (dawniej też Brunsberg, w 1249 Brusebergue), tradycyjnie łączona jest z imieniem św. Brunona, ale istnieją też próby objaśnienia jej ze staropruskiego.
Frombork Frombork 1 Frauenburg niemieckie --
  • Dawniej też: Narzyce (tak u Zarańskiego, prawdopodobnie jego neologizm, chociaż niektórzy objaśniają od gwarowego na rzyce "na rzece" lub od nazwy rzeki Narusy [niem. Nartz, por. też zapis Naritz z 1629], płynącej nieopodal grodu).
  • W niektórych dawnych dokumentach miasto określane jest mianem Civitas Varmiensis ("miasto warmińskie") lub Varmia (u Kopernika). Prawdopodobnie określenie to odnosi się do statusu Fromborka jako stolicy Warmii, choć niewykluczone, że może to być ślad jakiejś starszej pruskiej nazwy, związanej z plemieniem Warmów.
Pieniężno Pieniężno 6 Mehlsack pruskie Melzak
  • 1282 Melzak, 1312 Malcekuke. Nazwa niewątpliwie pruskiego pochodzenia (nowoprus. Malsakuks), chociaż z czasem adideowana do niem. Mehlsack "wór z mąką", co dało początek wielu fantazyjnym legendom o powstaniu miasta. Ta ludowa etymologia jest też upamiętniona w herbie miasta.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej i istnienia autentycznego, starego spolszczenia Melzak, powojenna Komisja Ustalania Nazw Miejscowości zarządziła postanowiła zastąpić ją sztucznym nowotworem Pieniężno. Jest to nazwa pamiątkowa, upamiętniająca postać Seweryna Pieniężnego (1890-1940) - polskiego działacza na Warmii, wydawcy przewojennej "Gazety Olsztyńskiej".
  • Z Melzakiem (lub jego okolicami) również wiążę się inną nazwę pruską: 1288 Wewa, 1292 Wewe. Był to gród Prusów, który prawdopodobnie stał na miejscu obecnego miasta.
  • Krótko po wojnie proponowano dla miasta następujące nazwy: Mąkowory (nawiązanie do ludowej etymologii nazwy niemieckiej, utrwalonej w herbie miasta) oraz Wewno (neologizm nawiązujący do wyżej wspomnianej nazwy Wewa). Ostatecznie jednak zdecydowano się na chrzest "Pieniężno" (jest to chyba najpóźniej uchwalony z tego typu chrztów).
Bemowizna Braniewo 3 Böhmenhöfen niemieckie --
Bobrowiec Braniewo 5 Kleine Amtsmühle niemieckie Biebrzański Młyn Istniała oboczna n. niem. Bewermühl, której pierwszy człon odwołuje się do nazwy rzeki Biebrzy (niem. Behwer, nie mylić z Biebrzą - dopływem Narwi), nad którą leży osada. Nazwa ta ma pochodzenie staropruskie i należałoby odzwierciedlić w nazwie polskiej ten źródłosłów - obecna nazwa Bobrowiec czyni to niedokładnie.
Brzeszczyny Braniewo 5 Schwillgarben pruskie Świgarby
  • 1579 Schwirgayn. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy oryginalnej, po wojnie nadano tej miejscowości zupełnie nową nazwę Brzeszczyny, upamiętniającą Jana Brzeszczyńskiego (1873-1946), polskiego działacza oświatowego na Warmii. Zamiast tej sztucznej pamiątkowej nazwy, proponuję adaptację nazwy oryginalnej jako Świgarby, opierając się na propozycji Leydinga.
Cielętnik Braniewo 2 Kälberhaus niemieckie --
Dąbrowa Braniewo 1 Damerau niemieckie (zapoż. z polskiego) --
Działy Braniewo 3 Albertshof niemieckie --
Elżbiecin Braniewo 2 Lisettenhof niemieckie --
Garbina Braniewo 5 Willenberg niemieckie Wielbórz Chociaż nie ma przedwojennej tradycji dla tej miejscowości, pierwsi powojenni osadnicy nazywali tę wieś mianem Wielbórz (naturalne przyswojenie nazwy niemieckiej) i nazwa ta była w nieoficjalnym użyciu co najmniej do późnych lat 60 XX wieku. Już przez samo to należałoby tę nazwę uszanować i uznać jej wyższość nad urzędowym nowotworem Garbina.
Glinka Braniewo 3 Hermannshof niemieckie --
Goleszewo Braniewo 5 Wilhelmshof niemieckie Wilamowo U Leydinga: Wilamowo. Forma ta jest nawiązaniem do nazwy pierwotnej, a ponadto pozwala na pozbycie się pseudosłowiańskiego chrztu "Goleszewo".
Grodzie Braniewo 3 Bahnhof Vogelsang niemieckie -- Wcześniej osada przystacyjna, należąca do Zakrzewca (Vogelsang), stąd nazwa niemiecka.
Gronowo Braniewo 1 Grunau niemieckie --
Gronówko Braniewo 2 Grunenfeld niemieckie --
Grzechotki Braniewo 3 Rehfeld niemieckie --
  • Do wsi należy też kolonia Sarniki, której nazwa nawiązuje do przedwojennej nazwy Grzechotek (Rehfeld od niem. Reh - sarna). Nie jest mi wiadome, czy osada ta miała przed wojną jakąś własną nazwę (na mapach widnieje jako część Rehfeld).
  • Teren obecnego przejścia granicznego w Grzechotkach znajduje się na terenie dawnej wsi Bilshöfen (powojenna n. pol. Bielsk).
Grzędowo Braniewo 3 Rödersdorf niemieckie --
Jarocin Braniewo 3 Herzogswalde niemieckie --
Józefowo Braniewo 2 Josephsau niemieckie --
Kalina Braniewo 2 Kayling pruskie? --
Kalinówek Braniewo 5 Einigkeit niemieckie Jedność U Leydinga dosłowne tłumaczenie n. niem.
Kiersy Braniewo 5 Kirschdorf niemieckie Wargławki Powojenna polska nazwa Kiersy jest adaptacją fonetyczną pierwszego członu nazwy niemieckiej. Może próbowano doszukać się w nim jakiegoś pruskiego początku (jakoby od kirsnas - czarny?), nie widzę jednak podstaw do takiej interpretacji. Wiadomo jednak, że teren, na którym założono tę miejscowość nosił pruską nazwę Wargelauken (1385) i chyba tę nazwę wypadałoby zaadaptować.
Klejnowo Braniewo 2 Klenau pruskie -- 1280 Cleynou, 1284 Cleynow, 1328 Clenovia
Klejnówko Braniewo 2 Gut Klenau pruskie -- Patrz wyżej: Klejnowo.
Krasnolipie Braniewo 2 Schönlinde niemieckie --
Krzewno Braniewo 3 Hohenwalde niemieckie --
Lipowina Braniewo 4 Lindenau niemieckie Lindenowo Przed wojną adaptacja fonetyczna.
Maciejewo Braniewo 3 Maternhöfen niemieckie --
Marcinkowo Braniewo 1 Mertensdorf niemieckie -- W czasach PRL (kiedy dokładnie?) osada wchłonęła sąsiednią miejscowość Antyki (niem. Anticken), której nazwa ma staropruskie pochodzenie.
Mikołajewo Braniewo 3 Blumberg niemieckie -- Powojenna nazwa nawiązuje do imienia odbiorcy nadania tej wsi w 1348 r.
Młoteczno Braniewo 2 Hammersdorf niemieckie --
Nowa Pasłęka Braniewo 4 Neu Passarge pruskie Nowa Pasaria Patrz niżej.
Stara Pasłęka Braniewo 4 Alt Passarge pruskie Stara Pasaria Obowiązująca forma nazwy rzeki Pasłęki jest sztuczna, książkowa. Powołał ją do istnienia któryś dziewiętnastowieczny badacz onomastyki (być może Zarański?), jednak jest ona kompletnie niezgodna z pruskim oryginałem (por. zapisy: 1251 Passaria, 1252 Passerie, 1374 Posary, Posarye, znane też są formy bez nagłosowego Pa-: 1251 Seria, 1289 Sery), a także z ludową tradycją polskich Warmiaków (ci nazywali ją Pasarią - gw. Pasaryi̯o, Leyding zaświadcza też "Posarga"). Niewykluczone, że forma ta powstała z błędnej identyfikacji zapisów źródłowych typu flumen Passaluc (1243), które w rzeczywistości odnoszą się do przepływającej przez Pasłęk rzeki Wąski. Formy Pasłęka nie da się więc obronić - jest to twór wyrosły na czyjejś fantazji lub nieporozumieniu. Dlatego też lepiej będzie, zarówno dla pamięci o pruskiej etymologii (rekonst. Paserrija, Serrija), jak i polskiej tradycji (tej ludowej, nie "książkowej") zmienić nazwę zarówno rzeki, jak i pochodzących od niej osad na Pasaria.
Pęciszewo Braniewo 3 Waltersdorf niemieckie --
Podgórze Braniewo 4 Huntenberg niemieckie Huntembark Co prawda, forma Podgórze jest poprawnym tłumaczeniem nazwy niemieckiej, ale w dokumentach siedemnastowiecznych znana jest forma spolszczona Huntembark.
Podleśne Braniewo 2 Vorderwalde niemieckie --
Prątnik Braniewo 3 Marienfelde niemieckie --
Prętki Braniewo 3 Marienhöhe niemieckie --
Rodowo Braniewo 2 Radau pruskie --
  • 1372, 1409 Rodow; 1419 Roddaw
  • W pobliżu tej wsi źródło ma rzeka o nazwie Gołuba - nie znalazłem jednak uzasadnienia historycznego dla takiej nazwy tej rzeki (jej przedwojenna nazwa niem. to Schwitze - zapewne pruska). Nie jestem do końca pewien genezy tej nazwy (nie wprowadziła jej KUNM - ta nigdy nie wydała odpowiedniego rozporządzenia dot. tej rzeki), zgaduję iż może być ona przejęciem jakiejś sztucznej rosyjskiej nazwy typu "Голубая". Nie udało mi się jednak ustalić, jak rzeka ta nazywa się po rosyjskiej stronie. Tak czy inaczej, jej właściwszą nazwą jest Świca (taką formę zresztą notuje Leyding) i takiej nazwy należałoby używać.
Rogity Braniewo 1~2 Regitten pruskie --
  • 1291 Rogiten, 1348 Rogitten, 1374 Rogite.
  • Co prawda, Chojnacki podaje nazwę spolszczoną w formie Regity, ale forma powojenna też jest teoretycznie poprawna - odnosi się do starszej postaci nazwy. Raczej nie ma co kopii kruszyć o jedną literkę, zwłaszcza że trudno powiedzieć, na ile przekaz Chojnackiego jest autentyczny.
Różaniec Braniewo 2 Rosenort niemieckie --
Rudłowo Braniewo 2 Rodelshöfen niemieckie -- Pierwotnie niem. Rudolfshof (1374 Rudolfishove).
Rusy Braniewo 1~2 Rossen pruskie --
  • 1251 Russe; 1280, 1284 Russin, 1285 Russen.
  • Podobnie jak w przypadku wsi Rogity (p. wyżej), nazwa obecna kłóci się z przekazem Chojnackiego, który podaje formę Rosy. Niemniej, forma Rusy jest zgodna ze starymi zapiskami, a wartość przekazu Chojnackiego jest wątpliwa.
Siedlisko Braniewo 3 Einsiedel niemieckie -- Pierwszy zapis zlatynizowany: 1341 Heremite. Na tej podstawie można było ustalić n. pol. jako "Pustelnia", niemniej brak takiej tradycji.
Stępień Braniewo 5 Stangendorf niemieckie Stęgnowo U Leydinga Stęgnowo, co jest spolszczeniem n. niem. Taki wariant wydaje się być lepszy od nieuzasadnionej nazwy obecnej.
Strubiny Braniewo 2 Strauben pruskie? -- Potrzebne informacje hist. i etym., co do pochodzenia nazwy wsi. Czy mamy do czynienia z nazwą pruską?
Szyleny Braniewo 2 Schillgehnen pruskie -- 1279 Syrien, 1282 Syryene, 1298 Schilien, 1305 Schyligen.
Świętochowo Braniewo 5 Sonnenstuhl niemieckie (tłum. z prus.) Sąkrześle Niemiecka nazwa miejscowości Sonnenstuhl jest dosłowną kalką pierwotnej nazwy pruskiej, zaświadczonej jako Sawliskresil (1423), rekonst. *Saulis-Krēslan, dosł. "krzesło Słońca". Nazwa ta wskazuje dość wyraźne na święte miejsce Prusów, związane z ich kultem solarnym. Ustalona po wojnie forma Świętochowo, choć oddaje "święty" charakter miejsca, jednak nijak nie odpowiada nazwie pruskiej i zaciera jej źródłosłów, ahistorycznie ją zesłowiańszczając. Autor proponuje własne spolszczenie fonetyczne nazwy oryginalnej (być może nieco wydumane, ale oddające pruski charakter nazwy).
Ujście Braniewo 3 Pfahlbude niemieckie --
Ułowo Braniewo 3 Auhof niemieckie -- Miejscowość powstała w okolicy o nazwie Aue (pol. powoj. Błonie), od której wzięła swą oryginalną nazwę. Raczej niemieckie.
Wielewo Braniewo 2 Fehlau pruskie -- 1260, 1266 Veylow; 1288 Velowe.
Wikielec Braniewo 2 Wecklitzmühle niemieckie (nazwiskowe?) --
Wilki Braniewo 1 Birkenau niemieckie -- Nazwę polską Wilki dla tej miejscowości podaje już SGKP. Skąd to? Może jakaś starsza nazwa pruska (prus. wilks = wilk)? Potrzebna dokumentacja.
Wola Lipowska Braniewo 3 Breitlinde niemieckie -- Powojenna nazwa Wola Lipowska zdaje się pochodzić od pobliskiej Lipowiny (p. wyżej), której historyczna nazwa to Lindenowo. Brak jednak tradycji dla formy "Wola Lindenowska". U Leydinga pojawia się bardziej "neutralna" nazwa Podlipie.
Zakrzewiec Braniewo 3 Vogelsang niemieckie --
Zawierz Braniewo 2 Zagern pruskie --
  • 1288 Zawer, Czawern; 1311 Sawers, 1361 Sawr, 1371 Zawir. Nazwa pochodzenia pruskiego. W formie zniemczonej nieregularne w > g. Przyjęta po wojnie forma polska opiera się na pruskim oryginale.
  • Pierwsza wzmianka na temat wsi jest anonimowa (1280 bona Dominorum Canonicorum), wspomina jedynie o "dobrach kanoników".
Zgoda Braniewo 3 Gerlachsdorf niemieckie --
Żelazna Góra Braniewo 2 Eisenberg niemieckie --
Baranówka Frombork 5 Schafsberg niemieckie (tłum. z prus.?) Owin Obok nazwy oficjalnej pojawia się w XIV w. wariant Ouwe (1366), Owen (1387). Prawdopodobnie jest to nazwa pochodzenia pruskiego (prus. awwins - baran), być może stanowiąca podstawę nazwy niemieckiej. Chyba warto byłoby adaptować tę nazwę fonetycznie, nawet jeżeli nazwa Baranówka w miarę oddaje jej znaczenie.
Biedkowo Frombork 2~3 Betkendorf niemieckie (imienne) --
Bogdany Frombork 3 Sonnenberg niemieckie --
  • Powojenna nazwa Bogdany, nadana przez KUNM, nawiązuje do nazwiska rodziny Bogdańskich - Polaków, zamieszkujących wieś Sonnenberg w XVII w. (p. W. Kętrzyński "O ludności polskiej..." s. 564, 581). Przy czym, Kętrzyński nie precyzuje położenia tej miejscowości, więc nie można z pewnością stwierdzić, czy chodzi akurat o ten Sonnenberg (jest to jednak prawdopodobne, gdyż chodzi o miejscowość na Warmii).
  • Czy nazwa niem. ("słoneczna góra") wskazuje na jakieś miejsce kultu solarnego Prusów?
Drewnowo Frombork 2 Drewsdorf niemieckie -- Powojenna nazwa polska nawiązuje do niemieckiej jedynie fonetycznie. Drewes jest bowiem niemieckim zdrobnieniem od Andrzeja (zresztą, wieś pierwotnie nazywała się Andresdorf [1304], co jest poświadczone).
Jędrychowo Frombork 2 Heinrichsdorf niemieckie --
Krzyżewo Frombork 2 Kreuzdorf niemieckie -- Pierwotnie Krebsdorf, od XIX w. zmienione w Kreuzdorf. Nazwa obecna jest kalką nazwy późniejszej.
Krzywiec Frombork 5 Dittersdorf niemieckie Woziny Pierwotna n. pruska: Woysien (1297), Wosgein (1298), pochodzi od prus. wuzē "koza". Jest ona ponowiona od pobliskiego lasu (dziś zwanego Kozi Borek), którego nowożytna niemiecka nazwa to Koßwald (hybryda od pol. koza + niem. Wald "las"), co sugeruje, że tej starożytnej nazwie pruskiej odpowiadała niegdyś jakaś n. polska z rdzeniem Koz-, niestety niezachowana w źródłach. KUNM nie wziąwszy pod uwagę tych faktów, nadała wsi nową nazwę Krzywiec, nawiązującą do przepływającej przez wieś rzeki Krzywianki (niem. Krumm Bach). Należało jednak nawiązać do pruskiego oryginału, co czynię.
Narusa Frombork 1 Narz pruskie (hydronimiczne) -- W SGKP jako: Narty (w treści hasła także Narusz), jednak samą rzekę (od której miejscowość wzięła swą nazwę) ten sam słownik nazywa Narusą, zgodnie z polskojęzyczną tradycją (por. też dok. 1251 Nerusse, 1287 Narossa, 1318 Narussa) i taka postać wydaje się być poprawniejsza.
Nowiny Frombork 2~5 Neufeld niemieckie -- Większość dzisiejszej wsi Nowiny to w rzeczywistości dawna wieś Kilie (niem. Kilienhof, 1304 Kilien, Leyding notuje też wariant Kibiten) o staropruskich korzeniach. Szkoda, że miejscowości połączono pod wspólną nazwą Nowiny, usuwając tym samym z mapy nazwę o pruskim pochodzenia. Może warto by przywrócić wsi Kilie jednostkowość i odróżniać ją od Nowin?
Ronin Frombork 2 Rahnenfeld niemieckie --
  • Do 2006 roku oficjalnie Ronina.
  • 1310 Ronenveld. Według autorów NMP nazwa niemiecka (od Run(n), Ron(n) "nacięcie, karb, przekop, parów"). Nazwa powojenna w jakiś sposób luźno oddaje brzmienie oryginału.
Wierzno Wielkie Frombork 6 Groß Rautenberg niemieckie Ruciany Wielkie
  • U Sieniawskiego: Ruciany Wielkie, podobnie też u Leydinga - Rucianka Wielka. Mamy tu więc do czynienia z historycznym (choć chyba niekoniecznie ludowym?) spolszczeniem. Nazwa obecna nie ma uzasadnienia. Nazwę Rucianka ostatecznie przeniesiono na sąsiednią wieś, położoną w obecnej gm. Młynary (p. wyżej).
  • Teoretycznie można pominąć człon Wielkie, jako że wieś Wierzno Małe (niem. Klein Rautenberg) obecnie nie istnieje.
Bartki Lelkowo 1 Bartken polskie? --
Bieńkowo Lelkowo 2 Bönkenwalde niemieckie --
Dębowiec Lelkowo 2 Eichholz niemieckie --
Giedawy Lelkowo 2 Gehdau pruskie --
  • Dawniej dwie wsi: Königlich Gehdau (królewskie) i Köllmisch Gehdau (chełmińskie, tj. wieś lokowana na prawie chełmińskim).
  • 1258 Geydowe, 1288, 1299 Geydaw.
Głębock Lelkowo 2 Tiefensee niemieckie --
Grabowiec Lelkowo 3 Schönwalde niemieckie --
Jachowo Lelkowo 3 Hanswalde niemieckie --
Jarzeń Lelkowo 2 Arnstein niemieckie -- Powojenna n. polska zdaje się luźno opierać na brzmieniu n. niem.
Jarzeński Młyn Lelkowo 2 Arnsteiner Mühle niemieckie --
Kildajny Lelkowo 2 Kildehnen pruskie -- U Kohutka: Kildeny. Forma raczej "mechanicznie" spolszczona, oparta na niemieckim. Raczej nie na tyle wartościowa, żeby zmieniać nazwę obecną.
Krzekotki Lelkowo 5 Klein Hasselberg niemieckie Haslewko U Leydinga: Haslewko (obocznie do n. obecnej), spolszczenie fonetyczne n. niem.
Krzekoty Lelkowo 5 Groß Hasselberg niemieckie Haslewo Co prawda, Leyding nie podaje nazwy Haslewo dla tej wsi, jednak istnienie nazwy Haslewko dla sąsiedniej wsi Klein Hasselberg niejako predestynuje istnienie takiej nazwy.
Kwiatkowo Lelkowo 2 Blumstein niemieckie --
Lelkowo Lelkowo 3 Lichtenfeld niemieckie --
Lutkowo Lelkowo 2 Lüdtkenfürst niemieckie --
Mędrzyki Lelkowo 5 Lauterbach hybryda? Ławta
  • Niemiecka nazwa osady pochodzi od rzeki Lauterbach, zwaną po polsku Ławtą (nazwa uchwalona przez KUNM). Pochodzenie nazwy tej rzeki nie jest dla mnie zbyt jasne - na pierwszy rzut oka wydaje się być ona nazwą niemiecką, oznaczającą tyle co "głośny potok" lub "czysty potok". Znane są jednak również pruskie toponimy i hydronimy z rdzeniem Laut- (p. Gerullis s. 85 - Lautekaym, Lauwete, Lawte). Fakt, że KUNM uchwaliła tę nazwę w formie Ławta może (choć nie musi) oznaczać, że doszukano się w niej pruskiego początku. Niezależnie jednak od pochodzenia nazwy rzeki, chyba wypadałoby, aby nazwana od niej wieś nazywała się tak samo, zwłaszcza że historycznie nazwa rzeczki i wsi były jednakowe. Twór Mędrzyki nie ma uzasadnienia.
  • Korzystając z okazji, należałoby też sprostować pewną błędną informację, którą podaje Wikipedia, a za nią liczne inne źródła. Ławta (niem. Lauterbach) nie jest tym samym, co Jarft (niem. Jarft) - są to dwie różne rzeki, przy czym Ławta jest południowym dopływem Jarftu (sam Jarft nie przekracza granicy obw. królewieckiego w żadnym miejscu). Powodem nieporozumienia jest prawdopodobnie rosyjskie nazewnictwo, które nadało obu rzekom wspólną, sztuczną nazwę Vituška (Витушка).
Miłaki Lelkowo 5 Müngen pruskie Minie Nazwa podejrzewana o pruskie pochodzenie. Chyba należy przyznać rację postulowanej przez Leydinga formie Minie, która z grubsza oddaje fonetykę oryginału i jest zdecydowanie lepsza od nowej, nieuzasadnionej nazwy Miłaki.
Młyniec Lelkowo 2 Mühlenfeld niemieckie --
Młynowo Lelkowo 2 Mühlenhof niemieckie --
Nałaby Lelkowo 2 Nallaben pruskie -- 1290, 1336 Nalaben. Wieś założona na pruskich polach Arobiten i Keysonis (1290).
Perwilty Lelkowo 2 Perwilten pruskie -- 1282 Perwilten; 1326, 1333 Prewylten.
Piele Lelkowo 2 Pellen pruskie -- 1374 Pellin, Pelyn.
Przebędowo Lelkowo 1~2 Perbanden pruskie -- Normalnie uznałbym takie spolszczenie za zbyt zniekształcone względem oryginału, ale fakt, że pochodząca stąd rodzina von Perbandtów zwała się po polsku Przebędowscy daje usprawiedliwienie tej formie.
Słup Lelkowo 3? Schlepstein niemieckie --
  • Według autorów NMP, oryginalna n. wsi jest niemiecka (już w 1493 notowana jako Schlepstein), od śrdniem. slipstên (współcz. niem. Schleifstein) "osełka, kamień szlifierski". Co prawda, niemiecki portal bildarchiv-ostpreussen.de, który swoje informacje o miejscowościach i ich nazwach opiera podobno na pracy D. Langego "Geographisches Ortsregister Ostpreußen" (2005, nie dysponuję tym tytułem), przytacza dla tej wsi zapis Schlepstienen z 1785 roku. Zapis ten, o ile jest autentyczny, mógłby wskazywać na pruskie pochodzenie tego toponimu (końcówka -ienen jest typowa dla zniemczonych nazw pruskich). Jednak wobec niepewnej wiarygodności źródła (nie natknąłem się na taki zapis nigdzie indziej - nie zna go NMP, za to notuje w podobnym okresie zapis idetyczny z nowożytną niem. nazwą wsi), wolę wstrzymać się od pochopnych wniosków i pozostawić nazwę tej miejscowości "w spokoju" (chyba że ujawnią się jakieś dodatkowe fakty, mogące zdyskredytować niemiecki wywód autorów NMP).
  • Ten sam portal przytacza tu też parę innych, starszych zapisków, m.in. Swilgiten (1411/19), Swulgiten (1423), co jest nazwą niewątpliwie pruską, którą Gerullis umieszcza w komornictwie Cynty (co może odpowiadać położeniu tej wsi). Jednak, z powodu niepewnej wiarygodności portalu w kwestiach nazewniczych i faktu, że nigdy nie spotkałem się z takim utożsamieniem tej nazwy w żadnej innej literaturze, to również i tę rewelację wolę potraktować z pewną dozą dystansu.
Sówki Lelkowo 3 Schönfeld niemieckie --
Szarki Lelkowo 5 Sargen pruskie Sargi 1349 Sarien 1349 Sarginwalde. Nazwa pruska, chyba wypadałoby ją oddać dokładniej - bez adideacji.
Wilknicki Młyn Lelkowo 2 Wilknitter Mühle hybryda (prus. + niem.) --
Wilknity Lelkowo 2 Wilknitt pruskie -- 1304 Wilkini, 1309 Wilkenlauken, 1336 Wylkeniten. Początkowo wahanie prus. sufiksów.
Wola Wilknicka Lelkowo 3 Rosenwalde niemieckie -- Wieś powstała w pruskim polu osadniczym Wylkenithen (1336), które dało początek sąsiedniej wsi Wilknity (p. wyżej). Powojenna nazwa polska wyraźnie nawiązuje do tego faktu. Pierwszym właścicielem wsi (której pierwotna n. niem. to Wunnental - 1336) był Prus o imieniu Prestitunin.
Wołowo Lelkowo 2 Wohlau pruskie lub słowiańskie -- Potrzebne źródła. Gerullis tej nazwy nie notuje. Być może jest pruska, ale może być nawet słowiańska (por. Wohlau - Wołów na Śląsku. Może przeniesione?).
Wyszkowo Lelkowo 3 Hohenfürst niemieckie --
Zagaje Lelkowo 3 Hasselpusch niemieckie --
Zdrój Lelkowo 3 Schönborn niemieckie --
Białczyn Pieniężno 3 Lilienthal niemieckie --
Bornity Pieniężno 2 Bornitt pruskie -- 1304 Bornyten, Burnite
Borowiec Pieniężno 3 Borwalde niemieckie --
Brzostki Pieniężno 5 Freihagen niemieckie Fryhajny U Leydinga Fryhajny - fonetyczne spolszczenie n. niem. Końcówka -ajny zdaje się nawiązywać do nazw pruskich, niemniej taka cząstka zdarzała się również w spolszczeniach nazw niemieckich z członem -hain, -hagen (por. Grünhagen = Gronajny).
Cieszęta Pieniężno 5 Sonnenfeld niemieckie Szkudyty Miejscowość założona na pruskim polu Scudithen (1326). Warto by przywrócić tę nazwę, zwłaszcza że nazwa Cieszęta jest zupełnie ahistoryczna.
Gajle Pieniężno 2 Gayl pruskie --
Gaudyny Pieniężno 2 Gauden pruskie -- 1324 Gaudyn
Glądy Pieniężno 1 Glanden pruskie -- 1324 Glandin
Glebisko Pieniężno 2 Kleefeld niemieckie -- Pierwotnie: Glewiske, Glebisken (1317). Nazwa pochodzenia pruskiego. Obecna forma do niej nawiązuje, chociaż z pewną adideacją.
Jesionowo Pieniężno 1 Eschenau niemieckie --
Jeziorko Pieniężno 2 Seefeld niemieckie -- Wieś leży w pobliżu niewielkiego jeziorka o staropruskiej nazwie Perkun (1374 Perkune), pochodzenia teonimicznego (świadczącej o istnieniu tu miejsca kultu boga Perkuna). Niemiecka nazwa tego jeziora to Seefelder See, pochodząca od nazwy tej wsi.
Kajnity Pieniężno 5~2 Heistern niemieckie Kajmity
  • Do 1999 oficjalnie: Kajmity
  • Pierwotnie: 1309 Kaymitten (nazwa od samego początku współistniała z niem. Heistern). Po wojnie wprowadzono nazwę Kajmity, dokładnie odzwierciedlającą oryginał, jednak ostatecznie forma ta uległa przekształceniu do postaci Kajnity. Powód zmiany nazwy nie jest mi znany, prawdopodobnie miejscowi używali formy z -n-, niemniej warto byłoby przywrócić postać etymologicznie poprawniejszą (nawet Leyding uważa Kajnity za błąd i poprawia tę formę na Kajmity w erracie).
Kierpajny Małe Pieniężno 2 Klein Körpen pruskie -- Patrz niżej.
Kierpajny Wielkie Pieniężno 2 Groß Körpen pruskie -- 1280 Kirpayn; 1308, 1309 Kirpein.
Kiersiny Pieniężno 2 Kierschienen pruskie -- 1284 Kirsin, 1287 Cirsini. Wieś powstała na pruskim polu Possede (1284), podobnie jak wieś Posady (p. niżej), która wzięła od niego swoją nazwę.
Kowale Pieniężno 3 Schönsee niemieckie --
Lechowo Pieniężno 6 Lichtenau niemieckie Lichnowy
  • W źródłach przedwojennych jako Lichnowy, postać Lechowo jest sztuczna, powojenna, nawiązuje do polskiego imienia Lech.
  • Pierwotnie: Peliken (1326) - nazwa pola, na którym powstała wieś (stąd Leydingowa forma Pełki). Z okolicami tej wsi łączy się również pruską n. terenową Colkstitien (1326).
Lubianka Pieniężno 2 Liebenthal niemieckie --
Łajsy Pieniężno 1~2 Layß pruskie --
  • 1304 Laysen, Leyse, Layse.
  • U Chojnackiego co prawda jako Lajzy, ale to chyba jego spolszczenie, a nie coś faktycznie używanego. Do formy obecnej nie można mieć zastrzeżeń.
Łoźnik Pieniężno 5 Lotterfeld niemieckie Pełty Miejscowość założona na pruskim polu Pelten (1325). Po wojnie nazwę Pełty otrzymała raczej niesłusznie miejscowość Steinbotten (patrz niżej Pełty), której nazwa sama w sobie jest pruska (wbrew pozorom, jakie stwarza człon Stein-), podczas gdy pierwotne "Pełty" dostały całkowicie nieuzasadnioną nazwę Łoźnik. Należałoby to sprostować.
Niedbałki Pieniężno 3 Lotterbach niemieckie --
Pajtuny Pieniężno 2 Peythunen pruskie -- 1282 Poytun, 1304 Peytune. Wieś powstała na pruskich polach Marim (1282) i Speriti (1282). Wszystkie nazwy są pruskie.
Pakosze Pieniężno 5? Packhausen niemieckie? Pokusy (?) 1308 Pokusen, 1312 Puchusen. Nazwa uważana za niemiecką (co zgadzałoby się z faktami historycznymi - była to wieś niemiecka, nie pruska), jednak te zapisy historyczne mogą wskazywać na pierwotną formę pruską (za staropruską nazwę tę uważa Sieniawski - jednak jest to bardzo stare opracowanie, w dodatku jego wywody etymologicznie nierzadko bywają nietrafione). Jednak biorąc uwagę brzmienie tych zapisów, może można by się pokusić o dokładniejsze spolszczenie? KUNMowska forma Pakosze to już próba "slawizacji" nazwy - upodobnienia do słow. imienia Pakosz (Pakosław).
Pawły Pieniężno 2 Paulen pruskie -- 1374 Powils, Pewils. Nazwa pruska, być może utworzona od tamtejszej formy imienia Paweł.
Pełty Pieniężno 5 Steinbotten pruskie Sztambuty Obecna nazwa nawiązuje do pobliskiego pruskiego pola osadniczego Pelten, które dało początek wsi Łoźnik (p. wyżej) i to właśnie tej wsi należałaby się ta nazwa (choć też nierzadko jedno pole dawało początek kilku wsiom). Za to nazwę Steinbotten (1335 Steinebutten, 1390 Steynbuth), jako staropruską, należałoby zaadaptować do języka polskiego. Wbrew pozorom, nie jest to nazwa niemieckiego, Gerullis przytacza pruską nazwę osobową Steynebuth, gdzie drugi człon zdaje się odwoływać do prus. buttan - dom.
Piotrowiec Pieniężno 4 Peterswalde niemieckie Pietrzwałd W przedwojennych źródłach jako Pietrzwałd, Pietrzywałd.
Pluty Pieniężno 2 Plauten pruskie -- 1325 Pluth. Nazwa pruska, ponowiona od n. terenowej i wodnej (1304 Plut - dawne jezioro, dziś bagno zwane Plut Wałsz).
Posady Pieniężno 2 Palten pruskie -- Chociaż nazwa wsi Palten jest pochodzenia pruskiego, po wojnie nadano wsi n. Posady, będącej spolszczeniem równie starej nazwy pola Possede (1288), na którym powstała ta wieś. Może to i słuszny ruch, biorąc pod uwagę, że nieopodal znajduje się wieś o bardzo podobnej nazwie Pełty, co zapewne skutkowałoby pomyłkami.
Radziejewo Pieniężno 3 Sonnwalde niemieckie --
Różaniec Pieniężno 2 Rosengarth niemieckie --
Sawity Pieniężno 2~5 Engelswalde niemieckie (Salwity?) Wieś powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie: 1326 Salwiten, Sawyten, Salwylten; 1404 Salwyten. Po wojnie oddano tę nazwę jako Sawity, ale większość zapisów wskazuje jednak na prus. *Salw-it, a więc zapewne słuszniejsza byłaby forma Salwity.
Wojnity Pieniężno 1 Woynitt pruskie -- 1288, 1289 Woyniten.
Wopy Pieniężno 2 Woppen pruskie -- 1325 Wuppe, Wuppen. Nazwa pruska. Przejściowo (XIV w.) oboczna n. niemiecka Hermannsdorf.
Wyrębiska Pieniężno 3 Lichtwalde niemieckie --
Żugienie Pieniężno 5 Sugnienen pruskie Sugniny
  • 1311, 1312, 1315, 1329 Sugenyn.
  • Nie znajduję uzasadnienia dla inicjalnego Ż- (dźwięk ten był ogólnie obcy językowi pruskiemu). Dlatego też postuluję wprowadzenie używanej przez Leydinga formy Sugniny.
Bliżewo Płoskinia 2 Blieshöfen niemieckie --
Chruściel Płoskinia 5 Tiedmannsdorf niemieckie Blizin Leyding podaje oboczną n. niem. Blissings, co spolszcza jako Blizin. Nazwa ta jest prawdopodobnie tożsama z nazwą łąki Plessinges, pojawiającej w dokumencie z 1284. Mamy więc tu do czynienia z prastarą pruską nazwą terenową (objaśnienie niem. z NMP nie ma podstaw). Zastosuję się więc do spolszczenia Leydinga, chociaż być może nagłosowe P- byłoby poprawniejsze.
Czosnowo Płoskinia 2 Knobloch niemieckie --
Dąbrowa Płoskinia 1 Schöndamerau niemieckie (2. człon z pol.) -- Leyding odnosi tu prus. nazwę Raystopelk (1284).
Demity Płoskinia 2 Demuth pruskie -- 1300 Demyta, 1301 Demita, 1346 Demyten
Długobór Płoskinia 2 Langwalde niemieckie -- Wieś znajduje się w pobliżu lasu o staropruskiej nazwie Worajny (1308 Worayne), zwanego po niem. Langwalder Wald.
Giedyle Płoskinia 2 Gedilgen pruskie --
Jarzębiec Płoskinia 3 Schönau niemieckie --
Lubnowo Płoskinia 2 Liebenau niemieckie --
Łojewo Płoskinia 5 Lauenhof hybryda (prus. + niem.) Łunowo Pierwotnie Lunow (1323, 1337). Nazwa pochodzenia pruskiego (por. też nieistniejącą dziś już wieś Łunowo [w SGKP Lunawa] w pow. braniewskim), zachowana w pierwszym członie nowszej n. niemieckiej. Powojenna nazwa Łojewo jej nie oddaje.
Łozy Płoskinia 3 Klingenberg niemieckie --
  • Polska nazwa Łozy jest wynikiem (według autorów NMP błędnej) identyfikacji nazwy źródłowej Loysis z tą wsią (dokonanej przez Sieniawskiego). Według autorów NMP nazwa ta w rzeczywistości odnosi się do wsi Łajsy (gm. Pieniężno). Niemniej, z braku innej tradycji, niech tak już zostanie.
  • Wieś nosiła w historii trzy różne nazwy: Klingenberg, Wonnenberg i Lemkenhowe (= -hof), wszystkie pochodzenia niemieckiego.
Pielgrzymowo Płoskinia 1 Pilgramsdorf niemieckie --
  • Oboczna n. niem. Pelmsdorf (XVIII w.), forma skrócona.
  • Wieś powstała na pruskim polu Monetiten (1301). Leyding spolszcza tę pruską nazwę jako Montyty. Z drugiej strony, spolszczenie n. niem. jako Pielgrzymowo znane już przed wojną.
Pierławki Płoskinia 2 Parlack pruskie -- 1320 Pirlauke, Perlauke; 1328 Sperlauken, Perlauken.
Pierzchały Płoskinia 6 Pettelkau pruskie Putylków
  • 1296 Pokilkow, 1297 Pötlickow, 1311 Pottelkow, 1361 Puttilkow.
  • Mimo pruskiego pochodzenia nazwy i istnienia spolszczonej wersji Putylków (tak u Chojnackiego i na niektórych mapach), po wojnie nadano nową nazwę Pierzchały. Zbrodnia przeciwko pruskiemu nazewnictwu.
Piórkowo Płoskinia 2 Födersdorf niemieckie --
Płoskinia Płoskinia 6 Plaßwich niemieckie Plaswik
  • 1301 Plastewiken, Plastwyten; 1232 Plastwyke. Nazwa pochodzenia pruskiego. Mimo istnienia przedwojennego spolszczenia Plaswik (Chojnacki), KUNM nadała miejscowości nową nazwę Płoskinia, może i bliską fonetycznie, ale kompletnie zacierającą pruskie pochodzenie oryginału.
  • Wieś założona na pruskim polu Scolyten (1305).
Podlechy Płoskinia 1 Podlechen pruskie --
  • 1311 Padeluchin, 1367 Padeluchen. Prawdopodobnie nazwa pruska.
  • Wieś powstała na pruskich polach Borwite i Penevelt (1315).
Robuzy Płoskinia 2 Rawusen pruskie -- 1304 Raus, Rabusen; 1314 Rawos. Przybytek rekonstruuje jako prus. *Rabusai lub *Rabuzai, toteż przyjęte przez KUNM spolszczenie (mimo dużych wahań fonetycznych oryginału), wydaje się być etymologicznie poprawne.
Strubno Płoskinia 2 Straubendorf niemieckie (hybryda?) -- Jakie jest pochodzenie pierwszego członu n. niem.? Skoro po 1945 skalkowano ją jako Strubno, być może uznano go za pruski. Czy ta nazwa stoi w związku z pruskimi toponimami typu Strobjehnen koło Rybak (niem. Fischhausen, obecnie "Primorsk" w obw. królewieckim).
Stygajny Płoskinia 2 Stigehnen pruskie -- 1290 Stigein, 1308 Scyen, 1344 Stigeynen.
Szalmia Płoskinia 1 Schalmey pruskie --
  • Dawniej też: Salmia.
  • 1287 Salmien, 1289 Schalmia.
Tolkowiec Płoskinia 5 Tolksdorf hybryda (prus. + niem.) Tulity
  • Pierwotnie: 1300 Tuliten. Nowo lokowana wieś miała dwie nazwy niemieckie: Bernhardsdorf (pocz. XIV w.) i Tolksdorf, przy czym ta druga to nazwa hybrydalna (od prus. *Tolk-, *Tulk-, por. Tolkmicko). Ostatecznie przetrwała ta druga.
  • Utworzona po wojnie forma Tolkowiec, chociaż odwołuje się do przedwojennej nazwy hybrydalnej, zachowując jej pruski rdzeń, sama w sobie jest tworem sztucznawym - razi w niej zderzenie pruskiego rdzenia z nadanym arbitralnie słow. sufiksem -owiec. Lepiej chyba byłoby spolszczyć nazwę starszą, jednoznacznie pruską, tak jak czyni to Leyding.
Trąbki Płoskinia 1~2 Klein Tromp pruskie --
  • Dawniej (XIII-XVII w.) Preuschtromp (Trąby Pruskie).
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Baldingis (1284).
  • Co do zapisów dot. nazwy obecnej, patrz niżej Trąby.
Trąby Płoskinia 1~2 Groß Tromp pruskie --
  • Dawniej Deutschtromp (Trąby Niemieckie). Dopiero później dookreślenia Groß, Klein w miejsce starszych Deutsch-, Preusch-.
  • Chojnacki podaje Klein Tromp i Groß Tromp jako Trąby Małe i Wielkie. Niemniej, formy obecne też są "do przyjęcia".
  • 1284 Trumpe, 1355 Trumpa. Nazwa pruska, w pol. przejęta jako Trąby.
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym Worelauke (1297).
Wysoka Braniewska Płoskinia 5 Hogendorf niemieckie Stołgity Pierwotnie: Stolgiten (1317). U Leydinga spolszczenie n. pruskiej jako Stołgity. Co ciekawe, Leyding konsekwentnie używa tej nazwy również w drugim tomie swojego pracy (dotyczącym nazw fizjograficznych), mimo że został on wydany dopiero w 1959, długo po oficjalnym ustaleniu nazw w regionu (i wspominane tam nazwy miejscowe są na ogół zgodne z ustaleniami). Mogłoby to sugerować, że nazwa ta była jeszcze wtedy w potocznym użyciu.
Bardyny Wilczęta 2 Baarden pruskie -- 1282 Bardin, 1323 Bardyn
Bronki Wilczęta 2 Breunken niemieckie -- Wieś powstała na pruskim polu o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal osada Tatarki (p. niżej). Ponieważ przyjęta przez KUNM nazwa Bronki dobrze naśladuje n. niem. (Breunken od niemieckiej n. os. Breunig), uważam że tej drugiej miejscowości (o ahistorycznej nazwie Tatarki) bardziej należy się zmiana nazwy.
Chmielówka Wilczęta 2 Hopfenbruch niemieckie --
Dębień Wilczęta 3 Louisenwalde niemieckie --
Dębiny Wilczęta 5 Borchertsdorf niemieckie Burkarty
  • Leyding (1946) podaje powojenne spolszczenie n. niem. jako Burkarty - chyba warte wprowadzenia, zamiast obecnej, nieuzasadnionej formy.
  • Rymut (NMP vol. 2) podaje tu też nazwę Krungsten, niewątpliwie pruskiego pochodzenia, padającą w dokumentach. Obarcza ją jednak wykrzyknikiem (jako błąd?), ale w żaden sposób jej nie wyjaśnia.
Gładysze Wilczęta 5 Schlodien pruskie Skłodyny 1267 Schloydien. Nazwa pruskiego pochodzenia. Po wojnie nadano wsi ahistoryczną nazwę Gładysze, którą należałoby zastąpić spolszczeniem oryginału.
Górski Las Wilczęta 2 Guhrenwalde hybryda (prus. + niem.) -- Człon Górski w nazwie nie pochodzi od polskiego ap. góra, tylko od nazwy wsi Góry (pruskiego pochodzenia), p. niżej.
Góry Wilczęta 1 Guhren pruskie -- 1339 Girreyn, Gureyn; 1373 Guren. Nazwa pruska, w pol. adideowana (tak już u Chojnackiego).
Jankówko Wilczęta 3 Hensels niemieckie --
Karpówek Wilczęta 3 Muttersegen niemieckie --
Księżno Wilczęta 2 Fürstenau niemieckie --
Lipowa Wilczęta 5 Lipprode niemieckie (hybryda?) Lipród
  • Czy pierwszy człon n. niem. jest pruski? (por. różne inne pruskie toponimy z członem Lip-)
  • U Leydinga fonetyczne spolszczenie Lipród.
Ławki Wilczęta 2 Lauck pruskie -- 1366 Lauke, 1376 Lawken. Nazwa pruska, równa ap. lauks "pole".
  • SGKP podaje nazwę polską jako Łąk, ale obarcza ją znakiem zapytania - forma to raczej zmyślona, zresztą niepoprawna językowo. Forma Ławki, zgodna z licznymi spolszczeniami nazw pruskich, które asymilują prus. -lauks jako -ławki, jest formą jedynie poprawną.
Nowica Wilczęta 4 Neumark niemieckie Nowy Targ Przed wojną dosłowne spolszczenie. Obecna forma jest sztuczna.
Słobity Wilczęta 2~4 Schlobitten pruskie (Żłobice?)
  • 1344 Slobit, Slabite; 1349 Slowiten, Slowittin.
  • Przed wojną funkcjonuje (zwłaszcza na mapach) spolszczenie nazwy jako Żłobice (u Chojnackiego Żłobity - z restytucją prus. sufiksu). Nazwa ta w dość luźny sposób oddaje pruski oryginał i trudno mi powiedzieć, na ile jest wartościowa. Mało prawdopodobne, by nazwa ta wywodziła się z jakiejś ludowej tradycji, prędzej to wymysł kartografów. Forma Słobity, ustalona po wojnie przez KUNM, o wiele lepiej oddaje staropruskie pochodzenie nazwy. Generalnie staram się trzymać form przedwojennych, ale w tym wypadku chyba lepiej odstąpić od dość naciąganej i raczej sztucznawej "tradycji".
  • Inną formą, używaną zaraz po wojnie (jako nazwa stacji kolejowej) był Słowicin, chyba oparta na zapisie z 1349 r. albo sztucznie "zesłowiańszczona".
Sopoty Wilczęta 2 Seepothen pruskie -- 1402-08 Sapoten, 1413 Sopoythen
Sośnica Wilczęta 3 Friedrichshof niemieckie --
Spędy Wilczęta 2 Spanden pruskie --
  • Pierwotnie: 1267 Panyen, 1339 Panyn. Nazwa pruska, równa ap. pannin = bagno. Nazwa ta niekiedy bywa błędnie odnoszona do wsi Sąpy (gm. Młynary, p. tam), m.in. przez Gerullisa.
  • Nazwa Spanden późniejsza (notowana od połowy XVIII w.), również pruska.
Stare Siedlisko Wilczęta 5 Ebersbach niemieckie Wieprza Nazwa wsi pochodzi od n. strumienia Ebersbach (dosł. "dzicza struga"), którą po wojnie przełożono na polski w formie Wieprza. Wydaje mi się uzasadnione, żeby nazwa wsi była konsekwentna z nazwą wodną.
Tatarki Wilczęta 5 Spitzen niemieckie Skułtyny Osada powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie Sultingen, Scultingen (1348), podobnie jak położona nieopodal wieś Bronki (p. wyżej). Ponieważ nazwa pierwotna jest pruskiego pochodzenia, a nazwa obecna (nadana przez KUNM) nie ma uzasadnienia historycznego, postanawiam spolszczyć pruski oryinał w formie Skułtyny (por. wieś Skułty koło Miłomłyna [dziś nieistniejąca]).
Wilczęta Wilczęta 6 Deutschendorf niemieckie Niemce
  • Na niektórych starych mapach pojawia się spolszczenie Niemce. Trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek takie spolszczenie istniało wśród ludności warmińskiej (brak na to dowodów), prędzej to wymysł kartografów. Niemniej, lepsze to od ahistorycznej, nieuzasadnionej nazwy Wilczęta.
  • Z kolei podawany przez Kohutka wariant "Podstolice" to wynik nieporozumienia - pomyłka z wsią położoną w Wielkopolsce (niedaleko Chodzieży) o takiej samej n. niemieckiej. Być może błąd przepisany z jakiejś mapy.

Powiat iławski (d. suski)

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu nowomiejskiego, które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Iława Iława (miasto) 1 Deutsch Eylau pruskie --
  • Nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. Īlawa). Człon Deutsch ("niemiecka"), obecny w niemieckiej postaci nazwy, odróżnia tę miejscowość od Iławki al. Pruskiej Iławy (niem. Preußisch Eylau), położonej w obecnym obw. królewieckim (pod sztuczną rosyjską nazwą "Bagrationovsk"), tuż za sztuczną granicą polsko-rosyjską.
  • Od 1999 (i wcześniej w latach 1959-75) siedziba powiatu. Przed 1959 i w okresie przedwojennym stolicą odpowiadającego powiatu był Susz.
Gródek Iława (miasto) 6 Klein Werder niemieckie Ostrówek Z tego, co udało mi się ustalić, powojenna nazwa tej części Iławy to "Gródek". Nazwa ta, nieumotywowana historycznie, dzisiaj już chyba nie znajduje użycia. W opracowaniach przedwojennych spotykamy polską nazwę Ostrówek, którą chyba warto przypomnieć.
Wesołówka Iława (miasto) 3 Freundshof niemieckie -- Nazwa urzędowa. Dzisiaj obszar tej dawnej miejscowości jest raczej określany jako "Osiedle Ostródzkie" (tylko czy ta nazwa jest równoznaczna z dawną "Wesołówką"?).
Wielka Żuława Iława (miasto) 4 Groß Werder niemieckie Ostrów Źródła przedwojenne notują nazwę Ostrów. Używana obecnie nazwa Wielka Żuława jest wtórnym, dosłownym tłumaczeniem n. niem.
Kisielice Kisielice 1 Freistadt niemieckie --
  • Dawniej też: Kisielec (w starej literaturze).
  • Nazwa Kisielice oryginalnie polska (słowiańska). Istnieje od przynajmniej XV w., obocznie do n. niemieckiej (zaświadczonej wiek wcześniej).
Witowo Kisielice (cz. miasta) 1 Vitowo polskie -- Nazwa południowego przedmieścia Kisielic. Została oficjalnie zniesiona w 2003 roku, zapewne nie funkcjonowała w powszechnym obiegu (brak potrzeby dzielenia tak niewielkiego miasta na dzielnice).
Susz Susz 1 Rosenberg niemieckie --
  • Nazwa Susz istnieje przynajmniej od XV w., obocznie do n. niemieckiej. Przypisuje się jej staropruskie pochodzenie (rekonst. Susē), prawdopodobnie od jakiejś stprus. nazwy osobowej.
  • Od XIX w. do 1958 stolica powiatu. Mimo to, siedziba reaktywowanego powiatu została ahistorycznie umieszczona w Iławie.
Zalewo Zalewo 1 Saalfeld niemieckie --
  • Dawniej też: Zełwałd
  • Nazwa niemiecka przeniesiona przez osadników z Turyngii, od położonego tam dużego miasta. Nazwa spolonizowana jako Zełwałd, następnie Zalewo.
  • Miasto leży nad jeziorem o pięknej staropruskiej nazwie Ewingi (niem. Ewing-See). Bywa ono też znane pod wtórną nazwą "Jezioro Zalewskie", co należy zwalczać.
Borek Iława 1 Borreck polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hochfelde.
Dąbrowa Iława 1 Damerau polskie -- Dawniej też: Damry (Kętrzyński).
Dół Iława 1 Daulen pruskie lub słowiańskie --
  • NMP (t. II, s. 414) uważa tę nazwę za polską, chociaż nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia.
  • Położone obok wsi Jez. Iławskie, zwane było też Jeziorem Dolskim (niem. Eylenz-See albo Daulen-See).
Drwęca Iława 6 Forsthaus Stenkendorf niemieckie Stańkowo Leśne Przed wojną leśniczówka nosiła nazwę tożsamą z nazwą Stanowa (p. niżej). Ponieważ Stanowo nosiło przed wojną nazwę Stańkowo, uważam że powinno się tę nazwę tu przywrócić (z dookreśleniem Leśne, jak zwykło się odróżniać leśniczówki od tak samo nazwanych wsi). Powojenna nazwa Drwęca, pochodząca od rzeki, jest ahistoryczna.
Dziarnówko Iława 1 Klein Seehren pruskie --
  • 1317 Sernauken, 1333 Sernauken. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Dawniej też: *Dziarnówki Małe (?), p. niżej Dziarny.
Dziarny Iława 1 Groß Seehren pruskie --
  • 1338 Sernawischen, 1436 Sernau. Nazwa staropruska.
  • Dawniej też: *Dziarnowo (?), Dziarnówki Wielkie (1667-72 Zarnowki Wielkie, odczytywane też jako "Żarnówki").
Emilianowo Iława 2 Emilienhof niemieckie --
Franciszkowo Iława 5~6 Freudenthal-Gut niemieckie Nowe Wybudowanie-Dwór (?)
  • Miejscowość była majątkiem, przynależącym do sąsiedniej wsi Freudenthal (ob. Franciszkowo Dolne, p. niżej), z którą dzieliła nazwę.
  • Początkowo po wojnie Freudenthal i Freudenthal-Gut nazywano po polsku Wesołowo i Wesołówko, tłumacząc znaczenie nazwy niemieckiej (ludową polską nazwę "Nowe Wybudowanie" zignorowano). Ostatecznie przyjęto jednak nazwę "Franciszkowo" Górne i Dolne (dookreślenie "Górne" z czasem przestało funkcjonować), która nie ma żadnego uzasadnienia.
  • Ponieważ obecne Franciszkowo i Franciszkowo Dolne przed wojną dzieliły tę samą nazwę, której odpowiada przedwojenne Nowe Wybudowanie (p. niżej), wydaje się zasadne, aby przywrócić tę nazwę również w przypadku tej osady. Ponieważ miejscowość była określana przed wojną jako "dwór" (Gut/Hof), wydaje się, że można by dookreślić tę nazwę jako Nowe Wybudowanie-Dwór. Taka nazwa może budzić zdziwienie, ale i tak wydaje się najbardziej rozsądnym rozwiązaniem i pozwala usunąć z mapy nieuprawnione "Franciszkowo". Ewentualnie można by przywrócić powojenne ludowe Wesołówko (jako nawiązanie do n. niem.), ale taka nazwa nie oddaje związku między miejscowościami.
Franciszkowo Dolne Iława 6 Freudenthal niemieckie Nowe Wybudowanie
  • Krótko po wojnie i potocznie: Wesołowo.
  • Wieś Freudenthal ludność polska określała mianem Nowe Wybudowanie ("wybudowanie" to północnopolskie określenie kolonii, przysiółka). Po wojnie jednak zamiast tego używano nazwy "Wesołowo" (kalka I członu n. niem.), a oficjalnie "Franciszkowo (Górne i Dolne)". Nazwa Franciszkowo nie ma żadnego uzasadnienia, a do tego jest niezgodna z tradycją. Należy więc bezzwłocznie przywrócić autentyczną polską nazwę Nowe Wybudowanie. Tworzy to pewien problem w kwestii pochodnej nazwy sąsiedniej osady, o czym wyżej.
Frednowy Iława 1 Frödenau niemieckie --
Gałdowo Iława 1 Goldau pruskie -- 1355 Goldowe.
Gardzień Iława 1 Garden pruskie al. słowiańskie -- Dawniej też: Gardy, Gardzin (formy raczej wtórne).
Gromoty Iława 1 Gramten pruskie -- 1437 Grammeth.
Gulb Iława 1 Gulbien pruskie --
  • Poprawna odmiana: Gulb - do Gulbi (r. żeński, jak Gołdap).
  • Nazwa pruska od gūlbs - łabędź. Notowana przez Leydinga nazwa Łabędno to zapewne sztuczne tłumaczenie.
Jachimówka Iława 2 Joachimsthal niemieckie --
Jażdżówki Iława 1 Jadziowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Seefriede.
Jezierzyce Iława 1 Geserich pruskie (hydronimiczne) -- Nazwa wsi ponowiona od nazwy jeziora Jeziorak (niem. Geserich-See), zwanego dawniej po polsku także Jezierzyce. Nazwa jest pruskiego pochodzenia, w języku polskim silnie adideowana. Nazwa wsi utrwala starszą polską postać nazwy jeziora.
Jeziorno Iława 3 Schöneck niemieckie -- Do 1999 oficjalnie: Piec (tak również u Leydinga). Do dziś nazwa bywa używana w formie Piec-Jeziorno (często mylnie cytowana jako "Pięć-Jeziorno"). Nie ma jednak uzasadnienia historycznego dla takiej podwójnej nazwy. Oba warianty są tworami powojennymi.
Julin Iława 2 Julienhof niemieckie --
Kaletka Iława 4? Kalittken polskie Kalitka
  • Nazwa w latach 1938-45: Kallitten.
  • Z zapisów i tradycji przedwojennej wynika jednoznacznie forma Kalitka. Taką formę też przyjął po wojnie KUNM, tak więc używana dziś "Kaletka" jest wynikiem jakiegoś przeinaczenia (hiperpoprawność?). Chyba warto to naprostować.
Kałdunki Iława 6 Klein Schönforst niemieckie Szenworst Mały
  • Po więcej wyjaśnień, patrz niżej Kałduny.
  • Miejscowość włączona w skład Rudzienic, stąd używana często nazwa Rudzienice-Kałdunki. Jestem przeciwnikiem takiego nazewnictwa (a także łączenia miejscowości).
Kałduny Iława 6 Groß Schönforst niemieckie Szenworst Wielki Nazwa Kałduny (a także sąsiednie Kałdunki), wprowadzona po wojnie, pochodzi od nazwy wodnej Kałdun lub Kałdunek (niem. Groß, Klein Kaldunen-See), którą noszą aż cztery obiekty w pobliżu wsi (trzy jeziora i rzeczka). Jest to staropruska nazwa wodna (pierwotnie 1323 Candyein, 1400 Caldein, 1415 Kandein), która z czasem uległa wpływowi polskiemu. Nie jest to jednak historyczna nazwa tych miejscowości. Przedwojenne ludowe spolszczenie tej n. miejscowej brzmiało Szenworst (spotykane też: Szonforst), co wypadałoby przywrócić.
Kamień Iława 1 Stein niemieckie --
  • Pierwotnie: Łabędź (1335). Nazwa Stein pojawia się niedługo później.
  • Współcześnie miejscowość podzielona na Kamień Duży i Mały, przed wojną była to jedna miejscowość.
Kamionka Iława 1~4 Groß Steinersdorf niemieckie (Kamionki)
  • Wieś powstała na pruskim polu osadniczym Sogar (1294).
  • Przed wojną: Kamionki. Powojenna zmiana rodzaju nazwy niejasna.
  • Wieś wchłonęła sąsiednią miejscowość Klein Steinersdorf, zwaną po polsku Silma. Nazwa ta jest pochodzenia pruskiego, pochodzi od położonego obok wsi jeziora.
Karaś Iława 1 Karasch polskie --
Karłowo Iława 1 Karlau polskie -- Część wsi Rudzienice, często używana nazwa Rudzienice-Karłowo - unikałbym tego typu podwójnego nazewnictwa.
Katarzynki Iława 1 Katarschinken polskie -- Późniejsza, urzędowa n. niem: Neukrug (kiedy wprowadzona?).
Kozianka Iława 1 Kosanken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinsehren-Abbau.
  • Dawniej też: Kożanka (-ż- jako hiperpoprawność lub pod wpływem gwarowym).
Kwiry Iława 1 Quirren pruskie --
Laseczno Iława 6 Groß Herzogswalde niemieckie Rycwałd Oboczna (ludowa) n. niem: Retzwalde (stąd przedwojenne spolszczenie). Obecna nazwa jest chrztem KUNM.
Laseczno Małe Iława 6 Klein Herzogswalde niemieckie Rycwałdzik
  • Po więcej wyjaśnień: patrz wyżej.
  • Krótko po wojnie, Leyding odnotowuje polską formę Osiniec - ta się jednak ostatecznie nie przyjęła.
Lowizowo Iława 1 Luisenseegen niemieckie -- Obocznie: Łowizowo. Nie wiem, która nazwa obowiązuje obecnie, obie są spotykane w opracowaniach przedwojennych (Lowizowo częściej).
Ławice Iława 1 Hansdorf niemieckie --
  • Polska nazwa Ławice pojawia się pierwszy raz u Kętrzyńskiego. Niepewnego początku (zapiski terenowe Leydinga poświadczają, że funkcjonowała u ludu w latach 30. XX wieku).
  • Leyding odnotowuje formę Januszkowo, opartą na niemieckiej (por. 1325 Hannusdorf). Nie notowana wcześniej, może jego twór.
Makowo Iława 3 Melchertswalde niemieckie --
Mały Bór Iława 1 Klein Heide niemieckie -- Miejscowość Papiernia wydzielona z Małego Boru.
Mątyki Iława 1 Montig pruskie -- Dawniej też pisane: Montyki.
Mózgowo Iława 1~4 Mosgau słowiańskie (Mozgowo)
  • Przed wojną raczej: Mozgowo (bez "ó").
  • Pierwotnie: 1323 Nosgowicz, 1393 Nosgwicz, Nosowicz - chyba Mozgowice al. Nozgowice.
Nejdyki Iława 1 Neuguth niemieckie --
Nowa Wieś Iława 1 Neudorf niemieckie --
Nowy Ostrów Iława 1 Neu Werder niemieckie --
Owczarnia Iława 1 Schäferei niemieckie -- Cześć wsi Gałdowo, nie wiem na ile jej nazwa funkcjonuje.
Pikus Iława 1 Pikus pruskie? -- Przydałyby się informacje etymologiczne.
Prasneta Iława 1 Hütte niemieckie --
  • Niem. też Alt-Hütte.
  • Nazwa Prasneta pojawia się u Kętrzyńskiego. Pochodzenie tej nazwy jest niejasne, nie figuruje też ona w żadnych starych dokumentach. NMP (t. IX, s. 234) uważa tę nazwę za sztuczną, aczkolwiek być może ma ona jakiś związek z nazwą położonej nieopodal (aczkolwiek nie w bezpośrednim sąsiedztwie) wsi Praszki (niem. Prassen, patrz niżej).
Praszki Iława 4 Prassen pruskie? Prasy
  • U Chojnackiego i Leydinga Prasy. Dla obowiązującej formy Praszki nie znajduję uzasadnienia.
  • Potrzebne zapisy źródłowe i informacje etymologiczne. Identyczna n. Prassen (ob. Prosna) niedaleko Sępopola uchodzi za pruską.
Przejazd Iława 6 Freydeck niemieckie Frejdyki
Radomek Iława 1 Klein Radem słowiańskie -- 1324 Radem. Nazwa ponowiona od Radomna w obecnej gm. Nowe Miasto Lubawskie.
Rodzone Iława 1 Deutsch Rodzonne polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Rosen.
  • Oboczna nazwa niem. (przed 1938): Rosenkrug, także Rodnen.
  • Dawniej istniała po sąsiedzku również wieś Rodzone Polskie (niem. Polnisch Rodzonne, od 1877 Rosen), która po IWŚ znalazła się po drugiej (polskiej) stronie granicy.
Rudzienice Iława 1 Raudnitz pruskie --
  • Dawniej też: Rudzicz, Rudziąż, Rudzież.
  • 1249 Raydez, 1250 Rudencz. Nazwa pruskiego pochodzenia. Spolszczenie jako Rudzienice znane już w XVI w. W literaturze XIX-XX w. często pojawia się forma Rudzicz (rzadziej Rudziąż), prawdopodobnie sztucznawa. W przedwojennych źródłach można też zrzadka spotkać formę Rudzież (do Rudzieży), której ludowości dowodzi zapisana przez Leydinga nazwa terenowa Rudzieskie Lasy (z 1931 r.). Z kolei współczesny zapis gwarowy chyba należy odczytywać jako *Rudziądz.
  • Gwarowo: Ruʒ́onc.
Sarnówek Iława 6 Lannoch polskie Łanioch
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschwalge.
  • Pierwotnie: Schwalge (1789), Klein Schwalgen. Nazwa ponowiona od pierwotnej nazwy Lasów Siemiańskich (1595 Schwalge - p. niżej Siemiany), która uchodzi za staropruską. Nazwa polska Łanioch (lub może Łanoch?) pojawia się w XIX w. W okresie hitlerowskim wprowadzono nazwę nawiązującą do pierwotnej.
  • Choć historyczną nazwę Łanioch (tak jak wg ustaleń KUNM) wciąż można spotkać w użyciu, to jednak częstsza wydaje się być postać Sarnówek (taka też widnieje w nazwie położonego tam ośrodka wypoczynkowego, należącego do TVP). Jest to jednak nazwa ahistoryczna, będąca powojennym przeinaczeniem. Należy niewątpliwie wrócić do historycznej i oficjalnej polskiej nazwy Łanioch.
Sąpy Iława 1 Sumpf niemieckie --
Segnowy Iława 1 Seegenau niemieckie --
Siemiany Iława 6 Schwalgendorf hybryda (prus. + niem.) Szwałkowo
  • Nazwa pierwotna pochodna od n. lasu Schwalge (1595). Pochodzenie tej nazwy nie jest w pełni jasne, ale prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nazwą staropruską. Dzisiaj las ten nazywa się Lasem Siemiańskim, ale należałoby używać nazwy Szwałk.
  • Spolszczona nazwa Szwałkowo pojawia się na przedwojennych mapach i u Leydinga. Nazwa nadana po wojnie jest typowym pseudoimiennym chrztem KUNM.
  • Miejscowość Różek wydzielona z Siemian.
Skarszewo Iława 4 Scharschau pruskie Szarszewo
  • Nazwa pruska, pochodzi od pobliskiego jeziora, zwanego dziś jez. Karaś (niem. Scharschau-See albo Karrasch-See), od miejscowości Karaś (p. wyżej). Najstarszy zapis nazwy jeziora to: 1324 Sersaw, co Przybytek rekonstruuje jako *Skersaws.
  • Przed wojną: Szarszewo. Taka postać pojawia się już w XIX w. u Ceynowy (jako n. kaszubska) i pracy J. Krzepeli z 1925 roku, dotyczącej pomorskich rodów szlacheckich. Za zgodny chyba trzeba uznać też przekaz Leydinga - Szarzewo (już w 1931 zapisał on taką formę w kontekście jeziora [obocznie do formy Szerzawa]), z uproszczeniem -rsz- > -rz-, zapewne pod wpływem gwarowej (i staropolskiej) "drżącej" wymowy "rz". Przyjęta przez KUNM nazwa Skarszewo, chociaż teoretycznie nienaganna (i bliska rekonstruowanej formie pruskiej, choć brak zapisów hist. jednoznacznie wskazujących na nagłosowe Sk-), to jednak łamię tę przedwojenną tradycję, której zawsze wolę się trzymać w takich sytuacjach.
Smolniki Iława 1 Theerofen niemieckie --
  • Nazwa w latach 1858-1945: Alteiche. Powód zmiany niejasny.
  • Od starszej niem. nazwy tej wsi pochodzi nazwa pobliskiego jeziora Theerofen See, zwanego po polsku Jez. Długim (nazwa genetycznie starsza - 1333 Dlugen, 1595 Langsee). Należy wystrzegać się niepoprawnej nazwy "Jezioro Zielone".
Solniki Iława 4? Zollnick słowiańskie? Celnik (?) U Kohutka i Leydinga zgodnie: Celnik. Może więc postać ta faktycznie była używana przed wojną? Z drugiego tomu słownika Leydinga wiadomo, że materiał z powiatu suskiego zebrał on już w latach 30. XX w., ale nie wiadomo, czy ta konkretna nazwa pochodzi od ludu (pierwszy tom [nazwy miejscowe] jest prostym skorowidzem, nie określa polskich nazw w żaden sposób). Jeżeli tak, wynika ona z hybrydalnej (znaczeniowo-fonetycznej) adaptacji formy niem. Potrzebne informacje etymologiczne - sądząc po sufiksie, mamy tu do czynienia raczej z nazwą słowiańską, więc może postać ustalona przez KUNM byłaby wartościowsza (zwłaszcza w obliczu braku dowodów na ludowość formy Celnik).
Stanowo Iława 4 Stenkendorf niemieckie Stańkowo Przed wojną: Stańkowo (tak u Chojnackiego i Leydinga - zapisy terenowe z drugiego tomu dowodzą ludowości tej nazwy). Choć nie dotarłem do odpowiedniego rozporządzenia, wydaje mi się, że taką formę uchwalono po wojnie (prawdopodobnie z dookreśleniem jako Stańkowo Iławskie). Obecna forma jest więc wynikiem jakiegoś przeinaczenia.
Starzykowo Iława 2~3 Groß Stärkenau niemieckie -- Osada Strakowo wydzielona ze Starzykowa. Jej nazwa jest chyba obocznym, nieoficjalnym powojennym spolszczeniem niemieckiej nazwy tej wsi.
Stęgwica Iława 1? Stengwitz pruskie? -- Nazwa wsi pochodna od n. jeziora (która ma pruskie pochodzenie - 1302 Schinewiten). Sądząc po brzmieniu formy niemieckiej, nazwa pruska mogła zostać spolonizowana. Brak w literaturze przedwojennej, ale Leyding zapisał nazwę terenową Stęgwickie Jezioro (a także Stęgwicki Mechacz) już w 1931 roku, co sugerowałoby ludowość nazwy Stęgwica. Przydałaby się jednak dokładniejsza dokumentacja.
Stradomno Iława 1 Stradem pruskie --
Szałkowo Iława 2 Schalkendorf niemieckie --
Szczepkowo Iława 1 Louisenhof niemieckie -- Nazwa polska Szczepkowo jest pierwotną nazwą tej wsi. Zniemczona postać tej nazwy to Szepkau, nie obowiązująca oficjalnie.
Szeplerzyzna Iława 1 Schönerswalde niemieckie -- Nazwa polska jest przedwojenna. Nie do końca jasna, zapewne twór od nazwiska.
Szwalewo Iława 5 Alt Schwalge pruskie Stary Szwałk
  • Do 2005 (?) roku: Stare Swale. Taką nazwę ustaliła KUNM. Forma obecna, chociaż bliska fonetycznie, wynika już ze zmiany powojennej.
  • Pierwotna nazwa miejscowości pochodzi od lasu Schwalge, dziś znanego jako Lasy Siemiańskie (p. wyżej Siemiany). Nazwa lasu jest prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, więc uważam, że należy przywrócić tej miejscowości nazwę bliższą oryginałowi. Co prawda, oficjalna forma Stare Swale mogłaby się nadać, jednak preferuję używaną przez Leydinga formę Stary Szwałk, ponieważ jest ona bardziej konsekwentna z nazwą Szwałkowo - historyczną polską nazwą Siemian. Sam las również powinien nosić nazwę Szwałk.
  • Miejscowość leży nad jeziorem Urowiec (niem. Urowiecz-See, zmienione w czasach hitlerowskich na Schwalger-See). Należy bezwzględnie tępić wtórną, niepoprawną nazwę "Jezioro Siemiańskie".
Szymbark Iława 1 Schönberg niemieckie -- Dawniej też: Szenburk.
Tchórzanka Iława 1 Languth niemieckie -- Nazwa polska stara, istniała obocznie do niemieckiej. Być może pierwotna.
Tłokowisko Iława 3 Brunstplatz niemieckie -- Do 2005 (?) roku oficjalnie: Spędziny.
Tynwałd Iława 1 Tillwalde niemieckie --
Urwisko Iława 2 Urwiese niemieckie -- U Leydinga: Urwis. Forma ta, podobnie jak obecna, jest adideacją n. niem.
Wiewiórka Iława 1 Susannenthal niemieckie -- Nazwa polska jest stara (również nieofic. niem. Wiewiorken), być może pierwotna.
Wikielec Iława 1 Winkelsdorf niemieckie --
Wilczany Iława 1~4 Wolfsdorf niemieckie (Wilczan) W opracowaniach przedwojennych raczej Wilczan (w liczbie poj.). Pluralizacja powojenna, ale być może ludowa.
Windyki Iława 1 Windeck niemieckie? --
Wola Kamieńska Iława 5 Stein-Kaspendorf niemieckie Wodonity
  • Niem. też Kaspendorf (bez członu relacyjnego).
  • Pierwotnie: Woyatenig (ok. 1400 roku). Oprócz tego, w XVI w. pojawia się zapis Wodoniten, welches itzund Caspendorff heisst. Obie nazwy są bez wątpienia pruskiego pochodzenia. KUNM najwyraźniej przeoczyła te fakty, nadając wsi nową nazwę Wola Kamieńska, która zachowuje relacyjny przedwojennej nazwy niemieckiej, jednak sama w sobie jest ahistoryczna. Wobec istnienia dwóch historycznych nazw pruskich dla tej wsi, należało jedną z nich spolszczyć. Jako podstawę nowej nazwy polskiej wybieram, całkowicie arbitralnie, nazwę zanotowaną później, ze względu na bardziej przejrzystą budowę i większą łatwość spolszczenia.
Ząbrowo Iława 1 Sommerau niemieckie? --
Zazdrość Iława 1 Zazdrosz polskie -- Nazwa w latach 1865-1945: Bonin. Dość ciekawa zmiana nazwy.
Biskupiczki Kisielice 1 Bischdorf niemieckie --
Butowo Kisielice 1 Bauthen pruskie -- 1285 Buthowe, 1326 Buthow.
Nowy Folwark Kisielice 1 Neu Vorwerk niemieckie --
Stary Folwark Kisielice 1 Alt Vorwerk niemieckie --
Galinowo Kisielice 1 Gallnau pruskie -- Pierwotnie: Czemayn (1302). Również nazwa pruska.
Goryń Kisielice 1 Guhringen pruskie -- 1293 Goryn, 1314 Gorin.
Jędrychowo Kisielice 1 Heinrichau niemieckie -- Dawniej też: Henrykowo.
Kantowo Kisielice 2?? Kantershof (?) niemieckie (?) -- Na niemieckich przedwojennych mapach miejscowość jest bezimienna (najprawdopodobniej kolonia Gorynia). Nazwa Kantershof pochodzi ze źródeł internetowych, a więc jest niepewna.
Klimy Kisielice 6 Harnau niemieckie Harnowo
  • Pierwotnie niem. Hermenau.
  • Pol. przedwojenne: Harnowo, Hermanowo. Nazwa powojenna Klimy bez uzasadnienia.
Limża Kisielice 1 Limbsee pruskie -- 1326, 1329 Lynsen.
Łęgowo Kisielice 1 Langenau niemieckie -- Dawniej też: Łęgnowo, Lęgowo.
Łodygowo Kisielice 1 Ludwigsdorf niemieckie --
  • Dawniej dwie miejscowości: Łodygowo Małe i Wielkie (Klein, Gross Ludwigsdorf)
  • Pierwotnie: Scharnot (1285), Scharnothen (1293). Jest to nazwa staropruska (rekonst. *Skarn-ōt-), na jej podstawie Leyding postuluje pol. Szaroty, ale to sztuczność. Wieś jest jedną z najstarszych w okolicy.
Ogrodzieniec Kisielice 6 Neudeck niemieckie Nejdak Przedwojenną nazwę wsi utrwala leśniczówka o nazwie Nojdek (chociaż lepszą nazwą byłoby Łęgowo-Leśnictwo - przed wojną była to część Łęgowa). Przedwojenne spolszczenie brzmiało Nejdak, co KUNM zastąpiła sztucznym chrztem "Ogrodzieniec".
Pławty Małe Kisielice 1 Klein Plauth pruskie --
Pławty Wielkie Kisielice 1 Groß Plauth pruskie --
Sobiewola Kisielice 1 Sobiewolla polskie -- Nazwa w latach 1913-45: Eigenwill.
Trupel Kisielice 1 Traupel pruskie -- 1280 Tropil, 1371 Trupil.
Wałdowo Kisielice 1 Waldau niemieckie --
Wola Kisielice 1 Wolla polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Willenfeld.
Adamowo Susz 3 Adolfshof niemieckie --
Babięty Małe Susz 1 Klein Babenz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Babieniec Mały.
Babięty Wielkie Susz 1 Groß Babenz pruskie lub słowiańskie --
  • Dawniej też: Babieniec Wielki.
  • 1367 Bobenicz, 1373 Bobencz.
Bałoszyce Susz 1 Groß Bellschwitz prawdop. słowiańskie --
  • 1316 Belzicz, 1484 Belczytz. Postać Bałoszyce jest z pewnością wtórna, postać pierwotna jest jednak trudna do odtworzenia ze względu na zgermanizowane zapisy.
  • U Leydinga: Białoszyce, Bielszowice - są to chyba sztuczne próby odtworzenia postaci najstarszej.
  • Ceynowa z kolei podaje postać Belszwice, utworzoną na podstawie formy niemieckiej.
Bałoszyce Małe Susz 1* Klein Bellschwitz prawdop. słowiańskie (Bałoszyczki)
  • Więcej informacji: patrz wyżej.
  • W źródłach przedwojnnych raczej Bałoszyczki. Taka postać zdaje się być sensowniejsza, ze względu na to, że nazwę sąsiedniej wsi ustalono jako Bałoszyce, a nie Bałoszyce Wielkie.
Boleszów Susz 5 Wilhelmswalde niemieckie Wilamówka U Leydinga Wilamówka, co jest nawiązaniem do n. niemieckiej. Taka nazwa zdaje się lepsza od obowiązującego pseudoimiennego chrztu.
Bornice Susz 1 Bornitz pruskie lub słowiańskie -- Dawniej też: Borznice.
Bronowo Susz 1 Groß Brunau polskie? -- Dawniej też: Brunowo.
Brusiny Susz 2* Groß Brausen niemieckie? (Brusiny Wielkie) 1321 Brusen, 1338 Brusin. Przyjęta po wojnie polska nazwa zdaje się nawiązywać do zapisu z 1338, ale może jednak poprawniejszą etymologicznie formą byłyby Brusy? Tradycyjnej formy brak, chociaż niewykluczone, że używana przez Leydinga forma Brudzewo (i odpowiednio Brudzewko dla Brusin Małych) jest ludowa i przedwojenna (to dlatego, że materiał nazewniczy z tego obszaru Leyding zebrał już na początku lat 30. XX w., poza tym wspomina o nazwie "Brudzewo" jeszcze w drugim tomie swojego słownika [wydanym już długo po ustaleniach KUNM - nazwy różne od urzędowych trafiają się tam już tylko sporadycznie, podane w nawiasach i głównie tam gdzie faktycznie istnieje przedwojenna polska tradycja]).
Brusiny Małe Susz 2 Klein Brausen niemieckie? -- Zob. wyżej Brusiny.
Chełmżyca Susz 5 Kölmsee hybryda (prus. + niem.) Kołmin
  • 1336 Colmin, 1401 Colmen, Kaelmen.
  • Przyjęta po wojnie forma Chełmżyca, to potworek językowy, niesłusznie nawiązujący do n. Chełmża (niem. Kulmsee). W rzeczywistości mamy tu do czynienia z nazwą staropruską, ponowioną z nazwy pobliskiego jeziora (zwanego Kołm lub Kolmowo). Nazwę wsi należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora, opierając się na formie pruskiej.
Czerwona Woda Susz 1 Rothwasser niemieckie --
Dąbrówka Susz 3 Muttersegen niemieckie --
Dolina Susz 6? Vogtenthal niemieckie Wójtowizna U Leydinga: Wójtowizna. Nazwa ta pojawia się nie tylko w pierwszym tomie jego słownika, ale jest również wspominana w drugim - "łąki (...) na półn-zach. od osady leśn. Doliny (Wójtowizny)". Jedynie nazwy ludowe, o przedwojennej tradycji są w taki sposób przez niego zaznaczane.
Emilianowo Susz 2 Emilienhof niemieckie --
Fabianki Susz 2 Fabianshof niemieckie --
Falknowo Susz 1 Groß Falkenau niemieckie -- 1448 Wyelhnyow - odczytywane Wielniów. Zapewne wcześniejsza adaptacja n. niemieckiej.
Falknowo Małe Susz 1* Klein Falkenau niemieckie (Falknówko) Przed wojną raczej Falknówko. Taka forma miałaby więcej sensu, ze względu na brak dookreślenia Wielkie w nazwie Falknowa.
Grabowiec Susz 4? Buchfelde niemieckie Grabowo
  • Chojnacki podaje nazwę polską: Grabowo. Jako, że nazwa ta nie pojawia się w żadnym wcześniejszym źródle, być może jest to sztuczność. Niemniej jednak, postać przyjęta przez KUNM jest bez wątpienia modyfikacją przekazu Chojnackiego, więc może warto przywrócić postać wcześniejszą, przedwojenną?
  • Oprócz tego, warto nadmienić, że Leyding notuje bardziej dosłowne tłumaczenie n. niem.: Bukowiec.
Huta Susz 1 Hütte niemieckie --
Jakubowo Kisielickie Susz 1* Jakobau polskie (Jakubowo)
Janowo Susz 6 Baadeln niemieckie? Watlewo Nazwa Baadeln tajemnicza - przez Czopek-Kopciuch i autorów NMP uważana za niemiecką (i zestawiana z niem. nazwami os. Badel, Battel), chociaż nie wykluczałbym też pochodzenia pruskiego, od zaświadczonej prus. n. os. Beydil (por. zapis 1400 Beydelsche See - jezioro k. Watlewa/Janowa, obecnie bagno). Ludność polska spolonizowała tę nazwę jako Watlewo (Kętrzyński podaje też wariant niem. Wadlau, ale nie znajduję go nigdzie indziej), mimo to po wojnie ustalono ahistoryczną nazwę "Janowo". Należy to zmienić, zwłaszcza że nazwa Watlewo funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze długo po wojnie.
Januszewo Susz 1 Januschau polskie -- Pierwotnie: *Jeniszowo (1312 Jenischau). Forma ta wykazuje cechy gwarowe.
Jawty Małe Susz 1 Klein Jauth pruskie --
Jawty Wielkie Susz 1 Groß Jauth pruskie -- 1287 Jautin.
Kamieniec Susz 1 Finckenstein niemieckie --
  • Pierwotnie: Halbendorf alias Media Villa (1321). Być może pol. *Półwieś.
  • Polska forma Kamieniec spotykana od XIX w., zapewne połowiczne tłumaczenie n. niem.
Karolewo Susz 2 Karlswalde niemieckie --
Krzywiec Susz 3 Freiwalde niemieckie --
Lisiec Susz 2 Fuchsmühle niemieckie --
Lubnowy Małe Susz 1 Klein Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) -- Dawniej też: Lignowy, Lignowo Małe.
Lubnowy Wielkie Susz 1 Groß Liebenau niemieckie (hydronimiczne?) --
  • Dawniej też: Lignowy, Lignowo Wielkie.
  • Nie wykluczałbym hydronimicznego pochodzenia nazwy, od n. rz. Liwy (niem. Liebe). Wsie nie znajdują się bezpośrednio nad rzeką, ale w pobliżu.
Michałowo Susz 1 Michelau polskie --
Nipkowie Susz 1 Groß Nipkau słowiańskie -- 1361 Nypekaw. NMP wywodzi od słow. n. os. Nipek, Nipko.
Olbrachtowo Susz 1 Groß Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtowo, Albrechtowo.
Olbrachtówko Susz 1 Klein Albrechtau niemieckie -- Dawniej też: Albrachtówko, Albrechtówko.
Piaski Susz 2 Sandberg niemieckie --
Piotrkowo Susz 1 Peterkau polskie --
Redaki Susz 6 Charlottenwerder niemieckie Szarłatowo U Ceynowy pojawia się forma Szarłatowo. Jest to jedyny przykład przedwojennej polskiej (czy dokładniej kaszubskiej) tradycji dla tej wsi. Przyjęta po wojnie nazwa Redaki, choć brzmi dość intrygująco i nietypowo (jak na chrzest KUNM), nie wydaje się mieć uzasadnienia.
Róża Susz 2 Rosenhain niemieckie -- U Leydinga Różajny, co jest dokładniejszym przejęciem fonetycznym n. niem.
Różanki Susz 3 (2?) Rasenfeld niemieckie -- Powojenna n. polska wynika zapewne z błędnego odczytania nazwy Rasenfeld jako Rosenfeld (aczkolwiek może taka interpretacja ma jakieś uzasadnienie? Nie dysponuję dokumentacją).
Różnowo Susz 1 Rosenau niemieckie -- Osada Rumunki wydzielona z Różnowa lub powstała po wojnie. Brak jej na przedwojennych mapach.
Rudniki Susz 5 Liebenbruch niemieckie (hydronimiczne) Liwskie Bagno Wieś leży nad rzeką Liwą (Liebe), której nazwa ma starożytne, pruskie pochodzenie. Wypadałoby ten źródłosłów zachować.
Stawiec Susz 5 Merinoß niemieckie (internacjonalizm) Merynos
  • Osada (dawny folwark) znajduje się nad jeziorem Merynos (niem. Merinoß-See), którego nazwa pochodzi od nazwy rasy hodowanych tam niegdyś owiec. Nazwę miejscowości należało ustalić konsekwentnie do nazwy jeziora.
  • Jezioro Merynos nosiło również nazwę Olszan lub Olszewo (niem. Olszan See, 1386 Olschau), polskiego pochodzenia. Nie ma jednak takiej tradycji dla n. osady.
Ulnowo Susz 1 Faulen niemieckie --
  • Dawniej też: Falewo.
  • 1321 Wulowe - nazwa uważana w literaturze za niemiecką. Spolonizowana jako Ulnowo lub Falewo.
Wądoły Susz 3 Friedrichsburg niemieckie --
Wiśniówek Susz 3 Weizenfelde niemieckie --
Zieleń Susz 4 Grünhof niemieckie Zielony Dwór U Ceynowy: Zielony Dwór.
Zofiówka Susz 2 Sophienwalde niemieckie --
Żakowice Susz 2 Schakenbruch niemieckie -- Potrzebna informacja, co do genezy członu Schaken- (może być pruski, aczkolwiek prawdopodobnie to nazwisko). Powojenna nazwa polska naśladuje pierwszy człon n. niem. fonetycznie. Dodatkowo, u Leydinga pojawia się wariant Szakowice.
Bajdy Zalewo 2 Boyden pruskie --
Barty Zalewo 1 Barten pruskie --
Bądki Zalewo 2 Bündtken pruskie -- 1543 Bundicken.
Bednarzówka Zalewo 2 Böttchershof niemieckie --
Boreczno Zalewo 6 Schnellwalde niemieckie Szniewałd Przed wojną: Szniewałd. Leyding notuje co prawda Śniegwałd, ale wolę trzymać się formy o przedwojennej tradycji.
Brzeziniak Zalewo 2 Birkenthal niemieckie --
Bukowiec Zalewo 1 Bukowitz polskie -- Oboczna n. niem. Mottitscher Winkel (od miejs. Matyty - p.).
Dajny Zalewo 2 Deunen pruskie --
Dobrzyki Zalewo 3 Weinsdorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Wigandesdorf (zlatynizowane Wygando villa [1304]).
Duba Zalewo 3 Leißnersberg niemieckie --
  • Miejscowość leży nad jeziorem Dauby (niem. Duben-See), którego nazwa ma staropruskie pochodzenie. Nadana po wojnie nazwa Duba nawiązuje do tego faktu, nie jest to jednak historyczna nazwa tej wsi (ta od początku nazywała się Leißnersberg). Nazwę można było ustalić konsekwentnie z nazwą jeziora.
  • Z drugiej strony, można mieć zastrzeżenia, co do polskiej formy nazwy jeziora - ustalono ją jako Dauby, co razi od razu nietypowym dla języka polskiego dyftongiem -au- (ten w przyswojeniach pruskich nazw był często zastępowany przez -u-). Co prawda, nazwa w takiej formie nie jest niemożliwa, ale fakt, że w języku niemieckim nazwa Dauben-See wyewoluowała do Duben-See może sugerować wpływ języka polskiego (Niemcy zwykle zachowują dyftong -au). Oznaczałoby to, że okoliczna ludność nazywała to jezioro Duby (lub podobnie), co nie zostało jednak utrwalone w dokumentach. Wówczas nazwa wsi mogłaby zostać bez zmiany.
Gajdy Zalewo 2 Goyden pruskie --
Girgajny Zalewo 2 Gergehnen pruskie -- 1315 Girgeine.
Gubławki Zalewo 1~2 Gablauken pruskie --
  • ok. 1400 Gubelawken.
  • Chojnacki co prawda podaje Gabławki (opierając się na formie niemieckiej), jednak nie jest to chyba forma oparta na ludowym użyciu. Ostateczna forma Gubławki, nadana przez KUNM, nawiązuje do pierwotnej, pruskiej postaci nazwy (rekonst. *Gubelauks), a więc nie można jej uznać za złą.
Huta Wielka Zalewo 2? Albrechtswalde niemieckie -- Leyding notuje oboczną n. niem. Groß Hütte. To uzasadniałoby nazwę obecną.
Janiki Małe Zalewo 2 Klein Hanswalde niemieckie -- Patrz niżej.
Janiki Wielkie Zalewo 2 Groß Hanswalde niemieckie -- W XIV w. odnotowana forma Joniken (1375), którą należy uznać za pruską. Stąd powojenna n. polska.
Jaśkowo Zalewo 1 Jäskendorf hybryda (pol. + niem.) --
Jerzwałd Zalewo 1 Gerswalde niemieckie -- Z okolicami Jerzwałdu utożsamia się staropruską nazwę Keysen (1272).
Jezierce Zalewo 5 Haack niemieckie Hak U Leydinga i w potocznym (obocznym) użyciu: Hak. Jako, że forma ta jest bezpośrednim i dość naturalnym przejęciem n. niem., warto ją wprowadzić w miejsce KUNMowskiego nowotworka.
Karpowo Zalewo 2 Kerpen pruskie -- 1286 Kerpow.
Kiemiany Zalewo 4 Kämmen pruskie Kamy
  • 1333 Kemen, obocznie Reynconis (1343). Obie nazwy pruskie.
  • Historyczne, przedwojenne spolszczenie to Kamy, co znajduje potwierdzenie w dokumencie z 1820 i u Leydinga. Po wojnie najwyraźniej przeoczono ten fakt, ustalając nowe spolszczenie Kiemiany.
  • Główna część dawnej wsi dziś nie istnieje. Pozostały jedynie zabudowania kolonii, dziś chyba należące do Dobrzyk.
Koziny Zalewo 5 Köszen pruskie Kiesy
  • 1437 Kesen.
  • Nadana przez KUNM nazwa Koziny raczej nie oddaje w poprawny sposób brzmienia pruskiego oryginału, jest to co najwyżej luźne nawiązanie. Uważam, że trzeba tę nazwę naprostować.
Kupin Zalewo 2 Kuppen pruskie --
Likszany Zalewo 1 Lixainen pruskie --
  • Pierwotnie: 1343 Juxeyne. Obie nazwy (pierwotna i współczesna) oczywiście o pruskim pochodzeniu.
  • U Leydinga: Liksajny (co bliższe pruskiemu oryginałowi, ale niekoniecznie zgodne z przedwojenną tradycją) - zob. też wieś Liksajny w gm. Miłomłyn (pow. ostródzki).
Matyty Zalewo 2 Motitten pruskie -- 1343 Matiten, Mathitin.
Mazanki Zalewo 5 Mosenz pruskie Mazańce
  • 1326 Mosancz, 1326 Masanz, ok. 1400 Mosencze.
  • Nie można uznać formy Mazanki za poprawne spolszczenie tej pruskiej nazwy, ze względu na nieetymologiczny sufiks -ki (w dokumentach konsekwentnie -nz, -ncze itp., nigdy nie było w tej nazwie -k-), stąd moja propozycja, by "naprostować" tę nazwę do postaci Mazańce (por. zwłaszcza do zapisu z 1400). Leydingowa propozycja Mosiądz wydaje mi się zbyt daleko adideowana.
Międzychód Zalewo 5 Mitteldorf niemieckie Luswity Za pierwotną nazwę tej wsi (a dokładniej terenu, na którym powstała) uważa się pruską nazwę Lusewithe (1358), 1419 Loysewiten. Ustalając powojenną nazwę przeoczono ten fakt albo nie skojarzono tej nazwy z tą konkretną wsią.
Mozgowo Zalewo 4 Nosewitz słowiańskie Nozgowice
  • Pierwotne zapisy: 1346 Nosgowicz, 1349 Nosgewicz. Nazwa słowiańska. Warta odnotowana jest też zapisana w 1437 forma Nosgowithen, z pewnością spruszczona.
  • Pierwotną słowiańską nazwę rekonstruuje się jako Nozgowice lub Noskowice (pierwsza forma bardziej wynika z zapisków [ale jest trudniejsza do objaśnienia], druga to tradycyjna rekonstrukcja Kętrzyńskiego [która jednak nastręcza problemów fonetycznych]). Z kolei nazwa Mozgowo, utrwalona po wojnie przez KUNM, ale przebąkująca w niektórych przedwojennych opracowaniach wydaje się być wynikiem pomyłki ze wsią Mózgowo w gminie Iława (p. wyżej). Nie jest to więc historyczna nazwa wsi, a utrwalony stary błąd (lub wtórne, sztucznawe spolszczenie n. niem.). Wydaje mi się więc, że warto by powrócić do rekonstrukcji nazwy pierwotnej.
Murawki Zalewo 3 Wilhelmswalde niemieckie --
Nowe Chmielówko Zalewo 1*~4 Chmelowken polskie Chmielówko
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Auer.
  • Nie widzę uzasadnienia dla członu Nowe w obecnej nazwie. Nie wynika on z historii, brak go w niemieckiej postaci nazwy. Nie widzę też innej miejscowości, od której mógłby rozróżniać tę osadę. Zdaje się być całkowicie zbyteczny.
Piekło Zalewo 1 Pieklo polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinschnellwalde.
  • Wieś leży nad jeziorem Wajgart (niem. Frauen-See - pierwotnie Waygarth [1470], nazwa pruska). Należy tępić ahistoryczną nazwę "jezioro Piekło".
Polajny Zalewo 1 Paulehnen pruskie -- Pierwotna nazwa pruska: Utrainen, Utreyn (1264-69), Vutraynen (ok. 1270). Dopiero później: Paulin (ok. 1400), Paulein (1543, 79). Nazwa późniejsza prawdopodobnie pochodzi od imienia Paweł, ale jest tworem pruskim (co pokazuje sufiks). Spolszczoną formę Polajny potwierdza spis z 1820 roku.
Pomielin Zalewo 2 Pomehlen pruskie -- Pierwotnie: 1396 Pomenelauken, 1437 Pomelauken. Człon -lauks z czasem wypadł.
Pozorty Zalewo 1 Posorten pruskie --
Półwieś Zalewo 2 Halbendorf niemieckie -- Nazwa w latach 1850-1945: Ebenau. Powód zmiany niejasny.
Rąbity Zalewo 2 Rombitten pruskie -- 1499 Rumbithen, Rompyten, Rombiten.
Rucewo Zalewo 2 Rotzung pruskie -- Nazwa ponowiona od n. jeziora (Rucewo Duże i Małe, niem. Groß Rotzung-See i Klein Rotzung-See): 1343 Rutczow, 1375 Ruczowe, Rotczing. Powojenne spolszczenie opiera się na najstarszej pruskiej postaci nazwy, chociaż po wojnie nazwę jeziora notowano też jako Rocąg.
Rudnia Zalewo 5 Rohden pruskie Rodowo 1388 Rudow, 1437 Rodow. Nazwa pruska (por. inne miejscowości o nazwie Rodowo), należało ją oddać wierniej. Przychylam się do w pełni regularnego spolszczenia Rodowo, używanego przez Leydinga.
Sadławki Zalewo 2 Sadlauken pruskie -- 1383 Seyduken, 1437 Seduken. Forma z suf. -lauken, -lucken (wskazującym na prus. *lauks) pojawia się w dokumentach od XVIII w., ale musiała istnieć wcześniej.s
Skitławki Zalewo 2 Skittlauken pruskie -- 1379 Sketelauken, 1419 Schetchelaucken.
Surbajny Zalewo 2 Sorbehnen pruskie -- ok. 1400 Surbayn.
Śliwa Zalewo 1 Schliewe pruskie (spolonizowane) -- 1338 Slewen, Slebo.
Tarpno Zalewo 2 Terpen pruskie? -- Potrzebne informacje etymologiczne i zapisy źródłowe. Może nazwa ma coś wspólnego z obecną dzielnicą Grudziądza o tej samej nazwie?
Urowo Zalewo 2 Auer pruskie (zniemczone) -- 1346 Uraw.
Wielowieś Zalewo 3 Dittersdorf niemieckie -- U Leydinga Dylewo - czy ma to jakieś uzasadnienie?
Wieprz Zalewo 1 Weepers pruskie --
Witoszewo Zalewo 6 Kunzendorf niemieckie Kończewo
  • Przed wojną spolszczano nazwę wsi jako Kończewo. Obecna nazwa Witoszewo nie ma uzasadnienia, jest chrztem KUNM.
  • Oprócz nazwy wsi, należy też naprawić nazwę pobliskiego jeziora, które przed wojną nosiło pruską nazwę Klostock-See (hist. Klockstock, co ma związek z prus. klākis - niedźwiedź). Dzisiaj jezioro to nazywa się ahistorycznie "Jeziorem Witoszewskim". Należy koniecznie przywrócić jego prawowitą nazwę w spolszczonej postaci Kłosztok.
Woryty Zalewskie Zalewo 2* Woritten pruskie (Woryty) Człon Zalewskie odróżniający w stosunku do wsi Woryty Morąskie (w gm. Morąg, p. tam).
Zatyki Zalewo 2 Kattern pruskie lub niemieckie --
  • Pierwotnie: Satheken (ok. 1400). Późniejsza nazwa Kattern niejasna - być może pruska, tożsama z nazwą wsi Kojtryny (pow. olsztyński, gm. Biskupiec, p.) lub niemiecka, utworzona od imienia Katarzyna.
  • Przyjęta po wojnie nazwa Zatyki nawiązuje do starszej n. pruskiej, z nieetymologicznym Z- (poprawniej byłoby Satyki, ale niech już zostanie).
Biskupiec Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Bischofswerder niemieckie --
  • Od 1331 do 1946 miasto. Po II Wojnie Światowej miejscowość straciła prawa miejskie i jak dotąd ich nie odzyskała.
  • Dawniej też: Biskupice.
  • Nieoficjalnie funkcjonuje też nazwa z dookreśleniem: Biskupiec Pomorski (dla odróżnienia od Biskupca w pow. olsztyńskim), taką nazwę nosi też stacja kolejowa.
Piotrowice Biskupiec (pow. nowomiejski) 1* Groß Peterwitz polskie (Piotrowice Wielkie)
  • Dawniej też: Piotrowiec Wielki.
  • W użyciu też forma: Piotrowice Duże, w przedwojennej tradycji raczej "Wielkie". Brak dookreślenia jest niekonsekwentny z nazwą wsi Piotrowice Małe (a nie *Piotrowiczki).
Piotrowice Małe Biskupiec (pow. nowomiejski) 1 Klein Peterwitz polskie -- Dawniej też: Piotrowiec Mały.
Podlasek Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Konradswalde niemieckie Konradzwałd W użyciu także: Podlasek Duży. Nazwa jest chrztem KUNM, oryginalne spolszczenie to Konradzwałd.
Podlasek Mały Biskupiec (pow. nowomiejski) 5 Louisenthal niemieckie Dłużki Relacyjna nazwa Podlasek Mały jest chrztem KUNM (podobnie jak sama nazwa "Podlasek", do której się odwołuje). Mimo braku przedwojennej tradycji dla tej wsi, nazwa "Podlasek Mały" jest niemożliwa do utrzymania z powodu zmiany nazwy Podlasek na Konradzwałd (p. wyżej), a nazwanie tej miejscowości "Mały Konradzwałd" byłoby ahistoryczne. Z tego powodu zasięgam do notowanej przez Leydinga formy Dłużki, która co prawda nie ma przedwojennej tradycji użycia, ale przynajmniej ma pokrycie w terenie - została utworzona od nazwy jeziora Dłużek (niem. Langer-See albo Dluzik-See).
Słupnica Biskupiec (pow. nowomiejski) 6 Stangenwalde niemieckie Stęgwałd Przed wojną: Stęgwałd, Stynwałd. Obecna nazwa jest chrztem KUNM.

Powiat ostródzki

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Ostróda Ostróda (miasto) 1~4 Osterode niemieckie (Ostród)
  • Przed wojną raczej: Ostród (rzad. też Ostródz). Taka forma zdaje się być najpoprawniejsza i zgodna z ludową tradycją. Forma żeńska jest z pewnością wtórna, ale również nie jest obca źródłom przedwojennym, dlatego też jestem sceptyczny, co do zmieniania tej nazwy. Może nie warto kopii kruszyć o jedną literkę (która i tak zdaje się bardzo arbitralna), aczkolwiek forma męska wydaje się zwyczajnie poprawniejsza.
  • Formy Ostrów, Ostrowo, spotykane nierzadko w starej literaturze są raczej życzeniowymi próbami objaśnienia nazwy jako słowiańskiej. Nazwa jest w rzeczywistości niemiecka, prawdopodobnie przeniesiona.
Cierzpięty Ostróda (miasto) 1 Czerpienten polskie --
  • Nazwa w latach 1902-45: Treuwalde.
  • Dawniej też: Cierpięty.
  • Wymowa gwarowa: Ćyř̥pi̯entï, do Ćyř̥pi̯ent.
  • Dzielnica położona nad jeziorem Smordy (niem. Schmording See), unikać wtórnej nazwy "Jezioro Jakuba"!
  • Znajdująca się w tej okolicy leśniczówka Przylądek jest prawdopodobnie obiektem nowym, brak takiego miejsca na przedwojennych mapach. Nie odpowiada ona położeniem przedwojennej leśniczówce Schießwald.
Zajezierze Ostróda (miasto) 5 Collishof niemieckie Kolisowizna
  • U Leydinga nazwa Kolisowizna, oddająca źródłosłów oryginału (od nazwiska Collis). Nazwa współczesna jest tworem KUNM.
  • Nie wiem, na ile nazwa tej dzielnicy funkcjonuje w powszechnym użyciu, ale chyba warto ją przypomnieć.
Miłakowo Miłakowo 4~6 Liebstadt niemieckie Libsztat
  • Przed wojną spolszczenie Libsztat. Nazwę tę można interpretować dwojako - jako pochodzącą od hydronimu Liebe (obecnie pol. Miłakówka), przepływającej przez miasteczko rzeki, której nazwa miałaby się wywodzić z pruskiej bazy hydronimicznej liw- (por. n. miasta Miłomłyn) i brzmieć "Liwa" lub "Liwna". Ta interpretacja nastręcza jednak pewnych problemów - pierwotne zapisy dla tej rzeki to Mildie (1296), Mildio, Mildyge (1314), Milde (1398) (może więc lepszą nazwą spolszczoną byłaby Milda?), a nazwę Liebe spotykamy (w znanych mi zapisach) dopiero w XX w. Całkiem możliwe więc, że to właśnie wtórna n. rzeki wywodzi się od miasta. Zamek i podgrodzie założył tu Konrad von Liebenzell - i to z jego nazwiskiem próbują związać nazwę miasta autorzy NMP. Po wojnie przyjęto sztuczną nazwę Miłakowo (nawiązującą do znaczenia niem. Liebe), krótko po wojnie rozważano też Lubieniewo lub Lubomino (od "lubić, luby").
  • Oprócz tego, Kohutek (prawdopodobnie z niezadowolenia z naznaczonej niemieckością formy "Libsztat"), uklecił dla miasteczka polską formę Miłomieść (zapewne per analogiam do Miłomłyna), będącą kalką znaczeniową n. niemieckiej. Wspominam jako ciekawostkę, chociaż niewykluczone, że forma ta stała się podstawą dla nazwy obecnej, stworzonej przez KUNM.
Miłomłyn Miłomłyn 1 Liebemühl niemieckie (hydronimiczne) --
  • Dawniej też: Miłomłynek, Liwski Młyn, Liwno, Jominek.
  • Nazwa niemiecka pochodzi od rzeki Liwy (niem. Liebe), nad którą leży miasteczko. Nazwa rzeki jest pruskiego pochodzenia. Ludność mazurska, z powodu adideacji nazwy do niem. Liebe ("miłość"), spolszczyli ją już w XV w. jako Miłomłyn (1462 Milimlin). W gwarze funkcjonuje również zdrobniała forma Miłomłynek (takie zdrobnienia nie są rzadkością - por. Pasym i Pasymek), która dała początek ciekawej, zniekształconej formie Jominek, która obowiązywała krótko po wojnie jako nazwa stacji kolejowej.
  • Z powodu adideacyjnego charakteru ludowego spolszczenia, wielu autorów przed wojną postulowało dla miasta nazwę Liwski Młyn, zachowującą oryginalny, pruski źródłosłów. Jest to jednak sztuczna, "uczoną" poprawka oryginalnego spolszczenia, a nie autentyczna nazwa. Podobnie sztuczna jest forma Liwno, używana w przedwojennych pracach Srokowskiego. Chociaż po wojnie poważnie rozważano wprowadzenie nazwy Liwski Młyn jako oficjalnej, ostatecznie zdecydowano się (moim zdaniem słusznie) na formę oryginalną, ludową.
  • Zapisy gwarowe: Mńiu̯omu̯inek, Mu̯inou̯inek.
Iląg Miłomłyn (cz. miasta) 2 Eylingshöh hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej niem. Eylingswalde (XIV-XVIII w.), Eylingsee (XVIII-XIX w.).
  • Nazwa tej kolonii (dziś stanowiącej część m. Miłomłyna) pochodzi od nazwy jeziora Ilińsk (niem. Eyling-See), o staropruskim pochodzeniu. Rzuca się w oczy pewna niekonsekwencja w oficjalnym nazewnictwie - w nazwie miejscowej n. jez. spolonizowano jako Iląg, a dla jeziora zastosowano nazwę Ilińsk (pot. też Jelonek). W zasadzie, forma Iląg jest poprawniejsza strukturalnie (posiada regularny refleks prus. sufiksu -ings jako -ąg, por. Bartąg, Morąg, Skiertąg itp.), ale postać Ilińsk pojawia się już w opracowaniu Srokowskiego z 1930 roku. Mimo to, forma ta razi sztucznością (może stworzył ją sam Srokowski?) i nie przypomina w żadnym calu poprawnych spolszczeń nazw pruskich (zwłaszcza ten sufiks -sk zdaje się być nie na miejscu). Przychylam się więc do postaci Iląg, którą można by rozszerzyć także na jezioro.
Ludwisin Miłomłyn (cz. miasta) 4 Ludwigsberg niemieckie Ludwichowo Forma Ludwichowo pojawia się w Tece Toruńskiej. Forma obecna jest powojenna - nie wiem, na ile dziś funkcjonuje. Ta część Miłomłyna jest dość wyraźnie odcięta od części miasta.
Przejazd Miłomłyn (cz. miasta) 5 Sonnenhof hybryda (prus. + niem.) Sunie
  • Pierwotnie: Sunne (1335-39, 1314), Sonne (1371, 1437). Nazwa ta uchodzi za pruską (por. też pruską nazwę wodną Sunia), dopiero później została rozszerzona o niem. sufiks -hof i skojarzona z niem. Sonne "słońce". KUNM, ustalając nazwę Przejazd nie wziął tego faktu pod uwagę.
  • Nie wiem, na ile nazwa tej części Miłomłyna (dawniej osobnej wsi) dziś funkcjonuje (czy istnieje potrzeba dzielenia tak niewielkiego miasta?), jednak utrwala ją położona tam ulica Przejazdowa.
Wydmuch Miłomłyn (cz. miasta) 5 Karlshof niemieckie Karolewo U Leydinga Karolowo (co poprawiam na -ewo, co jest bardziej zgodne z lokalną polską toponimią), wydaje się to lepsze od obowiązującego (tylko czy faktycznie używanego?) nowotworka. Ponadto, w powojennym potocznym użyciu zanotowany wariant Karolinek.
Zacisze Miłomłyn (cz. miasta) 6 Liebrode niemieckie Liproda Przed wojną nazwę tej wsi (obecnie części Miłomłyna) spolszczano jako Libroda, Liproda.
Zatoka Miłomłyn (cz. miasta) 3 Emilienthal niemieckie --
Morąg Morąg 1 Mohrungen pruskie --
Bartki Dąbrówno 1 Bardtken polskie -- Pierwotnie: 1365 Weisbuthen, nazwa pruska.
Brzeźno Mazurskie Dąbrówno 1* Bergling pruskie (Brzeźno)
  • Nazwa pochodzi od jeziora Brzeźno (niem. Bergling-See, 1354 Birkeling), którego nazwa jest pochodzenia pruskiego, adideowaną do niem. Birke, co dało początek nazwie polskiej. Formy pol. i niem. współistnieją od bardzo dawna (por. 1397 Brysin, 1419 Brisen).
  • Forma gwarowa: Bžeźno / Bʳˊežno.
Dąbrowa Dąbrówno 1 Dombrowa polskie --
  • Nazwa w latach 1881-1945: Reinshof.
  • Również jako Dąbrowo.
Dąbrówno Dąbrówno 1 Gilgenburg hybryda (prus. + niem.) --
  • Do 1946 miasto, obecnie wieś gminna.
  • Nazwa niem. jest hybrydą, której pierwszy człon pochodzi od prus. ilgs "długi" (1316 Ilieburg, 1325 Ilgenburgk), stąd też nazwa pobliskiego Elgnowa (p. niżej). Niezwiązana nazwa polska, znana już od XIV w. (1343 Dameraw, 1410 Dambrowno), pochodzi od pobliskich jezior Dąbrowa Mała i Wielka.
Elgnowo Dąbrówno 1 Elgenau pruskie (hybryda?) -- Pierwotnie: 1350 Ilgelauken, 1350 Ylgelauken. Z czasem prus. sufiks -lauks został zastąpiony (niemieckim?) -au.
Fiugajki Dąbrówno 1 Fiugaiken pruskie -- Dawniej też: Figajki.
Gardyny Dąbrówno 1 Gardienen pruskie --
  • Również niem. Groß Gardienen. Przysiółek Klein Gardienen (pol. powoj. Gardynki, aczkolwiek nazwa używana ludowo to Niziny) dziś nie istnieje jako samodzielny byt.
  • Forma gwarowa: Gardinï Duž́e.
Jabłonowo Dąbrówno 1 Jablonowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Dreililien.
Jagodziny Dąbrówno 6 Ketzwalde niemieckie (osobowe) Kiecwałd
  • Przed wojną (i w gwarze): Kiecwałd (Kecwałd) lub Klecwałd (od pierwotnej formy niem. Kletzenwalde). Nazwa ta pochodzi od n. os. Klec, słowiańskiego pochodzenia (ale była znana również prusom). Powojenna n. Jagodziny jest sztuczna, nieuzasadniona.
  • Forma gwarowa: Kecfau̯t, -da.
Jakubowo Dąbrówno 1 Jacubowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wellhausen.
Kalbornia Dąbrówno 1~4 Kahlborn niemieckie (Kalborno) Przed wojną: Kalborno, taką formę też przyjęto oficjalnie. Obecna forma Kalbornia jest wynikiem zniekształcenia (zapewne ludowego, naturalnego - w gwarze zaśw. Kalborńa). Można by rozważyć powrót do historycznej formy.
Leszcz Dąbrówno 1 Heeselicht niemieckie --
  • Nazwa wsi (zarówno niem. jak i pol.) przeniesiona od miejscowości Leszcz pod Toruniem.
  • Forma gwarowa: Lėš́č́ / Lïš́č́.
Lewałd Wielki Dąbrówno 1 Groß Lehwalde niemieckie (hybryda?) --
  • 1414 Lebenwald - prawdopodobnie nazwa niemiecka, chociaż Biolik opowiada się za prus. pochodzeniem członu pierwszego.
  • Forma gwarowa: Levau̯t, -da.
  • Zob. też: Okrągłe (dawn. Lewałd Mały).
Łogdowo Dąbrówno 1 Logdau pruskie --
  • Dawniej też: Łobdowo.
  • Pierwotne zapisy: 1407, 1411 Lobdow.
Marwałd Dąbrówno 1 Marwalde niemieckie -- 1407 Marienwald.
Odmy Dąbrówno 1 Odmy polskie --
Okrągłe Dąbrówno 4~6 Klein Lehwalde niemieckie (hybryda?) Lewałd Mały Przed wojną: Lewałd Mały. Formę Okrągłe (pochodzącą od pobliskiego jeziora zwanego Okrąg lub Okrągłe), a także niem. formę Okrongeln podaje co prawda Leyding, ale nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia przedwojennego. Lepiej wrócić do tradycyjnej formy Lewałd Mały, zwłaszcza że istnieje też Lewałd Wielki (p. wyżej).
Osiekowo Dąbrówno 1 Oschekau polskie --
Ostrowite Dąbrówno 1 Ostrowitt polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Osterwitt.
Pląchawy Dąbrówno 1 Plonchau słowiańskie (przeniesione) -- 1368 Plengau, Plenigau. Nazwa uważana za przeniesioną przez osadników z Ziemi Chełmińskiej.
Samin Dąbrówno 1 Seemen pruskie --
  • 1365, 1416 Semen. Nazwa pruska, wg autorów NMP ponowiona od hydronimu (strumyk Saminiec, 1321 Samnicz).
  • Gwarowo: Saḿńin, Sańin.
Saminek Dąbrówno 6 Schönwäldchen niemieckie Szuwałdek
  • Nazwa niemiecka, spolszczona jako Szuwałdek (rzadziej: Szynwałdzik). Nazwa obecna, nawiązująca do sąsiedniej wsi Samin (prus. pochodzenia) jest tworem sztucznym, wprowadzonym przez KUNM.
  • Gwarowo: Šuvau̯dek (do Šuvau̯tka).
Stare Miasto Dąbrówno 1 Altstadt niemieckie --
Tułodziad Dąbrówno 1 Taulensee pruskie --
  • 1328 Tulenseitz, 1399 Tawelsehe. Nazwa pruskiego pochodzenia, polska wersja przejęta bezpośrednio z pruskiego.
  • Gwarowo: Tuu̯oǯ́at (Loc. Tuu̯oǯ́eǯ́e).
Wądzyn Dąbrówno 1 Wansen słowiańskie (przeniesione) -- Nazwa uważana za przeniesioną z Ziemi Brodnickiej (wieś Wądzyn w obecnej gm. Bobrowo).
Wierzbica Dąbrówno 6 Vierzighufen niemieckie Wierzgub Przed wojną: Wierzgub, Wierzkup. Dzisiejsza forma bez uzasadnienia.
Dąbrowo Grunwald 1 Dombrowo polskie --
  • Nazwa w latach 1877-45: Heinrichswalde.
  • Dawniej też: Dąbrowa (r. nijaki wtórny)
Domkowo Grunwald 1 Domkau polskie -- Pierwotnie: Dąbkowo (1335 Dombkau).
Dylewko Grunwald 6 Elisenhof niemieckie Elizowo
  • W Tece Toruńskiej jako Elizowewo (sic), co jest prawdopodobnie błędem lub kontaminacją równoległych form *Elizowo i *Elizewo. Jest to jedyny znany mi przypadek przedwojennej polskiej tradycji dla tej miejscowości. Nazwa Dylewko, nawiązująca do pobliskiego Dylewa (p. niżej) jest tworem KUNM. Nie znajduję też żadnego wcześniejszego potwierdzenia dla Leydingowej formy Dylewski Folwark.
  • Co ciekawe, w Tece Toruńskiej pojawia się również miejscowość o polskiej nazwie Dylewko. Jej niemiecka nazwa to Geiershau. Dziś ta miejscowość nie istnieje, nie udało mi się nawet zlokalizować jej dokładnego położenia (brak na przedwojennych niemieckich mapach). Prawdopodobnie jest to jednak tylko czysty zbieg okoliczności.
Dylewo Grunwald 1 Döhlau niemieckie -- Pierwotnie: 1328 Sickerin, 1334 Sickerinen, 1335 Sickerinenwangen. Jest to nazwa prus. pola osadniczego, na którym powstało Dylewo i sąsiednie Szczepankowo (p. niżej).
Frygnowo Grunwald 1 Frögenau niemieckie -- Pierwotnie: Freudenau (1335).
Gierzwałd Grunwald 1 Geierswalde niemieckie --
  • Siedziba gminy Grunwald (która swoją nazwę zawdzięcza chyba tylko historycznemu znaczeniu Grunwaldu).
  • Forma gwarowa: Geřvau̯t, -du.
Glądy Grunwald 1 Glanden pruskie -- Forma gwarowa: Glondï / Glundï, -duf.
Góry Lubiańskie Grunwald 1* Gurry polskie (Góry) Nazwa w latach 1877-1945: Weißberg.
Grabiczki Grunwald 1 Grabitzken pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Geierseck.
  • Nazwa pochodzi od pobliskiej rzeczki Grabiczka (niem. Grabitscheck, w czasach hitl. Schildecker Bach), której nazwa jest prawdopodobnie spolonizowaną nazwą pruską (1325 Grebiske).
  • Forma gwarowa: Grabïček, -čka.
Grunwald Grunwald 1 Grünfelde niemieckie --
  • Dawniej też: Grunwałd, Grywałd, Zielone Pole.
  • Taką, a nie inną formę tej nazwy zawdzięczamy historykom, którzy używali jej w kontekście Bitwy pod Grunwaldem. Po wojnie KUNM uszanował tę tradycję, uważając nazwę Grunwald (która w każdym innym przypadku byłaby pewnie uznana za nieakceptowalną) za pomnik bitwy. Dlatego też, mimo istnienia bardziej spolszczonych wariantów (Grywałd - nazwa używana gwarowo, Zielone Pole - dosłowne tłumaczenie, używane przez miejscowych Mazurów w XV w., utrwalone w dokumencie z 1410 r.), wybrano właśnie tę formę.
  • W niem. zachodziło wahanie między Grünfelde i Grünwalde, co sprawia że nazwę tę można interpretować dwojako ("Zielone Pole" lub "Zielony Las"). Ostatecznie w jęz. niemieckim ustaliło się to pierwsze znaczenie, ale w polskiej świadomości funkcjonuje raczej to drugie. Na tłumaczeniu "zielony las" opiera się również sztuczna litewska nazwa Žalgiris, stworzona przez litewskich historyków.
  • Forma gwarowa: Grïvau̯t / Grïvou̯t, -da.
Jędrychowo Grunwald 2 Heinrichau niemieckie --
Kalwa Grunwald 1 Kalwa pruskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kleintal.
Kiersztanowo Grunwald 1 Groß Kirsteinsdorf niemieckie --
  • Spolszczenie znane już w XVI w. (1520 Kiersthanow).
  • Forma gwarowa: Kirštanovo / Keṛ̌tånovo.
Kiersztanówko Grunwald 1 Klein Kirsteinsdorf niemieckie -- Patrz wyżej.
Kitnowo Grunwald 1 Kittnau pruskie -- 1335 Kientenaw. Nazwa genetycznie pruska, przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś Kitnowo w gm. Gruta) przez założyciela wsi, Piotra Kitnowskiego (von Kientenau).
Korsztyn Grunwald 1 Korstein niemieckie (tłum z prus.) --
  • Pierwotnie: 1370 Trumbstab (prus. Trumpstabs = "krótki kamień"), nazwa przetłumaczona na niemiecki jako Kurzstein (dolnoniem. Kortstein), ostatecznie Korstein. Forma polska przejęta z niem.
  • Forma gwarowa: Kåřtïn.
Lipowa Góra Grunwald 1 Lindenberg niemieckie --
Lubian Grunwald 1 Groß Lauben pruskie --
  • 1414 Lawban. Nazwa pruska.
  • Forma gwarowa: U̯ubźan / U̯ubi̯an.
Lubianek Grunwald 1 Klein Lauben pruskie -- Patrz wyżej.
Łącko Grunwald 6 Fritzchen niemieckie Frycki U Chojnackiego Frycki, u Leydinga Fryczkowo. Obecna nazwa bez uzasadnienia.
Łodwigowo Grunwald 1 Ludwigsdorf niemieckie -- Forma gwarowa: U̯oʒ́igovo.
Marcinkowo Grunwald 1 Mertensdorf niemieckie --
Mielno Grunwald 1 Mühlen pruskie (zniemczone) --
  • Nazwa ponowiona od nazwy jeziora Mielno (1321 Milen, 1328 Melyn), pruskiego pochodzenia.
  • Forma gwarowa: Ńelno.
Omin Grunwald 4 Ohmen pruskie Uminy
  • Nazwa miejscowa ponowiona z nazwy dwu pobliskich jeziór Omin Wielki i Mały (niem. Groß, Klein Ohmen See), pruskiego pochodzenia.
  • Ustalona przez KUNM forma Omin, chociaż spolszcza nazwę oryginalną, kłóci się z przedwojenną polską tradycją. W Tece Toruńskiej pojawia się forma Uniny (gdzie -ni- to z pewnością gwarowy refleks -mi-), ponadto w SGKP pojawia się forma Omen (w kontekście jeziora).
Pacółtowo Grunwald 1 Groß Pötzdorf niemieckie -- Pierwotnie Petzoldsdorf, stąd spolszczenie (znane już w XVI w.).
Pacółtówko Grunwald 1 Klein Pötzdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Małe Pacółtowo, Krzyżówki.
  • Patrz też wyżej.
Rychnowo Grunwald 1 Reichenau niemieckie -- Gwarowo: Rixnovo.
Rychnowska Wola Grunwald 1 Sophienthal niemieckie --
  • Dawniej też: Zofia.
  • W polskiej tradycji ludowej nazwa relacyjna, niezwiązana z n. niemiecką (obocznie istniała jednak adaptacja n. niem. w postaci Zofia, zarejestrowana w spisie z 1820 r.).
Rzepki Grunwald 1 Rzepken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Geierskreutz.
Stębark Grunwald 1 Tannenberg niemieckie (Stembark)
  • Przed wojną raczej w grafii Stembark (nagłosowe S- jest wynikiem absorpcji przyimka "z"). Istniała też forma Sztymbark (zapewne bliższa wymowie gwarowej). Oprócz tego, Zarański (a za nim Leyding) podaje również formę Ruda, której pochodzenia jednak (ani autentyczności) nie udało mi się ustalić.
  • W niemieckiej oraz zachodnioeuropejskiej historiografii, Bitwa pod Grunwaldem z 1410 r. znana jest jako Bitwa pod Tannenbergiem (Stębarkiem). W rzeczywistości odbyła się ona na polach pomiędzy tymi dwiema miejscowościami. Błędne jest więc stwierdzenie, że Grunwald i Tannenberg to ta sama miejscowość.
Szczepankowo Grunwald 1 Steffenswalde niemieckie -- Wieś powstała na pruskim polu Sickerin (1328), podobnie jak pobliskie Dylewo (p. wyżej).
Tymawa Grunwald 1 Thymau pruskie -- 1360 Thimaw, 1450 Tymaw, 1585 Tieme. Nazwa przeniesiona z okolic Iławy.
Ulnowo Grunwald 1 Faulen niemieckie (przeniesione) --
  • 1328 Vulen, Vaulinbruche (Faulenbruch).
  • Nazwa uważana za przeniesioną z Ulnowa pod Suszem (p. tam).
Wróble Grunwald 1 Wrobbeln polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Geiershof.
Zapieka Grunwald 1 Kaulbruch niemieckie --
  • Dawniej też: Kolbrych, Sapieha (?)
  • Nazwa pol. Zapieka jest nazwą starszą, oryginalną. W spisie z 1820 pojawia się jako Sapieha - może to błąd?
Zybułtowo Grunwald 1 Seewalde niemieckie -- Pierwotnie: Sieboldsdorf (również bez członu -dorf: 1336 Seyboldth, 1414 Zybold), stąd nazwa polska.
Białka Łukta 5 Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) Gil Nazwa pochodzi od pobliskiego jeziora Gil (niem. Gehl See, 1331 Geile). Ustalona po wojnie nazwa Białka, motywowana przez prus. gaīls - "biały" (czy słusznie?), łamie zasadę, że nazw pruskich się nie tłumaczy (chyba, że istnieje taka tradycja), a ponadto jest niekonsekwentna z nazwą jeziora. Motywem ustalenia takiej nazwy mogła być chęć odróżnienia od wsi Gil Wielki i Mały w gm. Miłomłyn (p. niżej). Priorytetem powinno być jednak zachowywanie nazw o pruskim pochodzeniu.
Dąg Łukta 1 Dungen pruskie -- Forma gwarowa: Duŋk, -ga.
Dragolice Łukta 1 Draglitz pruskie --
  • Pierwotnie: Oppyn (1349). Później: Dragildorf (1397), Dragelis (1554).
  • Dawniej też: Dragule.
Florczaki Łukta 5 Eckersdorf niemieckie Ekartowo
  • U Leydinga (w erracie) i w potocznym użyciu krótko po wojnie: Ekartowo. Taka nazwa wydaje się być sensowniejsza, niż obowiązująca forma Florczaki, która jest nieuzasadnionym "potworkiem językowym".
  • W pobliżu wsi znajdowała się pruska osada o nazwie Cockstadt (1448), Kuxethen (1578). Trudno tę nazwę jednak utożsamiać bezpośrednio z tą wsią.
Ględy Łukta 1 Gallinden pruskie --
  • 1345 Galindien.
  • Dawniej też: Galindy. Nazwa nawiązuje do pruskiego plemienia Galindów.
Kojdy Łukta 1 Koiden pruskie -- 1376 Koyde.
Komorowo Łukta 4 Kämmersdorf niemieckie Kamajzy
  • Wieś pierwotnie nosiła kilka nazw: 1354 Kemmen alias Cimmerdorf, 1402-08 Clausennendorf, 1543 Plaudenick, Polbenick, Clausennen. Nazwy Clausennen(dorf) i Plaudenick/Polbenick są pruskiego pochodzenia.
  • Chociaż powojenna nazwa Komorowo oddaje znaczenie n. niem., to Barczewski podaje ludową n. pol. jako Kamajzy i tę przedwojenną tradycję należałoby uszanować.
Kotkowo Łukta 2 Katzendorf niemieckie -- Pierwotnie niem. Hannolsdorf (1402-08).
Kozia Góra Łukta 1 Ziegenberg niemieckie --
  • Nazwa w latach 1926-45: Schönhausen.
  • Potoczny wariant niem. (przed 1926): Koseberg (hybryda pol. + niem.).
Lusajny Łukta 4 Luzeinen pruskie Lucejny
  • Niem. też Groß Luzeinen (dla odróżnienia od Klein Luzeinen - ob. Lusajny Małe w gm. Morąg [p. niżej])
  • 1433 Luzeinen, 1448 Lucyn, 1493 Lucien.
  • Ustalona forma Lusajny jest niezgodna z przedwojenną polską tradycją. Teka Toruńska podaje Lucejny, co jest również częściowo zgodne z przekazem Leydinga (który podaje niekonsekwentnie Locajny, ale Lucejny Małe).
Łukta Łukta 1 Locken pruskie --
  • Pierwotnie: Lucten (1348, 1352, 1384). Ludowa forma spolszczona przejęta bezpośrednio z pruskiego.
  • Gwarowo: U̯ukta, Ukta.
Markuszewo Łukta 1 Markuschöwen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Markushöfen.
  • Dawniej też: Markuszewskie (?)
Maronie Łukta 5 Magergut niemieckie Wojsiny
  • Wieś nosiła w historii wiele nazw: Magergut alias Dietrichswalde (1347), Woysyn (1359), Woyssin (1359), Grasy (1472), Grassie (1448). Cztery ostatnie zapisy (dwie nazwy) są pochodzenia pruskiego.
  • Nadana po wojnie nazwa Maronie (u Leydinga i w potocznym użyciu: Maroń) zdaje się być nawiązaniem do nazwy jeziora Marąg (pruskiego pochodzenia), nad którym leży wieś. Nie jest to jednak nazwa umotywowana historycznie. Należałoby więc nawiązać do jednej z historycznych form pruskich.
  • W powojennym użyciu istniała też forma Chudy Dwór (dosłowne tłumaczenie n. niem., aczkolwiek oparte na adideacji - Mager to w tym wypadku nazwisko). Dzisiaj tym mianem określa się nieoficjalny przysiółek, wydzielony z tej wsi.
Molza Łukta 1 Moldsen pruskie -- 1361 Mulsen, Mulsin. Nazwa pruska, obocznie (w XIV-XV w.) funkcjonowała n. Sandirs (1349), Sandirsdorf (1402/08), pochodząca od pruskiej n. os.
Mostkowo Łukta 1 Brückendorf niemieckie -- Popegeerowska osada Gucin sztucznie wydzielona z Mostkowa.
Niedźwiady Łukta 4 Bärenwinkel niemieckie Barenwynkiel Teka Toruńska notuję formę Barenwynkiel (-kla), którą ze względu na ruchome "e" należy uznać za spolszczoną. Nazwa powojenna, chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest bez tradycji.
Nowaczyzna Łukta 2 Neumannsruh niemieckie --
Orlik Łukta 4 Adlersbude niemieckie Orłowa Buda W Tece Toruńskiej (a także powojennym potocznym użyciu) dosłowne tłumaczenie. Dzisiejsza forma jest tworem KUNM.
Pelnik Łukta 1 Pulfnick pruskie --
  • 1450 Pylwenig, 1577 Belwenick.
  • Dawniej też: Pielownik (nazwa podawana w Tece Toruńskiej jako starsza, ponadto jest bliższa pruskiemu oryginałowi).
Plichta Łukta 1 Plichten polskie (osobowe) --
Pupki Łukta 1 Pupken pruskie -- Co prawda osada oficjalnie nosi nazwę Pupki, jednak leśniczówka (jedyny obiekt osady) funkcjonuje dziś pod całkowicie ahistoryczną nazwą Śmieszny Kąt, czyniąc urzędową (i historyczną) nazwę w zasadzie martwą. Zalecałbym używanie nazwy Leśnictwo Pupki. Nazwy leśniczówek są niemniej wartościowe niż nazwy wsi, zwłaszcza w takim przypadku jak ten, gdzie mamy do czynienia z nazwą staropruskiego pochodzenia (zapewne ponowioną od nazwy terenowej lasu).
Ramoty Łukta 1 Ramten pruskie --
  • 1374 Ramothen.
  • Dawniej też: (Stare) Ramty. Po niem. również jako Alt Ramten.
Nowe Ramoty Łukta 1 Neu Ramten pruskie --
  • Oboczna n. niem. Braxeinswalde. Pierwszym właścicielem wsi był Fabian von Braxein.
  • Dawniej też: Nowe Ramty (p. wyżej ramoty).
Skwary Łukta 6 Klein Eisings pruskie Isąg Mały Oryginalna nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Isąg (pruskiego pochodzenia). Powojenna nazwa "Skwary" jest sztucznym tworem KUNM, nie tylko zacierającym pruskie pochodzenie oryginału, ale także niezgodnym z wcześniejszą polską tradycją (zaświadczoną w Tece Toruńskiej M. Giersza).
Sobno Łukta 4 Sooben pruskie Coby Nazwa ustalona po wojnie oczywiście odzwierciedla pruską n. oryginalną, ale w źródłach przedwojennych (Barczewski, Giersz) pojawia się ludowa forma Coby.
Spórka Łukta 1~4 Sporken pruskie (Spórki) Przed wojną raczej w l. mnogiej: Spórki, Sporki.
Strzałkowo Łukta 6 Hinzbruch niemieckie Hyncbruch Forma spolszczona z Teki Toruńskiej.
Swojki Łukta 2 Schwoiken pruskie? -- Pierwotnie: Sclodien (1422)?
Szeląg Łukta 2 (1?) Eckschilling hybryda (niem. + prus.) -- Nazwa leśniczówki pochodzi od n. jeziora Szeląg (niem. Schilling-See), pruskiego pochodzenia. Pierwotnie była tożsama z nazwą wodną (1700 Schiling), potem pojawił się przedrostek Eck-.
Tabórz Łukta 1 Taberbrück hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Taborek.
  • Nazwa wsi pochodzi od n. jeziora Tabórz (niem. Taber See), pruskiego pochodzenia (1331 Tobar, 1349 Tabar). Nazwa ta powinna być traktowana jako rodzaj żeński, o czym świadczy odmiana Tabórz - Taborzy, używana w Tece Toruńskiej.
Trokajny Łukta 4? Trukeinen pruskie Trukajny (?)
  • 1402-08 Traykoyne.
  • W polskiej tradycji przedwojennej raczej Trukajny. Może warto by to naprostować?
Worliny Łukta 1 Worleinen pruskie -- 1342 Worlyne.
Wynki Łukta 1 Wönicken pruskie --
  • 1540 Wenycken
  • Dawniej też: Winki (tak w Tece Toruńskiej).
Zajączkowo Łukta 4 Falkenstein niemieckie Zajączki Oboczna n. niem. Hasenberg, stąd przedwojenne spolszczenie Zajączki. Po wojnie zmodyfikowano ją do postaci Zajączkowo, zapewne w celu odróżnienia od wsi Zajączki w gm. Ostróda (p. tam). Nie jest to wciąż jednak forma mająca przedwojenne korzenie. Może więc zamiast tego można by wykorzystać dookreślenie? U Leydinga są to Zajączki Łukciańskie.
Bagnity Małdyty 2 Bagnitten pruskie -- 1353 Begonithen
Bartno Małdyty 2 Reichbarten hybryda (niem. + prus.) --
  • 1401 Barthen, 1404 Bartin. Nazwa prawdopodobnie pruska (chociaż nie dysponuję informacjami etym.), od XVI w. rozszerzona o niem. człon Reich-. Obecna nazwa polska spolszcza formę pierwotną (chociaż może wierniejsza zapiskom byłaby forma Barcin).
  • Ponadto, z miejscowością tą utożsamia się obecnie prus. nazwę Surkapurn (1315). Nazwę tę dawniej błędnie odnoszono do wsi Słonecznik w obecnej gm. Morąg (stąd u Leydinga i krótko po wojnie wieś owa nosi nazwę Sorkobór, co jest dość nieudolnym spolszczeniem formy Surkapurn). Prawdopodobnie więc mamy do czynienia ze starą wsią, o dwóch różnych nazwach pruskich.
Budwity Małdyty 2 Bauditten pruskie --
  • 1302-06 Buditien, Budithen. Jeśli 1354 Baudewiten należy tutaj (tak jak podaje Leyding), to uzasadniałoby -w- w powojennym spolszczeniu.
  • Kohutek w swoim słowniku (powstałym podczas wojny) zapisał polską nazwę tej wsi jako Baudzie, ale to raczej sztuczna forma, w dodatku przecząca starym zapiskom.
Budyty Małdyty 2 Boditten pruskie --
Czulpa Małdyty 1? Zölp pruskie -- Leyding przytacza zapis Czulpa jako źródłowy.
Dobrocin Małdyty 3 Groß Bestendorf niemieckie --
Drynki Małdyty 2 Drenken pruskie -- 1304 Drinken.
Dziśnity Małdyty 2 Dosnitten pruskie -- 1367 Desynithen, 1369 Disnyten.
Fiugajki Małdyty 1 Figaiken pruskie --
Gizajny Małdyty 2 Gischainen pruskie -- 1376 Gysyein, Geysyein.
Ględy Małdyty 2~5 Gallinden pruskie Galindy (?) Nazwa pruskiego pochodzenia, nawiązująca do n. plemiennej Galindów. Po wojnie spolszczona jako Ględy, per analogiam do wsi koło Łukty. Jednak, wobec braku jednoznacznej polskiej tradycji, może można było się pokusić o bardziej dokładne spolszczenie, lepiej oddające źródłosłów oryginału (Chojnacki podaje Galindia, ale to raczej sztuczność)?
Gumniska Małe Małdyty 3 Klein Rüppertswalde niemieckie --
Gumniska Wielkie Małdyty 3 Groß Rüppertswalde niemieckie --
Jarnołtowo Małdyty 2 Groß Arnsdorf niemieckie -- Pierwotnie: Arnoldisdorf (ok. 1308).
Jarnołtówko Małdyty 2 Klein Arnsdorf niemieckie -- Patrz wyżej.
Kadzie Małdyty 1 Kadzie polskie -- Nazwa w latach 1868-1945: Eichhorst.
Kanty Małdyty 2 Groß Kanten pruskie -- Do 2010 oficjalnie Kęty.
Karczemka Małdyty 3 Hoffnungsmühle niemieckie --
Kiełkuty Małdyty 5 Kelken pruskie Kiełkuły
  • Dawniej dwie wsi: Stare i Nowe Kiełkuty (niem. Alt, Neu Kelken).
  • 1359 Kellekullen, 1427 Kellekolle
  • Obowiązująca forma Kiełkuty jest wynikiem jakiegoś fatalnego błędu lub przeinaczenia (prawdopodobnie zasugerowano się Kiejkutami pod Szczytnem) - daje ona mylne wrażenie, jakoby nazwa ta należała do nazw bałtyckich z sufiksem -utai (-uty), co w tym wypadku nie jest prawdą. Poprawną etymologicznie formę Kiełkuły notuje Leyding i uważam, że należałoby do niej powrócić. Ponadto, istnieje zapis Kellikuli z 1411-19, jakby ze spolszczoną końcówką. Może więc faktycznie istniała kiedyś spolszczona wersja *Kiełkuły lub *Kielikuły?
Klonowy Dwór Małdyty 3 Höfen niemieckie -- Biorąc pod uwagę n. niem., nie prościej byłoby Dwory (lub Dwórzno)? Po co tak komplikować nazwy?
Koszajny Małdyty 2 Koschainen pruskie --
  • 1271-76 Kusieyns, 1386 Kusieyn. Oboczna n. pruska: Pallawiten (1271-76) - przejęta od pobliskiej osady Połowite.
Kozia Wólka Małdyty 1? Klein Bestendorf niemieckie -- Oboczna nazwa (podawana w spisie z 1820): Kosse Wolle. Z pewnością jest to pol. Kozia Wólka lub Kozia Wola - trudno dziś chyba tego dociec.
Kreki Małdyty 2 Kröken pruskie -- 1315 Crekin, 1321 Kreken.
Leszczynka Mała Małdyty 5 Gut Linkenau pruskie Linkówko
  • Niem. też Klein Linkenau (tak u Leydinga, może to błąd?).
  • Po więcej wyjaśnień patrz niżej: Linki. Mimo zmiany "Leszczynka" na "Linki", nazwa "Leszczynka Mała" pozostała.
Leśnica Małdyty 4 Freiwalde niemieckie Frywałd
Linki Małdyty 5 Linkenau pruskie Linkowo
  • Niem. też Groß Linkenau (tak u Leydinga, może to błąd?).
  • Nazwa niem. Linkenau (1417 Linkenaw, Lynkenaw) uchodzi za staropruską. Po wojnie zastąpiono ją ahistoryczną formą Leszczynka, co następnie (kiedy?) uległo zmianie na Linki (choć można gdzieniegdzie spotkać się z informacją, jakoby Leszczynka i Linki były dwiema różnymi miejscowościami - albo jest to błąd, albo wieś była przez pewien czas podzielona). Forma Linki, chociaż zachowuje rdzeń oryginału, niedokładnie oddaje strukturę nazwy pruskiej. Uważam, że najlepiej byłoby nazwę "Linki" zmienić na Linkowo, a nazwę sąsiedniej wsi "Leszczynka Mała" (która, w przeciwieństwie do większej bliźniaczki, nie zmieniła nazwy) na Linkówko, tworząc przy tym prosty dublet nazewniczy (podobnie jest u Leydinga: Lęgowo i Lęgówko, co jednak wydaje mi się zbytnim spolszczeniem fonetycznym).
Małdyty Małdyty 2 Maldeuthen pruskie -- 1350 Maudithen, 1543 Maldeyten.
Naswity Małdyty 2 Naasewitt pruskie -- Również spotykana forma: Naświty (nieurzędowa, ale zapewne używana w mowie).
Niedźwiada Małdyty 5 Glocken pruskie Kłoki 1334 Cloken. Nazwa pochodzenia staropruskiego, od klākis - "niedźwiedź". Tak więc, nazwa powojenna oddaje znaczenie n. oryginalnej, ale łamie zasadę, aby nazw pruskich nie tłumaczyć. Należało ją spolszczyć fonetycznie.
Pleśno Małdyty 1 Plößen pruskie -- 1374 Plesen; ok. 1400 Pelesen, Pellesin.
Plękity Małdyty 2 Plenkitten pruskie --
Połowite Małdyty 2 Pollwitten pruskie --
  • ok. 1400 Palwyten, Pollewiten, 1419 Polowiten.
  • Systematyczniejsze byłoby spolszczenie Połowity, ale wobec braku tradycji niech już będzie, jak jest.
Rybaki Małdyty 2 Fischerbuden pruskie --
Sambród Małdyty 4 Samrodt pruskie Zamroty
  • 1297 Zambre, 1319 Sambrad, 133 Sambrade.
  • Chociaż powojenna forma Sambród dobrze spolszcza oryginalną pruską nazwę, to jednak autentycznym spolszczeniem, używanym w ludowej twórczości (m.in. u Kolberga) są Zamroty. Zawsze w takich przypadkach trzymam się zasady, że ludowa tradycja powinna być na pierwszym miejscu.
Sambród Mały Małdyty 4 Klein Samrodt pruskie Zamroty Małe Patrz wyżej.
Sarna Małdyty 2 Rehberg niemieckie --
Sasiny Małdyty 2 Sassen pruskie --
  • 1315 Sasne, 1350 Zossin, ok. 1400 Sassenen, Sasnen.
  • W pobliżu wsi znajduje się jezioro zwane Sasiny lub Tolin (niem. Sassener See, 1315 Tolim, 1334 Tullynen). Nazwa Tolin pierwotniejsza i to jej lepiej używać (nazwa Sasiny, chociaż również pruska, jest już wtórnym ponowieniem n. miejscowej).
Smolno Małdyty 5 Schmolehnen pruskie Smolajny ok. 1399 Smaleyn, 1419 Smoleyn. Nazwa pruska, formy obecnej nie można uznać za jej poprawne spolszczenie.
Sople Małdyty 2 Zöpel pruskie -- ok. 1400 Sopelyn, Soplyn; 1419 Sopelen.
Surzyki Małe Małdyty 2 Klein Sauerken pruskie --
Surzyki Wielkie Małdyty 2 Groß Sauerken pruskie -- 1304 Suriken, 1348 Surcken.
Szymonowo Małdyty 2 Groß Simnau pruskie? -- Przydała by się dokumentacja i informacje etymologiczne (Leyding podaje jedynie formę źródłową Symenaw, bez daty [jak ma w zwyczaju]). Może jest to jakaś adideowana nazwa pruska? Niemniej, forma Szymonowo zdaje się być dość naturalnym spolszczeniem formy niemieckiej.
Szymonówko Małdyty 2 Klein Simnau pruskie? -- Patrz wyżej.
Wielki Dwór Małdyty 5 Ankern pruskie Ankry Nazwa pruskiego pochodzenia, zniweczona po wojnie. Leyding podaje spolszczoną formę Ankry, całkowicie intuicyjną.
Wilamowo Małdyty 1 Groß Wilmsdorf niemieckie --
Wilamówko Małdyty 1 Klein Wilmsdorf niemieckie --
Wodziany Małdyty 2 Wodigehnen pruskie -- 1350 Wodieyn.
Zalesie Małdyty 3 Pfalsdorf niemieckie --
Zajezierze Małdyty 3 Seegertswalde niemieckie --
Zduny Małdyty 3 Bürgerhöfen niemieckie -- U Leydinga obocznie jako Miejska Wola - warte wprowadzenia? Dokładniejszym tłumaczeniem byłby "Miejski Dwór".
Bieniasze Miłakowo 5 Banners niemieckie Benery 1346, 1352 Benern. Według Biolik nazwa pruskiego pochodzenia. Można by było więc pokusić się o jej spolszczenie.
Biernatki Miłakowo 1 Bornädtken polskie? --
Boguchwały Miłakowo 5 Reichau niemieckie Rychowo U Leydinga intuicyjne, naturalnie brzmiące spolszczenie Rychowo (może nawet o jakiejś przedwojennej tradycji?). Lepsze to od nieuzasadnionej nazwy "Boguchwały".
Gilginia Miłakowo 5 Gillgehnen pruskie Ilgajny
  • Do 1966 oficjalnie Gilginie.
  • 1236 Ylien, Illigen, 1402-08 Ilgayn, Ilgeyn. Te zapisy pokazują dobitnie, że inicjalne G- jest w tej nazwie wtórne, toteż prononuję bardziej dokładne i systematyczne spolszczenie Ilgajny (Leydingowa forma "Ilin" jest zbyt zdegenerowana fonetycznie). Żeby było ciekawiej, formy Gilginie używa już Kohutek (tylko w odniesieniu do innej wsi - dzisiejszego Markowa w gm. Morąg [p.]), ale raczej nie uważałbym ją za ludową.
Głodówko Miłakowo 5 Karneyen pruskie Karnajny Pierwotnie: 1296 Tuseine, 1336 Thusieyn, 1350 Tussien, Tusieyn (...) ok. 1780 Tusseinen alias Karneyen. Obie nazwy pochodzenia pruskiego, po wojnie zniweczone.
Gudniki Miłakowo 1 Gudnick pruskie --
Henrykowo Miłakowo 2? Heinrichsegen (?) niemieckie --
  • Nazwę niemiecką Heinrichsegen udało mi się ustalić wyłącznie na podstawie nienaukowych źródeł internetowych. Miejscowość nie widnieje na przedwojenych mapach niemieckich. Według (mało naukowych) opisów historycznych, miejscowość powstała w latach 30 XX w. jako osada robotnicza przy nowopowstałej fabryce włókienniczej.
  • Niektóre źródła internetowe podają Henrykowo jako ekwiwalent niem. Gnuschkenhof, co jest błędem. Miejscowość Gnuschkenhof (po wojnie Gnuszyn), dzisiaj jest zatarta w granicach Miłakowa.
Janowo Miłakowo 1 Schillings niemieckie -- Polska nazwa Janowo znana już przed wojną, współistniała z niemiecką (istniał również zniemczony wariant Janowen, wymieniany w spisie z 1820).
Kantalice Miłakowo 1 Blumen niemieckie --
  • Pierwotnie: 1409 Kantels, 1411-19 Cantils. Nazwa pruska, przechowana w mowie ludności mazurskiej w spolszczonej formie Kantalice (1780 Cantelitzen).
  • Dziś wieś ahistorycznie połączona z Pitynami, bez wyodrębnionej nazwy. Chyba przez wzgląd na historię, warto by ponownie wydzielić Kantalice, zwłaszcza że te historyczne miejscowości są wciąż od siebie dość wyraźnie oddzielone.
Klugajny Miłakowo 2 Klogehnen pruskie -- 1411-19 Claugeyn, 1427 Claugene.
Kłodzin Miłakowo 5 Sackstein pruskie Saksztyn 1352 Saxtin, 1448 Sextin. Pruska nazwa, zniweczona po wojnie - należało ją spolszczyć.
Książnik Miłakowo 2 Herzogswalde niemieckie --
Lekławki Miłakowo 5 Schodehnen pruskie Skodajny
  • 1427 Scodeyne, 1448 Schodene.
  • Powojenna nazwa Lekławki wynika z pokutującego w starej literaturze, ale obecnie uważanego za błędne, utożsamienia zapisów Lekelauke, Leklawken (1305) z tą miejscowością. Współcześnie uważa się, że zapisy te odnoszą się do wsi Mikołajki w gm. Młynary. Ponieważ nazwa Schodehnen również ma pruskie pochodzenie, należało ją spolszczyć.
  • Osada włączona do Warkałek, stąd trudno mi stwierdzić, czy jej nazwa wciąż funkcjonuje. Według Wikipedii osada jest opustoszała, jednak na obrazach satelitarnych wciąż widać jej zabudowania.
Miejski Dwór Miłakowo 3 Henriettenhof niemieckie --
Mysłaki Miłakowo 5 Prägsden pruskie Praksy
  • Niem. także Groß Prägsden.
  • Nazwa pierwotna pruska, jednak trudna do zrekonstruowania, ze względu na niejednocznaczne zapisy hist.: 1411-19 Preywasyn, 1427 Prebesyn, 1448 (Gross)prebissen, 1579 (Kleinn) Preussen. Jednak na podstawie używanych w XVIII-XIX w. form Prächsen, Prägsen, można moim zdaniem utworzyć intuicyjne spolszczenie "Praksy" (podobnie u Leydinga - Praksewo, jednak z nieetymologicznym -ewo).
  • Do tej wsi (lub okolic) odnosi się prawdopodobnie prus. nazwa Koytebrickyte (1305).
Mysłaki Małe Miłakowo 5 Klein Prägsden pruskie Praksy Małe Patrz wyżej.
Naryjski Młyn Miłakowo 2 Narienmühle hybryda (prus. + niem.) -- Nazwa miejsc. pochodzi od jeziora Narie (niem Narien-See, 1337 Narge).
Niegławki Miłakowo 2 Näglack pruskie -- 1305 Naydelauken, 1339 Naydelauks.
Nowe Mieczysławy Miłakowo 1 Neu Menzels osobowe (słowiańskie) -- Sąsiednia wieś Stare Mieczysławy dziś nie istnieje.
Pawełki Miłakowo 2? Paulken niemieckie? -- Potrzebne informacje dot. nazwy niemieckiej - czy nie jest to przypadkiem jakaś zniemczona nazwa pruska lub słowiańska? Leyding spolszcza jako Pólko.
Pityny Miłakowo 2 Pittehnen pruskie -- 1419 Pyttenen, 1543 Pitteynen.
Pojezierce Miłakowo 5 Bobanden pruskie Pobądy
  • Pierwotnie: Trundele (1349), Trundel al. Papanden (1448), Pobanden (1539). Obie nazwy pruskiego pochodzenia, wcześniejsza pochodzi od niewielkiego jeziora Trądla (niem. Trundel-See), w pobliżu którego leży miejscowość.
  • Po wojnie zniweczono pruską nazwę tej miejscowości, nadając ahistoryczną n. "Pojezierce". U Leydinga pojawia się spolszczenie Pobądki, co poprawiam na Pobądy (brak uzasadnienia dla sufiksu -ki).
Polkajny Miłakowo 2 Polkehnen pruskie -- 1402-08 Pulkaym, 1411-19 Polkayn.
Ponary Miłakowo 1 Ponarien pruskie --
  • 1337 Ponargen; 1371 Panarigen, Panarien; 1427 Panargen.
  • Nazwa pochodzi od jez. Narie (p. też Naryjski Młyn, wyżej). Spolszczenie Ponary przedwojenne (może powstało przez podobieństwo do wileńskich Ponar).
Raciszewo Miłakowo 5 Reichenthal niemieckie (Bogaczewo?) Ze względu na pseudodzierżawczy charakter n. powojennej (sztuczny twór od słowiańskiego imienia Racisz), można by zastanowić się nad przywróceniem Leydingowego spolszczenia Bogaczewo (być może w formie zdrobniałej Bogaczewko, celem odróżnienia od Bogaczewa k. Morąga?). Tak czy inaczej, brak polskiej tradycji dla tej wsi.
Roje Miłakowo 1 Royen pruskie -- 1325 Rogin, 1388 Rogen, 1473 Roygen. Nazwa pruska, spolonizowana jako Roje jeszcze przed wojną (n. znana w SGKP).
Różnowo Miłakowo 2? Rosenau niemieckie (Roznowo?) Gwarowo: Roznovo (w NMP). Trudno mi stwierdzić, na ile jest to przedwojenna forma. Raczej brak starego polskiego osadnictwa w okolicy.
Rycerzewo Miłakowo 2 Ritters niemieckie --
Sąglewo Miłakowo 2 Sanglau pruskie -- Nazwa o dwóch starych pruskich nazwach: 1354 Remunendorf, 1427 Remonykame, 1448 Remekaym (jak widać, forma z prus. suf. -kaims współistniała z formą na niem. -dorf) oraz Sangelis (1531), Sangelauck (1543), Sengelau (1570). Ostatecznie to ta druga nazwa (dawniej z wahaniami w sufiksie) stała się podstawą nazwy znanej obecnie.
Stare Bolity Miłakowo 2 (Alt) Bolitten pruskie (Bolity) Człon Stare można teoretycznie pominąć. Miejscowość Nowe Bolity obecnie nie istnieje, a ponadto już przed wojną często pomijano w tej nazwie człon "Alt".
Stolno Miłakowo 2 Stollen pruskie -- U Chojnackiego Stoły, ale chyba nie jest to autentycznie używana forma.
Trokajny Miłakowo 2 Groß Trukainen pruskie --
Warkałki Miłakowo 5 Hartwich niemieckie Boldajny Pierwotnie: Baldeyn (1337). Pierwotna nazwa wsi była więc tożsama z nazwą jeziora Boldajny (niem. Boldehnen-See, unikać niepoprawnej nazwy "Jezioro Warkalskie"!), w pobliżu którego znajduje się miejscowość. Nazwa ta jest oczywiście pruskiego pochodzenia i warto ją przywrócić, w miejsce nadanej przez KUNM nazwy "Warkałki" (która nawiązuje do pobliskiej wsi Warkały [p. niżej], również o pruskiej nazwie. Jednak ta nowa n. relacyjna jest kompletnie ahistoryczna).
Warkały Miłakowo 2 Workallen niemieckie -- 1379 Warekallen, 1398 Warkallen.
Warny Miłakowo 2 Warnenhof hybryda (prus. + niem.) --
Wojciechy Miłakowo 5 Gartenpungel pruskie Gartelpąg 1323 Gartilpunge. Nazwa pruskiego pochodzenia. Trudna do spolszczenia, jednak lepsze najbardziej nieudolne spolszczenie n. pruskiej od chrztu nazewniczego.
Bagieńsko Miłomłyn 4 Baginsken polskie Bagińskie
  • Nazwa w latach 1938-45: Bürgersee
  • Pierwotną formą zdaje się być Bagińskie, od nazw. Bagiński. W takiej formie również w tradycji przedwojennej (istniał też wariant Bagieńskie). Dzisiejsza forma jest już jakimś powojennym przeinaczeniem.
Boguszewo Miłomłyn 1 Bogunschöwen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Ilgenhöh.
  • Dawniej też: Szur, Szczur (gw. Šur), Piker. Nazwa Sz(cz)ur polska lub niemiecka (od dolnoniem. schur "miejsce wolne, przykryte"), notowana od XVII w. Wariant Piker, poświadczony w Tece Toruńskiej niejasny (pruskie?).
Bynowo Miłomłyn 1 Bienau niemieckie? --
  • Dawniej też: Binowo (tak do dziś w gwarze).
  • Pierwotnie niem. Hayn (1324), dosł. "gaj".
  • Gwarowo: Bˊinovo.
Dębinka Miłomłyn 2 Schönaich niemieckie --
Faltyjanki Miłomłyn 1 Faltianken polskie -- Zapis gw. Faltïjankˊi. Faltyjan to prawdopodobnie mazurska wariacja imienia Walenty.
Gil Mały Miłomłyn 1 Klein Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) -- Patrz niżej.
Gil Wielki Miłomłyn 1 Groß Gehlfeld hybryda (prus. + niem.) -- 1344 Geylenvelde. Nazwa pochodzi od n. jeziora Gil Wielki (niem. Groß Gehl-See; 1311-15 Gailen, Geile), pruskiego pochodzenia.
Glimy Miłomłyn 4 Skapenwald hybryda (prus. + niem.) Glinki albo Skap
  • Oboczna n. niem. Glimmen.
  • Powojenna n. Glimy zdaje się być fałszywą repolonizacją niem. formy Glimmen, która prawdopodobnie pochodzi z polskiego i powinna brzmieć Glinki (1875 Glinken). Zaś równoległa n. niem. Skapenwald jest tożsama z nazwą lasu Skapenwald (1595 Scappen), pruskiego pochodzenia. Polska nazwa tego lasu to Skop (urz.) lub Skap (lud.).
Kamieńczyk Miłomłyn 3 Holstein niemieckie -- Według Biolik n. Kamieńczyk jest przeniesiona przez osadników z Mazowsza. Chodzi tu chyba o osadników powojennych, gdyż nie znajduję żadnego przedwojennego potwierdzenia tej nazwy.
Karnitki Miłomłyn 2 Klein Karnitten pruskie (Karnity Małe) Osobiście uważam, że tego typu nazw pruskich nie powinno się zdrabniać, brzmi to dość nienaturalnie. Poprawniejsza więc byłaby forma Karnity Małe. Jednak, wobec braku tradycji, może niech zostanie jak jest.
Karnity Miłomłyn 2 Groß Karnitten pruskie -- 1347 Motho al. Carnithen. Wieś miała więc pierwotnie dwie oboczne n. pruskie.
Kukła Miłomłyn 1 Althütte niemieckie -- Ludowa polska nazwa Kukła (poprawniej może Kukla? Tak w Tece Toruńskiej i spisie z 1820, o ile to nie objaw zniemczenia) istniała obocznie do niemieckiej Althütte.
Ligi Miłomłyn 1 Liegen pruskie -- 1400 Lygen.
Liksajny Miłomłyn 1 Nickelshagen niemieckie -- Polska forma Liksajny (pruskiego pochodzenia) pojawia się w niemieckim spisie z 1820 r. (w grafii Lixayni). Forma ta bez wątpienia ma związek z położoną nieopodal wsią Likszany (p.) w obecnej gm. Zalewo. Trudno stwierdzić, czy mamy tu do czynienia z pomyłką, czy rzeczywistym przeniesieniem nazwy. Brak jakiejkolwiek innej polskiej tradycji nie pozwala zweryfikować tego dylematu, więc niech zostanie jak jest, chociaż rozróżnienie pomiędzy formami Likszany i Liksajny wydaje się sztuczne (są to bez wątpienia warianty tej samej nazwy). Leyding stosuje dookreślenie Liksajny Jeziorne (dla odróżnienia od Likszan, które nazywa też Liksajnami).
Liwa Miłomłyn 1 Bieberswalde niemieckie -- Nazwa polska, istniejąca obocznie do niemieckiej (przynajmniej od XVIII w.), pochodzi od nazwy rzeki Liwa (staropruskiego pochodzenia).
Lubień Miłomłyn 5 Grünort niemieckie Liwno
  • Oboczna n. niem. Lieben. Stąd nazwa powojenna. Jednakże, z powodu pochodzenia tej nazwy od prus. hydronimu Liwa, należałoby ją oddać wierniej, zachowując źródłosłów.
  • Nazwa śluzy Zielona, położonej na obszarze tej wsi, utrwala przejściowe spolszczenie nazwy niem. Grünort, używane krótko po wojnie.
Majdany Małe Miłomłyn 1 Klein Altenhagen niemieckie --
  • Dawniej też: Małdajny, Majdajny Małe, Majdanki. Przez pierwszych kilka lat po wojnie obowiązywała oficjalnie forma Majdajny Małe.
  • Po więcej wyjaśnień: patrz niżej.
Majdany Wielkie Miłomłyn 1 Groß Altenhagen niemieckie --
  • Dawniej też: Małdajny, Majdajny.
  • Ludność mazurska zachowała genetycznie starszą, pruską nazwę tych dwóch wsi (co ciekawe, zaświadczoną dopiero od XIX w., jedynie w polskim kontekście. Dla porównania, forma niemiecka znana jest już od XIV w.), początkowo jako Małdajny, co następnie uległo ewolucji do postaci Majdany (zapewne pod wpływem rzeczownika pospolitego majdan). Forma Majdajny (używana przez Kętrzyńskiego, a następnie wprowadzona oficjalnie przez KUNM) jest albo formą przejściową, albo sztuczną restytucją prus. sufiksu -ajny. Taka forma obowiązywała oficjalnie przez parę pierwszych lat po wojnie, aż została wyparta przez ludową formę Majdany (Wielkie, Małe).
  • Zapis gwarowy: Mau̯doi̯nï. Autorzy NMP odnoszą tę formę do Małdyt, ale to chyba błąd.
Malinnik Miłomłyn 3 Amalienruh niemieckie --
Ostrów Wielki Miłomłyn 1* Groß Werder niemieckie (Ostrów) W spisie z 1820 r. po prostu Ostrów. Miejscowość Klein Werder nie istnieje (nie istniała już przed wojną), toteż dookreślenie wydaje się być lekko zbyteczne.
Piławki Miłomłyn 4 Pillauken pruskie Piluk
  • 1341 Pelukin, 1363 Pylawkin.
  • Forma Piławki, wprowadzona przez KUNM, jest oczywiście systematycznym przyjęciem oryginalnej n. pruskiej (z regularnym sufiksem -ławki), jest ona jednak niezgodna z przedwojenną ludową tradycja. Przedwojenne źródła dość zgodnie nazywają tę miejscowość Piluk (dane Leydinga [z tomu I i II] wskazują też na formę Piłuk).
Rogowo Miłomłyn 4 Hornsberg niemieckie Oręcbark W Tece Toruńskiej: Ornsberk, u Leydinga: Oręcbark. Forma Leydinga jest prawdopodobnie dalszą ewolucją. Należałoby przywrócić tę ludową formę, w miejsce obecnej (oddającej częściowo znaczenie n. niem., ale powojennej).
Skarpa Miłomłyn 4? Skerpen pruskie Szkarpy (?) 1348 Skerpyn, 1392 Skorpin, 1400 Scarpen. Nazwa pochodzenia pruskiego. Leyding i zapisy gwarowe potwierdzają formę ludową Szkarpy (u Chojnackiego sing. Szkarpa). Wydaje mi się więc, że przyjęta po wojnie przez KUNM forma Skarpa przeczy ludowej tradycji (jest wyrównana do ap. skarpa) i warto by tę nazwę naprostować.
  • Gwarowo: Škarpy.
Tarda Miłomłyn 1 Tharden pruskie --
  • Niem. oboczne Thardenkrug.
  • Nazwa pruska, ponowiona od nazwy jeziora Tarda (1595 Tharn See).
Wielimowo Miłomłyn 6 Wilmsdorf niemieckie Stromżyk
  • Oboczna n. niem. Sturmsee. W XV-XVII w. Halbe Hube (dosł. "pół włóki")
  • Historyczna n. polska, jak i wariantywna niemiecka, pochodzą od pobliskiego jeziorka Sturm-See (pol. Stromżyk). Jest to prawdopodobnie adideowana nazwa pruska. Po wojnie niestety zignorowano fakt istnienia ludowej polskiej nazwy wsi i uchwalono nową, ahistoryczną Wielimowo. Również jezioro nosi dziś nazwę Wielimowskie (wg ustaleń KUNM Strumyk, co chyba też jest sztucznością lub przeinaczeniem). Należy w trybie pilnym, zarówno wsi jak i jezioru przywrócić prawowitą, ludową polską nazwę Stromżyk.
Winiec Miłomłyn 5 Winkenhagen hybryda (prus. + niem.) Winki Pierwszy człon n. niem. uchodzi za pruski (być może tożsamy z nazwą wsi Wynki w gm. Łukta). Uważam, że można było ten źródłosłów oddać wierniej. Obecna forma Winiec, podobnie jak Leydingowy Wikowiec czyni to niedokładnie.
Wólka Majdańska Miłomłyn 3 Charlottenhof niemieckie -- W potocznym powojennym użyciu forma Karolewo (w pewien sposób oddająca znaczenie n. niem., pochodzącej od im. Charlotte = Karolina). Chyba jednak nie jest to nic wartego wprowadzenia.
Zalewo Miłomłyn 1 Sallewen pruskie (spolonizowane) --
Zatoka Leśna Miłomłyn 3 Thorchen niemieckie? -- U Leydinga: Bramka. Jeśli n. niem. pochodziłaby od Tor "brama", to byłoby to dosłowne tłumaczenie.
Ziemaki Miłomłyn 3 Goldsberg niemieckie --
Anin Morąg 2 Annenhof niemieckie --
Antoniewo Morąg 2 Antonienhof niemieckie --
Bartężek Morąg 5 Bärting pruskie Bartąg Nazwa pochodzi od n. jeziora Bartężek (niem. Bärting-See, 1340 Berting). Obecna, zdrobniona forma Bartężek chyba służy odróżnieniu od nazwy jeziora (a także wsi) Bartąg na Warmii. Jednak sama w sobie nie ma uzasadnienia historycznego - poprawna forma nazwy powinna brzmieć Bartąg.
Bogaczewo Morąg 3 Güldenboden niemieckie --
Borzymowo Morąg 3 Abrahamsheide niemieckie --
Bożęcin Morąg 2 Groß Gottswalde niemieckie --
Bramka Morąg 2 Himmelforth niemieckie --
Chojnik Morąg 6 Hagenau niemieckie Hajnowo
Dobrocinek Morąg 3 Neu Bestendorf niemieckie --
Dury Morąg 2 Döhringshof niemieckie --
Dworek Morąg 2 Inrücken niemieckie -- Oboczna n. niemiecka: Gütchen. Stąd powojenna n. polska.
Gubity Morąg 2 Gubitten pruskie --
Gulbity Morąg 2 Golbitten pruskie --
Jędrychówko Morąg 2 Heinrichshof niemieckie -- Nazwa nawiązuje do stpol. Jędr(z)ych = Henryk. Zdrobnienie chyba służy odróżnieniu od licznych w regionie miejscowości o nazwie Jędrychowo.
Jurecki Młyn Morąg 2 Georgenthalermühle niemieckie --
Jurki Morąg 2 Georgenthal niemieckie --
Kadzianka Morąg 3 Vogelgesang niemieckie --
Kalnik Morąg 5 Kahlau pruskie Kalewo 1400 Kalow, 1402-08 Calaw. Nazwa pruskiego pochodzenia, obecna forma pol. jej nie oddaje. Lepszy jest podawany przez Leydinga wariant Kalewo. Z kolei widniejąca na mapie z 1945 roku (której nazewnictwo opracowywali Rospond i Olszewicz) forma Kaliany jest chyba mało wartościowa.
Kamionka Morąg 2 Steinsdorf niemieckie --
Kępa Kalnicka Morąg 3~5 Wilhelmsthal niemieckie Kępa Kalewska Zmiana drugiego członu jest konsekwencją zmiany Kalnik na Kalewo, nie wynika ona z historii.
Kretowiny Morąg 5 Kranthau pruskie Krętowo 1448 Kranthaw al. Pelisten, 1540 Kranthaw. Nazwa pruska (oboczna również). Obecna forma jest jej bastardyzacją (Leydingowa forma Krańcowo jest również niedokładna). Najrozsądniejszym spolszczeniem byłoby Krętowo, taka forma zresztą pojawia się w okresie zaraz po wojnie.
Królewo Morąg 5 Königsdorf niemieckie Molzy Pierwotnie: 1361 Mulsen, Molsen. Nazwa pruska (zapewne etymologicznie tożsama z n. wsi Molza w gm. Łukta), funkcjonowała (obocznie do obecnej) aż do XVIII wieku. Wobec braku polskiej tradycji, należało utrwalić pierwotną nazwę pruską, nie spolszczać niemiecką.
Kruszewnia Morąg 2~3 Krausenhof niemieckie -- Leydingowa postać Kruzówko wydaje się naturalniejsza. Może warte wprowadzenia (może lepiej w formie Kruzowo, nie widzę bowiem tutaj motywacji dla zdrobnienia)?
Kudypy Morąg 2 Kuhdiebs pruskie -- 1540 Kodybis. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, zapewne tożsama z nazwą wsi Kudypy w gm. Gietrzwałd. Z etymologią niemiecką (niby "Krowokrady") się nie zgadzam (podważa ją choćby najstarszy zapis).
Lubin Morąg 5 Louisenthal niemieckie Lowizówka U Leydinga Lowizówka, co wydaje się być naturalną adaptacją n. niem. Na pewno jest to lepsza nazwa od nieuzasadnionej Lubin.
Lusajny Małe Morąg 4 Klein Luzeinen pruskie Lucejny Małe Patrz też: Lusajny (gm. Łukta).
Łączno Morąg 4 Wiese niemieckie Łąka Przed wojną jako Łąka. Dzisiejsza forma, chociaż oczywiście wciąż zachowuje źródłosłów oryginału, jest już tworem powojennym.
Maliniak Morąg 5 Schertingswalde hybryda (prus. + niem.) Skiertąg
  • Oboczna n. niem. Kämmersdorf (stąd oboczny wariant pol. Komorowo, funkcjonujący krótko po wojnie).
  • Nazwa niem. pochodzi od jeziora Skiertąg (Scherting-See), pruskiego pochodzenia. Źródłosłów ten należało więc zachować. Wobec tego, że jakiekolwiek słowotwórstwo od Skiertąg brzmiałoby w jęz. polskim sztucznie, nazwę należałoby ustalić tożsamie z nazwą jeziora.
Markowo Morąg 3 Reichertswalde niemieckie -- Ciekawą formę dla tej wsi podaje Kohutek: Gilginie Małe, która jest dość oczywistym nawiązaniem do położonej nieopodal wsi Gilginia (daw. Gilginie, niem. Gillgehnen), dziś w gm. Miłakowo (p. tam), której (żeby było śmieszniej) Kohutek nie notuje wcale. Jest to jedyny znany mi przykład użycia formy "Gilginie" przed ustaleniami KUNM (nawet Leyding tej formy nie używa - ma Ilin dla Gilgini) i trudno mi stwierdzić, na jakiej zasadzie Kohutek odniósł taką nazwę do tej wsi (stare niemieckie źródła co prawda notują folwark o nazwie Klein Gillgehnen, ale ze spisów Goldbecka wynikałoby, że to zupełnie inna miejscowość niż obecne Markowo. Folwark ten w XX w. już nie istniał). Wydaje się więc, że jest to omyłka (których w słowniku Kohutka bynajmniej nie brakuje), ale wyjątkowo ciekawa ze względu na użycie formy nazwy, którą dotychczas uważałem za twór KUNM.
Morzewko Morąg 5 Mahrau pruskie Marzewo (Morąskie) 1402-08 Maraw. Forma obecna jest zdrobniona celem odróżnienia od Morzewo (ob. Marzewo w gm. Pasłęk). I tę formę również konsekwentnie należałoby naprostować na Marzewo. O ile zastosowanie zdrobnienia jest tutaj dość zrozumiałe (ryzyko pomyłki z podpasłęckim Marzewem), to jednak wolałbym go tu nie stosować, aby nie zaburzać morfologii tej pruskiej nazwy. Ponieważ przed wojną stosowano czasami dookreślenie Mahrau bei Mohrungen, można by nazwać tę wieś Marzewem Morąskim.
Niebrzydowo Małe Morąg 5~6 Klein Hermenau osobowe (niemieckie?) Hermenowo Małe Patrz niżej.
Niebrzydowo Wielkie Morąg 5~6 Groß Hermenau osobowe (niemieckie?) Hermenowo Wielkie Istnieje przypuszczenie (podawane przez autorów NMP), że nazwa pierwotna jest tworem polskim i pierwotnie brzmiała Hermenowo (byłaby to wówczas polska nazwa utworzona na bazie germańskiego imienia). Świadczyć mogłoby o tym dość "nieniemieckie" użycie sufiksu -au. Jest to oczywiście tylko przypuszczenie, jednak moim zdaniem wystarczająco dobre, aby pozbyć się ahistorycznego "chrztu" Niebrzydowo.
Nowy Dwór Morąg 2 Neuhof niemieckie --
Obuchowo Morąg 1 Obuchshöfchen hybryda (pol. + niem.) --
Piłąg Morąg 2 Pfeilings pruskie --
Plebania Wólka Morąg 2 Pfarrsfeldchen niemieckie --
Prętki Morąg 3 Friedrichsfelde niemieckie --
Prośno Morąg 5 Pörschken pruskie Pierzki Pierwotna nazwa wsi pochodzi od pobliskiego jeziora, zwanego Prośno (n. urz.) lub Pieszkowo (niem. Pörschken-See). Leyding Pierzkowem (obecnie używana pisownia przez -sz- jest nieetymologiczna) nazywa również tę wieś. Uważam, że nazwę tę należałoby poprawić, poprzez usunięcie nieetymologicznego sufiksu -owo (niezgodnego z pruskim oryginałem).
Raj Morąg 2 Paradies niemieckie -- U Leydinga również adaptacja fonetyczna jako Paradyż.
Rogowo Morąg 2 Eckfeld niemieckie --
Rolnowo Morąg 2 Rollnau pruskie -- 1402-08 Rulnaw.
Ruś Morąg 1 Reußen niemieckie? --
  • Dawniej też: Ruski (u Chojnackiego).
  • 1334 Rusche Gotswald. Nazwa trudna do objaśnienia.
Silin Morąg 2 (5?) Sillehnen pruskie (Silajny?) Sądząc po formie niem., systematyczniejszym spolszczeniem byłoby Silajny, ale potrzebna jest dokumentacja.
Słonecznik Morąg 2 Sonnenborn niemieckie -- Przez długi czas niesłusznie identyfikowano z tą wsią prus. zapis Surkapurn (1315), stąd funkcjonująca wkrótce po wojnie spolszczona forma Sorkobór. Błąd ten pokutuje do dziś - powielają go np. autorzy NMP. Niemniej, nowsze badania uważają, że zapis ten odnosi się do okolic wsi Bartno w gm. Małdyty (p. wyżej).
Stabuniki Morąg 5 Stobnitt niemieckie Stobnity Zapisy historyczne dla tej wsi zaczynają się dopiero od XVIII w. (ok. 1780 Stobnitt, Skobnitten; ok. 1790 Stobnitten). Żaden z tych zapisów nie daje uzasadnienia dla formy przyjętej przez KUNM, toteż poprawiam ją na Stobnity.
Strużyna Morąg 3 Silberbach niemieckie --
Szczuplinki Morąg 3 Hechtwinkel niemieckie --
Szymanowo Morąg 2 Simonetti nazwiskowe? -- Potrzebna dokumentacja i informacje etymologiczne.
Tątławki Morąg 5 Tomlack pruskie Tomławki Nie znajduję uzasadnienia historycznego dla osnowy Tąt-, toteż postuluję powrót do używanej przez Leydinga formy Tomławki.
Wenecja Morąg 1 Venedien pruskie -- Nazwa uważana za oryginalnie pruską. W pol. i niem. skojarzona z nazwą Wenecji (niem. też Venedig - forma zaświadczona już od XV w.).
Wilnowo Morąg 1 Willnau pruskie --
Wola Kudypska Morąg 1* Wolla pruskie (Wola)
  • Oboczna n. niem: Christalken (potrzebna etymologia).
  • Drugi człon obowiązującej nazwy jest dookreśleniem, dodanym po wojnie. Nie jest on oryginalną częścią nazwy (tak jak np. w przypadku nazwy wsi Rychnowska Wola).
Worytki Morąg 2~5 Klein Woritten pruskie (Woryty Małe) Tego typu nazw pruskich lepiej nie zdrabniać. Z drugiej strony, brak tradycji.
Woryty Morąskie Morąg 2* Woritten pruskie (Woryty)
Zawroty Morąg 5 Schwenkendorf hybryda (prus. + niem.)? Swonkowo
  • Krótko po wojnie i u Leydinga: Swonkowo.
  • Otrębski uważa osnowę Schwenken- za staropruską (porównuje do n. m. Świękity i n. os. Swencke). Oznaczałoby to, że nazwanie przez KUNM tej wsi Zawrotami (niby od niem. schwenken - obracać, zawracać) było błędem. Postuluję więc powrót do formy Swonkowo jako autentycznie zaistniałej i dość naturalnie derywowanej od n. niemieckiej, chociaż wobec pruskiego pochodzenia nazwy (o ile Otrębski ma rację), można byłoby się pokusić o dokładniejsze spolszczenie rdzenia.
Zbożne Morąg 3 Gottesgabe niemieckie --
Złotna Morąg 2 Goldbach niemieckie --
Żabi Róg Morąg 5 Horn niemieckie Złoty Róg
  • Pierwotnie niem. Güldenhorn, Goldenhorn (1340). Z czasem pierwszy człon odpadł.
  • Początkowo po wojnie używana była spolszczona forma Złoty Róg, zgodna z najstarszą n. niemiecką. Jeżeli wierzyć przesiedleńczym legendom, to nazwa ta została zmieniona na "Żabi Róg", gdyż wywoływała "burżuazyjne" skojarzenia. Formę Żabi Róg miałyby motywować żaby, licznie zamieszkujące pobliskie jezioro (dzisiaj zwane również Żabim, ale poprawniejsza jego nazwa to Róg - niem. Horner See [od tej wsi]). Nie jest to jednak nazwa historycznie poprawna. Biorąc pod uwagę to i jej "cenzorski" charakter, chyba warto wrócić do wierniejszej historycznie formy Złoty Róg, trzymając się przy tym tradycji pierwszych powojennych osadników.
Bałcyny Ostróda 1 Balzen pruskie --
  • 1340 Baltzan, 1347 Balczan.
  • Zapis gwarowy: Bou̯cini, do Bau̯cin.
Bednarki Ostróda 1 Bednarken polskie --
  • Dawniej też: Bednarkowo, Bednarka (gw. Bednorka, do Bednorki).
  • Pierwotnie: Salken (1352). Nazwa genetycznie pruska, przejęta od jeziora Sałk (zwanego dziś także Jeziorem Francuskim, z niem. Franzosen-Teich - unikać tej nazwy jako wtórnej). Biolik przytacza też zapis Binaken (1352) - pruskie lub zniekształcone.
Brzydowo Ostróda 1 Seubersdorf niemieckie --
  • Zapis gwarowy: Břẹ́dovo -va.
  • Nazwa pol. spolszcza n. niemiecką, prawdopodobnie wcześniejszą formą było *Zebrzydowo (Zebrzyd to staropolska wersja niem. imienia Zygfryd = Seyfried, Seibert), co uległo skróceniu wskutek fałszywej dekompozycji (Zebrzydowa > ze Brzydowa). Najstarsze zapisy n. niemieckiej - 1332 Syvertisdorf, 1348 Siffridtsdorf.
Buńki Ostróda 1 Bunkenmühle hybryda (prus. + niem.) -- 1413 Bonyken, 1477 Punicken Mühle. Nazwa prawdopodobnie pruskiego pochodzenia, chociaż istnieją też wywody z pol.
Cibory Ostróda 1? Lehmannsgut niemieckie (Cibora?)
  • Dawniej też Lemanki, Lemany.
  • W przedwojennych polskich źródłach jako Lemanki, Lemany. Niemniej, zapis Ciborra ze spisu z 1820 r., a także niem. nazwa jeziora Cibory (niem. Zibora-See, ludowo zwanego "Morlinek" lub "Ciborowe"), prawdopodobnie przeniesiona od n. miejscowej, dają uzasadnienie nazwie obecnej (choć sądząc z zapisu z 1820, chyba było to pierwotnie femininum?). Prawdopodobnie nazwy istniały obocznie.
Czarny Róg Ostróda 3? Grünortspitze niemieckie -- W powojennym nieoficjalnym użyciu nazwa Szpic, oddająca ostatni człon n. niemieckiej. Nazwa oficjalna jest ahistoryczna, być może nawiązuje do pobliskiego Jeziora Czarnego.
Czerwona Karczma Ostróda 1 Rothekrug niemieckie --
Czyżówka Ostróda 3 Schießgarten niemieckie --
Durąg Ostróda 1 Döhringen niemieckie --
  • 1328 Duringe, w XIV-XV w. niem. Döhringswalde. Nazwa niem., od nazwiska założyciela.
  • Dawniej też: Duryng.
Dziadyk Ostróda 1 Dziadek pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1877-1945: Greisenau.
  • Dawniej też: Dziadek, Dziadygi (zapis gwarowy: ʒ́adigi).
  • 1430 Zadeke, Szadeck, XV w. Sadeke, Czadeke. Mamy tu więc do czynienia z pierwotną nazwą pruską (rekonst. *Sadiks?), przejętą przez język polski, gdzie nagłosowe S/Z- wyewoluowało w Dź- (rozwój analogiczny jak w Działdowo < prus. Saldawa, niem. Soldau lub Dziarny = niem. Seehren), przez co nazwa została skojarzona z ap. dziadek. Bardzo osobliwy przykład ewolucji nazwy.
  • Z tą wsią (lub jej okolicą) prawdopodobnie łączy się pruska nazwa Joduthen (1328).
Gąski Ostróda 1 Gensken polskie --
Gierłoż Ostróda 1* Preußisch Görlitz pruskie? (Gierłoż Pruska)
  • Dawniej też: Gierłoża.
  • Przed wojną z dookreśleniem: Pruska (obocznie istniała też postać Deutsch Görlitz), który odróżniał ją od sąsiedniej wsi Gierłoż Polska (obecnie w gm. Lubawa - miejscowość nieujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP). Po wojnie usunięto ten człon z przyczyn politycznych (zacieranie nazwy Prusy i pamięci o niej), więc uważam, że należy go przywrócić.
  • Pochodzenie nazwy niejasne, prawdopodobnie jest to jednak nazwa pruska, związanej z hydronimem Gryźlina al. Gizela (1303 Griselanos, 1338 Grisla) - rzeka ta przepływa przez wieś.
  • Zapis gwarowy: Geru̯uš, do Geru̯ožï.
Nowa Gierłoż Ostróda 1* Neu Görlitz pruskie? -- Patrz wyżej.
Giętlewo Ostróda 1~4 Güntlau pruskie --
  • 1398 Gunthyn, 1412 Guntlen. Nazwa pochodzenia pruskiego.
  • Zapis gwarowy: Gintu̯ovo, Gintlevo. Forma Gintlewo byłaby więc bardziej zgodna zarówno z mową ludu, jak i z większością źródeł przedwojennych. Z drugiej strony, postać Giętlewo też zdaje się mieć umocowanie historyczne (spis z 1820 przekazuje: Gętlewo).
Glaznoty Ostróda 1 Marienfelde niemieckie -- Pierwotnie: 1332 Glausotin alias Merginvelde. Mamy tu więc dwie nazwy (pruską i niemiecką), istniejące obocznie od zarania dziejów. Nazwa pruska zachowała się w mowie Mazurów w formie Glaznoty.
Górka Ostróda 2 Bergheim niemieckie --
Grabin Ostróda 1 (Groß) Gröben pruskie? --
  • 1325 Grobin. Nazwa o nie do końca jasnym pochodzeniu, prawdopodobnie hydronimiczna pruska.
  • Zapis gwarowy: Grobˊin.
Grabinek Ostróda 1 Klein Gröben pruskie? -- Patrz wyżej.
Gruda Ostróda 3 Annenhorst niemieckie --
Idzbark Ostróda 1 Hirschberg niemieckie -- Dawniej też: Jedzbark, Jelenia Góra (to ostatnie u Leydinga, chyba powojenne).
Idzbarski Młyn Ostróda 1 Hirschberg-Mühle niemieckie -- Przysiółek ten "wchłonął" przykarczemną osadę Morastkrug, zwaną po polsku Oparczyska lub Oparczysta Karczma. Budynek karczmy wciąż istnieje i został odrestaurowany (niestety, bez zachowania jakiejkolwiek wierności historycznej) i dziś z powodzeniem funkcjonuje jako przydrożna (leżąca przy trasie nr 7) restauracja pod nazwą "Młyn pod Mariaszkiem". Nazwa ta jest zdecydowanie niegodna miejsca o tak długiej i ciekawej historii. Nazwa "Oparczysta Karczma" byłaby nie tylko zgodna z historią, ale także (moim zdaniem) atrakcyjniejsza marketingowo - bardziej intrygująca (jako, że pochodzi od gwarowego słowa oparczysko = bagno, trzęsawisko). Zazwyczaj nie postuluję zmian nazw prywatnych nieruchomości (nie jest to celem tego projektu), ale tutaj mamy do czynienia ze szczególnym przypadkiem. Poza tym, nazwa Oparczyska wciąż pozostaje urzędową nazwą tego miejsca (rzecz jasna "martwą", nie funkcjonującą). Ciekawe, czy właściciel przybytku w ogóle zdaje sobie z tego sprawę?
Jankowiec Ostróda 1~4 Jonasdorf niemieckie (Jankowice)
  • Dane przedwojenne wskazują raczej na formę Jankowice, ale być może wariant "Jankowiec" też jest uzasadniony.
  • Miejscowość ta dziś stanowi jedną całość ze wsią Rudno. Trudno mi więc stwierdzić, czy jej nazwa wciąż funkcjonuje.
Janowo Ostróda 1 Johannisberg niemieckie --
Kajkowo Ostróda 6 Buchwalde niemieckie Buchwałd
  • Oryginalna, ludowa adaptacja nazwy tej wsi to Buchwałd. Obecna n. Kajkowo jest tworem sztucznym, upamiętniającą mazurskiego poetę Michała Kajkę. Jest to więc nazwa z gatunku tych, których należy się wyzbyć w pierwszej kolejności.
  • Wieś leży nad jeziorem Sajmino (niem. Großer Zehmen See). Należy wystrzegać się używanej często nazwy "Jezioro Kajkowo" lub "Kajkowskie".
Kątno Ostróda 6 Tafelbude pruskie? Tafalbuda Niemiecka nazwa Tafelbude prawdopodobnie odzwierciedla jakąś zniekształconą n. pruską (1352 Tapilwodum, 1519 Tapelbuth). Wśród ludności mazurskiej funkcjonowało spolszczenie Tafalbuda (al. Tafelbuda), wtórna postać "Tabelka" wyłącznie u Leydinga. Obecna nazwa została sztucznie wprowadzona przez KUNM, bez motywacji.
Klonowo Ostróda 1 Klonau pruskie (spolonizowane)? -- 1349 Cronaw, 1379 Cronow. Autorzy NMP uważają tę nazwę za niemiecką, jendak nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia. Na gruncie polskim zmodyfikowana do postaci Klonowo, co następnie przejął j. niem. jako Klonau.
Kraplewo Ostróda 1 Kraplau pruskie --
  • Dawniej też: Kroplewo (tak we współczesnych zapisach gwarowych, dane Leydinga [1931 Kroplewka, Kroplewskie Łąki] dowodzą, że taki wariant funkcjonował już przed wojną).
  • 1351 Crapelnaw, 1550 Krappelnau. Nazwa pruska, związana z hydronimem Kraplewka (1396 Crappele). Niewykluczone też, że z tą wsią (lub jej okolicami) wiąże się pruska nazwa Joduttken (1348).
  • Gwarowo: Kroplevo.
Lesiak Ostródzki Ostróda 1* Leschaken pruskie (Lesiak)
  • Nazwa w latach 1938-45: Preußenwall.
  • Dookreślenie Ostródzki dodane po wojnie. Dziś jest tym bardziej zbędne, że osada Lesiak Lipowski (od której miał ją rozróżniać) dziś już nie istnieje. Możliwa też forma Lesiaki.
Lichtajny Ostróda 1 (Adlig) Lichteinen niemieckie --
  • Wieś powstała na pruskim polu Wayseln (1329).
  • Pierwotnie niem. Lichtenhain. Zmiana w Lichtainen może być skutkiem wpływu polskiego (pol. -ajny czasem oddaje niem. -hain, -hagen) lub pruskiego.
  • Forma gwarowa: Lˊixtåi̯nï.
Lipowiec Ostróda 4 Lindenberg niemieckie Lipowa Góra
Lipowo Ostróda 1 Leip pruskie -- 1334 Lypow.
Lubajny Ostróda 1 Lubainen pruskie --
  • 1396 Lubeyne, 1404 Lubeen.
  • Dawniej też: Łubajny (wymowa gw. U̯uboi̯nï).
Marciniaki Ostróda 5 Martenshöh pruskie Symsy
  • Pierwotnie: 1327 Simesgut, 1348 Simßen. Pierwotnie więc miejscowość ta nosiła nazwę tożsamą z pobliskim jeziorem Symsy (niem. Semen-See), pruskiego pochodzenia.
  • Miejscowość nie miała historycznej polskiej nazwy, w Tece Toruńskiej jest określona opisowo jako "od Pana Martinsa z góry". Nazwa powojenna oddaje oczywiście znaczenie n. niem., ale może lepiej byłoby nawiązać do pierwotnej nazwy pruskiej.
  • Miejscowość tę umieszczam w spisie głównie ze względu na ciekawy przypadek nazewniczy (pierwotna pruska nazwa, opisowa nazwa w Tece Toruńskiej). Patrząc jednak na obraz satelitarny tych okolic, nie można oprzeć się wrażeniu, że nic tam już nie ma. Z drugiej strony, miejscowość wciąż figuruje w oficjalnych spisach.
Marynowo Ostróda 2 Marienhof niemieckie --
Miejska Wola Ostróda 1 Steinfließ niemieckie (kalka z pol.?) --
  • Dawniej też: Sztenflis, Kamionka (?)
  • Do tej wsi prawdopodobnie odnosi się zapis Camiontken (1371). Oznaczałoby to, że wieś nosiła pierwotnie polską nazwę Kamionka (prawdopodobnie hydronimiczną), a Steinfließ jest jej niemiecką kalką. Ostatecznie w lokalnej polszczyźnie upowszechniła się nazwa Miejska Wola, ale Teka Toruńska zna też (jako oboczną) formę Sztenflis, znaną do dziś w gwarze.
  • Co ciekawe, w badaniu terenowym z 1976 roku stwierdzono istnienie potocznej nazwy Kamionka dla tej wsi. Czy jest to echo pradawnej, pierwotnej nazwy, czy może zbieg okoliczności (wtórne przetłumaczenie nazwy niemieckiej) pozostaje tajemnicą. Jeżeli ta nazwa przetrwała tyle wieków, musiała jakoś wymknąć się zapiskom.
  • Gwarowo: Štenflis (gen. -flisu).
Morliny Ostróda 1 Mörlen pruskie --
  • 1332 Oerlyn, 1351 Orleyn. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia. Nagłosowe M- (spotykane od połowy XIV w.) prawdopodobnie z absorpcji niem. przyimka im.
  • Dawniej też: Marliny, Orliny (ta ostatnia nawiązuje do najstarszych zapisów nazwy).
  • Gwarowo: Marlˊinï.
Naprom Ostróda 1 Groß Nappern pruskie --
  • 1334 Napro, 1347 Napron. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Napromek Wielki, Napromki Wielkie.
  • Sąsiednia wieś Napromek (niem. Klein Nappern), obecnie w gm. Lubawa, nie jest ujęta w spisie, gdyż przed wojną znajdowała się w granicach RP (jest to jedna z tych kilku wsi, które wcielono do Polski w ramach plebiscytu w Prusiech).
Nastajki Ostróda 1 Nasteiken pruskie --
  • 1347 Nestakin, 1503 Anastaigk.
  • Dawniej też: Nastejki (tak w gwarze).
  • Gwarowo: Nastei̯kˊi (do Nastei̯k).
Nowe Siedlisko Ostróda 4 Neugut pruskie Nejgut
  • Ludność mazurska spolszczyła tę nazwę jako Nejgut, o czym świadczy Teka Toruńska. Nazwa obecna, niedokładnie nawiązująca do znaczenia n. niemieckiej, jest nowa.
  • Na terenie miejscowości znajduje się ośrodek wypoczynkowy o nazwie "Parolewo". Z tego powodu sama miejscowość bywa tak nazywana, co jest błędem.
Nowy Folwark Ostróda 1 Louisenthal niemieckie -- Oboczna n. niem. Neu Vorwerk, stąd n. polska (znana przed wojną).
Ornowo Ostróda 1 Arnau pruskie -- 1322 Arnow.
Ostrowin Ostróda 1 Osterwein słowiańskie (hydronimiczne) -- Nazwa pochodna od n. jeziora - Biolik uważa tę za słowiańską, związaną ze słowem ostrów.
Pancerzyn Ostróda 1 Panzerei pruskie -- Nazwa pruska, pochodząca od n. jeziora (1321 Panczer, 1328 Ponzeryn), zwanego współcześnie jez. Durąg lub Durąskim (niem. Döhringer See, pierwotniejsza (a także gwarowa) jego nazwa to Pancerzyn (chyba warta przywrócenia). Formy niem. i pol. opierają się na adideacji do słowa Panzer, pancerz.
Pietrzwałd Ostróda 1 Peterswalde niemieckie -- Dawniej też: Pietrzywałd.
Pobórze Ostróda 1 Poburzen pruskie -- 1305 Pobursin, 1437 Pobors. Nazwa uważana za pruską, w j. polskim adideowana (pisownia przez "u" byłaby zgodniejsza z prus. etymologią, chociaż zapisy z -o- też się zdarzają).
Prusowo Ostróda 2 Preußhof niemieckie --
Reszki Ostróda 1 Röschken słowiańskie -- 1347 Ryczkow, 1437 Ryschaw. Pierwotnie więc była tu chyba końcówka -ów lub -owo. Autorzy NMP rekonstruują pierwotny *Ryczków.
Rudno Ostróda 1 Rauden pruskie lub słowiańskie -- 1480 Ruden. Pochodzenie nazwy niepewne, rdzeń rud- może być zarówno bałtycki, jak i słowiański.
Ruś Mała Ostróda 1 Klein Reußen słowiańskie --
  • 1324 Reuszen. Pierwszymi właścicielami tej wsi byli bracia, określani w dokumentach jako Rusini (Rutenis), stąd nazwa.
  • Gwarowo: Mau̯o Ruš́.
Ryn Ostróda 1 Rhein pruskie --
  • 1548-49; 1577 Reyn.
  • Gwarowo: Rïn.
Ryńskie Ostróda 1 Rheinsgut niemieckie --
  • Pierwotnie: Reinholdsguth (1615).
  • Dawniej też: Ryńsk (Giersz).
Samborowo Ostróda 6 Bergfriede niemieckie Barkfreda
  • Dawniej dwie wsie: Königlich i Adlig Bergfriede (po wojnie: Samborowo i Samborówko).
  • Nazwa przejęta przez ludność mazurską jako Barkfreda, Berkfreda. Nazwa "Samborowo" jest sztucznym tworem KUNM, pseudodzierżawczym.
  • Forma gwarowa: Barkfyda.
Smykowo Ostróda 4 Groß Schmückwalde hybryda (prus. + niem.)? Szmykwałd
  • Przed wojną: Szmykwałd (w Tece Toruńskiej też: Szmikwałd, Snógwałd).
  • Pierwotnie: Smickinwalde (1332), Smyckinwalde (1347). Biolik w tych formach doszukuje się nazwy pruskiej, pochodzącej od pruskiej n. osobowej Smigis z końcówką -in. Niemniej, autorzy NMP rozważają również niemiecką etymologię.
  • Leyding podaje również zapis Smyckow (którego daty ani źródła nie udało mi się ustalić, nie pojawia się on w żadnej innej literaturze), który mógłby dawać usprawiedliwienie obowiązującej formie Smykowo (jako pierwotnej nazwie słowiańskiej lub pruskiej), jednak nie znalazłem dowodów na istnienie takiej nazwy polskiej w tradycji przedwojennej. Autentycznie poświadczona jest za to forma Szmykwałd i do tej ludowej formy postuluję powrót.
  • Gwarowo: Šmygvau̯t (gen. -vau̯da / -vau̯du).
Smykówko Ostróda 4 Klein Schmückwalde hybryda (prus. + niem.)? Szmykwałdzik Przed wojną: Szmykwałdzik (w Tece Toruńskiej wyjątkowo: [Szmik]wałdzka Wola). Po więcej wyjaśnień, zob. wyżej.
Stare Jabłonki Ostróda 1 Alt Jablonken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Altfinken.
  • Obok określeń Stare, Nowe funkcjonowały też odpowiednio Duże, Małe (tak w Tece Toruńskiej).
  • Ponieważ wieś Stare Jabłonki wchłonęła osadę Nowe Jabłonki i parę innych okolicznych osad, teoretycznie możnaby uprościć jej nazwę do Jabłonki, nie jest to jednak zgodne z tradycją.
Staszkowo Ostróda 6 Baarwiese niemieckie Maderwiza
  • Przed wojną: Maderwiza, Barwyza (w Tece Toruńskiej). Pierwsza forma jest częstsza, prawdopodobnie wywodzi się od jakiejś obocznej, niezaświadczonej formy niemieckiej *Marderwiese. Nazwa "Staszkowo", nadana po wojnie, jest sztucznym wymysłem KUNM. Leydingowa oboczna "Madrowizna" też wydaje się być sztucznawa.
  • Wieś administracyjnie włączona do Starych Jabłonek, jednak (z tego co udało mi się ustalić) pamięć o niej jest żywa. Warto byłoby przywrócić ją na mapę, oczywiście pod tradycyjną polską nazwą, nie KUNMowskim nowotworkiem.
Szafranki Ostróda 3 (2?) Henriettenhof niemieckie -- Wieś bez tradycyjnej polskiej nazwy, jednak w Tece Toruńskiej jest opisana jako "od Pana Leutnanta (Leutnant Saffron)". Właścicielem wsi w połowie XIX w. musiał więc być porucznik o nazwisku Saffron. Obecna nazwa zdaje się nawiązywać do tego nazwiska, jednak jej dokładna geneza nie jest mi znana. Być może utworzył ją Leyding, znający się dobrze na historii regionu? Nie wykluczałbym nawet opcji, że taka forma istniała już przed wojną w mowie ludu, wydaje mi się to jednak mimo wszystko mało prawdopodobne (brak na to dowodów).
Szklarnia Ostróda 4 Luisenberg niemieckie Huta (Tafalbudzka)
  • Wcześniejsza nazwa niemiecka: Glashütte (znajdowała się tu niegdyś huta szkła).
  • W Tece Toruńskiej miejscowość pojawia się dwukrotnie - jako Huta i Tafelbudzka Huta (co do nazwy Tafalbuda - p. wyżej Kątno). Jest to jedyna znana mi przedwojenna polska tradycja dla tej miejscowości. Co prawda, przyjęta po wojnie nazwa Szklarnia odwołuje się do tego samego znaczenia (słowo "szklarnia" mogło też oznaczać hutę szkła - zwłaszcza w gwarze mazurskiej), jednak nie znajduję dowodów na istnienie takiej nazwy przed wojną. Dlatego też postuluję powrót do dziewiętnastowiecznej ludowej formy Huta (z dookreśleniem Tafalbudzka lub bez - oba warianty są zaświadczone).
Szyldak Ostróda 1 Schildeck pruskie -- Według Biolik nazwa pruska, rekonst. jako *Sildīks. Czopek-Kopciuch wywodzi z niem.
Turznica Ostróda 1 Theuernitz słowiańskie (przeniesione) -- 1270 Thurnitz. Wg Biolik nazwa przeniesiona z Ziemi Chełmińskiej (wieś Turznice w gminie Grudziądz).
Tyrowo Ostróda 1 Thyrau pruskie --
  • 1332 Tyrow, 1507 Tiraw. W XIV w. obocznie do tej nazwy pruskiej istniała inna - Stanken (gut) (1332) - pruskiego lub słowiańskiego początku.
Wałdowo Ostróda 1? Waldau niemieckie -- W Tece Toruńskiej miejscowość opisana jako: "od Pana Martinsa przy Czerwonej Karczmie" (por. też Marciniaki wyżej), bez typowej nazwy polskiej. Co do używanej obecnie formy Wałdowo, nie znalazłem żadnego potwierdzenia przedwojennego, jest jednak ona tak naturalnym spolszczeniem n. niem., że mogła istnieć wśród ludu.
Warlity Wielkie Ostróda 1* Warglitten (bei Osterode) pruskie (Warlity)
  • 1530 Wargelitthen.
  • Człon dookreślający Wielkie dodany po wojnie, dla odróżnienia od wsi o tej samej nazwie w gm. Olsztynek (obecnie Warlity Małe).
  • Gwarowo: Varlïtï, Verglˊïtï.
Wirwajdy Ostróda 1 Warweiden pruskie --
  • 1418 Arwayde, 1539 Worwayden.
  • Gwarowo: Vervoi̯dï.
Worniny Ostróda 1 Warneinen pruskie -- 1348 Warnin, Warnein; 1354 Warnelin.
Wólka Klonowska Ostróda 6 Georgenthal niemieckie Jorkowo W Tece Toruńskiej: Jorkowo (jedyny przykład przedwojennej tradycji dla tej miejscowości). Być może zgodniejsza z polskim językiem literackim byłaby forma "Jurkowo", ale taka nie jest zaświadczona. U Leydinga z kolei pojawia się inna nazwa: Klin. Obecna "Wólka Klonowska" to już twór KUNM.
Wólka Lichtajńska Ostróda 6 Freiwalde niemieckie Frywałd
(Wajry?)
W Tece Toruńskiej jako Frywałd. Ponadto, Biolik w pracy pt. Onomastyka Literacka (251) wspomina nazwę Wajry, którą łączy właśnie z tą miejscowością - nie wiem jednak na jakiej zasadzie. Przydałyby się jakiekolwiek informacje, co do tej nazwy (spis z 1820 wymienia folwark Waeyren w pow. ostródzkim, jednak jej umiejscowienie nie odpowiada tej miejscowości. Może utożsamienie dokonane przez Biolik to błąd?). Z pewnością zaś, obecna nazwa jest tworem KUNM.
Wygoda Ostróda 1 Wigodda polskie -- Nazwa w latach 1882-1945: Ruhwalde.
Wysoka Wieś Ostróda 3 Kernsdorf niemieckie --
  • Oboczna n. niem. Kernshof.
  • Wieś bez historycznej polskiej nazwy - Teka Toruńska podaje tylko warianty niem. Kernsdorf i Kernshof. Nazwa obecna, wprowadzona przez KUNM, nawiązuje do położenia wsi w Górach Dylewskich (niem. Kernsdorfer Höhe), najwyżej położonym miejscu Prus Wschodnich. Dodatkowo, mazurski lud nazywa Górę Dylewską "Wysoką Górą", co mogło stanowić dodatkowy motyw dla uchwalenia takiej nazwy polskiej. Oprócz tego, Leyding podaje dla wsi ciekawy wariant przejściowy Znana Wieś - jest to zapewne nazwa o charakterze przezwiskowym, może autochtoniczna?
Wyżnice Ostróda 6 Horst niemieckie Horszt
(Orsz?)
Nazwa obecna sztuczna. Nazwę przed wojną polszczono jako Horszt, chociaż w Tece Toruńskiej pojawia się też bardziej spolszczona wersja Orsz.
Zabłocie Ostróda 5 Katharinenhof niemieckie Katarzynka U Leydinga sensowniejsza historycznie forma Katarzynka.
Zajączki Ostróda 1 Haasenberg niemieckie (kalka z prus.) --
  • Dawniej też: Zajączkowo.
  • Pierwotnie: Sassenpile (1303). Jest to nazwa pruska (dosł. "zajęczy [lub sasiński] gród"), forma niemiecka jest kalką pruskiego oryginału. Wieś była pierwotnie osadą pruskiego plemienia Sasinów. W XIV w. obocznie istniała też forma niem. Hasendamerau ("zajęcza dąbrowa").
Zawady Małe Ostróda 1* Königswiese niemieckie (Zawady)
  • Dawniej też: Kenigswyza (Giersz), Królewska Łąka (Chojnacki).
  • Autentyczność polskiej formy Zawady potwierdza spis z 1820 roku, jednak nie widzę uzasadnienia dla członu "Małe" (zapewne został dodany dla odróżnienia od Zawad koło Olsztynka).
Zwierzewo Ostróda 4 Thierberg niemieckie Terbark Nazwa spolszczona jako Terbark lub Tyrbark. Przyjęta po wojnie postać Zwierzewo, choć nawiązuje do n. niem. znaczeniowo, jest sztuczna.
Żurejny Ostróda 1 Szioreinen pruskie --
  • W latach 1936-45 pisownia: Schioreinen.
  • W Tece Toruńskiej jako Zorajny, Ziorajny. Formę zgodną z obecną podaje Kętrzyński. "Jeziorany" Chojnackiego to jakaś sztuczność.

Powiat niborski (nidzicki)

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu działdowskiego, które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Nidzica Nidzica 4 Neidenburg hybryda (prus. + niem.) Nibork
  • Przed wojną: Nibork, Nidbork, Niedzbórz.
  • Oryginalna nazwa miasta pochodzi od pruskiego hydronimu Nida - nazwy rzeki, nad którym miasto leży. Nadana przez KUNM powojenna nazwa "Nidzica", chociaż nawiązuje do oryginalnego źródłosłowu, jest nazwą sztucznie "zesłowiańszczoną" (zapewne w celu uniknięcia pochodzącej z niemieckiego końcówki -bork), stworzoną po wojnie. Miejscowa ludność mazurska używała spolszczenia Nibork, Nidbork. W starej literaturze można spotkać też formę Niedzbórz (lub Niedzborek) - jest to jednak forma sztuczna, wynikająca z fałszywego wywodu formy oryginalnej od polskich słów: niedzy (=między [gwarowe]) i bór. Należy bez wątpienia powrócić do ludowej nazwy Nibork, odrzucając raz na zawsze obowiązujący nowotworek. Spotykane czasem w źródłach internetowych (m.in. Wikipedii) rewelacje, jakoby forma "Nidzica" istniała (jako oboczna) już przed wojną są błędne. Żaden przedwojenny autor nie zna takiej formy - jest to nazwa stworzona po wojnie i nadana komisyjnie przez KUNM.
Gniadki Janowiec Kościelny 1 Gniadtken słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Grenzhof.
  • Pierwotnie: Gniadkowice (1412 Gnetkowitz).
Grabowo Leśne Janowiec Kościelny 1* Grabowo polskie (Grabowo) Nazwa w latach 1938-45: Hasenheide.
Napierki Janowiec Kościelny 1 Napierken pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Wetzhausen
  • Pierwotnie: Dąbrówki lub Dąbrowskie (1371-1411 Dombroffky, Dameroffski). Nazwa ta współistniała z n. Napierki (1411 Nepirk, 1437 Napyrke), uważanej za staropruską. Ostatecznie wygrała ta druga.
  • Gwarowo: Napśerkˊi.
Powierz Janowiec Kościelny 1 Powiersen pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Waldbeek.
  • Na tablicy wjazdowej i drogowskazach niepoprawnie Powierż. Nazwa ta jest zapewne zasugerowana gwarową wymową dźwięku rz, ale w języku pisanym nie ma żadnego uzasadnienia.
  • Gwarowo: Poźirš.
Safronka Janowiec Kościelny 1 Saffronken polskie --
  • Dawniej też: Szafranki, Safronki, Zawronka (to ostatnie tylko u Leydinga).
  • Nazwa najprawdopodobniej genetycznie polska, utworzona od greko-łacińskiego imienia Sopron[iusz], historycznie w różnych wariantach. Prawdopodobnie od wsi wzięła swą nazwę przepływająca przez wieś struga Safronka (1347 Zefronica - pierwotnie więc musiała to być Safronica).
  • Gwarowo: Savrunka, Šafronka.
Wiłunie Janowiec Kościelny 4 Willuhnen pruskie Wielona
  • 1411-14: Welune. Nazwa pruska.
  • Źródła przedwojenne poświadczają formę Wielona lub Filona (u Ley także: Wyłuń), chociaż brak niestety danych ludowych lub gwarowych. Obowiązująca forma Wiłunie oczywiście spolszcza pierwotną nazwę pruską, jednak wydaje się sama w sobie być powojennym tworem KUNM.
Zabłocie Kanigowskie Janowiec Kościelny 1* Sablotschen polskie (Zabłocie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Winrichsrode.
  • Człon "Kanigowskie", dodany po wojnie przez KUNM, odróżnia tę wieś od położonego nieopodal Zabłocia Kozłowskiego.
Grabowo Janowo 1 Groß Grabowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Großeppingen.
Grabówko Janowo 1 Klein Grabowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kleineppingen.
Jagarzewo Janowo 1 Jägersdorf niemieckie --
Komorowo Janowo 1 Kamerau polskie lub niemieckie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großmuckenhausen.
  • Nazwa pierwotna: Mückenhausen (1474). Forma wprowadzona w czasach hitlerowskiej do niej nawiązuje.
  • Gwarowo: Kumorovo.
Łomno Janowo 1 Lomno polskie --
  • Oboczna forma niem. Lomnau.
  • Gwarowo: U̯omna.
Muszaki Janowo 1 Muschaken polskie --
  • Forma gwarowa: Mosakˊi, -kuf (tak też u Leydinga [obocznie do Muszaki]), w Tece Toruńskiej pojawia się też zmazurzona forma "Musaki".
Puchałowo Janowo 1 Puchallowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Windau.
Róg Janowo 1 Roggen polskie -- Gwarowo: Ruk (do Rogu).
Ruskowo Janowo 1 Reuschwerder niemieckie -- Dawniej też: Ruski Grąd? (u Goldbecka [1789] Raski Grona, zapis zniekształcony).
Ulesie Janowo 1 Ulleschen słowiańskie --
Uścianek Janowo 1? Uszannek polskie (Uszczanek?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Trotha.
  • U Kętrzyńskiego (a za nim również w innych przedwojennych opracowaniach): Uszczanek. Przydałaby się dokumentacja i informacje etymologiczne, aby rozstrzygnąć która forma jest poprawniejsza.
Wichrowiec Janowo 1 Wychrowitz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Hardichhausen.
Więckowo Janowo 1 Wientzkowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Winsken.
Zachy Janowo 1 Sachen polskie? --
  • Dawniej też: Zachowo.
  • Potrzebne informacje etymologiczne, co do pochodzenia tej nazwy.
Zawady Janowo 1 Sawadden polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Herzogsau.
Zdrojek Janowo 1 Zdrojek polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Künsberg.
Bartki Kozłowo 1 Bartkenguth hybryda (pol. + niem.) --
Borowiec Kozłowo 1 Borrowitz-Mühle polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Dobeneck-Mühle.
  • Nazwa młyna, dziś będącego w ruinie, również stosowana w formie Borówiec.
Browina Kozłowo 1 Browienen słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Froben.
  • Gwarowo: Broźina / Broźini. Nazwa przeniesiona z okolic Chełmży.
Cebulki Kozłowo 2? Pilgramsaue niemieckie --
  • Oboczna/wcześniejsza n. niem. Abbau Cybulski.
  • Brak znanej mi przedwojennej tradycji dla tej miejscowości. W źródle internetowym znalazłem nazwę Abbau Cybulski oraz informację, że gospodarzem wsi był jakiś Cybulski. Zapewne do tego faktu nawiązuje nadana przez KUNM nazwa Cebulki (i Leydingowy wariant Cebulak). Wieś powstała jako wybudowanie Pielgrzymowa (do którego nawiązuje nazwa niemiecka), toteż można byłoby ją równie dobrze nazwać "Pielgrzymówko". Ale wobec braku takiej tradycji chyba nie ma co zmieniać, zwłaszcza że nazwa "Cebulki" nie jest zupełnie przypadkowa (chociaż, czy nie lepiej byłoby "Cybulskie" - w zgodności z nazwiskiem gospodarza?).
Dziurdziewo Kozłowo 1 Dziurdziau polskie -- Nazwa w latach 1877-1945: Thalheim.
Gołębiewo Kozłowo 1 Taubendorf niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Pierwotnie: Gołąbki (być może też: Gołębie) - 1401 Golumbe, 1579 Golumki, Gollumken. Dopiero pod koniec XVIII w. zaczyna funkcjonować niemiecki przekład nazwy Taubendorf (początkowo obocznie z formą Gollombken).
  • Współczesna forma pol. Gołębiewo jest wtórna. Być może powstała przez retranslację nazwy niemieckiej. Niemniej, forma ta istniała długo przed wojną, a jej poświadczenie w Tece Toruńskiej (a także w zapisach gwarowych) potwierdza, że jest ona ludowa.
  • Gwarowo: Gou̯embźevo.
Górowo Kozłowo 1 Gorrau polskie -- W latach 1938-45 pisane: Gorau.
Januszkowo Kozłowo 1 Januschkau polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Osterschau.
  • Dawniej też: Januszki (por. zapis Januszky z 1579 i oboczną formę niem. Janusken).
Kadyki Kozłowo 1 Kadicki prusko-polskie -- Nazwa pochodzi od mazurskiego określenia jałowca - kadyk, które jest zapożyczeniem z pruskiego kaddegs.
Kamionki Kozłowo 1 Adlig Kamiontken polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Steintal.
  • Dawniej też: Kamionka (Szlachecka).
  • Gwarowo: Kami̯onkˊi.
Kownatki Kozłowo 1 Kownatken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kaunen.
  • Gwarowo: Kovnåtkï.
Kozłowo Kozłowo 1 Groß Koslau polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großkosel.
  • Dzisiejsza wieś jest tak naprawdę połączeniem Kozłowa z sąsiednimi wsiami Kozłówko (niem. Klein Koslau, 1938-45: Kleinkosel) i Pólko (Kozłowskie) (niem. Polko, 1938-45: Koselmitte). Obecnie duża wieś Kozłowo tworzy spójną całość - granice między historycznymi miejscowościami zatarły się.
  • U początków istnienia wsi (w XIV-XV w.), obocznie do nazwy Kozłowo funkcjonowała również niemiecka Wildenau. Z czasem zanikła.
Lipowo Kozłowo 1 Lippau polskie (tłum. z niem.) -- Nazwa pierwotnie była niemiecka: Lynde (1437), Linden (1477). Od XVIII w. notowana jest jej polska kalka, przejęta wtórnie przez język niemiecki.
Michałki Kozłowo 1 Michalken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Michelsau.
  • Pierwotnie: Michałowo (por. zapisy: Michelaw, Michelau [1437]).
  • Gwarowo: Ḿixau̯kˊi.
Miłkowiec Kozłowo 1 Milkowitz-Mühle polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Milkwitzmühle.
Niedanowo Kozłowo 1 Niedenau pruskie (spolszczone) --
  • 1383 Neydan. Nazwa uważana za staropruską. Niewykluczone nawet powiązanie z hydronimem Nida, chociaż bardziej prawdopodobne wydaje się jednak odosobowe pochodzenie nazwy.
  • Potocznie też Jadanowo, Jedanowo.
Pielgrzymowo Kozłowo 1 Pilgramsdorf niemieckie --
Rodowo Kozłowo 1 Rodau pruskie lub słowiańskie -- Potrzebne dokładniejsze informacje.
Rogóż Kozłowo 1 Roggenhausen niemieckie --
  • Forma spolszczona znana od XVIII w., adideowana do ap. rogóż, rogoża "sitowie".
  • Gwarowo: Rogus (Gen. -guza).
Rogóżek Kozłowo 1~4? Waltershausen niemieckie --
  • Na mapach także jako Rogóż Dolny.
  • Nazwa Waltershausen funkcjonuje od 1898. Miejscowość wydzielona z Rogoża (jako wybudowanie). Przedwojenne źródła podają dla niej polską nazwę jako Rogóż, to też nie do końca jest jasne, jak autochtoni rozróżniali tę miejscowość od sąsiedniego Rogoża. Nazwę Rogóżek, zatwierdzoną po wojnie podaje Leyding. Dzisiaj miejscowość znów stanowi część Rogoża, aczkolwiek jest wyraźnie oddalona od głównej części wsi. Trudno mi stwierdzić, jaki dokładnie jest uzus w kwestii nazwy.
Sarnowo Kozłowo 1 Scharnau słowiańskie --
  • Dawniej też: Szarnowo, Siarnowo.
  • 1352 Scharnau, 1357 Szernaw, 1387 Sernau. Według autorów NMP to pierwotne *Czarnowo (jako alternatywę podaje też etymologię niemiecką, która w ogóle do mnie nie przemawia). Na początku XIX w. funkcjonuje w zrepolonizowanej wersji Szarnowo (w Tece Toruńskiej [połowa XIX w.] jako Siarnowo, w wyniku szadzenia) , ostatecznie Sarnowo (adideacja do sarny).
Sątop Kozłowo 1 Sontopp pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Santop.
  • 1411-19 Santop, 1419 Czantop. Nazwa pruska, okresowo również z niem. członem -dorf (1484 Santopsdorf).
  • Gwarowo: Sontop (do Sontopśa) - a więc poprawny dopełniacz to Sątopia (a nie "Sątopu" - jak widnieje w oficjalnych spisach). W potocznym użyciu również forma Santop.
Siemianowo Kozłowo 4? Siemienau słowiańskie Siemianowo (?)
  • Do 2002 roku oficjalnie: Siemienowo. Taka forma funckjonuje we wszystkich źródłach przedwojennych, u Leydinga i w zapisie gwarowym (z nieco odmienną fonetyką, jednak odpowiadającą formie Siemienowo, a nie "Siemianowo"). Za formą wprowadzoną w 2002 mogłyby przemawiać zapiski z XVII w. (1667-72 Siemianowo), jednak ludowa tradycja dość jednoznacznie wskazuje na formę Siemienowo, więc wydaje mi się, że warto to z powrotem naprostować.
  • Gwarowo: Šiḿinovo
Sławka Mała Kozłowo 1 Klein Schläfken słowiańskie --
Sławka Wielka Kozłowo 1 Groß Schläfken słowiańskie --
  • 1328 Slaffki, 1358 Schlaffki, 1437 Slauke. Nazwa słowiańska (wg autorów NMP), być może ponowiona od n. strumienia (dzisiaj zwanego Sławską Strugą) - 1328 Schlauke. Najstarsze zapisy wskazują, że pierwotnie brzmiała Sławki. Współczesna forma singularna zaświadczona od XIX wieku.
Szkotowo Kozłowo 1 Skottau pruskie --
  • Nazwa ponowiona od nazwy rzeki, zwanej dziś Szkotówką lub Szkotawą (urz.) (1349 Skuttaw), pruskiego pochodzenia.
  • W Tece Toruńskiej Skotowo (i odpowiednio Skotówka), zapewne forma gwarowa (zmazurzona).
Szkudaj Kozłowo 4? Skudayen pruskie Skudajny (?)
  • 1379 Skudenn, Scudeinen; 1411/19 Schudey.
  • Opracowania przedwojenne podają Skudajny (lub Skudany). Dla formy obecnej nie znajduje żadnego potwierdzenia przedwojennego (najwcześniej podaje ją Leyding), ale istnieje w gwarze, więc być może ma tradycję (o ile nie jest to przejęcie nazwy urzędowej przez miejscowych).
  • Gwarowo: Škudai̯.
Szymany Kozłowo 1 Schiemanen polskie --
Turowo Kozłowo 1 Thurau polskie --
Turówko Kozłowo 1 Thurowken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Turauken.
Ważyny Kozłowo 1 Wasienen pruskie --
  • 1356 Beyschin; 1411 Weschin, Wessin.
  • Gwarowo: Vazïnï.
Wierzbowo Kozłowo 1 Wiersbau polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Wiesenfeld.
Wola Kozłowo 1 Wolla polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Grenzdamm.
Zabłocie Kozłowskie Kozłowo 1* Sabloczyn polskie (Zabłocie)
  • Nazwa w latach 1938-45: Sablau.
  • Człon "Kozłowskie", dodany po wojnie przez KUNM, odróżnia tę wieś od położonego nieopodal Zabłocia Kanigowskiego.
Zaborowo Kozłowo 1 Saberau polskie -- W Tece Toruńskiej Zaworowo (i odpowiednio niem. Saverau).
Zakrzewko Kozłowo 1 Klein Sakrau słowiańskie --
Zakrzewo Kozłowo 1 Groß Sakrau słowiańskie --
Zalesie Kozłowo 1 Salleschen polskie --
Bartoszki Nidzica 1 Bartoschken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Bartzdorf.
  • Pierwotnie: Spycimierz (1350 Spiczemir), potem Bartuschdorf (1381, hybryda pol. + niem. -dorf). Ostatecznie przyjęła się w pełni polska forma Bartoszki.
  • Forma gwarowa: Bartuš́kˊi / Bartoskˊi (dop. -usk/-osk).
Bolejny Nidzica 4 Bolleinen słowiańskie (sprutenizowane) Bolemin
  • 1370 Bolemin, Boleinen; 1579 Bolemin.
  • Wszystko wskazuje na to, że mamy tu do czynienia z pierwotnie słowiańską nazwą Bolemin (od słow. n. os. Bolema), która pod wpływem pruskim wyrównała się do pruskich nazw z członem -ein-. Forma Bolemin przechowała się w mowie Mazurów, o czym świadczą zapisy gwarowe i m.in. Teka Toruńska. Formę spolszczoną "Bolejny" powołał do życia chyba Kętrzyński i uważam, że warto przywrócić formę ludową.
  • Formy gwarowe: Bolˊińin, Bolemˊin.
Borowy Młyn Nidzica 1 Heydemühle niemieckie --
Brzeźno Łyńskie Nidzica 1* Persing pruskie (Brzeźno)
  • Nazwa Persing pruskiego pochodzenia (1411 Perszing, 1437 Pirsingk). Polska forma Brzeźno pojawia się w źródłach pisanych dopiero w XIX w., jej związek z pierwotną nazwą pruską jest niejasny (być może żaden). Dookreślenie dodano po wojnie.
  • Forma gwarowa: Bžeźno / Bžezïna.
Bujaki Nidzica 1 Bujacken polskie --
Dobrzyń Nidzica 1 Dobrzienen polskie --
  • Nazwa w latach 1877-1945: Gutfeld.
  • Dawniej: Sokoły, Dobrzyńskie (1355 Sokolo, Doberzintzky).
Frąknowo Nidzica 1 Frankenau niemieckie --
  • Dawniej też: Franknowo, Frączkowo (ostatnia forma oboczna u Leydinga).
  • Forma gwarowa: Fruŋknowo.
Glinki Nidzica 1 Glinken polskie --
Grzegórzki Nidzica 1 Gregersdorf niemieckie --
  • Pierwszy właściciel wsi, wymieniony w akcie nadania z 1359 r., nazywał się Greger Sosnowiten (co można przełożyć jako "Grzegorz Sasinowic"). Był to więc Prus (z plemienia Sasinów) o chrześcijańskim imieniu. Nadanie wspomina też o położeniu wsi na Ziemi Sasinów (1359 in Sossin).
  • Forma gwarowa: Gřeguškˊi (do Gřegušk).
Jabłonka Nidzica 1 Jablonken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Seehag.
  • Gwarowo: Jebu̯ȯnka / Jebu̯unka.
Kamionka Nidzica 1 Kamiontken polskie --
  • Nazwa w latach 1931-45: Steinau.
  • Również niem. Königlich Kamiontken. Pierwotna nazwa mogła być niemiecka (1349 Steyne).
Kanigowo Nidzica 1 Kandien pruskie -- 1371 Canegaw, 1420 Kanegaw, 1496 Candien. Wieś posiadała dwie nazwy pruskie, o wyraźnie tym samym rdzeniu. Forma starsza zachowała się w mowie miejscowych Mazurów, zaś Niemcy używali drugiej formy pruskiej, zaświadczonej później.
Koniuszyn Nidzica 1 Kommusin słowiańskie? --
  • 1372 Conoschin, 1437 Konuschen.
  • Formy gwarowe: Komzïn / Komuźin (wtórne spolszczenia n. niem.?)
Las Miejski Nidzica 4 Stadtwald niemieckie Gaj Tradycja przedwojenna wskazuje na formę Gaj. Taką nazwę również zatwierdziła KUNM. Nazwa "Miejski Las", co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej, musiała upowszechnić się wbrew ustaleniom. Chyba warto wrócić do formy tradycyjnej.
Leśne Pólko Nidzica 4 Terten niemieckie? Pólko Przed wojną: Pólko (u Kętrzyńskiego też obocznie: Tertl). Tak również według ustaleń KUNM. Człon "Leśne" musiał rozpowszechnić się później. Nazwa pol. niezwiązana z niemiecką, której pochodzenia nie udało mi się ustalić.
Likusy Nidzica 1 Lykusen pruskie -- Forma gwarowa: Lˊikuzï (do Lˊikus).
Litwinki Nidzica 1 Littfinken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Neidenburg-Littfinken.
  • Najstarsze zapisy: Littow, Littowa (1384). Może więc pierwotnie pol. Litwa.
Łyna Nidzica 1 Lahna hydronimiczne --
  • Forma niem., a także zapisy piewotne (1387 Lana, 1437 Lanaw) pokazują, że wcześniejsza słowiańska forma nazwy rzeki Łyny brzmiała Łana (z prus. Alnā, por. też n. niem. tej rzeki - Alle) z typową dla języków słowiańskich przestawką.
  • Dawniej dwie odrębne wsie - Łyna (niem. Lahna) i Łyna Mała (niem. Klein Lahna, 1899-1945: Allendorf, u Leydinga Wymiary), w czasach hitlerowskich złączone pod nazwą Allendorf. Dzisiaj granica pomiędzy historycznymi miejscowościami jest zatarta.
Łyński Młyn Nidzica 1 Lahnamühle hybryda (prus. hydronim + niem.) --
Łysakowo Nidzica 4? (1?) Lissaken polskie Lisaki (?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Talhöfen.
  • Forma dwuznaczna - większość przedwojennych źródeł potwierdza formę Lisaki (też Lisakowo?). Z drugiej strony, nie można też wykluczyć pochodzenia nazwy od n. os. Łysak. Nie dysponuję zapisami gwarowymi, które mogłyby to ostatecznie rozstrzygnąć. W Tece toruńskiej niejednoznaczna forma Lysak, którą można różnie interpretować.
Magdaleniec Nidzica 1 Magdalenz polskie -- Forma gwarowa: Magdalence (do Magdalenc).
Moczysko Nidzica 1 Moczisko polskie --
  • Nazwa w latach 1893-1945: Adlershorst.
  • Gwarowo: Mocïsko.
Mogiłowo Nidzica 1~4 Magilowa polskie (Mogiłowa?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Gelbsattel.
  • Według przedwojennej literatury i ustaleń KUNM, nazwa powinna być w rodzaju żeńskim: Mogiłowa (świadczy również o tym forma niem.). Zmiana na "Mogiłowo" musiała zajść po wojnie, ale być może jest to zmiana naturalna (lub forma nijaka istniała wcześniej obocznie).
Módłki Nidzica 1 Modlken słowiańskie? --
  • Nazwa w latach 1938-45: Moddelkau.
  • Dawniej też: Motylki (XVI w.).
  • Pierwotnie: Mottilkau (1436-37), Modilkaw (1437). Według NMP słowiańskie (porównywane do polskich toponimów typu Modlna, Modlnica), chociaż nie wykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Motkˊi.
Napiwoda Nidzica 1 Napiwoda pruskie (spolonizowane)? --
  • Nazwa w latach 1890-1945: Grünfließ.
  • Nazwa izolowana na terenie RP, trudna do objaśnienia. NMP dopuszcza możliwość, że jest to pierwotna nazwa bałtycka, chociaż nie można też wykluczyć słowiańskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Napśivoda.
Natać Mała Nidzica 1 Klein Nattatsch pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinseedorf
  • Patrz niżej.
Natać Wielka Nidzica 1 Groß Nattatsch pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großseedorf.
  • Dawniej też: Natacz (Wielki, Mały) - tak w literaturze (np. u Chojnackiego), jednak Teka Toruńska i dane gwarowe potwierdzają formę obecną (żeńską z wygłosowym -ć). Forma męska Natacz chyba powstała ze złej interpretacji wymowy gwarowej. Sama zaś nazwa jest pruskiego pochodzenia (od n. jeziora), jednak zaświadczona późno - dopiero od XVIII w.
  • Gwarowo: Duza Natač́.
Nibork Drugi Nidzica - (zu Neidenburg) -- -- Brak znanej mi przedwojennej nazwy - na przedwojennych mapach kolonia widnieje jako część Niborka (Nidzicy), dopiero po wojnie wydzielono ją jako osobną miejscowość. Jej obecna nazwa jest oczywiście nawiązaniem do przedwojennej, tradycyjnej polskiej nazwy Nidzicy (p. wyżej).
Olszewko Nidzica 1 Klein Olschau polskie -- Część Olszewa - miejscowości złączono już w czasach hitlerowskich. Nie wiem, czy nazwa przysiółka wciąż funkcjonuje, ale musiała funkcjonować jeszcze długo po wojnie, gdyż widnieje na mapach.
Olszewo Nidzica 1 (Groß) Olschau polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Struben.
Orłowo Nidzica 1 Orlau polskie --
Parowa Nidzica 3 Springborn niemieckie -- Brak przedwojennej n. polskiej. Powojenna n. Parowa nawiązuje do nazwy terenowej Modłecka Parowa (niem. Modlker Thal) - osada położona jest w dolinie o takiej nazwie.
Pawliki Nidzica 1 Pawlicken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Palicken.
Piątki Nidzica 1 Piontken polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Freidorf.
Piotrowice Nidzica 1 Piotrowitz polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Alt Petersdorf.
Radomin Nidzica 1 Radomin słowiańskie -- Gwarowo: Raduńin.
Rączki Nidzica 1 Rontzken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Hornheim.
  • Gwarowo: Rȯnčkˊi (do Rȯnčk).
Robaczewo Nidzica 2~3 Robertshof niemieckie --
Rozdroże Nidzica 5 Karlshöhe niemieckie Karły U Leydinga: Karły. Nie wiem, czy to przedwojenna nazwa (nie mam dowodów), ale wydaje się naturalniejsza i sensowniejsza od obecnej.
Siemiątki Nidzica 1~4? Schimiontken polskie Siemionki (?)
  • U przedwojennych i Leydinga: Siemionki. Na taką postać wskazywałaby przedwojenna tradycja i zapis gwarowy, więc może warte przywrócenia?
  • 1359 Szementky, Szemencky; 1359 Schemantki, Sementken. Trudno rozstrzygnąć, czy pierwotną formą są Siemiątki czy Siemionki (a -t- jest już wstawką niemiecką, jak w Kamionka > Kamiontken). Ludowa tradycja wskazuje na Siemionki, ale po wojnie ustalono Siemiątki (zapewne uważając taki wariant za bardziej "prasłowiański", od stpol. n. os. Siemięta).
  • W czasach hitlerowskich wieś wcielona do Zagrzewa (Sagsau). Do dziś pozostaje częścią tego sołectwa.
  • Gwaowo: Siemionkˊi.
Szerokopaś Nidzica 1 Sierokopaß polskie -- Nazwa w latach 1933-45: Breitenfelde.
Tatary Nidzica 5 Berghof niemieckie Berkowo U Leydinga: Berkowo, co wydaje się być naturalnym spolszczeniem n. niemieckiej (choć zapewne nie przedwojennym). Nazwa Tatary, będąca chrztem KUNM, nawiązuje do znajdującego się nieopodal obiektu fizjograficznego - Tatarskiego Kamienia (niem. Tartaren Stein).
Trzciano Nidzica 3 Eichwerder niemieckie -- Leśniczówka leży nad jeziorem Trzciano (niem. Eich See lub Trzanno See) - jej przedwojenna nazwa również nawiązuje do nazwy jeziora.
Wały Nidzica 1 Wallendorf niemieckie --
Waszulki Nidzica 1 Waschulken pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Waiselhöhe.
  • 1411-14 Waysils, 1412 Waschilis. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona dodatkowo o sufiks -ki (chociaż Kętrzyński podaje też oboczną formę Waszule), w jęz. niemieckim przyjęta z polskiego.
Wietrzychowo Nidzica 1* Adlig Dietrichsdorf niemieckie (Wietrzychowo Szlacheckie?) U Chojnackiego i Leydinga: Wietrzychowo Szlacheckie. Starsze źródła (np. Kętrzyński, Giersz) nie posiadają rozróżnienia pomiędzy Wietrzychowem Szlacheckim a Chełmińskim - może więc podział wsi jest dość późny. Tego typu dookreślenia wydają się jednak być dość obce ludowemu nazewnictwu (potrzebowała ich przede wszystkim administracja), więc być może formy ustalone przez KUNM są naturalniejsze.
Wietrzychówko Nidzica 1~4? Köllmisch Dietrichsdorf niemieckie (Wietrzychowo Chełmińskie?) U Leydinga: Wietrzychowo Włościańskie, u Chojnackiego - Chełmińskie. Tego typu dookreślenia wydają się jednak dość sztucznawe. Trudno mi ustalić, jak dokładnie nazywali tę wieś Mazurzy (może nie czynili jakiegoś systematycznego rozróżnienia?), jako że starsze źródła ich nie rozróżniają.
Wikno Nidzica 1 Wickno pruskie (spolonizowane)? -- Nazwa w latach 1938-45: Wickenau.
Wilczyce Nidzica 2 Wolfsgarten niemieckie -- Leśniczówka dziś uchodzi za część Koniuszyna - nie wiem, na ile jej nazwa funkcjonuje.
Wolisko Nidzica 1 Wolisko polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Schnepfenberge.
Wólka Orłowska Nidzica 1* Wolka polskie (Wólka) Nazwa w latach 1938-45: Großkarlshof (nawiązanie do sąsiedniej miejsc. Karlshof - pol. Karłowo [Giersz], powojenne Wysokie - dziś miejscowość nieistniejąca).
Zagrzewo Nidzica 1 Sagsau pruskie --
  • 1412 Sagesaw, Sagese, Sagsche; 1420 Sagesow.
  • Pisownia Zagrzewo zdaje się być wprowadzona przez Kętrzyńskiego. Być może poprawniejsza etymologicznie byłaby forma Zagżewo (por. zniemczony zapis Sagsewo z ok. 1780 r.), o ile tak brzmiała ta nazwa w mowie ludu.
Załuski Nidzica 1 Sallusken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kniprode.
Zimna Woda Nidzica 1 Zimnawodda polskie -- Nazwa w latach 1893-1945: Kaltenborn.
Żelazno Nidzica 1 Seelesen słowiańskie --
Gąsiorowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Ganshorn niemieckie -- Gwarowo: Goš́orovo / Guśorovo.
Grzybiny Działdowo (pow. działdowski) 1 Groß Grieben słowiańskie --
  • 1333 Grebin, 1387 Grsibenn. Według NMP pierwotne *Grzybno.
  • Gwarowo: Gřibźini.
Grzybiny Małe Działdowo (pow. działdowski) 1* Klein Grieben słowiańskie (Grzybinki) Dawniej raczej: Grzybinki. Taka forma jest zresztą bardziej konsekwentna, biorąc pod uwagę fakt, że nazwa sąsiedniej wsi to "Grzybiny", a nie "Grzybiny Wielkie". Formę Grzybinki początkowo ustaliła KUNM, ale szybko została zmieniona na obecną.
Jankowice Działdowo (pow. działdowski) 1 Jankowitz polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Sassendorf.
  • Dawniej też: Jankowiczki (pierwotnie też: Hankowice, Hankowiczki [por. zapisy z 1399 - Henkowitz, Hankowyczki]).
  • Gwarowo: Jankojince / Jankoźice.
Lipówka Działdowo (pow. działdowski) 4 Lindenau niemieckie Lindowo
  • Ustalona przez KUNM forma jest sztuczna - przed wojną stosowano spolszczenia Lindenowo i Lindowo - przy czym ta druga ma poświadczenie gwarowe (również w Tece Toruńskiej).
  • Gwarowo: Lindovo
Mosznica Działdowo (pow. działdowski) 1 Moschnitz słowiańskie --
Ruszkowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Rauschken słowiańskie --
  • Dawniej też: Ruskowo (tak do dziś w gwarze - wynik mazurzenia?
  • 1399 Rawschaw, Ruschau. Według autorów NMP nazwa polska.
  • Gwarowo: Ruskovo.
Sławkowo Działdowo (pow. działdowski) 1 Frödau niemieckie --
  • Pierwotnie: Freudenau (o ile zapis Vraudenove z 1329 r. odnosi się do tej wsi); 1397, 1452 Fredau. Od XVIII w. obocznie do tej n. niemieckiej pojawia się nazwa pol. Sławkowo. Dość zastanawiający (chociaż niedostudiowany) jest fakt, że zupełnie podobny dualizm nazw miała również wieś Sławkowo (niem. Friedenau, dawn. Fredau) na Ziemi Chełmińskiej, w obecnej gm. Chełmża. Wątek zdecydowanie wart zbadania.
  • Według Białuńskiego, w XVI w. wieś nosiła przejściowo oboczną nazwę Klimsdorf.

Powiat olsztyński

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Olsztyn Olsztyn (miasto) 1 Allenstein hybryda (prus. + niem.) --
  • Nazwa miasta jest pochodzenia hybrydalnego - pierwszy człon pochodzi od nazwy rzeki Łyny (niem. Alle, prus. Alnā). W języku polskim przejęta fonetycznie jako Olsztyn. Świadectwa istnienia takiego spolszczenia pojawiają się już w XV w. (samo miasto powstało wiek wcześniej).
  • Gwarowo: U̯olstïn.
  • Poniżej opisane są nazwy historycznych dzielnic Olsztyna (część z nazw może być dawno zapomniana lub zanikająca). Pomijam zupełnie nazwy nowych osiedli, stworzonych w PRLu (np. Brzeziny, Mazurskie, Kormoran itp.). Jestem ponadto zdania, że należy jak najczęściej nawiązywać do historycznych dzielnic, a administracyjne nowotwory stopniowo rugować. Niestety, tendencje są odwrotne - na mapie współczesnego Olsztyna dominują raczej nowe twory.
Augustówka Olsztyn (miasto) 2 Augustthal niemieckie -- Nazwa zatarta w terenie. Dzisiaj ta dawna dzielnica jest częścią os. Kętrzyńskiego. Może warto przypomnieć nazwę dzielnicy, zamiast komunistycznego tworu?
Dajtki Olsztyn (miasto) 1 Deuthen pruskie -- 1355 Deyten.
Grądek Olsztyn (miasto) 3 Thalberg niemieckie -- Podobnie jak Augustówka (p. wyżej), nazwa dziś nie funkcjonuje. Na miejscu tej dzielnicy znajduje się część os. Kętrzyńskiego.
Gutkowo Olsztyn (miasto) 1 Göttkendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Gietkowo.
  • Pierwotnie: Aucul (1352). Nazwa ponowiona od jez. Ukiel, pruskiego pochodzenia. Nazwa niem. Göttkendorf pochodzi od imienia zasadźcy Godeke, prawdopodobnie Prusa.
  • Gwarowo: Gutkovo / Gétkovo.
  • Część wsi, która nie została włączona do Olsztyna stanowi osobną wieś w gm. Jonkowo.
Jakubowo Olsztyn (miasto) 2 Jakobsberg niemieckie --
Jaroty Olsztyn (miasto) 6 Jomendorf hybryda (prus. + niem.) Jądorf
  • Nazwa niem. pochodzi od imienia Prusa Jome. Warmiacy spolszczyli ją jako Jądorf (pisane też Jondorf), z zachowaniem niem. członu -dorf. Taka nazwa nie znalazła aprobaty KUNM (zapewne ze względu na sufiks) i została zastąpiona pseudosłowiańskim chrztem Jaroty. Staropruska proweniencja tej miejscowości (obecnie dzielnicy Olsztyna) została więc zupełnie zatarta.
  • Gwarowo: Jondorś, f Jondorśi. Nazwa więc została przejęta z miękkim wygłosowym -f (w gwarze wymawianym jako -ś) i odmieniana jak rodzaj żeński - Jądorf, w Jądorfi.
  • Część wsi, która nie została włączona w granice Olsztyna stanowi osobną miejscowość ("resztówkę") w gm. Stawiguda o tej samej nazwie. Zmiana nazwy na Jądorf dotyczy również owej resztówki.
Kortowo Olsztyn (miasto) 1 Kortau pruskie -- Nazwa wsi pochodzi od pruskiej nazwy jeziora Kort (niem. Kort-See, 1348 Curtoyn, 1352 Curtoyen). Lepiej nazywać jezioro to "Kort" (tak jak u Barczewskiego), a nie "Kortowskie", gdyż to nazwa dzielnicy pochodzi od jeziora, a nie odwrotnie.
Likusy Olsztyn (miasto) 1 Likussen pruskie -- Używane też: Likuzy (tak w gwarze oraz u Barczewskiego).
Łupstych Olsztyn (miasto) 1 Abstich pruskie --
  • Dawniej też: Abstych, Upstych. Używane także jako Łupsztych. Nazwa pruskiego pochodzenia (rekonst. *Abistiks) - dość osobliwie przyjęta przez język polski. Pisownia z Ł- jest nieetymologiczna (jest to gwarowa prelabializacja samogłoski, a nie dawne "ł"), ale taka przyjęła się już w przedwojennej literaturze.
  • Gwarowo: U̯upstïx, Upstïx.
  • Część wsi, nie przyłączona do Olsztyna stanowi osobną miejscowość (tzw. "resztówkę"), należącą do gminy Gietrzwałd.
Nagórki Olsztyn (miasto) 2 Bergenthal niemieckie --
Niedźwiedź Olsztyn (miasto) 2 Bärenbruch niemieckie --
Pieczewo Olsztyn (miasto) 3 Stolzenberg niemieckie --
Pieszkowo Olsztyn (miasto) 5 Pörschkau pruskie? Perszkowo Nazwa dzielnicy dziś raczej nie używana. Uwiecznia ją jednak nazwa niewielkiego jeziorka Perszkowo (niem. Pörschken-See), zapewne pruska. Jeżeli ta jednostka administracyjna miałaby wrócić do łask, warto by użyć formy zgodnej z nazwą jeziorka.
Pozorty Olsztyn (miasto) 1 Posorten pruskie --
  • Używane też: Posorty (tak w gwarze).
  • Dzielnica ta nie stanowi dziś osobnej jednostki administracyjnej - stanowi część osiedla Brzeziny (nowy twór administracyjny). Nie powinno tak być - to nazwy historycznych dzielnic zasługują na utrwalenie na mapach, nie nowotwory.
Redykajny Olsztyn (miasto) 1 Redigkainen pruskie --
  • 1363 Raynkaym, 1521 Radecaim, 1564-80 Radicaym.
  • Gwarowo: Redïkai̯nï.
  • Część wsi, nie przyłączona do Olsztyna stanowi osobną miejscowość (tzw. "resztówkę") w gminie Dywity.
Starkowo Olsztyn (miasto) 2 Stärkenthal niemieckie -- Dzielnica zatarta w terenie. Jej nazwa pochodzi od nazwiska pierwszego właściciela - Starck.
Track Olsztyn (miasto) 1 Trautzig słowiańskie? -- Pierwotnie: *Drawsk (1353 Drawsken). Nazwa ponowiona od jeziora, sama w sobie jest zapewne tworem słowiańskim (choć niewykluczałbym w pełni pruskiego pochodzenia), utworzonym od jakiejś pruskiej nazwy wodnej typu *Drawā (dziś nieznanej). Ostatecznie zepsuta do postaci Track.
Zielona Górka Olsztyn (miasto) 2 Grünberg niemieckie --
Barczewo Barczewo 6 Wartenburg niemieckie Wartembork
  • Nazwa niem. (początkowo Wartberg, jakby "strażnicza góra"), spolszczona przez polskich Warmiaków jako Wartembork. Po wojnie KUNM zmienił tę nazwę na sztuczną Barczewo - nadaną na cześć ks. Walentego Barczewskiego - badacza kultury polskojęzycznych Warmiaków i lokalnego działacza. Jakkolwiek nie można odmówić mu zasług, to tego typu sztuczne i "zideologizowane" nazwy nigdy nie powinny były znaleźć się na mapie.
  • Jako ciekawostkę dodam, że krótko po wojnie rozważano, aby przechrzcić Wartembork na "Nowowiejsk" (na cześć urodzonego tu kompozytora Feliksa Nowowiejskiego). Nazwa ta została ostatecznie odrzucona ze względu na sztuczne brzmienie, przywołujące na myśl nazewnictwo sowieckie.
  • W pobliżu miasta znajdował się pruski obszar osadniczy o nazwie *Gunelauks (1311 Genelauken, 1349 Gunlawke), Barczewski spolszcza tę nazwę jako Gunławki.
  • Gwarowo: Våtymbork.
Biskupiec Biskupiec 1 Bischofsburg niemieckie --
  • Ludowo także niem. Bischburg.
  • Nazwa bywa dookreślana jako Biskupiec Reszelski (zapewne dla odróżnienia od Biskupca w pow. nowomiejskim), taką nazwę nosi stacja kolejowa. Nie lepiej byłoby "Warmiński", jeśli już?
Dobre Miasto Dobre Miasto 1 Guttstadt niemieckie (hybryda?) --
  • Dawniej też: Gutsztat.
  • Według niektórych teorii, pierwszy człon n. niem. pochodzi od prus. guddi - zarośla, krzaki. Niezależnie od tego możliwego znaczenia, polscy Warmiacy przejęli tę nazwę jako "Dobre Miasto".
Jeziorany Jeziorany 1 Seeburg niemieckie --
  • Dawniej też: Zybork.
  • Starsze jest fonetyczne spolszczenie nazwy jako Zybork. Forma Jeziorany pojawia się dopiero w późnym XIX w. i być może jest sztucznawa. Niemniej, zanotowano ją współcześnie w gwarze (jako Jeźorany), o ile to nie wpływ nazwy urzędowej.
Olsztynek Olsztynek 1 Hohenstein niemieckie --
  • Nazwa polska Olsztynek istniała obocznie do niemieckiej Hohenstein (pierwotnie nazwa zamku, założonego w XIV w.) już od XV w. (kiedy to pojawia się w dokumentach w zlatynizowanej formie Parvum Olstin). Jej początek nie jest do końca jasny - być może faktycznie jest to nawiązanie do warmińskiego Olsztyna. Niewykluczone jednak, że n. niem. Hohenstein została początkowo przejęta przez ludność polskojęzyczną w formie *Olsztyn (jedynie przypadkiem zbieżną z nazwą warmińskiego Olsztyna), która następnie została rozszerzona o formant zdrabniający, celem odróżnienia od znacznie większego miasta na Warmii.
    • Gwarowo: U̯olstinek.
Barczewko Barczewo 6 Alt Wartenburg niemieckie Stary Wartembork Po wyjaśnienia, patrz wyżej: Barczewo.
Barczewski Dwór Barczewo 6 Klein Wartenburg niemieckie Wartembork Mały
Bark Barczewo 1? Barkheim niemieckie? -- Według Pospiszylowej n. Barkheim niemiecka (choć na upartego można by tu się doszukać pruskiej nazwy na -kaims). Brak w literaturze przedwojennej, ale nazwa Bark pojawia się w zapisach gwarowych.
Bartołty Małe Barczewo 1 Klein Bartelsdorf niemieckie --
  • Pierwotnie: Bartelsdorf Buden ("Bartołckie Budy"), 1755.
  • Dawniej (i gwarowo): Bartółty Małe (p. niżej).
Bartołty Wielkie Barczewo 1 Klein Bartelsdorf niemieckie -- Dawniej też: Bartółty Wielkie (gw. Vˊelkˊe / Duže Bartůu̯tï).
Biedowo Barczewo 1 Neu Maraunen pruskie --
  • Niem. też Klein Maraunen.
  • Dawniej też: Nowe/Małe Maruny, Muchorowo (Barcz.)
  • Wieś powstała jako wybudowanie pobliskich Marun (p. niżej). Polska nazwa Biedowo jest ludowa, o charakterze przezwiskowym.
Bogdany Barczewo 1 Bogdainen słowiańskie --
  • Pierwotnie: Klein Scayboth (XV w.), p. niżej Skajboty.
  • Dawniej też: Bogdajny. Końcówka -ainen (-ajny) w tej nazwie jest zapewne wywołana analogią do nazw pruskich z tym sufiksem (wykluczałbym tu raczej bezpośrednie oddziaływanie jęz. pruskiego, jako że zapisy z -ain pojawiają się dopiero w XVII w.).
  • Gwarowo: Bogdai̯nï.
Czerwony Bór Barczewo 2 (4?) Rothwalde niemieckie (Czerwony Las?) Barczewski używa nazwy Czerwony Las, ale w odniesieniu do lasu (nie leśniczówki). Może zbyt mała zmiana, aby uznać ją za wartą zachodu. Forma "Czerwony Bór" również odzwierciedla nazwę oryginalną. Wśród członków KUNM panowała jakaś dziwna tendencja do unikania słowa "las" i zastępowania go synonimami (bór, gaj itp.).
Dadaj Barczewo 6 Schönfließ niemieckie Sząflis
  • N. niem. Schönfließ ludność warmińska spolonizowała jako Sząflis. Po wojnie KUNM zastąpiła ją nazwą Dadaj, ponowioną od nazwy dużego jeziora Dadaj, nad którym osada się znajdują. Nazwa jeziora jest oczywiście pruskiego pochodzenia, ale nie jest to historycznie poprawna nazwa tej wsi.
  • Leyding przytacza tu też nazwę Kurken (spolszczoną jako Kurkowo), która jednak odnosi się do zaginionej pruskiej osady, położonej nad jez. Dadaj i nie można jej wiązać bezpośrednio z tą wsią.
Dąbrówka Mała Barczewo 1 Klein Damerau słowiańskie --
Dobrąg Barczewo 1 Debrong pruskie --
  • 1364 Dobrin. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia (od n. rzeki i jeziora).
  • Gwarowo: Dobrȯŋk.
Jedzbark Barczewo 1 Hirschberg niemieckie --
  • Dawniej też: Jecbark, Jecpark.
  • Gwarowo: Jeʒbark / Jėčpark / Jecpark (Gen. na -ka lub -ga).
Kaplityny Barczewo 1 Kaplitainen pruskie --
  • 1364 Kaipletyn, 1409 Kaypletin.
  • Gwarowo: Kaplitïnï (Gen. zerowy lub -ów).
Kierzbuń Barczewo 1 Kirschbaum niemieckie -- Gwarowo: Kˊežbuń.
Kierzliny Barczewo 1 Kirschleinen pruskie --
  • 1381 Kirsyn, 1393 Kirsnyn, 1533 Kirsneynen.
  • Dawniej też: Duże Kierzniny (za czasów biskupa Szembeka, wg Barczewskiego).
  • Gwarowo: Keršlˊiny / Kˊežlˊiny.
Klimkowo Barczewo 1 Klimkowo polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Klimkau.
Klucznik Barczewo 1 Klutznick polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Klausen.
Kołaki Barczewo 1 Kollacken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kallacken.
Koronowo Barczewo 4 Försterei Kronau pruskie Wróblewo Niem. nazwa leśniczówki nawiązuje do pobliskiej wsi Kronowo (p. niżej), pruskiego pochodzenia. Jej polska nazwa brzmiała Wróblewo, o czym świadczy spis z 1820 r. i słownik Leydinga. Taką nazwę przyjęła też KUNM, ale w wyniku jakiegoś przeinaczenia powojennego, rozpowszechniła się forma Koronowo (wyraźnie oparta na n. niem., ale niesłusznie adideowana do słowa korona [niem. Krone]). Chyba należałoby powrócić do starszej n. pol. Wróblewo, chociaż Barczewski pisze o Leśnictwie Kronowo, toteż i taki wariant można by rozpatrzyć.
Kromerowo Barczewo 1 Krämersdorf niemieckie (tłum. z pol.) --
  • Dawniej też: Kramarowo.
  • 1572 Kromeraw, 1584 Cromerovium. Pierwotna była więc forma polska (n. niem. z członem -dorf zaświadczona od połowy XVIII w.). Nazwa pochodzi od nazwiska biskupa warmińskiego Marcina Kromera.
  • Gwarowo: Kramerovo.
Kronowo Barczewo 1 Groß Kronau pruskie -- Nazwa w latach 1936-45: Cronau. Pruskiego pochodzenia.
Kronówko Barczewo 1 Klein Kronau pruskie -- Nazwa w latach 1938-45: Cronau-Gut.
Krupoliny Barczewo 1 Kroplainen pruskie --
  • 1364 Kropelyn, 1587 Kropelein. Wieś powstała na pruskim polu osadniczym zwanym Kautyn (1364).
  • Gwarowo: Kroplai̯ny / Krupolïny.
Lamkowo Barczewo 1 Groß Lemkendorf niemieckie --
  • 1350 Villa Lemkoni, 1363 Brunsdorf alias Lemkendorf. Wieś nosiła więc początkowo dwie oboczne n. niemieckie, z czasem ustaliła się jednak nazwa Lemkendorf. Spolszczenie Lamkowo znane już od XVII w.
  • Gwarowo: Lamkovo (Duže).
Lamkówko Barczewo 1 Klein Lemkendorf niemieckie -- Gwarowo: Lamkovo Mau̯e / Lamkůfko / Lamkůvek.
Leszno Barczewo 1 (Groß) Leschno polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Leschnau (taka postać zaświadczona już w 1789).
  • Dawniej też: Leśno (Barczewski).
Leszno Małe Barczewo 1 Klein Leschno polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Leschnau.
  • Dawniej też: Leśnictwo Leśno (Barczewski).
Łapka Barczewo 1 Lapka polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Lapken. Stosowano też określenia Lapkawald lub Lapkaabfindung.
  • Wybudowanie dość nowe. Nazwa ponowiona od n. lasu.
Łęgajny Barczewo 1 Lengainen pruskie --
  • Potocznie też: Lęgajny (tak też u Barczewskiego, gw. Leŋgai̯ny). Taką nazwę nosi też przystanek kolejowy.
  • 1364 Langene; 1388 Langeyn, Langeynen.
Maruny Barczewo 1 Maraunen pruskie --
  • Dawniej też: Maruny Duże (Wielkie), niem. Groß Maraunen.
  • 1349 Merun, 1376 Merune. Nazwa pruska, przejściowo z niem. członem -dorf (1381 Merunendorf).
Mokiny Barczewo 1 Mokainen pruskie --
  • Dawniej też: Mokajny (XVII w.)
  • 1364 Mockin, 1384 Mokyn. Początkowo też pojawia się n. niem. Grünenwald (1364), która nie przyjęła się.
  • Gwarowo: Mokˊiny.
Niedźwiedź Barczewo 4 Bärenbruch niemieckie Niedźwiedziak U Barczewskiego: Niedźwiedziak (GPW, s. 20, 64). Przeoczyli tę formę najwyraźniej Leyding i KUNM, nadając folwarkowi nową n. Niedźwiedź. Współcześnie w gwarze odnotowano jeszcze jedną formę - Niedźwiady (gw. Ńeʒ́v́ady), która chyba raczej powstała po wojnie, pod wpływem KUNMowskiego nazewnictwa. W takich przypadkach wolę zaufać tradycji przedwojennej.
Nikielkowo Barczewo 1 Nickelsdorf niemieckie -- Spotykany również wariant: Nikiełkowo (do 2007 r. oficjalny, ale niezgodny z tradycją i ustaleniami KUNM).
Odryty Barczewo 1 Odritten pruskie --
  • 1381 Waidriten, 1492 Woydriten. Nazwa pruska, wieś powstała na polu Kyrsynen (1381).
  • Dawniej też: Woryty (XVII w.)
  • Gwarowo: Odrïtï.
Orzechówko Barczewo 4 Orzechowo-Mühle polskie Orzechowo
  • Nazwa w latach 1938-45: Alt Wartenburg Abbau.
  • Poprawna nazwa młyna to Orzechowo (por. gwarowe Ožexovo). Forma na -ówko jest powojenna, nie znajduję dla niej uzasadnienia. Jeśli potrzebne jest dookreślenie, można by użyć formy Orzechowo-Młyn.
Próle Barczewo 1 Prohlen pruskie --
  • 1372 Pralesdorf. Z czasem odpada człon niem. -dorf - 1615 Proles.
  • Dawniej też: Prole (częściej u przedwojennych autorów). Postać z "ó" znana jest w gwarze.
  • Gwarowo: Průle (Gen. Průlůf).
Radosty Barczewo 5 Ottendorf niemieckie Stara Wieś (?)
  • Brak historycznej polskiej nazwy - Barczewski używa tylko nazwy "Otendorf". Powojenna nazwa Radosty jest chrztem KUNM - pseudosłowiańskim (od im. Radost), a więc nieakceptowalnym. Leyding podaje jednak niem. wariant Altendorf i na jego podstawie - spolszczenie Stara Wieś. Wariant ten nie pojawia się nigdzie indziej, być może jest on zniekształceniem nazwy Ottendorf. Tak czy inaczej, nazwa "Stara Wieś" wydaje się lepsza od obecnego chrztu. Wieś jest faktycznie dość stara, pierwsza wzmianka pochodzi z 1353.
  • Wieś powstała w pobliżu lasu o pruskiej nazwie Wungerithen (1353). Nie można jednak tej nazwy wiązać bezpośrednio z tą wsią. W tym samym lesie powstała m.in. wieś Studzianka w obecnej gm. Jeziorany (p.)
  • W NMP podany następujący zapis gwarowy (jako dawny): Votendorf (Gen. -dorfa). Raczej nie jest to forma, którą można by wykorzystać, jednak fakt istnienia tu protetycznego v- jest ciekawy i wart odnotowania.
Ramsowo Barczewo 1 Groß Ramsau pruskie --
  • 1379 Rampsow, 1597-98 Ramsaw.
  • Gwarowo: Ramsovo.
Ramsówko Barczewo 1 Klein Ramsau pruskie --
  • Pierwotnie niem. Ramschebuden (1755).
  • Dawniej też: Ramsówka (koniec XVIII w.).
Rejczuchy Barczewo 1 Karolinenhof niemieckie -- Nazwa Rejczuchy oryginalnie polska (odnazwiskowa) - istniała już przed wojną, obocznie do niemieckiej. Por. zapis 1855 Abbau Reyczug i formę gw. Rai̯č́uxï. Wobec takiej formy gwarowej, może powinny to być "Rajczuchy"?
Ruszajny Barczewo 1 Reuschhagen niemieckie -- Nazwa uważana za niemiecką (1336 Russchenhain), w języku polskim przejęta analogicznie do nazw pruskich na -ajny (co nie jest rzadkością przy niem. sufiksie -hain, hagen - por. Rozajny, Gronajny).
Rycybałt Barczewo 1 Rittebalde pruskie --
  • 1373 Rythabalt. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Ryczybałdy (Barczewski).
Sapunki Barczewo 4 Klein Sapuhnen pruskie Zapuny Małe
  • Po wyjaśnienia, patrz niżej. Zgodna z przedwojenną tradycją jest forma Zapuny Małe (lub Zupuny Małe), chociaż zapis gwarowy daje też możliwe uzasadnienie formie Zapunki (chociaż takie zdrobnienia pruskich nazw są raczej "odchyłem od normy"). Barczewski rozróżnia Zupuny-Dwór (ob. Sapuny) i Folwark (ob. Sapunki).
  • Gwarowo: Zapunkˊi
Sapuny Barczewo 4 (Groß) Sapuhnen pruskie Zapuny
  • 1367 Sapon, 1394 Supone. Nazwa pruska.
  • W przedwojennej tradycji: Zapuny, Zupuny. Tak samo również w gwarze - Zapunï (-ůf). Forma obecna, Sapuny jest nietradycyjna. Utworzył ją KUNM, celem przybliżenia polskiej formy do pruskiego oryginału (który miał nagłosowe S-. Polskie Z- to wpływ wymowy niemieckiej). Wykładnikiem polskiej nazwy powinna być jednak ludowa tradycja, dlatego też uważam, że należy wrócić do formy Zapunym.
Skajboty Barczewo 1 Skaibotten pruskie --
  • 1362 Scayboth, 1380 Schaybothen.
  • Dawniej też: Skajwoty.
  • Gwarowo: Skai̯botï, Skai̯votï.
Stare Włóki Barczewo 4 Alt Vierzighuben niemieckie Stary Wierckub
  • Przed wojną: Stary Wierzgub, Wierzkub, Wierckub. Ta ostatnia forma zaświadczona w gwarze (gw. Źyrckup, Źyckup - początek XX w. Współcześnie Stare Vu̯ůkˊi), u Barczewskiego (opracowanie najwierniejsze ludowemu językowi) i Leydinga, toteż właśnie ją wybieram spośród możliwych wariantów. Powojenna forma Stare Włóki nawiązuje do ostatniego członu n. niem. (-huben), ale sama w sobie jest tworem sztucznym, nieludowym (powojenne gwarowe Stare Vu̯ůkˊi to już wpływ nazewnictwa urzędowego, ale mieszkaniec wsi to wciąż v́ežkubźåk).
  • Zob. też Nowe Włóki, gm. Dywity.
Studzianek Barczewo 6 Kutzborn niemieckie Kucbory
  • Przed wojną: Kucbory lub Kodborno (rzadziej).
  • Barczewski wspomina także o historycznej nazwie Małe Kierzniny (p. wyżej Kierzliny), która miała obowiązywać w czasach biskupa Szembeka.
  • Gwarowo: Kucbory. Obecnie, pod wpływem nazwy urzędowej także Stuʒ́ankˊi.
Szynowo Barczewo 1 Schönau pruskie? --
  • Pierwszy zapis: Schonow (1395). Pospiszylowa uważa za nazwę pruską (nie przedstawia jednak żadnych mocnych argumentów) i rekonstruuje *Sanaws. W polskim nazwa przejęta fonetycznie z niem.
  • Zapis gwarowy: Š́ïnovo.
Tęguty Barczewo 1 Tengutten pruskie -- 1344, Tungebouth, 1381 Tungebuten. Nazwa pruska dwuzłożona *Tungebutai, wtórnie uproszczona.
Tumiany Barczewo 1 Daumen pruskie --
  • 1364, 1375 Dumen, 1354 Dewmen. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Tumńanï.
Wipsowo Barczewo 4 Wieps pruskie Gipsowo
  • 1347 Wypsowen, 1389 Wypsaw. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Wipsowskiego (1364 Wypsow).
  • Wszystkie opracowania przedwojenne poświadczają formę Gipsowo. Forma ta niewątpliwie jest wynikiem jakiejś adideacji, jednak taka właśnie funkcjonowała wśród ludności warmińskiej. Powojenne "Wipsowo" to już KUNMowska "poprawka", mająca za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału. Wolę trzymać się jednak form ludowych.
Wójtowo Barczewo 1 Fittigsdorf niemieckie -- Pierwotnie: Vogtsdorf (1359), stąd nazwa polska (notowana od XVI w.). Wtórnie (od połowy XVII w.) - Fittigsdorf.
Wrócikowo Barczewo 5 Robertshof niemieckie Robertowo U Leydinga: Robertowo. Nazwa obecna to pseudosłowiański chrzest KUNM.
Zalesie Barczewo 6 Vorwerkswalde niemieckie Folwark
  • Nazwa w latach 1938-45: Waldhausen.
  • Już w 1820 r. zaświadczona polska nazwa Folwark (u Leydinga: Folwark Leśny). Dzisiejsza nazwa jest tworem KUNM.
Żarek Barczewo 5 (6?) Neurode niemieckie Nieród U Leydinga fonetyczne spolszczenie Nieród. Ponadto, w gwarze jako Noi̯rot. Nazwa obecna jest ahistoryczna.
Adamowo Biskupiec 1 Adamshof niemieckie --
  • Niem. także Adamsheide.
  • Dawniej też: Jedamowo (u Barczewskiego, forma gwarowa).
Biesowo Biskupiec 1 Groß Bößau pruskie --
  • 1354 Bezow, 1369 Besow. Nazwa pruska.
  • W gwarze: Bźesovo.
Biesówko Biskupiec 1 Klein Bößau pruskie -- Patrz wyżej.
Boreczek Biskupiec 2 Heide niemieckie (Borek) U Leydinga: Borek, ostatecznie przyjęto jednak formę "Boreczek". Forma Leydinga wydaje mi się bardziej intuicyjna, chociaż wobec braku tradycji, nie ma to większej różnicy. Z drugiej strony, Barczewski wspomina o lesie Borek w pobliżu Ramsowa - może to ten sam las, w którym znajduje się ta leśniczówka?
Borki Wielkie Biskupiec 1 Groß Borken polskie -- Osada Borki Małe straciła jednostkowość i obecnie stanowi część Borek Wielkich. Niemniej, kolonia Borki Małe wciąż znajduje się w pewnym oddaleniu od właściwych Borek Wielkich, więc może jej nazwa jakoś funkcjonuje?
Botowo Biskupiec 1 Bottowen pruskie (spolonizowane) -- Nazwa w latach 1938-45: Bottau.
Bredynki Biskupiec 1 Bredinken pruskie --
  • Dawniej też: Bredynek, Nowa Wieś (niem. Neudorf - tak w XVI w.).
  • 1587 Breding. Nazwa staropruska.
  • Gwarowo: Brei̯dïnkˊi / Brei̯dïnek.
Bukowa Góra Biskupiec 1 Bukowagurra polskie --
  • Nazwa w latach 1927-45: Buchenberg.
  • Nazwa pierwotna: Brandtheide (1585).
  • Gwarowo: Bukovo Gůra.
Chmielówka Biskupiec 1? Chmielowken polskie (Chmielówko?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Neumoithenen.
  • W opracowaniach przedwojennych w rodzaju nijakim: Chmielówko. Nie mam danych, które mogłyby rozstrzygnąć, który rodzaj jest poprawniejszy. Z drugiej strony, w Tece Toruńskiej jest Chmielewka (jednak nie jestem pewien, czy to ta wieś).
Czerwonka Biskupiec 1 Rothfließ niemieckie --
  • Dawniej też: Rótlis, Rotflis.
  • W przedwojennej literaturze istnieje zarówno spolszczenie znaczeniowe (Czerwonka), jak i fonetyczne (Rotflis lub Rótlis). Co prawda, to drugie pojawia się w opracowaniach bliższych ludowemu językowi, ale forma Czerwonka również zdaje się być ugruntowana w tradycji. Współcześnie w gwarze znane obie formy.
  • Gwarowo: Rȯtlis lub Červȯnka.
Dębowo Biskupiec 1 Dembowo polskie -- Nazwa w latach 1930-45: Stockhausen-Försterei.
Droszewo Biskupiec 6 Kunzkeim pruskie Kunckajny 1359 Cunczekaym, 1365 Kunczen, 1567 Kunigkeim. Nazwa pruska. Nawet jeśli w osnowie leży niemiecka n. os. Kunz, to i tak nazwa sama w sobie jest tworem pruskim. Przed wojną istniało ludowe spolszczenie Kunckajny (rzadziej -kajmy). Mimo istnienia tradycyjnego spolszczenia i pruskiego pochodzenia nazwy, KUNM zdecydowała się zbrodniczo przechrzcić tę wieś na sztuczne "Droszewo".
Dworzec Biskupiec 6 Schönbruch niemieckie (zepsute z pol.?) Czembrucha (Trzemcha?)
  • 1587 Neudorf vel Schönbruch, 1588 Tsremcha, 1597 Tstremzucha/Trzemicha.
  • Pierwotnie pol. Trzemcha (co jest staropolską formą słowa "czeremcha" - dzisiejsza postać to rutenizm). Nazwa ta w mowie ludu wyewoluowała do postaci Czembrucha, Sząbrucha (już w 1609 zanotowane Czobrucha), zapewne pod wpływem formy niemieckiej (która sama w sobie może być zepsuciem nazwy polskiej). Szkoda, że mimo słowiańskiego pochodzenia nazwy tej wsi, KUNM zdecydowała się ją zniweczyć na rzecz kompletnie nowej, ahistorycznej nazwy "Dworzec". Niewątpliwie należy tę nazwę zmienić na ludową Czembrucha, chociaż można by też rozważyć powrót do pierwotnej formy Trzemcha.
Dymer Biskupiec 1~4 Dimmern pruskie (Dymry?)
  • 1411 Dimber, Dymmer. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora Dymer (dziś spuszczonego).
  • Literatura przedwojenna wskazuje dość jednoznacznie na formę liczby mnogiej - Dymry (Gen. do Dymer). Powojenna zmiana rodzaju może być motywowana chęcią utrwalenia na mapie nazwy nieistniejącego dziś jeziora w formie niezmienionej. Jednak niewykluczone też, że forma syngularna Dymer była już wcześniej w użyciu u ludności mazurskiej. Ponadto, Barczewski w tekście "Geografii Polskiej Warmii" pisze też "...pod wsią Dymrem" (s. 70), co wskazuje na mianownik "Dymer", jednak w spisie nazw pod koniec książki już wymienia "Dymry". Może rodzaj gramatyczny był chwiejny?
Gęsikowo Biskupiec 1 Labuch-Försterei pruskie --
  • Dawniej też: Łabuch
  • Nazwa Gęsikowo (zaświadczona już w 1820 r.) współistniała z nazwą Łabuch, ponowioną od pruskiej nazwy wsi Łabuchy (p. niżej).
Januszewo Biskupiec 2 Johannisberg niemieckie --
  • Potocznie używana też nazwa Biskupiec-Kolonia. Lepiej unikać takiego nazewnictwa.
  • U Leydinga Janowo. Żadna z tych nazw nie ma jednak tradycji przedwojennej.
Józefowo Biskupiec 1 Josephshof niemieckie --
Kamionka Biskupiec 1 (Groß) Kamionken polskie --
  • Powojenna wieś Kamionka powstała z połączenia trzech wsi: Kamionka Mała (niem. Klein Kamionken, 1938-45: Rogetten), Kamionka Wielka (niem. Groß Kamionken, 1938-45: Groß Steinfelde) i Kamionka (niem. Kamionken lub Steinhof [urz., wprow. w XIX w.]), przy czym ta ostatnia zdaje się być jakimś sztucznawym tworem, wydzielonym z Kamionki Wielkiej.
  • U początków istnienia wsi w XIV-XV w. obok nazwy Kamionka funkcjonowały również niemieckie nazwy Steindamerau, Mönchgut, Nickelsberg, które z czasem zanikły.
Kobułty Biskupiec 1 Kobulten pruskie? --
  • 1388 Koboltaw. Nazwa odosobowa, autorzy NMP uważają ją za twór słowiański, ale osobiście nie wykluczałbym pruskiej etymologii.
  • Gwarowo: Kobutï.
Kojtryny Biskupiec 4 Kattreinen pruskie Katrejny
  • 1359 Köytrin. Nazwa pruska.
  • Przed wojną: Katrejny lub Katrajny (rzadziej). Takiej formy musiała używać polskojęzyczna ludność warmińska. Forma Kojtryny jest już powojennym tworem KUNM, chyba mającym za cel zbliżyć tę nazwę do pruskiego oryginału.
Kramarka Biskupiec 1 Kramarka polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Krammen.
Labuszewo Biskupiec 6 Haasenberg niemieckie Hozębark
  • Nazwę niem. (pochodzącą od nazwiska założyciela) ludność mazurska spolszczyła jako Hozębark, Hozanbark. KUNM zmieniła tę nazwę na sztuczną Labuszewo, która upamiętna działacza mazurskiego Bogumiła Labusza.
  • Gwarowo: U̯ozymbark / U̯ozembark.
Lipowo Biskupiec 1 Lipowo polskie -- Nazwa w latach 1933-45: Lindenhorst.
Łabuchy Biskupiec 1 Labuch pruskie (Łabucha)
  • Dawniej też: Łabuch, Łabucha.
  • Barczewski używa formy żeńskiej Łabucha i wyraźnie zaznacza, że jest to forma ludowa, uważając "Łabuchy" Kętrzyńskiego za błąd. Z drugiej strony, w gwarze zanotowano też formę męską, więc być może rodzaj tej nazwy był chwiejny. Może nie ma sensu już teraz tego poprawiać?
  • Współczesne formy gwarowe: Labux (Gen. -a lub u) / U̯abuxï.
Łąka Dymerska Biskupiec 1? Dimmernwiese hybryda (prus. + niem.) -- U Chojnackiego: Dymrowska Łąka. Kwestia przymiotnika jednak wydaje się być czysto arbitralna (poza tym, forma dymerski jest strukturalnie poprawniejsza).
Ługi Biskupiec 4 Wiesenthal niemieckie Wizental Gwarowo: Vˊizentol. To świadczy o tym, że lud przejął tę nazwę fonetycznie. Forma Ługi chociaż nawiązuje znaczeniowo do n. niemieckiej (stpol. ług = podmokła łąka), jest tworem KUNM.
Mojtyny Biskupiec 1 Moythienen pruskie --
  • Pisownia w latach 1938-45: Moithienen.
  • Dawniej też: Mojtyń, Mojtejny (Teka Toruńska).
  • 1601-02 Modien. Nazwa pochodzenia pruskiego.
Najdymowo Biskupiec 1 Neudims pruskie --
  • 1374 Nydem; 1389 Nedem, Neydem; 1430 Neydems. Nazwa pruska, przez polskich Warmiaków przyswojona z sufiksem -owo.
  • Zapis gwarowy: Noi̯dïmovo.
Nasy Biskupiec 1 Nassen pruskie --
  • 1585 Nassa, 1609 Nassau. Nazwa pruska.
  • Dawniej też: Salwin (XVI w., notowane u Kętrzyńskiego), również pruskie.
Nowe Marcinkowo Biskupiec 1 Neu Märtinsdorf niemieckie -- Człon Nowe (Neu) pojawia się dopiero w XIX w., dla odróżnienia od Marcinkowa w obecnej gm. Purda (p. niżej).
Parleza Mała Biskupiec 1 (Klein) Parlösen pruskie -- Patrz niżej.
Parleza Wielka Biskupiec 1 Groß Parleese pruskie --
  • Niem. także Groß Parlösen. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • W potocznym użyciu także forma Parlice Wielkie. Należy unikać tej formy, będącej powojennym przeinaczeniem.
Pierwój Biskupiec 1 Pierwoy pruskie -- Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1388 Perwais, Perwante).
Pudląg Biskupiec 1 Paudling pruskie --
  • 1397 Pudeling. Nazwa ponowiona od jeziora (spuszczonego).
  • Gwarowo: Pudlȯŋk.
Rasząg Biskupiec 1 Raschung pruskie --
  • Nazwa ponowiona od jez. Rasząg (1400 Ransinge).
  • Gwarowo: Råšȯŋk (gen. -yŋga). Ludowa odmiana tej nazwy brzmi więc: Rasząg - do Raszęga (a nie "Rasząga", jak sugerują to powojenne ustalenia).
Rozwady Biskupiec 5 (6?) Erdmannsdorf niemieckie Erdmanki
  • U Leydinga Erdmanki, co wydaje się naturalnym (może nawet przedwojennym) przyswojeniem nazwy niemieckiej. Innej tradycji brak, Barczewski milczy o tej wsi. Nazwa obecna to chrzest KUNM.
  • W potocznym użyciu także: Biskupiec-Kolonia Druga.
Rudziska Biskupiec 1 Rudzisken polskie -- Nazwa w latach: 1928-45: Rudau.
Rukławki Biskupiec 4 Rochlack pruskie Ruchławki
  • Źródła przedwojenne podają: Rochławki, Ruchławki (to drugie zaświadczone w gwarze). Forma obecna jest już powojenną "poprawką" KUNM, mającą zbliżyć nazwę do pruskiego oryginału (1379 Roklawken). Nie jest to forma ludowa.
  • Gwarowo: Ruxu̯afkˊi.
Rzeck Biskupiec 6 Ridbach niemieckie Rydbach
  • Pierwotnie: Richenbach (1426). Nazwa spolonizowana jako Rydbach, forma obecna jest chrztem.
  • Wieś znajduje się w pobliżu jeziora o staropruskiej nazwie Nałcz (niem. Nautsch-See, 1576 Naltz). Należy wyrugować rozpowszechnioną obecnie niepoprawną nazwę "Jezioro Rzeckie".
  • Gwarowo: Rïdbax.
Sadłowo Biskupiec 1 Sadlowo pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Forstamt Bischofsburg.
  • Pierwotnie: Saddel (1426). Jest to nazwa pruska (prus. sadellis = zagroda, majątek), przejęta przez polskojęzyczną ludność z sufiksem -owo.
Sadowo Biskupiec 1 Saadau polskie --
Stanclewo Biskupiec 1 Stanislewo polskie --
  • Nazwa w latach 1931-45: Sternsee. W XVI-XVII w. pojawia się inna forma niem. - Stenzeldorf.
  • Pierwotnie: Stanisławowo (XVI-XVII w.). Nazwa ta następnie uprościła się do formy Stanislewo (taka forma utrwaliła się w niem.), ostatecznie Stanclewo. Barczewski zapisywał tę nazwę "Stańslewo", uważając wymowę z -nc- za objaw wymowy gwarowej.
Stryjewo Biskupiec 1 Striewo pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1928-45: Stockhausen.
  • Nazwa uważana za pruską, ponowioną od nazwy jeziora Stryjewskiego (1369 Strene, Streue; 1395 Strege), spolonizowana do postaci "Stryjewo".
Węgój Biskupiec 1~4 Wengoyen pruskie (Węgoje) Bliższa językowi ludowemu jest chyba postać liczby mnogiej: Węgoje. Taką podaje literatura przedwojenna. Z drugiej strony, pewne wahania rodzajowe wydają się w pełni naturalne. Sama nazwa jest staropruska, ponowiona od n. wodnej (rzeczki i jeziora).
Wilimy Biskupiec 4 Willims niemieckie Wylims
  • Pierwotnie nazwa pruska: Suszekaim (1359), następnie niem. Wilhelmsdorf (XIV w.), ostatecznie Willims.
  • U Barczewskiego: Wylims. Tak najwyraźniej spolszczyli tę nazwę Warmiacy. Obecna forma Wilimy to już ponowne spolszczenie, stworzone przez KUNM, zapewne w celu pozbycia się z nazwy obcego morfemu.
Wólka Wielka Biskupiec 1 Groß Wolka polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Großwolken.
  • Dawniej też: Wólka Łabuska (niem. Labuch-Wolka).
Zabrodzie Biskupiec 1 Zabrodzin polskie -- Nazwa w latach 1926-45: Schöndorf.
Zameczek Biskupiec 2 Neu Chatell niem.-francuskie (Nowy Zameczek)
  • Używane też: Biskupiec-Kolonia Pierwsza, Nowy Zameczek (to ostatnie bliższe oryginałowi).
  • Nazwa niem. utworzona z francuskiego (zapewne pod wpływem mody, osada postała w XIX w.). Nadana przez KUNM nazwa Zameczek nawiązuje do znaczenia franc. chatel = zamek. Oprócz tego, w potocznym użyciu spotyka się formę "Nowy Zameczek", bliżej oddającą oryginał.
Zarębiec Biskupiec 6 Kleisack pruskie lub niemieckie Klejzak Przed wojną: Klejzak, Klajsak. Również współcześnie w gwarze: Klei̯zak. Pospiszylowa dopuszcza nawet możliwość pruskiego pochodzenia toponimu, więc tym bardziej należy przywrócić tę nazwę, w miejsce sztucznego chrztu "Zarębiec".
Zawada Biskupiec 1 Sawadden polskie --
Zazdrość Biskupiec 1 Sazdrosz polskie -- Nazwa w latach 1930-45: Falkenheim.
Barcikowo Dobre Miasto 5 Battatron pruskie Bartroby 1353 Barthentroben; 1365, 1388 Bartentroben. Nazwa pruskiego pochodzenia. Nadana po wojnie forma Barcikowo w jakiś sposób oddaje rdzeń nazwy oryginalnej, ale nie można jej uznać za spolszczenie nazwy pruskiej. Wobec braku tradycji, postuluję własne spolszczenie fonetyczne Bartroby (z prus. Bart-an-trob-).
Bzowiec Dobre Miasto 3 Beiswalde niemieckie --
Cerkiewnik Dobre Miasto 6 Münsterberg niemieckie Nisztembark
  • Barczewski podaje dla nazwy wsi spolszczenie Nisztembark. Jest to forma zdecydowanie ludowa, naznaczona warmińskimi cechami gwarowymi. Można byłoby ją naprostować na "Misztembark" (lub nawet "Mistembark"), ale lepiej korzystać z form zaświadczonych. Dzisiejsza nazwa jest chrztem KUNM.
  • Internetowe źródła podają starszy wariant pol. Miła Góra, ale raczej nie jest to forma przedwojenna - prędzej jakiś twór powstały wkrótce po wojnie.
Chmury Dobre Miasto 6? Wölken polskie? Wólka (?)
  • Nazwa oficjalnie ustalona przez KUNM: Wilki. Ostatecznie przyjęła się jednak nazwa Chmury.
  • Brak tradycji przedwojennej. Używana obecnie forma Chmury wynika zapewne z powierzchownego, dosłownego przetłumaczenia formy niem. Nie wydaje mi się jednak, żeby interpretacja ta była poprawna. Być może forma niem. oddaje pol. Wólka - taki pogląd najwyraźniej przedstawia Leyding, notując dla tej osady właśnie taką nazwę. Potrzebna jednak jest dokumentacja hist. i informacje etymologiczne, aby móc to ostatecznie ustalić. Zastanawia też geneza KUNMowskiej formy Wilki.
Głotowo Dobre Miasto 1 Glottau pruskie --
  • 1290 Glottov, 1312 Glottowia. Bardzo stara nazwa pruska.
  • W użyciu również Glotowo. Obie formy już od czasów przedwojennych (forma z "l" u Barczewskiego).
Jesionowo Dobre Miasto 1~2 Eschenau niemieckie -- U Chojnackiego Jesionów, ale nie jest to raczej ludowa forma. Zresztą, dla tego regionu bardziej naturalne są formy nijakie na -owo.
Kabikiejmy Dobre Miasto 4 Ober Kapkeim pruskie Kapki Górne
  • 1284 Cabekayme, 1344 Kabocaym.
  • Barczewski podaje ludowe spolszczenie Kapki (Górne, Dolne), co ma potwierdzenie w szesnastowiecznych księgach kościelnych. Nazwa pruska została przejęta przez polskich Warmianków z pominięciem prus. członu -kaim (co nie jest na Warmii rzadkością - por. Pistki = niem. Piestkeim, Pupki = Pupkeim). Przyjęta przez KUNM forma Kabikiejmy jest oczywiście bliższa pruskiemu oryginałowi, ale za to niezgodna z ludową tradycją.
Kabikiejmy Dolne Dobre Miasto 4 Unter Kapkeim pruskie Kapki Dolne Patrz wyżej.
Kłódka Dobre Miasto 2 (1?) Klutkenmühle hybryda (pol. + niem.)? -- Potrzebne dokładniejsze informacje.
Knopin Dobre Miasto 2 Knopen pruskie -- 1297 Knopin, 1386 Knopyn. Wieś założona na polu o nazwie Troben.
Kosyń Dobre Miasto 4? Koßen pruskie Kos (?)
  • 1339, 1340 Cossow; 1432 Cossen. Nazwa raczej pruska. Wywód niemiecki z NMP wydaje mi się niesłuszny.
  • Leyding podaje historyczną formę Coss (nie wiadomo jednak, z jakiego źródła ona pochodzi), więc może historycznie nazwę tej wsi spolszczano jako Kos. Sądząc po dawnych zapisach, możliwa też byłaby forma "Kosów" lub "Kosowo".
Krzyżno Dobre Miasto 2 Weißkreuz niemieckie -- W potocznym powojennym użyciu zanotowana nazwa Biały Krzyż (podobnie u Leydinga: Białokrzyże), co jest dokładnym tłumaczeniem n. niemieckiej. Może taki wariant byłby lepszy, z drugiej strony jednak brak tradycji.
Kunik Dobre Miasto 2 Windenhof niemieckie -- Według niemieckich źródeł internetowych, miejscowość początkowo nosiła nazwę Abbau Kunig od nazwiska właściciela - Valentina Kuniga. Tego typu odnazwiskowe nazwy były typowe dla nowo założonych wybudowań, nie posiadających jeszcze nazwy urzędowej. Po wojnie KUNM ustalił nazwę nawizującą do tego nazwiska w formie Kunik (tak też u Leydinga, który co ciekawe poprawia tę formę w erracie na Konik).
Łęgno Dobre Miasto 4 Lingenau niemieckie Linowo Pierwotnie: Lindenau. Szesnastowieczny polski spis jezior na Warmii wspomina pobliskie jezioro Sawąg (niem. Sawang- lub Lingenauer See, dziś w większości osuszone) jako Jezioro Linowskie. Oznacza to, że używanym wówczas spolszczeniem nazwy tej wsi było Linowo. Forma "Łęgno", chociaż w pewien sposób nawiązuje fonetycznie do oryginału jest już powojenna.
Mawry Dobre Miasto 2 Mawern pruskie -- 1366 Mauren, 1357 Mawren.
Międzylesie Dobre Miasto 6 Schönwiese niemieckie Krasnołąka Forma Krasnołąka pojawia się na przedwojennych mapach oraz u Kohutka. Nie jest to raczej ludowa tradycja, ale na pewno jest to forma lepsza od obowiązującego tworu powojennego.
Nowa Wieś Mała Dobre Miasto 1* Neuendorf (bei Guttstadt) niemieckie (Nowa Wieś)
Orzechowo Dobre Miasto 4~6 Noßberg niemieckie Noszbark Spis jezior z XVI w. wspomina Noszbarski Staw. Oryginalnym spolszczeniem n. niem był więc Noszbark. Forma "Orzechowo" co prawda oddaje znaczenie n. niem. (niem. Noßberg < Nußberg), ale powstała już po wojnie.
Piotraszewo Dobre Miasto 4 Peterswalde niemieckie Pietrzywałd W literaturze przedwojennej: Pietrzywałd, Pietrzwałd.
Podleśna Dobre Miasto 3 Klingerswalde niemieckie -- Pierwotnie: Clunderswalde (1362). Od niem. nazwiska Klunder lub Klünder. Brak polskiej tradycji.
Praslity Dobre Miasto 2 Altkirch niemieckie --
  • Pierwotnie nazwa pruska: Prasliten (1340-49), Praysliten (1354), Prayslite (1354). Powojenna nazwa polska jest jej spolszczeniem. Oprócz tego, nazwa pruskiego pola (lauku), na którym powstała wieś brzmiała Sangawiten (1345).
  • W użyciu także wariant: Praślity.
Smolajny Dobre Miasto 1 Schmolainen pruskie --
  • Dawniej też: Szmolajny, Smolany.
  • 1382 Smoleyen, 1433 Smaleyn.
Stary Dwór Dobre Miasto 2 Althof niemieckie --
Swobodna Dobre Miasto 4 Schwuben pruskie Swoby 1316 Swoben. Nazwa pruska. W XVI w. funkcjonowała spolszczona forma Swoby, o czym świadczy spis jezior, wspominający "Jeziorko niewielkie przy Swobach". Ponadto, jeżeli podawane przez Barczewskiego historyczne zapisy subno, ssubno odnoszą się do tej wsi (nie ma jednak na to dowodu - Barczewski ich nie identyfikuje), to mogłyby one być zgodne z podawaną przez Leydinga formą Swobno. Tak czy inaczej, obowiązującej nazwy "Swobodna" nie można uznać za poprawne spolszczenie nazwy pruskiej. Ciekawym jest fakt, że mimo takiego ustalenia nazwy wsi, nazwę terenową Schwubener Werder (półwysep wchodzący w jezioro Limajno) ustalono urzędowo jako Swobno.
Urbanowo Dobre Miasto 6 Zechern pruskie? Czechreń
  • Potrzebne informacje, co do pochodzenia nazwy niem. Zechern (w XVII-XVIII w. Cechren). Prawdopodobnie jest to nazwa pruska, nie mam jednak wystarczających danych, by to stwierdzić. Tak czy inaczej, w przedwojennej literaturze pojawia się spolszczenie Czechreń. Nazwa powojenna jest chrztem.
  • Wieś powstała na pruskim polu osadniczym Wurlawken (1366). Na tym samym polu powstała też wieś Wróblik (obecnie w gm. Lidzbark Warmiński).
Wichrowo Dobre Miasto 2 Wichertshof niemieckie --
Barkweda Dywity 1 Bergfriede niemieckie -- Gwarowo: Barkfyda.
Brąswałd Dywity 1 Braunswalde niemieckie --
  • Dawniej też: Brunswałd.
  • Gwarowo: Brůnzvou̯t / Bruncfau̯t, -du.
Bukowina Dywity 4 Forsthaus Buchwalde niemieckie Bukwałd Leśny Chociaż nazwa obecna nawiązuje znaczeniowo do n. Bukwałd, to jednak przed wojną nazwa leśniczówki była taka sama jak wsi - Bukwałd (również w pol., por. Chojnacki), więc należałoby ten oryginalny układ przywrócić, dodając do nazwy typowe dla leśniczówek dookreślenie Leśny (w grę wchodzi też nazwa Bukwałd-Leśniczówka).
Bukwałd Dywity 1 Groß Buchwalde niemieckie --
  • Dawniej też: Buchwałd.
  • W gwarze: Buxfau̯t / Bukfau̯t.
Dąbrówka Wielka Dywity 1 Groß Damerau słowiańskie --
  • Dawniej też: Dąbrowa.
  • Gwarowo: Dambrůfka.
  • Zob. też Dąbrówka Mała (gm. Barczewo).
Dągi Dywity 1 Dongen pruskie --
  • Pierwotnie nazwa niemiecka: Marquartshof (XIV-XVII w.). Dopiero od XVII w. zaświadczona forma Dongen (Dągi), pruskiego pochodzenia (zapewne ponowiona od n. wodnej).
  • Dawniej też: Dągówki.
  • Gwarowo: Dȯngˊi.
Dywity Dywity 1 Diwitten pruskie --
  • 1320 Diwite, 1328 Dewithen, 1354 Dewythen.
  • Forma gwarowa: Divˊitï.
Frączki Dywity 6 Fleming niemieckie Flemnąg Forma gwarowa: Flemnuŋk (do Flemneŋga). Oznacza to, że Warmiacy spolonizowali tę nazwę jako Flemnąg - do Flemnęga (analogicznie do nazw pruskich na -ąg). Jest to więc zapewne forma stara, z pewnością autochtoniczna. Nie ma zaś uzasadnienia nazwa obecna, powojenna.
Gady Dywity 1 Jadden pruskie --
  • Pierwotnie wieś miała dwie nazwy: niemiecką Hohenfeld i pruską Gedden (1369). Przyjęła się ostatecznie ta druga.
  • Gwarowo: Gadï / Jadï.
Gradki Dywity 1 Gradtken pruskie (spolonizowane) -- Pierotnie: Grauden (1350-55), Gruden (1366). Prrzejściowo także z sufiksem -kaim (1376 Grawdekayme). Nazwa pruska, rozszerzona w j. polskim o człon -ki i z polskiego przejęta w niem.
Kieźliny Dywity 1 Köslienen słowiańskie --
  • Pierwotnie dwie oboczne nazwy: niemiecka Friedrichsdorf (1348) oraz druga, zapisana jako Koselern (1348), Koseler (1399). Ta druga nie do końca pewnego pochodzenia - możliwe (wg Rosponda) pochodzenie od antroponimu Koźlarz lub nawet od śląskiej miejscowości Koźle (o ile wieś założyli osadnicy ze śląska). Pod koniec XVI w., nazwa ta przybiera formę podobną do obecnej (1598 Keslin, 1615 Kesling).
  • Gwarowo: Keślˊiny / Kˊež́lïnï.
  • Do tej wsi nawiązuje nazwa olsztyńskiego osiedla Stare Kieźliny, położona na drugim brzegu rzeki Wadąg.
Lipniak Dywity 1 Lippnak polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Lindenhain.
Ługwałd Dywity 1 Hochwalde niemieckie --
  • Dawniej też: Ugwałd, Hugwałd. Podstawą przejęcia była zapewne dialektalna niem. forma Hogenwald (por. zresztą zapis Hogenwalt z 1363). Pisownia z nagłosowym Ł- jest nieetymologiczna - zasadniczo jest to gwarowa prelabializacja. Niemniej, taka pisownia utrwaliła się w polskiej literaturze.
  • Leyding podaje też formę Ługowo, z pewnością powojenną. Zapewne była to próba nadania wsi nazwy całkowicie spolszczonej, która jednak nie przyjęła się.
Myki Dywity 1 Micken pruskie --
Nowe Włóki Dywity 4 Neu Vierzighuben niemieckie Nowy Wierckub Przed wojną: Nowy Wierzgub, Wierzkub, Wierckub. Dalsze wyjaśnienia: p. wyżej Stare Włóki, gm. Barczewo.
Pistki Dywity 1 Piestkeim pruskie --
  • Dawniej też: Pistkiejmy.
  • 1388 Pisdekayme, 1404 Pisdekayn. Nazwa pruska, przejęta w języku polskim z pominięciem prus. sufiksu -kaim (chociaż przedwojenna literatura zna też wariant Pistkiejmy - być może ze sztuczną restytucją sufiksu).
  • Wieś obecnie włączona do Brąswałdu jako przysiółek. Jej nazwa nie ma obecnie charakteru oficjalnego. Mimo to, warto jej używać ze względu na pradawne pochodzenie i długą tradycję.
  • Przysiółek znajduje się nad jeziorem o staropruskiej nazwie Skutelnik (takie spolszczenie u Barczewskiego), niem. Skutling-See (1333-45 Schutelyng). Lepiej nie używać rozpowszechnionej dziś nazwy "jezioro Pistki" lub "Pisteckie".
Plutki Dywity 1 Plutken pruskie (spolonizowane) --
  • Dawniej też: Płotki (Barczewski).
  • 1407, 1554 Ploten. Nazwa pruska, sufiks -ki jest przydatkiem polskim.
  • Gwarowo: Plutkˊï (gen. -ek/-ůf).
Rozgity Dywity 1 Rosgitten pruskie --
  • W użyciu także spotyka się formy: Różgity (tak według ustaleń KUNM), Rózgity. Forma "Rozgity" widnieje na tabliczce wjazdowej i jest najwyraźniej tą używaną przez miejscowych (pojawia się w zapisach gwarowych).
  • W przedwojennej literaturzes także: Rosogity. Sama nazwa jest staropruska. Najstarsze wzmianki: 1328 Resigethen, 1388 Rosegithen.
  • Forma gwarowa: Rozgˊitï.
Różnowo Dywity 1 Rosenau pruskie? --
  • 1354 Rosenaw, 1382 Rosenowe. Według Pospiszylowej nazwa pruska (chociaż dopuszcza też niemieckie pochodzenie).
  • Forma gwarowa: Roznovo.
Sętal Dywity 1 Süßenthal niemieckie -- Gwarowo: Sėntal.
Słupy Dywity 4 Stolpen pruskie Sztolpy
  • 1290, 1363 Stolpe. Nazwa pochodzenia pruskiego (od wspólnego bałtosłowiańskiego słowa - prus. stulps = słow. stołp = słup). Nazwa Słupy jest więc poprawnym tłumaczeniem (a zarazem etymologicznym kognatem) tej nazwy. Niemniej, taka forma nigdy wcześniej nie funkcjonowała - polska ludność używała formy Sztolpy (co prawda, naznaczonej wpływem wymowy niemieckiej), która pojawia się we wszystkich źródłach przedwojennych. Współczesna forma gwarowa Su̯upy (notowana u Pospiszylowej) to zapewne wpływ nazewnictwa oficjalnego (zresztą, forma ta nie przedstawia fonetycznych cech gwarowych, a NMP podaje też inny zapis, przedstawiający formę Sztolpy).
  • Gwarowo: Štolpï, Su̯upy.
Spręcowo Dywity 1 Spiegelberg niemieckie -- Pierwotnie nazwa pruska: Sprenzin (1360), przechowana w mowie polskich Warmiaków (z prus. sufiksem -ins zastąpionym przez -owo). Forma polska znana od XVII w., istniała obocznie do n. niemieckiej Spiegelberg, znanej od początku istnienia wsi.
Szypry Dywity 1 Schippern pruskie --
  • Pierwotnie: Schipperkaim (1337). Nazwa pruska, sufiks -kaim z czasem wypadł.
  • Gwarowo: Š́ïpry.
Tuławki Dywity 1 Tollack pruskie -- 1369 Breytenfeld alias Tollauken. Nazwa pruska (*Tāl-lauks, dosł. "dalekie [obszerne] pole"). Forma niemiecka Breitenfeld jest jej kalką, szybko zanikła.
Wadąg Dywity 1 Wadang pruskie --
  • 1399 Wadangen. Nazwa pruska, ponowiona od jez. Wadąg.
  • Gwarowo: Vadaŋk, -ga.
Wopy Dywity 1 Woppen pruskie --
Zalbki Dywity 1 Salbken pruskie (spolonizowane) --
  • Pierwotnie: Glandemansdorf (1386). Taka nazwa funkcjonowała aż do XVIII w. Uważa się, że zawarty w niej antroponim Glandeman ma pochodzenie pruskie. W XVII w. pojawia się oboczna n. Zalbki, używana przez ludność polskojęzyczną, której również przypisuje się pruskie pochodzenie (prawdopodobnie wiąże się z licznymi pruskimi nazwami z członem Salp-). Niewykluczone, że sufiks -ki ukrywa pierwotne -kaim (tak jak w nazwach Pistki, Pupki), jednak nie ma to potwierdzenia w dokumentach.
  • Olsztyńskie osiedle Stare Zalbki to dawna część wsi Zalbki, która znalazła się w granicach Olsztyna.
Barduń Gietrzwałd 1 Bardungen pruskie --
Barwiny Gietrzwałd 1 Barwienen pruskie --
  • Niem. także Barwes.
  • 1417 Berwin, 1564-80 Berwis. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Barźini / Barž́ini.
Biesal Gietrzwałd 1 Biessellen pruskie --
  • Dawniej też: Bieża, Bieżele (formy z dawnej literatury, raczej nieludowe).
  • 1416 Bysseylen, 1484 Byssaylen.
  • Gwarowo: Bž́esol.
Cegłowo Gietrzwałd 6 Hermsdorf niemieckie Zamajsdorf
  • Oboczna n. niem. Zamensdorf. Spolonizowana przez ludność warmińską jako Zamajsdorf, z rzadką w nazwach spolszczonych retencją członu -dorf. Po wojnie wieś przechrzczono na "Cegłowo" - ta nowa nazwa nawiązuje do znajdującej się tu niegdyś cegielni. Jest jednak tworem sztucznym, stworzonym przez KUNM.
  • Gwarowo: Zamai̯storf.
Dłużki Gietrzwałd 1 Dlusken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Seebude.
Gietrzwałd Gietrzwałd 1 Dietrichswalde niemieckie --
  • Dawniej też: Dzietrzwałd, Jetrzwałd.
  • Gwarowo: Gytʳšfau̯t.
Grazymy Gietrzwałd 1 Grasnitz pruskie --
  • Spotykany też wariant: Grażymy (tak według ustaleń KUNM).
  • 1352 Grasym, 1469 Grasnisse.
  • Gwarowo: Grazimi / Graźnica (to drugie to wtórna polonizacja n. niem., raczej powojenne).
Gronity Gietrzwałd 1 Gronitten pruskie --
  • 1334 Garonith, 1361 Garonich, 1379 Grunitthen.
  • Gwarowo: Grȯńitï.
Guzowy Młyn Gietrzwałd 1 Thurnitzmühle hybryda (słow. + niem.) --
  • Niem. oboczne Gusen, Gusemühle.
  • Dawniej też: Turznicki Młyn, Guz (w Tece Toruńskiej jako oboczna)
  • Starsza nazwa Turznicki Młyn (niem. Thurnitzmühle) nawiązuje do wsi Turznica w obecnej gm. Ostróda (p.). Z czasem upowszechniła się w mowie Mazurów forma Guzowy Młyn (również jako niem. Gusemühle), nawiązująca do nazwy jeziora Guz oraz sąsiedniej wsi Guzowy Piec (p. niżej).
Guzowy Piec Gietrzwałd 1 Gusenofen hybryda (prus. + niem.) --
  • Niem. także Gusen, Gusen-Theerofen (forma pełna, pierwotna, używa na pocz. XVIII w.).
  • Dawniej też: Guzy, Guzowe Piece, Piece (tak do dziś w gwarze).
  • Nazwa wsi nawiązuje do jeziora Guz, którego nazwa ma prawdopodobnie staropruskie pochodzenie (brak jednak dawnych zapisów nazwy tego jeziora). Człon Piec (Ofen) odwołuje się do smolarni (pierwotna nazwa wsi to Gusen-Theerofen [1711]).
  • Gwarowo: Pš́ece.
Jadaminy Gietrzwałd 1 Adamsguth niemieckie --
  • Dawniej też: Jedaminy, Adaminy (to drugie to uczona "poprawka" - usunięcie gwarowej prejotacji).
  • Formy gwarowe: Jedominï / Jedanïnï.
Kudypy Gietrzwałd 1 Kudippen pruskie --
  • Niem. także Seidelshof (dopoczątku XIX w.), Eißingsheide (ponowiona od n. lasu, po polsku zwanego Bór [Barczewski, s. 40]).
  • Pierwotnie dualizm nazw: 1379 Seydels alias Kudieph, 1591 Seidelshoff alias Kudip. Nazwa Seidels(hof) antroponimiczna - n. os. pruskiego lub niemieckiego pochodzenia. Nazwa Kudypy pruska (nie wierzę w niemiecką etymologię z NMP). Prawdopodobnie pierwsza nazwa była używana przez ludność niemieckojęzyczną, druga - polskojęzyczną. W XIX w. jednak ostatecznie upowszechniła się ta druga, również w niem.
  • Gwarowo: Kudïpï.
Łajsy Gietrzwałd 1~4 Leißen pruskie (Lajsy)
  • U przedwojennych raczej: Lajsy (też: Lejsy). Jednak takie wahania między "L" a "Ł" nie są rzadkością.
  • 1358 Lessin, 1378 Luysen. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • W gwarze: Lai̯sy / Lai̯s.
Łęgucki Młyn Gietrzwałd 1 Langgut-Mühle hybryda (prus. + niem.) -- Patrz niżej Łęguty.
Łęguty Gietrzwałd 1 Langgut hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Lęguty, Languty (gw. Leŋgutï).
  • 1352 Langengute, 1402-08 Langendorf. Dokumenty poświadczają, że Lange to imię Prusa, któremu nadano ziemię nad jeziorem Humelink (obecnie jez. Łęguty).
  • Co do wyżej wspomnianego jeziora, zwanego dziś jeziorem Łęguty (lub Łęguckim), pierwotnie ono miało nazwę pruską - Humelink (1344), Hummelingin (1346). Lepiej więc byłoby używać nazwy Umląg - nazwa ta jest bowiem tożsama z Umlęgiem koło Wartemborka.
Łopkajny Gietrzwałd 1 Lopkeim pruskie --
  • Do niedawna oficjalnie Łopkojny (obecnie jednak forma z usuniętą cechą gwarową, dostosowana do nazw na -kajny).
  • Dawniej też: Lipkajmy, Lipkajny.
  • 1346 Lobekayme. Nazwa staropruska, jej pierwszy człon pochodzi od (również pruskiej) nazwy jeziora Łoby (1331 Luben, 1346 Lobin). W XIV-XV wieku pojawiają się obocznie również n. niem. Henkenwald i efemerycznie n. hybrydalna Nalubendorf (też najprawdopodobniej związana z n. jeziora Łoby).
Naglady Gietrzwałd 1 Nagladen pruskie --
  • 1331 Naglande, 1343 Naglanden.
  • Gwarowo: Nogladï.
Naterki Gietrzwałd 1 Nattern pruskie -- 1349 Natursdorf, 1417 Natern. Nazwa pruska (początkowo hybrydalna z niem. członem -dorf), w polskim przejęta z sufiksem -ki.
Nowy Młyn Gietrzwałd 1 Neumühl niemieckie -- Pierwotnie: Gilbing (1564-80). Nazwa pruska, ponowiona od n. rzeki i jez. Gilbing (pol. Giłwa), istniała obocznie z n. Neumühl do XVIII w. W polskiej tradycji znana jedynie nazwa Nowy Młyn.
Parwółki Gietrzwałd 1 Parwolken pruskie --
  • 1437 Parwulken, 1411-19 Parwolke.
  • Gwarowo: Parvulkˊï.
Pęglity Gietrzwałd 1 Penglitten pruskie --
  • 1350 Pendelythen, 1564-80 Pendelitten.
  • Forma gwarowa: Pėŋglˊitï.
Podlejki Gietrzwałd 1 Podleiken pruskie --
  • Dawniej też: Podlajki, Polejki.
  • 1364 Carnithen, 1427 Carnithen adder Poleyke. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
Rapaty Gietrzwałd 1 Rapatten pruskie -- 1352 Rapotin, 1515 Rapatan.
Rentyny Gietrzwałd 1 Rentienen pruskie --
  • 1380 Rantheyn, 1423 Rantheynen.
  • Gwarowo: Rantïnï.
Salminek Gietrzwałd 1 Salmeien pruskie --
  • 1483, 1537 Schalmey. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Selńïnek (forma zgodna z Gierszowym Selminek).
Siła Gietrzwałd 1 Schilla-Mühle hybryda (prus. + niem.)? -- Pierwotnie dwie oboczne nazwy: Wulping alias Schilmühl. Pierwsza n. pruska, ponowiona od nazwy jeziora Wulpink (dziś Wulpińskie), nad którym leży młyn. Pochodzenie tej drugiej jest kontrowersyjne - najbardziej prawdopodobna wydaje mi się wersja z pochodzeniem od prus. silā = pustkowie. Istnieją jednak również wywody z pol. lub niem. Nazwę Wulping (co prawda, w zniekształconej postaci Pulping) notuje jeszcze spis z 1820 r., a więc musiała dotrwać ona w potocznym użyciu do tych czasów.
Smoleń Gietrzwałd 6 Vonferne niemieckie Fąfernia Leśna
  • Niem. też Passargental (p. niżej Tomarynki - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
  • Gwarowo: Fǫferńo.
  • Do nazwy dodaję dookreślenie Leśna (typowy dla leśniczówek), ze względu na odróżnienie od osady Fąfernia = ob. Tomarynki. Osadzie większej bardziej należy się nazwa bez dookreślenia.
Sząbruk Gietrzwałd 1 Schönbrück niemieckie --
  • Barczewski podaje dla tej wsi ciekawą formę historyczną Sambrzeg (niestety bez podania źródła ani daty). Być może forma ta przedstawia polonizację jakiejś n. pruskiej? Chociaż możliwe też, że jest to po prostu mocniej spolonizowana forma n. niem.
  • Gwarowo: Šȯmbruk.
Śródka Gietrzwałd 4 Mittelgut niemieckie Mytelki Przed wojną: Mitelki, Mytelki. Obecna nazwa, choć nawiązuje znaczeniowo do n. niem., jest sztuczna.
Tomarynki Gietrzwałd 6 Passargental niemieckie (hydronimiczne) Fąfernia
  • Niem. także Vonferne (p. wyżej Smoleń - nazwy tych dwóch miejscowości najwyraźniej mieszały się).
  • Niewykluczone, że obecne miejscowości Tomarynki i Smoleń były pierwotnie jedną miejscowością. Zapis Passarienthal (Fomfernia) ze spisu z 1820 roku odnosi się prawdopodobnie do tej miejscowości, gdyż jest ona wspomniana jako posiadłość szlachecka (a nie leśniczówka). Wygląda więc na to, że ludność polskojęzyczna nazywała tę miejscowość Fąfernią. Prawdopodobnie tak samo nazywano pobliską leśniczówkę. Leyding odróżnia te miejscowości pisownią - podaje Fąfernia dla obecnego Smolnia i Fomfernia dla obecnych Tomarynek, a ponadto podaje wariant Tomaryński Dwór dla tej drugiej miejscowości. Ta ostatnia nazwa stanowi bez wątpienia podstawę formy obecnej, jednak nie znajduję dowodów na to, że taka relacyjna nazwa istniała przed wojną. Wydaje mi się najrozsądniejsze, aby użyć ludowej nazwy Fąfernia dla obu miejscowości, rozróżniając leśniczówkę typowym dookreśleniem "Leśna".
Tomaryny Gietrzwałd 1 Thomareinen pruskie -- 1352 Tungemyr, Tungemerin, Tungamerin.
Unieszewo Gietrzwałd 6 Schönfelde niemieckie Sząfałd
  • Ludowe spolszczenie nazwy niem. tej wsi to Sząfałd (w przedwojennej literaturze pisane często Sząfałt lub Szomfałt, jednak w odmianie pojawia się dźwięczność - do Sząfałda). Nazwa dzisiejsza jest całkowicie sztucznym chrztem KUNM (według opowieści miejscowych, związanym z nazwiskiem jakiegoś sowieckiego generała - traktowałbym to jednak z pewnym przymrużeniem oka).
  • Gwarowo: Šůfalt.
Woryty Gietrzwałd 1 Woritten pruskie -- Gwarowo: Vorïtï.
Zaskwierki Gietrzwałd 1 Dorotheenthal niemieckie --
  • Dawniej też: Dorotowo (Teka Toruńska).
  • Nazwa niem. Dorotheenthal i ludowa pol. Zaskwierki (przez miejscowych wymawiana: Zasksierki) współistniały już na długo przed wojną. Forma niem. zaświadczona wcześniej.
Zdrojek Gietrzwałd 1 Sdroiken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Eulenwinkel.
  • U Chojnackiego: Zdrojki, ale być może postać obecna jest poprawniejsza.
  • W powojennym potocznym użyciu zanotowano nazwę: Draby - raczej forma nowa, bez przedwojennej tradycji.
Derc Jeziorany 1 Dertz pruskie --
Franknowo Jeziorany 1 Frankenau niemieckie --
  • Używane też: Frankowo (taka forma również w gwarze). Forma urzędowa jednak przeważa w przedwojennych materiałach.
  • Wieś założona na pruskim polu osadniczym o nazwie Wainlauken (1346), odczytywane też jako Wamlauken.
  • Gwarowo: Frankovo.
Kalis Jeziorany 2 Kunkendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Pierwotnie: Kalis (1345, 1349), Calis (1345). Obocznie n. Cunikendorf (1345), ostatecznie Kunkendorf. Pierwsza nazwa pruska, druga hybrydalna (z niem. członem -dorf do pruskiego imienia Kunicke). Po wojnie KUNM przywróciła pierwotną nazwę pruską. Co prawda, Chojnacki spolszcza n. niem. jako Kuńki, ale nie jest to raczej nazwa autentycznie używana przez lud - nie ma takiej formy w innych źródłach. Nazwa oficjalna Kalis, jako w stu procentach pruska wydaje się być bardziej wartościowa. Ponadto, nazwa ta też dobrze przyjęła się wśród miejscowych (powstała nawet ludowa forma Kalisz - adideacja do nazwy wielkopolskiego miasta), o czym świadczą zapisy gwarowe.
  • Gwarowo (współcześnie): Kalis / Kališ.
Kiersztanowo Jeziorany 1 Kirschdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Kierztanowo (gw. Kˊeštanovo).
  • Pietwotnie: Kirstandorf. Na tej formie opiera się tradycyjne spolszczenie.
Kikity Jeziorany 1 Kekitten pruskie --
  • Dawniej też: Kiekity (tak w gwarze i zapiskach Leydinga - lud. 1929 Kiekicka Góra)
  • 1314 Kikitten.
  • Gwarowo: Kˊekˊity / Kekˊity.
Kostrzewy Jeziorany 6 Zehnhuben niemieckie Canuby
  • 1350, 1364-65, 1380 Decem Mansos. Nazwa niemiecka ("dziesięć włók"), znana już w kancelaryjnych zapisach łacińskich.
  • Gwarowo: Canubˊi -buf. Oznacza to więc, że autochtoni spolszczyli nazwę oryginalną jako Canuby. Brak w przedwojennej literaturze, jednak nie widzę powodów, by uważać tę formę za nieautentyczną. A na pewno jest lepsza od kompletnie nie uzasadnionej nazwy Kostrzewy, będącej chrztem KUNM.
Kramarzewo Jeziorany 4? Krämersdorf niemieckie Kramarowo (?)
  • Według NMP, w XVII-XVIII w. istniało spolszczenie Kramarowo (por. zapisy: 1688 Kramarowo, 1758 Cramarowo). Pospiszylowa odnosi jednak te zapisy do Kromerowa w gm. Barczewo (p.). Ponadto, Kramarowo jest też jedną z form zaświadczonych gwarowo, więc może można by ją wprowadzić oficjalnie (chociaż Kramarzewo również jest całkiem poprawnym tłumaczeniem n. niem.).
  • Formy gwarowe: Kramarovo / Kramerovo / Kremenževo (to ostatnie jest chyba zniekształceniem n. obowiązującej).
Krokowo Jeziorany 1 Krokau pruskie? -- 1350 Cracow, 1353 Crocov. Możliwe pruskie lub słowiańskie pochodzenie.
Lekity Jeziorany 1 Lekitten pruskie --
  • 1351 Lekotyten, 1358 Lecotiten.
  • Dawniej też: Likitki (w XVI w. - p. Barczewski, s.89, gdzie podany jest zapis źródłowy lykytki, obok nazwy obecnej).
Miejska Wieś Jeziorany 2 Bürgerdorf niemieckie -- Słownik NMP podaje tutaj zapis gwarowy: Baǵendůrf, który mógłby świadczyć, że autochtoni spolszczyli n. niem. fonetycznie jako Bagiendorf. Niewykluczone jednak, że zapis ten jest źle odniesiony - mianem Bagiendorf Mazurzy określali inną wieś, obecnie Bagienko (część wsi Zełwągi) w powiecie ządzborskim (mrągowskim). Może zapis ten dostał się tu przez nieporozumienie? Tak czy inaczej, forma Miejska Wieś jest poprawnym tłumaczeniem n. niemieckiej.
Modliny Jeziorany 4? Modlainen pruskie Modlajny
  • 1384 Madeleyn, 1404 Madeleynen.
  • U Leydinga i w gwarze Modlajny (gw. Modlai̯ny, -ůf). Co prawda, literatura przedwojenna nie dostarcza dowodów istnienia takiej formy już przed wojną, to jednak taka forma zdaje się być bardziej ludowa i poprawna etymologicznie. Zatwierdzona przez KUNM nazwa Modliny może wynikać z chęci większego "spolszczenia" nazwy miejscowości (odwołanie do słow. toponimów typu Modlin).
Olszewnik Jeziorany 4 Elsau osobowe (słowiańskie?) Olsza 1354 Ülsen, 1505 Vlse. Pospiszylowa łączy n. niem. z n. osobową Ölsen / Elsen, która może wywodzić się od słowiańskiego słowa olsza. Według NMP, w XV-XVI w. wieś nosiła polską nazwę Olsza, którą odzwierciedlają zapisy: 1430 Olsa; 1533 Olsa, Olsen; 1597-98 Ilsa. Ustalona przez KUNM forma Olszewnik, mimo że nawiązuje do tego znaczenia jest ahistoryczna. Po wojnie potocznie Elzowo, co jest bardzo naturalnym przejęciem, jednak nie posiada potwierdzenia przedwojennego. Warto więc chyba wrócić do autentycznej dawnej polskiej formy Olsza.
Pierwągi Jeziorany 2? Porwangen pruskie --
  • 1341, 1381 Perwangen.
  • U Leydinga: Pierwańce, w gwarze Pˊervańce (-ůf). Prawdopodobnie forma powojenna - polska tradycja nazewnicza na tym obszarze była słaba. Dlatego też nie postuluję wprowadzenia tej formy, chociaż fakt jej istnienia jest godny odnotowania.
Piszewo Jeziorany 2? Pissau pruskie --
  • Nazwa w latach 1910-45: Waldensee (przywrócenie nazwy pierwotnej, istniejącej w XIV w.).
  • Chojnacki podaje: Pisa (n. tożsama z nazwą rzeki), jednak w przedwojennej literaturze brak jakiejkolwiek nawy polskiej dla tej miejscowości (brak też dostępnych mi zapisów gwarowych). Ustalona przez KUNM forma Piszewo bliżej odpowiada nazwie pruskiej.
Polkajmy Jeziorany 2 Polkeim pruskie -- 1354 Pulkaym, 1376 Pollekaymen.
Potryty Jeziorany 1 Potritten pruskie -- 1346 Poteriten, 1355 Potriten.
Radostowo Jeziorany 2 Freudenberg niemieckie -- N. Radostowo, nadana przez KUNM nawiązuje do znaczenia n. niem., ale jest jednocześnie chrztem nazewniczym, utworzonym od staropolskiego imienia Radost. Brak tradycji.
Studnica Jeziorany 5 Schönborn niemieckie Szymbory U Leydinga Szymbory, co zdaje się być naturalnym spolszczeniem fonetycznym n. niemieckiej (nawet jeśli powojennym). Obok tego pojawia się też forma Łazarek, zapewne przejściowa. Forma obecna to już twór KUNM. Najbardziej naturalna wydaje się forma Szymbory i do niej powrót postuluję.
Studzianka Jeziorany 3 Wonneberg niemieckie --
Tłokowo Jeziorany 1 Lokau pruskie --
  • 1318 Tlokowe, 1321 Tlocowe.
  • Dawniej też: Tłokowa.
Ustnik Jeziorany 1 Lichtenhagen niemieckie --
  • Pierwotnie nazwa pruska: 1355 Wuxtenik, 1382 Woxtenicken. Od XVIII w. nazwa niem. Lichtenhagen. Pierwotna nazwa pruska zachowała się w tradycji polskiej, w spolszczonej formie Ustnik (notowanej od połowy XVII w.).
  • W XV-XVI w. istniała inna, oboczna nazwa pruska - Wargels
Wilkiejmy Jeziorany 4? (2) Walkeim pruskie Wilkajmy (?)
  • 1348 Wilkekaym, 1355 Welkekaym.
  • Gwarowo: Vˊilkai̯my / Vˊilkai̯ny. Taka forma zdaje się być bardziej ludowa i poprawniejsza (człon -kiejmy jest typowy raczej dla wschodnich obszarów Prus, dotkniętych wpływem litewskiego), dlatego może warto by to poprawić. Nie znajduję jednak żadnej przedwojennej tradycji dla tej wsi, więc można kwestię tę potraktować jako arbitralną.
Wójtówko Jeziorany 1? Voigtshof niemieckie -- Leyding zapisał nazwę pobliskiego jeziora (zwanego po niem. Kleiner See lub Amtssee) jako Wójtówko już w 1929 roku. Prawdopodobne jest więc, że nazwa Wójtówko dla wsi funkcjonowała już przed wojną (chociaż brak na to dowodów w przedwojennej literaturze). Raczej mało prawdopodobne, aby jezioro pierwotnie nazywało się "Wójtówkiem" - raczej to nazwa ponowiona od n. miejscowej.
Wólka Szlachecka Jeziorany 1 Adlig Wolka polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Adlig Wolken.
Zerbuń Jeziorany 1 Sauerbaum niemieckie --
  • Do niedawna oficjalnie: Żerbuń. Taka forma zdaje się jednak być nieludowa. U Kętrzyńskiego też obocznie: Zorbań.
  • 1379 Sorbom, 1388 Sorboum. Nazwa niemiecka, pochodząca od nazwiska zasadźcy.
Żardeniki Jeziorany 4 Scharnigk pruskie Sarniki (Szarniki?)
  • 1306, 1321 Schardeniten; 1379 Schardenyken. Nazwa pruska.
  • Forma gwarowa: Sarńiki. Ponieważ literatura przedwojenna podaje formę Szarnik (chociaż ta chyba raczej odnosi się do nazwy wsi pod Licbarkiem - obecnie też zwanej Żardeniki), niewykluczone że nagłosowe S- jest wynikiem mazurzenia. Tak czy inaczej, forma Żardeniki jest już formą utworzoną sztucznie, mającą zbliżyć nazwę polską do pruskiego oryginału (nie jest to jednak w pełni poprawna forma, gdyż w języku pruskim nie istniała głoska "Ż").
Bałąg Jonkowo 1~4 Ballingen pruskie (Baląg)
  • Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora. Przedwojenna literatura oraz zapisy gwarowe wskazują raczej na formę Baląg. Formę "Bałąg" pojawia się dopiero po wojnie w oficjalnych dokumentach. Być może warto powrócić do formy starszej, niemniej wahania między "l" a "ł" również nie są rzadkością.
  • Gwarowo: Balȯŋk.
Bobry Jonkowo 6 Försterei Klein Gemmern pruskie Gamerki Leśne Oryginalna nazwa leśniczówki pochodziła od pobliskiej wsi Gamerki Małe (p. niżej). Dzisiejsza nazwa "Bobry" jest kompletnie ahistoryczna. Barczewski pisze o leśnictwie Gamerki, toteż można na potrzeby urzędowego nazewnictwa ustalić formę Gamerki Leśne (w taki sposób przyjęło się nazywać leśniczówki).
Gamerki Małe Jonkowo 1 Klein Gemmern pruskie --
  • Dawniej też: Gimry Małe, Giemry Małe, Giemerki.
  • Patrz też niżej: Gamerki Wielkie.
Gamerki Wielkie Jonkowo 1 Groß Gemmern pruskie --
  • Używane również bez członu Wielkie.
  • Dawniej też: Gamry, Giemry, Gimry.
  • 1355 Gymer, 1400 Gymmer. Nazwa staropruska, ponowiona od nazwy jeziora (zwanego dziś Gamry, Gamerki lub Gamerskie).
  • Pierwotnie w języku polskim funckjonowała nazwa Gamry (oraz warianty Giemry, Gimry) dla Groß Gemmern oraz zdrobnienie Gamerki dla Klein G. Ostatecznie jednak "zwyciężyła" forma zdrobniona, którą przeniesiono również na nazwę większej wsi. Jeszcze w opracowaniach przedwojennych spotyka się różne warianty.
Garzewko Jonkowo 1 Neu Garschen pruskie --
  • Niem. także Klein Garschen. Nazwa pruska (1412 Nuwegarssyn).
  • Dawniej też: Nowe Garsze (Barczewski), u Leydinga Nowy Garsz. Postać obecna (znana przed wojną) nawiązuje do obocznej formy niem. z członem Klein. Niewykluczone, że postać Barczewskiego jest bardziej ludowa (ma oparcie w zapiskach kościelnych).
  • Zob. także Garzewo (gm. Świątki).
Giedajty Jonkowo 1 Gedaithen pruskie --
  • 1346 Gedeten, Gediten; 1426 Gedawten.
  • Gwarowo: Gˊedoi̯tï.
Godki Jonkowo 1 Gottken pruskie --
  • 1346 Gudecus, 1355 Gudekus. Nazwa pruska.
  • Przed wojną raczej pisane: Gotki. Pisownia przez "d" odzwierciedla jednak pruską etymologię. Nazwę Gotki do dziś nosi zlokalizowany we wsi przystanek kolejowy.
Jonkowo Jonkowo 1 Jonkendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Jankowo.
  • Nazwa hybrydalna, pochodzi od pruskiego imienia Joneke (prawdopodobnie spruszczona wersja im. Jan, Janek).
Kajny Jonkowo 1 Kainen pruskie --
  • 1354 Kaynyn, 1430 Cainin.
  • Gwarowo: Kai̯nï / Koi̯nï.
Nowe Kawkowo Jonkowo 5 Neu Kockendorf hybryda (prus. + niem.) Nowe Kuki Patrz niżej: Stare Kawkowo po więcej wyjaśnień.
Stare Kawkowo Jonkowo 5 Alt Kockendorf hybryda (prus. + niem.) Stare Kuki
  • 1380 Kuckendorf, 1388 Kukendorff, 1518 Cukendorf. Nazwa hybrydalna, pierwszy człon najprawdopodobniej pochodzi od prus. kuks "czart" (ewentualnie jest to pruska n. osobowa).
  • Brak polskiej tradycji. Miejscowi najwyraźniej zadowalali się nazwą niemiecką - Barczewski nazywa tę wieś jedynie "Kokendorfem", zapis Konkodorph z szesnastowiecznych metryk ślubnych jest raczej zniekształcony niż spolszczony. Powojenna n. Kawkowo, nadana przez KUNM próbuje najwyraźniej oddać pruskie pochodzenie oryginału, jednak wydaje się być niesłusznie motywowana przez prus. kaūks (zły duch), czemu przeczą zapisy hist. (brak form typu Kaukendorf). Wypadałoby więc oddać ten rdzeń w formie kuk-, stąd postulowana przeze mnie nowa forma Kuki (r. gramatyczny oparty na podawanej przez Leydinga formie Kawki. Ponadto, liczba mnoga jest bardziej typowa w oddawaniu nazw pruskich).
Łabędź Jonkowo 1 Labens polskie (tłum. z prus.) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Gulben (przywrócenie pierwotnej n. pruskiej pruskiej).
  • Pierwotnie: Gulben (1374, 1511, 1595), Golben (XVI-XVII w.). Nazwa polska Łabędź jest tłumaczeniem nazwy pruskiej (prus. gulbis = łabędź). Sama nazwa jest ponowiona od n. jeziora (dziś nieistniejącego).
  • Dawna osada dziś nie stanowi odrębnej jednostki administracyjnej - oficjalnie włączono ją do Szałster. Niemniej, warto pamiętać nazwę Łabędź ze względu na jej długą historię.
Łomy Jonkowo 6 Steinberg niemieckie Sztębark
  • Przed wojną: Sztębark, Sztembark. Obecna n. jest chrztem KUNM.
  • Gwarowo: Stambark / Štembark. Obecnie również U̯omï, pod wpływem urzędowego nazewnictwa.
Mątki Jonkowo 1 Mondtken pruskie --
  • Dawniej też pisane: Montki (częściej).
  • 1348 Montiken, 1352 Montkendorf, 1356 Muntikindorf. Nazwa pruska, okresowo z niem. członem -dorf. W XIV w. istniała obocznie n. niem. Hohenfeld, która jednak nie przetrwała.
  • Gwarowo: Mȯntkˊi (Gen. -tek).
Polejki Jonkowo 1 Polleiken pruskie --
  • Dawniej też: Polejki, Polajki.
  • Gwarowo: Polei̯kˊi / Půlkˊi.
Polejki Leśne Jonkowo 1 Klein Steinberg niemieckie --
  • Niem. także Försterei Steinberg.
  • Nazwę Polejki dla Klein Steinberg podaje już Kętrzyński. Po wojnie rozszerzono tę nazwę o dookreślenie Leśne (typowe dla leśniczówek), celem odróżnienia od sąsiedniej wsi Polejki. Oprócz tego, Barczewski pisze o leśnictwie Sztembark.
  • W potocznym użyciu także określenie Kamienna Góra (dosłowny przekład n. niemieckiej). Jako, że taka forma nie ma umocowania historycznego, powinna być unikana.
Porbady Jonkowo 1 Neu Schöneberg niemieckie --
  • Nazwa niem. Neu Schöneberg współistniała z inną, pruskiego pochodzenia: Porbadien (1591-1603). Polskojęzyczni Warmiacy zachowali starą nazwę pruską, w spolszczonej wersji Porbady.
  • Gwarowo: Porbadï.
  • Por. też niżej wieś Wrzesina (pol. hist. Sząbark), o powiązanej n. niemieckiej.
Pupki Jonkowo 1 Pupkeim pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Tolnicken (nawiązanie do obocznej n. pruskiej z XIV w.).
  • 1374 Pupkaym, 1388 Pubkaym. Nazwa pruska, przejęta przez ludność polskojęzyczną bez członu -kaim. Obocznie w XIV w. istniała również n. hybrydalna Tulnikendorf (1359), o antroponimicznym pruskim pochodzeniu.
  • Gwarowo: Pupkˊi (Gen. -pek).
Stękiny Jonkowo 1 Stenkienen pruskie --
  • 1343 Stenekayn, 1564-80 Stenokien. Nazwa pruska.
  • Wieś założona na pruskim polu o nazwie Sculpayn (1343).
  • Gwarowo: Staŋkˊiny.
Szałstry Jonkowo 1 Schaustern pruskie --
  • Dawniej też: Siostry (forma ludowa).
  • 1352 Sawstern, 1374 Saustern. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora. Obocznie w XIV w. pojawia się też nazwa Wisacker, niemiecka lub hybrydalna (pierwszy człon prus.).
  • Gwarowo: Š́au̯strï / Š́ostrï.
Szatanki Jonkowo 1 Schattens pruskie --
  • 1564 Schoeten, 1576 Schednitz. Nazwa pruska, przejęta przez polskich Warmiaków z adideacją.
Szelągowo Jonkowo 1 Schillings pruskie -- Nazwa uważana za pruską (od silā - bór, pustkowie). Przejęta w pol. z sufiksem -owo.
Warkały Jonkowo 1 Warkallen pruskie --
  • 1345, 1380 Warikallen; 1564-80 Wurcalla.
  • Dawniej dwie wsi: Warkały Wielkie i Małe (niem. Groß, Klein Warkallen).
Węgajty Jonkowo 1 Wengaithen pruskie --
  • 1366 Wangaythen, 1564-80 Wangaiten.
  • Gwarowo: Vaŋgai̯tï.
Wilimowo Jonkowo 1? Wilhelmsthal niemieckie (Wylimowo?) Przed wojną (u Barczewskiego i Chojnackiego): Wylimowo (także: Wylimy). Z drugiej strony forma obecna jest zgodna z danymi gwarowymi: gw. Źilˊimovo. Sądząc po cechach gwarowych, raczej forma autochtoniczna.
Wołowno Jonkowo 1 Windtken pruskie --
  • Dawniej też: Wołówko (raczej błąd/przeinaczenie).
  • Oryginalna nazwa pruska: Wyndeken (1364, 1374), Wyndyken (1400). Zachowana w niem., w polskim zastąpiona nowszą nazwą Wołowno, notowaną od XVII w.
Wrzesina Jonkowo 6 Alt Schöneberg niemieckie Sząbark
  • Przed wojną: Sząbark, Szombark (Barczewski pisze Sząbarg, ale wyrównuję tego typu formy do -bark), co jest fonetycznym spolszczeniem n. niem. (z pominięciem członu Alt, gdyż wieś Neu Schöneberg nosiła nazwę Porbady [p. wyżej], pruskiego pochodzenia). Nazwa Wrzesina sztuczna, nadana przez KUNM.
  • Gwarowo: Šȯmbark.
Żurawno Jonkowo 6 Kaltfließ niemieckie Kaflis
  • Nazwa współczesna Żurawno jest nazwą sztuczną, jak pisze Leyding "zaprojektowana (...) przez grono inteligencji warmińskiej" (SNMOM, s. 207), a następnie zatwierdzona przez KUNM. Upamiętnia ona warmińskiego działacza Stanisława Żurawskiego, którego przodkowie byli niegdyś posiadaczami tej miejscowości. Chrztem tym zastąpiono dotychczasowe, tradycyjne warmińskie spolszczenie n. niem. - Kaflis.
  • Gwarowo: Koflˊis.
Augustówka Kolno 2 Augustwalde niemieckie --
Bęsia Kolno 1 Bansen pruskie --
  • Dawniej też: Bęś (r.ż., Gen. Bęsi)
  • Gwarowo: Bei̯śa / Bei̯ś (Gen. -i).
Bocianowo Kolno 1 Bodzianowo polskie -- Nazwa w latach 1930-45: Buchental.
Gajówka Augustowska Kolno 2 Waldhaus Augustwalde niemieckie -- Można było nazwać Augustówka Leśna (dla regularności), ale ze względu na brak tradycji - niech będzie jak jest.
Górkowo Kolno 2 Görkendorf niemieckie --
  • Osnowa Görken- antroponimiczna, uważana za niemiecką (chociaż istniały też podobne nazwy pruskie).
  • Wieś prawdopodobnie powstała z połączenia dwóch wcześniejszych osad - Glabunen i Marquartshof. Ta pierwsza była bez wątpienia siedliskiem staropruskim, o pruskiej nazwie. Wobec tego faktu i braku polskiej tradycji teoretycznie można by wieś nazwać Głabuny. Jednak nie wiadomo, na ile można tę dawną nazwę identyfikować z dzisiejszym Górkowem. Nazwa obecna, choć powojenna, w pewien sposób spolszcza fonetycznie nazwę niemiecką, więc może niech zostanie.
Górowo Kolno 2 Bergenthal niemieckie --
Kabiny Kolno 1 Kabienen pruskie --
  • 1346 Cabin, 1359 Cabyn. Obocznie: 1359 Rynow. Wieś powstała na pruskim polu osadniczym o nazwie Drutlauken, Druthelaucken (1346). Wszystkie trzy nazwy pruskiego pochodzenia.
  • Gwarowo: Kabźinï.
Kolenko Kolno 1~4 Klein Köllen słowiańskie (Kolno Małe)
  • Przedwojenna literatura wskazuje raczej na formę Kolno Małe - postać Kolenko pojawia się dopiero po wojnie, ale niewykluczone, że taka postać zdrobniała mogła powstać naturalnie. Oprócz tego, istniała także forma Kiełki (tak u Leydinga, w erracie Kielka - por. Kiela, oboczna ludowa nazwa pobliskiego Kolno), a w gwarze - Mała Kiela.
  • Gwarowo: Mau̯a Kˊela.
  • Patrz też niżej: Kolno.
Kolno Kolno 1 Groß Köllen słowiańskie --
  • Dawniej też: Kiela (wtórne spolszczenie postaci zniemczonej, znane już u Barczewskiego i współcześnie w gwarze).
  • Nazwa Kolno ma charakter przeniesiony, prawdopodobnie od jakiejś słowiańskiej miejscowości na Śląsku, Łużycach lub Brandenburgii przez osadników stamtąd.
  • W gwarze: Kˊela.
Kominki Kolno 1 Komienen pruskie --
  • Dawniej też: Kominy.
  • 1338 Camynis, Camyn; 1353 Camynen. Nazwa pruska.
Kruzy Kolno 1 Krausen niemieckie -- Pierwotnie: Krusendorf (1374). Od XVI w. bez członu -dorf. Nazwa najprawdopodobniej niemiecka.
Lutry Kolno 1 Lautern niemieckie --
  • 1333-42 Lutern. Nazwa niemiecka, pochodząca najprawdopodobniej od nazwiska von Luter - wójtów biskupich.
  • Wieś leży nad jeziorem Lutry lub Luterskim (niem. Lautern-See, tak od połowy XVIII w.). Jego pierwotna nazwa to Pisa (1306 Pisse), tożsama z nazwą wypływającej z niego rzeki.
Oterki Kolno 1 Klein Ottern pruskie -- Patrz niżej.
Otry Kolno 1 Groß Ottern pruskie -- 1609 Otteren. Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od n. jeziora (1346 Atirs), dziś wysuszonego.
Ryn Reszelski Kolno 1* Schellen pruskie (Ryn)
  • Nazwa pierwotna: Ryn, Renus (1339). Następnie: Schelden (1353), Scheldin (1359). Obie nazwy są staropruskie, druga (Schelden > Schellen) pochodzi od imienia pierwszego właściciela (Prusa).
  • Nazwa Ryn dla tej wsi funkcjonowała już w literaturze przedwojennej (m.in. SGKP) oraz na starych mapach. Raczej jest to nazwa "uczona", wskrzeszenie pierwotnej nazwy wsi. KUNM zatwierdził ją z dookreśleniem Reszelski, dla odróżnienia od miasta Ryn. Dodatkowo, w gwarze pojawia się określenie Szela, najwcześniej zaświadczone u Leydinga (obocznie do nazwy obecnej).
  • Gwarowo: Šela.
Samławki Kolno 1 Samlack pruskie --
  • Dawniej też: Sąpławki, Sampławki, Zamlówki (wszystkie trzy formy u Barczewskiego).
  • 1390 Sambelaken, 1391 Sambelauken.
  • Gwarowo: Zamu̯afkˊi.
Tarniny Kolno 2? Tornienen pruskie --
  • 1359 Ternynen, 1381 Ternyn. Nazwa pruska.
  • U Leydinga i współcześnie w gwarze: Torniny. Może jest to bardziej ludowa forma, aczkolwiek nie znajduję dla niej żadnego potwierdzenia w źródłach przedwojennych. Obie formy zresztą oddają pruski oryginał.
  • Gwarowo: Torńiny / Torńino.
Tejstymy Kolno 1 Teistimmen pruskie -- Gwarowo: Tai̯stïmy.
Wągsty Kolno 2 Wangst pruskie --
  • 1308 Wangste, 1381 Wangeste, 1433 Wangiste.
  • U Leydinga i w powojennym potocznym użyciu: Wańce. Jest to prawdopodobnie jednak forma powojenna (tradycji brak), a urzędowa Wągsty nieporównywalnie lepiej oddaje pruski oryginał.
Wólka Kolno 1 Ottenburg niemieckie --
  • Niem. obocznie Wolka, Gemirren.
  • Dawniej też (pol.): Gmyry.
  • Wieś posiada trzy różne nazwy - niemiecką Ottenburg (od XIX w.), polską Wólka (notowaną najwcześniej - w 1785) oraz niem. Gemirren (spol. Gmyry), uchodzącą za staropruską. Ta ostatnia była pierwotnie osobną wsią, którą połączono z Wólką. Po wojnie zatwierdzono urzędowo wariant Wólka.
Wysoka Dąbrowa Kolno 3 Schöneberg niemieckie -- Gwarowo: Dombrůfka. Raczej powojenne, wieś nie ma przedwojennej polskiej tradycji. Zarówno forma urzędowa, jak i gwarowa powstały najprawdopodobniej w nawiązaniu do sąsiedniej wsi Dąbrowa (obecnie w pow. bartoszyckim, gm. Bisztynek).
Ameryka Olsztynek 1 Amerika przeniesione (internacjonalizm) --
  • Nazwa w latach 1917-45: Pagelshof.
  • Po wojnie krótko: Pagłowo (nazwa oparta na nowszej n. niem., pochodzącej od nazwiska Pagel). Formę tę wprowadzono zapewne z przyczyn politycznych. Ostatecznie jednak nie przyjęła się.
Borowy Młyn Olsztynek 4 Heidemühle niemieckie Dygnac
  • Miejscowość dziś opustoszała, jednak zabudowania przetrwały.
  • Mazurzy nazywali tę osadę Dygnac (zapewne od nazwiska), o czym świadczą źródła przedwojenne (spis z 1820 r., Teka Toruńska), a także słownik Leydinga. Wybrana po wojnie nazwa Borowy Młyn, będąca dosłownym przekładem n. niem., nie jest nazwą ludową (wybrano ją zapewne przez analogię do dwóch innych Borowych Młynów - w pow. kwidzyńskim i niborskim). Nazwa Dygnac, wnioskując z danych Teki Toruńskiej, prawdopodobnie była traktowana jako rodzaj żeński (Dygnac - do Dygnacy).
Cichogrąd Olsztynek 1 Sensutten Neusaß niemieckie (relacyjne) --
  • Nazwa w latach 1895-1945: Mortzfeld.
  • Potoczne warianty niem. (przed 1895): Czechogrond, Stillegrund.
  • Nazwa pol. Cichogrąd (wraz ze zniemczonymi wariantami) współistniała z niemiecką Sensutten Neusaß, relacyjną od sąsiedniej wsi Zezuty (p. niżej). Pod koniec XIX w. wprowadzono urzędowo sztuczną n. Mortzfeld, upamiętniającą poetę Fryderka Moritzfelda, związanego z Olsztynkiem.
Czerwona Woda Olsztynek 1 Rothwasser niemieckie --
Dąb Olsztynek 1 Dembenofen hybryda (pol. + niem.) --
Dębowa Góra Olsztynek 1 Eichberg niemieckie --
Drwęck Olsztynek 1 Dröbnitz słowiańskie --
  • 1351 Trebnicz, 1480 Drebnicz. NMP rekonstruuje tę słowiańską nazwę (kontynuowaną w nowożytnej formie niem.) jako *Trzebnica.
  • Nazwa Drwęck, utworzona od hydronimu Drwęca pojawia się w takiej formie w XIX w. (w 1820 zapis Drwenk - NMP całkowicie niesłusznie uważa tę nazwę za twór Kętrzyńskiego), ale możliwe że istniała wcześniej - por. zapisy Drewantcz (1416), Drewancz (1436), tożsame z nazwą Drwęcy.
  • Osada Czarci Jar, położona obok Drwęcka jest nowa, nie istniała przed wojną.
Elgnówko Olsztynek 1 Gilgenau pruskie --
  • 1350 Hilgenaw, 1410 Ilgenaw. Nazwa pruska, w języku polskim utrwalona w formie Elgnówko, zdrobnianej zapewne w celu odróżnienia od Elgnowa koło Dąbrówna (p.).
  • W potocznym użyciu zanotowana nazwa: Fabryka. Unikać.
Gaj Olsztynek 1 Gay polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Neuhain.
  • Osada Stare Gaje (też: Stary Gaj) wydzielona z Gaju.
Gąsiorowo Olsztyneckie Olsztynek 1* Ganshorn polskie (zniemczone) (Gąsiorowo) Gwarowo: Guśorovo. Nazwa pochodzi od nazwiska właściciela - Mikołaja Gąsiora.
Gębiny Olsztynek 1 Heinrichsdorf niemieckie --
  • Nazwa polska Gębiny, notowana od końca XVIII w. istniała obocznie do niemieckiej. Biolik uważa ją za nazwę staropruskiego pochodzenia, utworzoną od prus. nazwy osobowej Gimbis.
  • Gwarowo: Gambźinï.
Gibała Olsztynek 1 Giballen polskie --
Jadamowo Olsztynek 1 Adamsheide niemieckie -- Gwarowo: Jedamovo.
Jagiełek Olsztynek 1 Jagielleck polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Försterei Hohenstein.
  • Niem. (przed 1938) także Giegelka (postać zniekształcona).
  • Nazwa ponowiona od nazwy lasu, podobno upamiętniającej Władysława Jagiełłę, niegdyś tu obozującego. Sam las zwano także obocznie Komornym Lasem (niem. Kämerei Wald).
Jemiołowo Olsztynek 1 Mispelsee niemieckie (tłum. z prus.) --
  • 1359 Amellung, Ammelingen. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora. Formy niemiecka i polska są kalkami pierwotnej nazwy pruskiej (prus. amelna, emelna = jemioła).
  • Gwarowo: Jeńiu̯ovo (tak samo w Tece Toruńskiej: Jeniłowo).
Juńcza Olsztynek 5 Julienhof niemieckie Julkowo Brak historycznej n. polskiej (w Tece Toruńskiej tylko niemiecka), jednak podawana przez Leydinga forma Julkowo wydaje się warta wprowadzenia w miejsce obowiązującego chrztu KUNM, bez jakiejkolwiek motywacji.
Kąpity Olsztynek 1 Kompitten pruskie --
  • Przed wojną zwykle pisane: Kompity.
  • Gwarowo: Kompśitï.
Kołatek Olsztynek 6 Schlagamühle hybryda (prus. + niem.) Szlagi
  • 1419 Slegen. Nazwa młyna, uważana za staropruską. Spolszczona przez lud jako Szlaga, Szlagi. Mimo to, KUNM nadała osadzie całkowicie nową, sztuczną n. Kołatek.
  • Gwarowo: Ślagi, Š́lagi.
Królikowo Olsztynek 1 Königsgut niemieckie -- Prawdopodobnie do tej wsi odnosi się nazwa Mileikendorff (1350), podhocząca od imienia Prusa Mileike. Na początku XVIII w. obocznie do n. niem. występowała również n. Opleycken (1717), również staropruska. Spolszczenie Królikowo, znaczeniowo nawiązujące do n. niem. znane od końca XVIII w.
Kunki Olsztynek 1 Kunchengut niemieckie (hybryda?) --
  • 1341 Kuncziswelt, 1410-11 Kuniken Gut, 1541 Kunicke. Nazwa odosobowa - antroponim Kun(i)ke można interpretować jako niemiecki lub pruski.
  • Gwarowo: Kunkˊi, do Kunk.
Kurecki Młyn Olsztynek 4 Kurkenmühle niemieckie (relacyjne) Kurkowski Młyn
  • Przed wojną: Kurkowski Młyn (również w Tece Toruńskiej, zaświadczającej nazwy ludowe). Co prawda, kwestia przymiotnika od n. Kurki jest dość arbitralna, jednak miejscowi używali formy kurkowski. Ponadto, nawet nazewnictwo KUNM nie jest tutaj konsekwentne - inna wieś otrzymała nazwę Lipowo Kurkowskie (p. niżej), nie "Kureckie". Lepiej trzymać się tradycji ludowej.
  • Potocznie: Rybaczówka. Unikać tej nazwy.
Kurki Olsztynek 1 Kurken pruskie -- 1254 Kurksadel, 1314 Kurkosadel, później 1428 Korkow, 1428 Korkaw, ostatecznie Kurken. Nazwa staropruska, pierwotnie z sufiksem -sadellis (zagroda, majątek).
Lichtajny Olsztynek 1 (Köllmisch) Lichteinen niemieckie --
  • Pierwotnie: Lichtenhain (zmiana hain -> hagen być może pod wpływem polskim lub pruskim).
  • Niem. także Königlisch Lichteinen. Dookreślenia pojawiają się w XX w., celem odróżnienia od Lichtajn koło Ostródy.
  • Współcześnie w gwarze: Švïglˊin. Ciekawa forma powojenna, zapewne wynikająca z przejęcia przez autochtonów nazwy Świetlin, używanej przez ludność napływową. Niemniej, jedyna spolszczona forma mająca umocowanie historyczne to Lichtajny.
Lipowo Kurkowskie Olsztynek 1* Lindenwalde niemieckie (Lipowo) Gwarowo: Lˊipovo.
Lutek Olsztynek 1 Luttken słowiańskie --
  • Dawniej też: Lutki (współcześnie w gwarze obie formy)
  • Pierwotnie: Luttkengut (1414, 1429). Niem. człon -gut wkrótce odpadł. Nazwa antroponimiczna, słowiańska.
Łęciny Olsztynek 6 Langstein niemieckie Lenksztyn
  • Przed wojną nazwa spolszczona jako Lenksztyn. Dane powojenne (słownik Leydinga, zapisy gwarowe) poświadczają też istnienie formy pluralnej (u Ley pisownia Lęgsztyny). Forma dzisiejsza jest sztuczna.
  • Gwarowo: Lenkštini / Leŋkštïn.
Łutynowo Olsztynek 1 Lautens pruskie --
  • 1411 Lutens, 1501 Lautens. Nazwa pruska, w języku polskim rozszerzona o sufiks -owo.
  • Gwarowo: Utïnovo.
Łutynówko Olsztynek 6 Wenigsee niemieckie Wenigza Przed wojną n. miejscowości spolszczona jako Wenigza. Dzisiejsza nazwa, nawiązująca do sąsiedniego Łutynowa jest sztucznym chrztem nazewniczym. Również pobliskie jezioro, zwane dziś Łutynówkiem (niem. Wenig-See) powinno zwać się po polsku Wenigzą.
Makruty Olsztynek 1 Makrauten pruskie --
  • 1351 Makrutin, 1411-19 Macruten. Nazwa pruska.
  • Wieś założona na pruskim polu o nazwie Graudelawke lub Grandelawke (1374).
Malinowo Olsztynek 1 Amalienhof niemieckie -- Dawniej też: Amalinowo (Teka Toruńska).
Mańki Olsztynek 1 Manchengut hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Manki.
  • 1340 Manneken, 1344 Maniken, 1351 Mankin. Nazwa pruska (od imienia Prusa Maneke - odbiorcy nagania), później z niem. członem -gut.
  • Gwarowo: Mańkˊi / Manki.
Marązy Olsztynek 1 Forsthaus Maransen pruskie -- Patrz też niżej: Maróz, Marózek. Przed wojną nazwy Maróz i Marązy były używane wymiennie. Po wojnie dość arbitralnie wybrano tę pierwszą formę na określenie wsi, a drugą - leśniczówki.
Maróz Olsztynek 1 Groß Maransen pruskie --
  • Dawniej też: Marąz, Marązy.
  • 1411 Marensen. Nazwa pruska, hydronimicznego pochodzenia.
Marózek Olsztynek 1 Klein Maransen pruskie -- Dawniej też: Marązek.
Mierki Olsztynek 1 Mörken pruskie --
  • 1343, 1350, 1359 Merkaw; 1359 Mercken. Nazwa pruska.
  • Gwarowo: Ńyͤrki.
Mycyny Olsztynek 1 Meitzen osobowe -- 1410 Meycz, 1540 Myczenn. Nazwa pochodzi od nazwiska odbiorcy nadania, którym był Piotr Myc (dok. Meicz). Nazwisko (wg autorów NMP) prawdopodobnie polskie.
Nadrowo Olsztynek 1 Nadrau pruskie --
  • 1374 Nadrow, 1405 Naderow. Nazwa pruska, przejściowo (XV-XVI w.) z niem członem -dorf.
  • Gwarowo: Nådrovo.
Nowa Wieś Ostródzka Olsztynek 1* Neudorf niemieckie (Nowa Wieś)
Orzechowo Olsztynek 1 Orzechowo polskie -- Nazwa w latach 1905-45: Nußtal.
Pawłowo Olsztynek 1 Paulsgut niemieckie -- 1351 Pawelszguth. Nazwa więc była pierwotnie oparta na polskiej wersji imienia Paweł
Platyny Olsztynek 1? Platteinen pruskie (Płatyny?)
  • Według ustaleń KUNM: Płatyny. Ostatecznie przyjęła się forma obecna. Być może postać Płatyny bardziej ludowa (chociaż przed wojną można spotkać obie).
  • 1351 Platynen, 1360 Platten. Nazwa pruska, ponowiona z n. jeziora.
Ruda Waplewska Olsztynek 4 Freudenthal niemieckie Hamernia Waplewska
  • Niem. także Freudenthaler Mühle.
  • W Tece Toruńskiej zapisano nazwę polską Hamernia Waplewska. Nazwa ta odnosi się do mieszczącej się tu niegdyś kuźnicy (hamerni). Powojenna nazwa Ruda Waplewska (obecna już u Leydinga) również oddaje to znaczenie (nazwą "Ruda" określano miejscowości, w których wytapiano lub przerabiano żelazo), jednak nie ma ona charakteru przedwojennego. Być może forma z Teki Toruńskiej kalkuje jakąś formę niem. typu (Waplitzer) Hammermühle, ale nie posiadam informacji, które mogłyby to potwierdzić.
Samagowo Olsztynek 1 Sabangen pruskie -- 1411/19 Sambangin. Nazwa pruska, w pol. przejęta z sufiksem -owo.
Selwa Olsztynek 1 Sellwa pruskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Sellwen.
  • Dawniej też: Sełwa.
  • 1402/08 Silwen. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora.
  • Gwarowo: Zelva.
Sitno Olsztynek 1 Seythen pruskie --
  • Dawniej też: Szytno (Teka Toruńska)
  • 1328 Sytin. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (wyschniętego - dziś to Sicińskie Bagno). Obocznie istniała (w XIV w.) inna n. pruska, zapisana jako Kalmuschen (1328).
  • Gwarowo: Šitno.
Smolanek Olsztynek 1 Jugendfelde hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Gugowo, Gugnowo.
  • 1350 Goygen, 1351 Guegen (...) 1550 Gugenfeldt. Mamy tu więc do czynienia z nazwą pruską (potem hybrydalną z niem. członem -feld), ponowioną od pobliskiego jeziora Gugowo (1350 Gugen, 1595 Gugaw). Z czasem człon Gugen- został w niem zniekształcony do Jugend-.
  • W języku polskim upowszechniła się ludowa nazwa Smolanek (również Smolonek - wym. gwarowa), wskazująca na istnienie tutaj niegdyś smolarni. Obocznie istniała również nazwa tożsama z n. jeziora.
  • Patrząc na obraz satelitarny, nie można się oprzeć wrażeniu, że nie ma tu już nic oprócz wykarczowanego kawałka lasu. Umieszczam tę miejscowość tutaj głównie ze względu na ciekawy przypadek nazewniczy, a także fakt, że miejscowość wciąż istnieje w oficjalnych spisach (co świadczy o tym, że jej nazwa wciąż ma zastosowanie - nawet jeżeli jest to już tylko "uroczysko").
  • Gwarowo: Smolonek.
Spogany Olsztynek 1 Spogahnen pruskie --
  • Lepiej unikać wariantu Spoguny, spotykanego nawet w oficjalnych dokumentach wymiennie z oficjalną formą Spogany (zgodnej z tradycją). Trudno jednak powiedzieć, na ile nazwa wsi w ogóle funkcjonuje - dzisiaj wydaje się być integralną częścią Zezut.
  • 1418 Plaweth, 1419 Spogayn. Obie nazwy pruskiego pochodzenia.
Sudwa Olsztynek 1 Sauden pruskie -- 1360 Sawden, 1380 Sawden. Nazwa pruska. Obocznie: Windikendorf (1380) - hybrydalna, od pruskiego imienia Windiko.
Swaderki Olsztynek 1 Schwedrich pruskie -- Dawniej też: Szwaderki.
Świerkocin Olsztynek 4 Schwirgstein pruskie Wierztyn
  • 1410/11 Swirxstein, 1428 Swirkoczen. Nazwa pruska (sufiks -stein być może niemiecki, ale może też być zniemczonym elementem pruskim).
  • Formę Świerkocin utworzył Kętrzyński na podstawie zapisu z 1428 r. Niewykluczone, że zapis ten faktycznie oddaje taką formą (będącą spolszczeniem pierwotnej n. pruskiej), jednak nie jest to forma ludowa. Lud używał spolszczenia formy niemieckiej jako Wier(s)ztyn (obocznie istniała forma l. mnogiej Wierztyny - potwierdzają ją zapisy gwarowe i spis z 1820 r., gdzie pojawia się zniekształcony zapis "Gerzsztyny"). Ponadto, Teka Toruńska poświadcza formę Zwierztyn (z absorpcją przyimka lub adideacją do słowa "zwierz"). Forma ta funkcjonowała w potocznym użyciu jeszcze w latach 70 XX w.! I choć trudno jednoznacznie "potępić" nazwę obowiązującą, to jednak uznaję wyższość form ludowych nad "uczonymi" rekonstrukcjami.
  • Gwarowo: Ž́iʳš́tini.
Świętajny Olsztynek 1 Schwenteinen pruskie -- 1448 Swenntene. Nazwa ponowiona od wysuszonego dziś jeziora Świętajny (1333 Swentin).
Świętajńska Karczma Olsztynek 2? Karlsrode niemieckie -- M. Biolik odnosi tu zapis ze spisu w 1820 r. - Schwentainen (Plathenscher Krug). To mogłoby oznaczać, że karczmę tę nazywano początkowo nazwą sąsiedniej wsi Świętajny, co mogłoby usprawiedliwiać nazwę obecną. Z drugiej strony, może na podstawie nazwy Plathenscher Krug lepiej byłoby ustalić nazwę Platyńska Karczma (jako, że brak zaświadczonego złożenia "Schwentainer Krug")?
Tolejny Olsztynek 4 Tolleinen pruskie Toliny
  • 1410-11 Toleyn, 1411-19 Tolynne.
  • Dane przedwojenne, wraz z wierną językowi ludowemu Teką Toruńską wskazują na formę Toliny. Powojenna forma Tolejny to już chyba próba wierniejszego oddania pruskiego oryginału.
Tolkmity Olsztynek 1? Tolkemüth pruskie --
  • 1425 Tholkemyte.
  • W Tece Toruńskiej jako Tolkemyty, jednak nie widzę powodu, by nie uważać postaci obecnej za kontynuację tej formy.
Tomaszyn Olsztynek 1 Thomascheinen polskie --
Waplewo Olsztynek 1 Waplitz pruskie -- 1344 Wapil, 1414 Wapels, 1461 Waplis.
Warlity Małe Olsztynek 1* Warglitten (bei Hohenstein) pruskie --
  • 1414 Wargeliten, 1495 Waregalitten.
  • Patrz też: Warlity Wielkie (gm. Ostróda). Wieś o identycznej pruskiej nazwie. Dookreślenie Małe (i odpowiednio Wielkie) dodane po wojnie dla rozróżnienia.
  • Osada Warglewo nowa, wydzielona z Warlit. Jej nazwa jest zniekształceniem nazwy Warglit.
Waszeta Olsztynek 1 Waschetta pruskie (spolszczone) --
  • 1304 Woyseten, 1419 Wayszethe.
  • Nazwa w latach 1938-45: Waschette.
  • Dawniej też: Waszety. Współcześnie potoczne Faszety (gw. Faš́ety), raczej powojenne.
Wigwałd Olsztynek 1 Wittigwalde hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Bigwałd.
  • 1351 Wittichenwalde; 1360 Witchen, Wittichen; 1363 Wittich, Wittichensdorf. Nazwa uważana przez Biolik za pierwotnie pruską (od nazwy osobowej *Witiks), opatrzoną niem. członem -walde. W tradycji polskiej adaptacja formy niemieckiej.
Wilkowo Olsztynek 1 Wilken pruskie -- 1359 Wilkaw.
Witramowo Olsztynek 1 Wittmansdorf niemieckie --
  • Dawniej też: Wytramowo, Wytrębowo.
  • Pierwotnie niem. Wittremsdorf, stąd nazwa spolszczona.
Witułty Olsztynek 1 Witulten pruskie -- 1344 Wiltote, 1350 Wilthutten, 1351 Wiltauten, 1380 Wiltaut.
Zawady Olsztynek 1 Sawadden polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Jungingen.
Ząbie Olsztynek 1 Sombien pruskie (spolonizowane) -- 1374, 1564-80 Samen. Nazwa staropruska, spolonizowana do postaci Ząbie.
Zezuty Olsztynek 1 Sensutten pruskie -- 1494 Sansutten.
Bałdy Purda 1 Balden pruskie --
  • 1418 Balcza, 1428 Balcze.
  • Gwarowo: Bau̯di.
Bałdzki Piec Purda 1 Baldenofen hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Bałdzkie Piecki (Barczewski).
  • Osada znajduje się w pobliżu niewielkich jezior o nazwach Jachty (niem. Groß Jagd-See) i Jachetki (niem. Klein Jagd-See). Należy wytępić rozpowszechnione obecnie błędne formy Jezioro Łowne (Duże i Małe).
Biedówko Purda 1~4? Ernstinenhöh niemieckie (Biedowo)
  • U Barczewskiego i Leydinga: Biedowo. Nazwa ludowa, przezwiskowa. Postać obecna zdrobniała, być może dla odróżnienia od Biedowa koło Wartemborka (Barczewa). Niewykluczone, że zdrobnienie to zaszło naturalnie.
  • W użyciu powojennym też zanotowana forma Brzydowo. Wtórna i zapewne sztucznawa. Unikać.
Bruchwałd Purda 1 Bruchwalde niemieckie --
  • Niedługo po wojnie próbowano "przechrzcić" tę wieś na Bagieniec (wg znaczenia n. niem.). Forma ta (na szczęście) nie przyjęła się.
  • Gwarowo: Bruxvou̯t.
Butryny Purda 1 Wuttrienen pruskie --
  • Dawniej też: Wutryny (postać nieludowa, używana w literaturze, bliższa pruskiemu oryginałowi).
  • 1412 Wotrinen, 1531 Vutrin.
  • Gwarowo: Butrinï.
Chaberkowo Purda 1 Neu Wuttrienen pruskie --
  • Dawniej też: Chabrowo, Nowe Butryny.
  • Nazwa Chaberkowo (też: Chabrowo) stara, oboczna do Nowe Butryny. Jest to ludowe przezwisko dla "nieurodzajnej ziemi", jak pisze Barczewski.
Dziuchy Purda 1 Dzuchen polskie (osobowe) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Grabenau-Wald
  • Dawniej też: Trzcianki (wg Leydinga Trzyścianki, chyba błąd).
  • Niektóre źródła odnoszą do tej osady również nazwy Jaśniewo, przysługującą sąsiedniej osadzie Nowy Przykop (p. niżej). Możliwe, że nazwy tych małych, blisko położonych osad mieszały się ze sobą w mowie ludu. Innym potocznym wariantem jest Nowy Przykopiec (p. niżej Przykopiec).
Gąsiorowo Purda 1 Gonschorowen polskie -- Nazwa w latacah 1938-45: Lichtenstein.
Giławki Purda 1 Klein Gillau pruskie --
  • Dawniej też: Giławy Małe.
  • Patrz niżej: Giławy.
Giławy Purda 1 Gillau pruskie --
  • Pierwotnie: Sirwinthen (1407), n. ponowiona od jez. Serwent. Następnie: Gillaw (1441) - n. również pruska, pochodna od nazwy lasu.
  • Gwarowo: Gˊiu̯avï.
Groszkowo Purda 4 Graskau pruskie (osobowe) Graskowo Przed wojną: Graskowo, Graszkowo, Graśk (to ostatnie u Barczewskiego). Forma obecna jest wynikiem powojennego przeinaczenia - adideacji do słowa groszek. Lepiej wrócić do oryginalnej formy, która pochodzi od nazwiska jednego z osadników - Lukasa Graska, które to nazwisko miało najprawdopodobniej staropruskie pochodzenie.
Kaborno Purda 1 Kalborno niemieckie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach: 1938-45: Kalborn. Pierwotnie niem. Kalt(e)born.
  • Dawniej też: Kalborno.
  • Gwarowo: Kaborno / Kalborno.
Nowa Kaletka Purda 1 Neu Kaletka polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Herrmannsort.
  • Patrz też niżej.
Stara Kaletka Purda 1* Alt Kaletka polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Teerwalde.
  • W użyciu również bez I członu: Kaletka.
  • Dawniej też: (Stara) Kalejtka, Kalitka.
  • Gwarowo: Kalïtka, Kalei̯tka.
Klebark Mały Purda 1 Klein Kleeberg niemieckie -- Dawniej też: Nowy Klebark (niem. Neu Kleeberg).
Klebark Wielki Purda 1 Groß Kleeberg niemieckie --
  • Dawniej też: Stary Klebark (niem. Alt Kleeberg).
  • Gwarowo: Klei̯bark.
Klewki Purda 1 Klaukendorf niemieckie (hybryda?) -- Nazwa dwuznaczna - n. os. Clauko może być pruska lub niemiecka.
Kołpaki Purda 1 Kolpacken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kleinpuppen.
  • Pierwotnie: 1564-80 Senscaim, 1574 Puppen, 1615 Puppen. Obie nazwy staropruskie. Polska n. Kołpaki zaświadczona pierwszy raz w 1622-25.
  • Gwarowo: Kau̯pakˊi.
Kopanki Purda 1 Kopanken polskie --
Kośno Purda 1 Koschno pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kösnick.
  • Dawniej też: Kośnik.
  • Pierwotnie: Kosnik (1591-16030), Koschnick (1615). Nazwa pruskiego pochodzenia, ponowiona od nazwy wodnej - jeziora Kośno (1363 Koysnyk, 1369 Koysnik) i strugi Kośnik (1359 Koyznykzculik, 1352 Kosnyc-vlis). Nazwa spolonizowana do postaci Kośnik, następnie Kośno i z polskiego przejęta w niem. W czasach hitlerowskich przyjęto formę nawiązującą do pierwotnej.
Lalka Purda 1 Lallka polskie --
  • Niem. także Klein Ramuck (w latach 1938-45 nazwa oficjalna)
  • Dawniej też: Mały Ramuk (zob. Stary Ramuk, gm. Stawiguda).
  • Osada dziś opustoszała, jednak zabudowania wciąż istnieją.
Linowo Purda 1 Leynau pruskie --
  • W latach 1938-45 pisane: Leinau.
  • 1274 Lynaw. Nazwa pruska, ponowiona z n. jeziora.
Łajs Purda 1 Layß pruskie -- N. przejęta od n. jeziora - 1369 Laysson.
Marcinkowo Purda 1 Alt Märtinsdorf niemieckie (z prus.?) --
  • Pierwotnie: Merthyn (1380). Nazwa pruska, zapewne pochodząca od spruszczonej formy chrześcijańskiego imienia Marcin (rekonst. *Mertins).
  • Człon Alt w n. niem. pojawia się w XIX w., w celu odróżnienia od Nowego Marcinkowa w obecnej gm. Biskupiec. W polskiej tradycji bez dookreślenia.
Mędrzyny Purda 1 Mendrienen pruskie --
  • Dawniej (i dziś potocznie): Mędryny.
  • Nazwa pruska, najprawdopodobniej ponowiona z nazwy jeziora, wtórnie zwanego Młyńskim Stawem (Mühlen Teich). W XVI-XVII w. pojawia się niem. forma Amdrei, Armdrei - etymologicznie niejasna, być może wynikająca ze zniekształcenia nazwy pruskiej. Pod koniec XVIII w. istniała również forma niem. Andrä, Andrea, wynikająca z dalszych przekształceń formy Armdrei.
Nerwik Purda 1 Nerwigk pruskie --
  • Dawniej też: Szawice. Nazwa notowana w XVI w., nie do końca jasna (ponowiona od młyna, dziś nieistniejącego?).
  • 1392 Nerweken. Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora - 1369 Nerdingi, 1392 Nerdingyn. Dziś jezioro to nosi nazwę Nerwik lub Wardąg (od XIX w. notowana nazwa Wardung See).
  • Gwarowo: Nerźik
Nowa Wieś Purda 1 Neu Bartelsdorf niemieckie --
  • Nazwa niemiecka być może ma związek ze wsiami Bartołty Wielkie i Małe w obecnej gm. Barczewo (p. wyżej). W użyciu polskich Warmiaków przyjęła się nazwa Nowa Wieś.
  • Gwarowo: Novo Źeś.
Nowy Ramuk Purda 1 Neu Ramuck pruskie --
  • Używane też: Nowe Ramuki.
  • Zob. też Stary Ramuk, gm. Stawiguda.
Ostrzeszewo Purda 6 Elisenhof niemieckie Liznowy Przed wojną: Liznowy (u Barczewskiego). U Leydinga w r. nijakim - Liznowo. Ponadto, w potocznym użyciu po wojnie zanotowano formę Elizowo (jeszcze w latach 60.). W miejsce dzisiejszego pseudosłowiańskiego, obrzydliwego chrztu "Ostrzeszewo", wprowadzonego przez KUNM, należałoby powrócić do przedwojennego spolszczenia.
Pajtuny Purda 1 Pathaunen pruskie -- 1374 Peytunen, Peuthunen.
Nowe Pajtuny Purda 1 Neu Pathaunen pruskie --
Pajtuński Młyn Purda 1 Mühle Pathaunen pruskie -- Gwarowo: Mu̯ïn / Źetrok.
Patryki Purda 1 Patricken pruskie --
  • 1420 Petricken, 1517 Petrica. Według Pospiszylowej n. pruska, związana z prus. imieniem pochodzenia chrześcijańskiego. W niem. i pol. adideowana do imienia Patryk.
  • Gwarowo: Patrïkˊi.
Podlazy Purda 1 Podlassen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Klausenhof.
  • Dawniej (i dziś) też: Podlaza (tak w ustaleniach KUNM), Podłaza, Podlasy. Nazwa nie do końca jasna etymologicznie i znaczeniowo (chociaż prawdopodobnie polska) - trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, która forma jest pierwotna.
  • Nazwa przysiółka ma dziś charakter nieurzędowy - miejscowość oficjalnie włączono do Prejłowa.
  • Gwarowo (początek XX w.): Podlaza.
Pokrzywy Purda 1 Friedrichstädt niemieckie --
  • Nazwa pol. Pokrzywy ludowa - istniała obocznie do niemieckiej (zaświadczonej wcześniej).
  • Gwarowo: Pokšïvï.
Prejłowo Purda 1 Preylowen pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Preiwils.
  • Dawniej też: Prajłowo, Pryłowo.
  • Pierwotnie: 1380 Preywils, 1529 Prewilsz. Nazwa pruska, w języku polskim zniekształcona do postaci Prejłowo (formy podobne do obecnej notowane od XVII w.) i wtórnie przejęta do niem. w formie spolonizowanej. W okresie hitlerowskim sztucznie wprowadzono formę wierną pruskiemu oryginałowi.
  • Formy gwarowe: Prei̯u̯ovo / Prai̯u̯ovo.
Przykop Purda 1 Przykopp polskie --
  • Nazwa w latach 1932-45: Grabenau.
  • Pierwotnie: Przikop alias Nova Wutrin (1549). Pierwsza nazwa polska, przetrwała do dziś. Nazwa druga krótkotrwała, ponowiona od n. pruskiej wsi Butryny (p. wyżej), przypadkowo zbieżna z nazwą założonej dużo później wsi Chaberkowo (p. wyżej).
  • Gwarowo: Pŗ̌ikop, wtórnie Pšïkop / Pšėkop.
Nowy Przykop Purda 1 Neu Przykopp polskie --
  • Nazwa w latach 1933-45: Neu Grabenau.
  • W użyciu również nazwa Jaśniewo (wariant znany już u Barczewskiego - ludowy, ale niewątpliwie wtórny wobec nazwy obecnej). Barczewski notuje jeszcze jeden wariant: Przykopek.
  • Patrz też wyżej: Przykop.
Przykopiec Purda 4? Försterei Przykopp polskie Przykop Mały
  • Nazwa w latach 1938-45: Wilhelmshütte.
  • W SGKP Przykop Mały, u Leydinga - Przykop Leśny. Nazwa leśniczówki była historycznie tożsama z nazwą wsi Przykop. Formę derywacyjną z sufiksem -ec wprowadził KUNM.
Purda Purda 1 Groß Purden pruskie -- 1384 Porden. Niem. człon Groß pojawia się w XVI w., dla odróżnienia od Purdki (p. niżej).
Purda Leśna Purda 1* Försterei Purden pruskie -- Patrz wyżej.
Purdka Purda 1 Klein Purden pruskie -- Dawniej też: Purda Mała.
Rykowiec Purda 1 Rykowitz polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Birkenhof.
  • Gwarowo: Rïkoźec.
Silice Purda 1 Quidlitz słowiańskie --
  • Dawniej też: Kwilice, Filice, Fidlice (są to sztucznawe próby odtworzenia "literackiej" polskiej formy tej nazwy).
  • Nazwa Quidlitz podchodzi od nazwiska pierwszych osadników (słowiańskiego pochodzenia, NMP łączy z n. os. Kwila, Kwiela, Kwi(e)lic). W mowie polskojęzycznych Warmiaków postać ta wyewoluowała do postaci Silice, pod wpływem gwarowych zmian fonetycznych. Przypuszcza się, że nazwa ta została początkowo przyjęta jako *Kwi(d)lice, gdzie początkowa zbitka Kw'- przekształciła się, zgodnie z fonetyką gwarową w Kś-, by w końcu uprościć się do Ś-. Zbitkę -dl- w formie niem. autorzy NMP uważają za wtórną. W przedwojennej literaturze najczęściej funkcjonuje forma zgodna z wymową gwarową - Silice, aczkolwiek istniały również próby jej "naprawy". Nie zważając na to, po wojnie zatwierdzono ludową postać Silice.
  • Gwarowo: Š́ilˊice.
Stary Olsztyn Purda 1 Alt Allenstein niemieckie (relacyjne) -- Dawniej też: Forsztant (u Barczewskiego) - zapewne z niem. Vorstand - zarząd.
Szczęsne Purda 6 Schönwalde niemieckie Sząwałd Gwarowo: Šůvåu̯t. Nazwa obecna to chrzest KUNM.
Trękus Purda 1 Groß Trinkhaus pruskie --
  • 1359 Trynkos, 1389-1423 Trinkus. Nazwa pruska, mocno adideowana w niem.
  • W XVI-XVII w. Alt Trinkaus (Stary Trękus).
  • Gwarowo: Tryŋkus.
Trękusek Purda 1 Klein Trinkhaus pruskie --
  • Dawniej też: Trękus Mały.
  • W XVI-XVII w. Neu Trinkaus (Nowy Trękus).
  • Gwarowo: Tryŋkusek.
Wały Purda 1 Wallen niemieckie -- Miejscowość obecnie przyłączona do Prejłowa, jej nazwa nie ma już charakteru oficjalnego.
Wesołowo Purda 1 Wessolowen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Frohwalde.
Wojtkowizna Purda 1 Wodkowisna polskie --
  • Nazwa w latach 1852-1945: Karlberg.
  • Dawniej też: Wódkowizna (forma wtórna, ale ludowa).
Wygoda Purda 1 Wygodda polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Waldruh.
Wyrandy Purda 1 Wiranden pruskie (spolonizowane) --
  • 1362 Werein, 1564-80 Worein, 1615 Worainen.
  • Dawniej też: Worany, Werandy.
  • Gwarowo: Źerandï.
Zaborowo Purda 1 Saborowen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Heideberg.
  • Dawniej też: Żaborowo (hiperpoprawność).
Zapurdka Purda 1 Purden Mühle pruskie --
  • Dawniej też: Purdzki Młyn.
  • Nazwa młyna, w niem. tożsama z nazwą Purdy. Polskojęzyczni Warmiacy nazywali ten młyn Zapurdka.
Zgniłocha Purda 1 Gimmendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Gim.
  • Nazwa niem. hybrydalna, ponowiona od n. jeziora Gim (niem. Gimmen-See, 1369 Gymen). U polskich Mazurów pojawia się zarówno przejęcie fonetyczne jako Gim, jak i forma Zgniłocha, prawdopodobnie oparta na znaczeniu n. prus. (por. litewskie gimus - mazisty, obślizgły).
  • Po wojnie arbitralno przyjęto, że Gim to nazwa jeziora, zaś Zgniłocha - wsi. W mowie Mazurów te nazwy były jednak używane całkowicie wymiennie - zarówno w odniesieniu do wsi, jak i jeziora.
Bartąg Stawiguda 1 Groß Bertung pruskie --
  • Dawniej też: Bartąg Wielki.
  • Pierwotnie niem. Deutsch Bertung (XIV-XVII w.), obocznie też Bertingshausen. Forma z członem Groß notowana od połowy XVIII w.
  • Sama nazwa Bartąg jest pruska (1317 Bertingen) - jest to nazwa staropruskiego obszaru osadniczego, a także położonego wewnątrz niego jeziora.
  • Gwarowo: Bartȯŋk.
Bartążek Stawiguda 1~4 Klein Bertung pruskie (Bartężek)
  • Przed wojną: Bartężek (także Bartąg Mały). W mowie Warmiaków nazwy na -ąg odmieniały się z -ęga w dopełniaczu, toteż forma Bartężek zdaje się poprawniejsza. Być może wypadałoby to poprawić. Z drugiej strony, współczesne zapisy gwarowe znają formę Bartążek.
  • Pierwotnie niem. Preußisch Bertung (XIV-XVII w.). Forma z członem Klein notowana od połowy XVIII w.
  • Gwarowo: Bartȯnžek
Binduga Stawiguda 1 Wienduga polskie --
  • Dawniej też: Winduga, Więduga.
  • Polskie dialektalne słowo binduga (posiadające również różne modyfikacje), samo w sobie będące germanizmem oznaczało "miejsce, gdzie składano drewno na spław".
Ćwikielnia Stawiguda 1 Neu Stabigotten pruskie --
  • Dawniej też: Stabiguda Nowa (Chojnacki).
  • Polskie określenie Ćwikielnia (pochodne od ćwikła) zastąpiła w języku ludowym oryginalną nazwę Nowa Stawiguda (p. niżej Stawiguda).
Dorotowo Stawiguda 1 Dorothowo pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1913-45: Darethen.
  • 1348 Daroth, 1410 Darath. Nazwa pierwotnie pruska, spolonizowana do postaci Dorotowo. Na początku XX w. wprowadzono urzędowo nazwę nawiazującą do pruskiego oryginału (taka sama zresztą obowiązywała w XVI-XVII w.).
Gągławki Stawiguda 1 Ganglau pruskie --
  • 1348, 1538 Gandelawken.
  • Gwarowo: Gȯŋgu̯afkˊi.
Grada Stawiguda 1 Gradda pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1930-45: Försterei Ganglau.
  • Zapisy nazwy tej leśniczówki są późne, jednak przypuszcza się, że pierwotną formą była prus. *Graudā.
Gryźliny Stawiguda 1 Grieslienen pruskie --
  • 1356 Greselynk, 1358 Grezeling. Obocznie do tej n. pruskiej istniała w XIV w. n. niem. Wiesenthal (1358 Wesintal), która szybko zanikła.
  • Gwarowo: Grïźlinï.
Kielary Stawiguda 1 Kellaren polskie --
  • Według Pospiszylowej nazwa Kielary (występująca od XVI w.) wywodzi się od polskiego nazwiska Kielar.
  • Wcześniej wieś nosiła nazwę Prosen (1564-80), Prossen (1673-74) - pruską, ponowioną od pierwotnej nazwy jez. Kielarskiego (1335 Prawes, 1348 Prawe).
  • Wieś oficjalnie nieistniejąca - pozostałe po niej zabudowania dziś administracyjnie należą do Bartążka, toteż nie wiem, na ile nazwa miejscowości funkcjonuje (niemniej, utrwala ją nazwa jez. Kielarskiego).
Klekotowo Stawiguda 6 Klein Plautzig pruskie Pluski Małe Przed wojną Pluski Małe (p. niżej Pluski), nazwa "Klekotowo" nie ma uzasadnienia.
Kręsk Stawiguda 6 Kranz niemieckie Kraniec
  • Przed wojną n. niem. spolszczano jako Kraniec (przez miejscowych zapewne wymawiane jako Krańc - tak u Barczewskiego). Nazwa "Kręsk" (niby od krąg + -sk) jest nieuzasadnionym "potworkiem językowym". Wyjątkowo dziwna decyzja KUNM.
  • W gwarze: Krańec / Krånc.
Łański Piec Stawiguda 4 Lanskerofen hydronimiczne Smolniki
  • Nazwa Łański Piec, będąca dosłownym przetłumaczeniem n. niem., jest nazwą nieludową, uchwaloną przez KUNM. Ludność warmińska nazywała tę osadę Smolniki (taka nazwa pojawia się m.in. u Barczewskiego, który podaje również wariant Piecki - uznając go jednak za przestarzały). Lepiej w takich sytuacjach słuchać tradycji ludowej.
  • Nierzadko (acz niepoprawnie) stosuje się dla tej miejscowości nazwę Łańsk - spowodowane jest to istnieniem tam ośrodka o takiej nazwie (ponowionej od n. jeziora), był to niegdyś ośrodek wypoczynkowy władz PRL. Co zaś do samej nazwy Łańsk, p. niżej wieś Rybaki (dawn. Łańsk).
Majdy Stawiguda 1 Mauden pruskie -- Gwarowo: Moi̯dï.
Miodówko Stawiguda 1 Mniodowko polskie --
  • Nazwa w latach 1908-45: Honigswalde.
  • Gwarowo: Mńodůfko. Forma niem. odzwierciedla wymowę gwarową.
Muchorowo Stawiguda 1 Mucherowo polskie -- W czasach hitlerowskich osada włączona do Rusi (p. niżej).
Owczarnia Stawiguda 1 Neu Bertung pruskie --
  • Dawniej też: Nowy Bartąg (p. wyżej Bartąg).
  • Polskie określenie Owczarnia zastąpiło w języku ludowym nazwę Nowy Bartąg w XIX w.
  • Gwarowo: Ofčarńo.
Pluski Stawiguda 1 Plautzig pruskie -- 1407 Pluczk, 1517 Plauczk. Nazwa staropruska, ponowiona od n. jeziora.
Ruś Stawiguda 1 Reußen pruskie? --
  • 1374 Rewszen. Pospiszylowa uważa tę nazwę za pruską.
  • Gwarowo: Ruš́ (Gen. -i).
Rybaki Stawiguda 1 Lansk hydronimiczne (słowiańskie) --
  • Dawniej też: Łańsk.
  • Nazwa Rybaki notowana od początku XIX w., używana w mowie ludu zamiennie z oryginalną nazwą Łańsk, którą ponowiono od nazwy jeziora. Sama zaś nazwa jeziora uchodzi za twór staropolski, utworzony od nazwy rzeki Łyny (która wcześniej musiała zwać się po polsku *Łaną lub *Łanią - [p. Łyna w pow. nidzickim] z suf. -sk), nazwa ta zastąpiła pierwotną staropruską nazwę jeziora (1544 Elling, 1556 Elend - być może również związaną z hydronimem Łyny, prus. *Alnā). Aprobatę KUNM zyskała jednak ostatecznie forma Rybaki. Nazwę Łańsk dziś często stosuje się na określenie osady Łański Piec (p. wyżej).
Stary Dwór Stawiguda 1 Althof niemieckie -- Wcześniejsze nazwy niemieckie: Nummergut (1390), Tiefensee (oboczna w XVII w.). Ta druga nawiązuje do położonego na terenie majątku jeziora, zwanego Tiefen See lub Althofer See (pol. Jezioro Starodworskie).
Stary Ramuk Stawiguda 1 Alt Ramuck pruskie --
  • Po wojnie także: Stare Ramuki. Leyding podaje również formę Szklarnia - być może ludowe, od mieszczącej się tu niegdyś huty szkła.
  • Nazwa osady staropruska, ponowiona od nazwy lasu Ramuk (1591-1603). Zob. też Lalka i Nowy Ramuk w gm. Purda - miejscowości o powiązanych nazwach.
  • Osada dziś opustoszała, jednak zabudowania wciąż istnieją.
Stawiguda Stawiguda 1 Stabigotten pruskie --
  • Dawniej też: Stabigoda, Stabiguda. Z punktu widzenia języka ludowego jednak, uzasadnienie ma tylko forma Stawiguda, gdyż w wymowie gwarowej mamy tu ź (< w'). Formy z "b", funckjonujące w starej literaturze są zapewne próbą zbliżenia nazwy polskiej do pruskiego oryginału.
  • 1357 Stabegoide, 1564-80 Stabegoda. Stara wieś o pruskiej nazwie.
  • Gwarowo: Staźiguda (ale przymiotnik staźigockˊi - być może pod wpływem formy niemieckiej lub wymiany ó/o).
Tomaszkowo Stawiguda 1 Thomsdorf niemieckie --
Wymój Stawiguda 1 Wemitten pruskie --
  • 1351 Wemitten, 1656 Wemitten alias Wymoy. Nazwa pruska w dwóch wariantach - z suf. -it lub -āj. Tradycja niemiecka kontynuuje pierwszy wariant, polska - drugi.
  • Gwarowo: Vˊïmoi̯.
Zarośle Stawiguda 1 Klein Stabigotten pruskie --
  • Dawniej też: Stabiguda Mała (Chojnacki).
  • Nazwa pol. Zarośle ludowa, zastąpiła nazwę Stawiguda Mała. Jest ona prawdopodobnie nawiązaniem znaczeniowym do n. pruskiej Stawiguda, gdzie drugi człon guddi oznacza "zarośla".
Zazdrość Stawiguda 1 Zasdrocz polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Neidhof.
Zezuj Stawiguda 1 Sensujen pruskie -- 1540 Senssugen
Zielonowo Stawiguda 4 Grünau niemieckie Grynał
  • Do 1996 oficjalnie: Zieleniak. Jednakże, zarówno ustalona przez KUNM forma Zieleniak, jak i obecna Zielonowo (zapewne wariant używany przez napływową ludność), chociaż nawiązują znaczeniowo do n. niem. są tworami powojennymi. Autentycznym, przedwojennym ludowym spolszczeniem n. niemieckiej jest Grynał (Loc. w Grynale).
  • Gwarowo: Grynau̯.
Zofijówka Stawiguda 1 Sophienhof niemieckie -- Gwarowo: Zofˊinůfka.
Brzeźno Świątki 5 Bergling pruskie Berkląg Nazwa pruska, ponowiona od n. jeziora (1354 Birkeling, dziś osuszone). Nazwa polska nadana przez KUNM analogicznie do Brzeźna na Ziemi Ostródzkiej (obecnie Brzeźno Mazurskie w gm. Dąbrówno - p.). W tym przypadku jednak brak takiej tradycji, toteż należało nazwę pruską oddać wiernie, fonetycznie.
Brzydowo Świątki 1 Seubersdorf niemieckie -- Co do ewolucji formy polskiej - p. Brzydowo w gm. Ostróda.
Dąbrówka Świątki 5 Deppen pruskie Depno
  • Według ustaleń KUNM: Żółwin. Nazwa obecna wprowadzona później. Żadna z nich jednak nie oddaje pruskiego oryginału i nie ma uzasadnienia historycznego.
  • 1350 Toppis, Döppen, Tuppis. Na tej podstawie, a także na podstawie ostatecznej formy niem. Deppen, postuluję spolszczenie Depno.
Drzazgi Świątki 3 Kienberg niemieckie --
Garzewo Świątki 1 Alt Garschen pruskie --
  • Niem. obocznie Groß Garschen. Pierwotnie: Garsen (1347), Garczyn (1386). W XVI wieku: Garschau. Nazwa staropruskiego pochodzenia. U początków istnienia wsi, pojawia się też oboczna n. niem. Heiligenfelde.
  • Dawniej też: Stare Garsze (Barczewski), u Leydinga Stary Garsz. Być może forma Barczewskiego jest bardziej ludowa (ma oparcie w zapiskach kościelnych), ale obecna też była znana przed wojną.
  • Zob. także Garzewko (gm. Jonkowo).
Gołogóra Świątki 4 Blankenberg niemieckie Blanki
  • U Barczewskiego: Blanki. Jest to ludowe spolszczenie n. niem., pojawiające się w zapiskach kościelnych i współcześnie w gwarze (gw. do Blank). Forma współczesna, choć oddaje znaczenie n. niem., jest powojenna i wprowadzona sztucznie.
  • U Kohutka dziwna forma Obłagóra - omyłkowa lub sztuczna.
Jankowo Świątki 5 Ankendorf niemieckie Ankowo
  • Pierwotnie: Hannikendorf (1366), obocznie Lindenberg (XIV w.)
  • Forma spolszczona Ankowo (używana przez Leydinga) naturalniejsza i trafniejsza, biorąc pod uwagę n. niem.
Kalisty Świątki 2 Kallisten pruskie -- 1411-19 Colisten, 1427 Kalisten. W XVIII w. pojawia się efemerycznie oboczna n. Wengitten. Obie pruskie.
Kiewry Świątki 2 Käbern pruskie -- 1348 Kewern; 1350 Keweren, Keuweryn.
Klony Świątki 5 Kleinenfeld niemieckie Stabunik U Leydinga: Stabunki, co pochodzi od położonego w pobliżu wsi wzgórza o pruskiej nazwie Stabbunke Berg (pol. powoj. Stabunik [urz.] lub Stabunka). Co prawda, nie jest to historyczna nazwa tej wsi (a przynajmniej nie znajduję na to dowodów), jednak skoro istnieje precedens dla takiej nazwy pruskiej i jest ona uzasadniona w terenie, to chyba warto z tego skorzystać. Na pewno jest to lepsze od obowiązującej nazwy Klony (nazewniczy "pustak" bez uzasadnienia). Formę nazwy poprawiam tak, aby była zgodna z urzędową nazwą pagórkę.
Kłobia Świątki 2 Kloben pruskie -- Pierwotnie: Lymeyeyn (1402-08), Limigein (1411/19). Później: Kelobe (1448), Cloben (1494, 1539). Obie nazwy pruskiego pochodzenia. Autorzy NMP niesłusznie uważają tę nazwę za tożsamą z Kłobią w pow. włocławskim (tym samym, uważając ją za nazwę słowiańską) - to oczywisty błąd (zasugerowano się powojenną formą spolszczoną, która sama w sobie jest niezła).
Komalwy Świątki 2 Komalmen pruskie -- 1366 Kamalwen, 1356 Komalwen.
Konradowo Świątki 5 Waltersmühl niemieckie Swarbonity Wieś powstała na polu o nazwie Swarboniten (1310), Swarbonityen (1312). Jest to stara nazwa pruska, należało ją spolszczyć. Tymczasem, zdecydowano się na chrzest nazewniczy Konradowo - imię Konrad rzekomo pojawia się w akcie nadania tej wsi. Niewykluczone jednak, biorąc pod uwagę n. niem., że jest to (także) ciche nawiązanie do Wallenroda. Zalecam powrót do pierwotnej nazwy pruskiej.
Kwiecewo Świątki 1 Queetz pruskie --
  • Dawniej też: Kwiec.
  • 1338-73, 1355, 1364 Queczow. Nazwa pruska.
Łumpia Świątki 2 Lomp pruskie -- 1411-19, 1427, 1448 Lumpe; 1531 Lumpe.
Różynka Świątki 4 Rosengarth niemieckie Rozengort Gwarowo: Rozengort (do Rozengorta). Ludność warmińska oddała więc tę nazwę fonetycznie. Teoretycznie można by poprawić tę formę na regularniejszy Rozengart, ale wydaje mi się, że taka gwarowa końcówka lepiej spolszcza (por. też Trygort w gm. Węgorzewo).
Skolity Świątki 1 Schlitt pruskie --
  • Dawniej też Szelity (u Barczewskiego i w XVI-wiecznym spisie jezior). Postać ludowa, ale oparta na zgermanizowanej postaci n. prus.
  • 1348 Scoliten; 1370 Scholiten; 1388 Scholytyn, Scholithen.
Świątki Świątki 2 Heiligenthal niemieckie -- Ze względu na sakralny charakter nazwy i prawdopodobne istnienie na tym terenie miejsca kultu pogańskich Prusów, przypuszcza się, że n. niem. Heiligenthal kalkuje jakąś wcześniejszą n. pruską (być może *Swintalindā lub *Swintadaubā), ta jednak nie zachowała się w dokumentach.
Włodowo Świątki 3 Waltersdorf niemieckie -- Nazwa obecna jest chrztem pseudoimiennym.
Worławki Świątki 2 Warlack pruskie -- 1297 Worelauke, 1379 Wurlauke.
Żardeniki Świątki 4 Scharnigk pruskie Szarnik 1332 Schardenithen. Nazwa pruska, przed wojną spolszczana jako Szarnik. Chociaż powojenna postać Żardeniki jest bardziej podobna do pruskiego oryginału, to jednak formą ludową jest Szarnik (por. też Żardeniki w gm. Jeziorany).

Powiat szczycieński

Tabela zawiera jedynie te miejscowości, które w okresie międzywojennym należały do Prus Wschodnich.

Tabela również zawiera miejscowości, należące do obecnego powiatu przasnyskiego (woj. mazowieckie), które w okresie międzywojennym były częścią Prus Wschodnich.

Nazwa obecna Gmina Typ nazwy Nazwa niemiecka Pochodzenie nazwy niemieckiej Propozycja zmiany nazwy Uwagi
Szczytno Szczytno (miasto) 1 Ortelsburg niemieckie --
  • Nazwa niemiecka Ortelsburg (pierw. Ortolfsburg, od im. komtura Ortolfa z Trewiru) oraz polska Szczytno, niepowiązane znaczeniowo, współistnieją ze sobą praktycznie od początków miasta (por. zapis Sczithno alias Ortelsburg z kroniki Długosza). Nazwa Szczytno jest więc nazwą rdzennie polską, mazurską - jedną z najstarszych tego typu nazw w regionie. Pierwsi, czternastowieczni polscy osadnicy w okolicy miasta zajmowali się bartnictwem, stąd też nazwa jednej z części Szczytna (dawnej wsi) - Bartna Strona.
  • Położona tuż za miastem osada Młyńsko jest chyba nowym osiedlem - nie znajduję dla niej przedwojennego opowiednika.
Bartna Strona Szczytno (miasto) 1 Beutnersdorf niemieckie -- Dawna wieś, wcielona do Szczytna w 1913 roku. Była to osada przybyłych z Mazowsza bartników, stąd nazwa polska oraz odpowiadająca niemiecka.
Fiugaty Szczytno (miasto) ? Fiugatten pruskie --
  • W źródłach przedwojennych Fiugaty lub Figaty. Nie jestem pewien, która z tych form została zatwierdzona przez KUNM (być może żadna, jako że już wówczas ta dawna wieś była już integralną częścią Szczytna). Nazwa ta jest pochodzenia pruskiego.
  • Dawna wieś, wcielona do Szczytna w 1906 roku. Dzisiaj zatarta w terenie, jej nazwa nie funkcjonuje we współczesnej toponimii miasta. Warto jednak o niej pamiętać.
Podborek Szczytno (miasto) 3 Schönbruch niemieckie -- W użyciu także nazwa Osiedle Królewskie.
Zielona Góra Szczytno (miasto) 1? Grüneberge niemieckie --
  • Zapisana w 1926 r. przez Leydinga nazwa Zielonogórskie Lasy sugeruje, że polska nazwa tej osady funkcjonowała już przed wojną. Istnieje również n. terenowa Zielone Góry (niem. Grünes Gebirge), położonego w Zielonogórskich Lasach. Brak polskiej nazwy dla osady w przedwojennej literaturze.
  • Położona na południe od tego osiedla popegeerowska osada Leśny Dwór (obecnie de facto przedmieście Szczytna) jest tworem nowym, bez przedwojennego odpowiednika.
Pasym Pasym 1 Passenheim niemieckie -- Dawniej też: Pasyń, Pasymek. Obie formy o charakterze gwarowym - w pierwszej obserwujemy gwarową zmianę fonetyczną m' > ń, podczas gdy druga jest przykładem nierzadkiego na Mazurach zdrabniania nazw miejscowych (por. też Miłomłyn, obocznie Miłomłynek).
Kiepunki Pasym (cz. miasta) 3 Walhalla niemieckie -- Powojenna nazwa polska nawiązuje do jeziora Kiepunek (n. pruskiego pochodzenia), nad którym leży to przedmieście. Brak tradycji - nazwa niemiecka (o mitologicznym, jakby ideologicznym zabarwieniu) wskazuje raczej na miejscowość założoną późno.
Słonecznik Pasym (cz. miasta) 2 Sonnenberg niemieckie --
Augustowo Dźwierzuty 1 Augusthof niemieckie --
Babięty Dźwierzuty 1 Babanten pruskie --
  • Dawniej też: Pupki, Babięta, Babanty (ostatnie u Leydinga [również w ludowych nazwach terenowych] i Srokowskiego [1930]).
  • Nazwa wsi staropruska, pochodna od nazwy jeziornej (1238 Bawand, 1388 Babbanten - są to jez. Babięty Małe i Wielkie). Obocznie do niej istniała w mowie ludu inna nazwa Pupki (zaśw. m.in. w Tece Toruńskiej czy spisie z 1820), również staropruska, często powtarzająca się - por. miejscowość Pupki w gm. Jonkowo czy Pupki (ob. sztuczne "Spychówko") w gm. Świętajno.
  • Z jeziora Babięty (Babięta) Małe wypływa rzeczka, na nowych mapach widniejąca pod nazwą Babant (niem. Babant-Fließ), jednak jej pierwotna, staropruska nazwa to Woricke (1387), co mazurski lud spolszczył jako Worek - i to właśnie tę formę zalecałbym jako poprawną nazwę tej strugi.
Budy Dźwierzuty 1 Moritzruhe niemieckie --
  • Niem. także Schobenbuden.
  • Dawniej też: Saskie Budy, Moryc, Morycówka (ostatnie tylko u Ley).
  • Wieś o dwóch różnych obocznych nazwach w pol. i niem. (być może pierwotnie dwie wsi, które uległy scaleniu?). Nazwa Saskie Budy (niem. Schobenbuden), nawiązuje do położenia miejscowości w pobliżu jeziora Sasek Wielki (niem. Groß Schoben-See - po więcej wyjaśnień p. Sasek w gm. Szczytno) - w języku polskim również z opuszczeniem I członu (formę Budy notuje m.in. spis z 1820 roku i to właśnie ta forma znalazła aprobatę KUNM po wojnie). Formę niem. Moritzruhe Mazurzy spolszczali jako Moryc (tak w Tece Toruńskiej i współczesnych zapisach gwarowych) lub Morycówka (tylko Leyding, więc może powojenne).
  • Gwarowo: Mȯric.
Dąbrowa Dźwierzuty 1~4? Damerau słowiańskie Dąbrówka (?) Źródła przedwojenne wskazują raczej na formę pol. Dąbrówka - może warto by to naprawić.
Dźwierzuty Dźwierzuty 1 Mensguth hybryda (słow. + niem.) --
  • 1399 Swersutten, Swerszutten.
  • Wieś o dwóch, niepowiązanych nazwach - Dźwierzuty i Mensguth. Ta pierwsza jest starym przejęciem, pierwotnej nazwy staropruskiej, używana przez Mazurów od wieków, podczas gdy niemiecka Mensguth (pierwotnie Menzelsguth, n. zwana od XV w.) pochodzi od imienia właściciela, Menzla (co jest zniemczoną formą słowiańskiego imienia Miecisław, Mieczysław). Oprócz tego, w piętnastowiecznych dokumentach pojawia się efemerycznie jeszcze jedna nazwa - Auszlevo, również staropruska, jakby ze spolszczoną końcówką.
  • Według danych Teki Toruńskiej, wieś dzieliła się dawniej na dwie części - Polską Wieś i Niemiecką Wieś, zwanej według zamieszkującej je ludności.
  • Gwarowo: ʒ́veʳžuti.
Gisiel Dźwierzuty 1 Geislingen pruskie -- Nazwa pruska, pochodzi od n. jeziora (dziś spuszczonego) - 1389 Gislingen.
Grądy Dźwierzuty 1 Gronden polskie --
Grodziska Dźwierzuty 1 Grodzisken polskie -- Nazwa w latach 1908-45: Burggarten.
Jabłonka Dźwierzuty 1? Jablonken polskie (Jabłonki?)
  • Nazwa w latach 1938-45: Wildenau.
  • 1411 Gabilnaw, Gabelnaw (spruszczone?), Jebbelunicke, Jeblonka. Większość źródeł przedwojennych wskazuje na formę pluralną Jabłonki, jednak forma obecna jest zgodna z jednym z pierwotnych zapisów oraz z zapisem gwarowym poniżej.
  • Zapis gwarowy: Jabu̯ȯnka.
Jeleniowo Dźwierzuty 1? Jellinowen polskie (Jeleniewo?)
  • Do 2002 roku oficjalnie: Jeleniewo.
  • Nazwa w latach 1938-45: Gellen.
  • Według ustaleń KUNM: Jeleniewo (tak też w zapiskach gwarowych), co w 2002 roku z nie do końca jasnych przyczyn zmieniono na Jeleniowo. Forma tej nazwy chyba musiała być chwiejna - większość opracowań przedwojennych podaje formę Jelinowo (również w Tece Toruńskiej, więc z pewnością ludowe), która przedstawia cechy gwarowe lub jest zniekształcona pod wpływem niemieckim. Najpierwotniejsza zdaje się być forma Jeleniewo i jeżeli ostatnia zmiana jest wynikiem wpływu elementu napływowego, to może wypadałoby ją cofnąć?
  • Gwarowo: Jeleńevo.
Julianowo Dźwierzuty 2 Julienfelde niemieckie --
  • Miejscowość początkowo chciano "przechrzcić" na Jugowo, co oprotestowała powojenna lokalna władza, używająca formy Julianowo. Ostatecznie, krakowska podkomisja KUNM przychyliła się do wniosku (podobne protesty nie udały się w przypadku wsi Mycielin - p. niżej), ratując tym samym źródłosłów nazwy pierwotnej.
  • Brak tradycji przedwojennej - w Tece Toruńskiej jedynie ledwie spolszczone Julienfelda, zaś u Leydinga spotykamy formę Julki. Obecna forma spolszcza pierwotną n. niem., a ponadto ze względu na jej historię warta jest uszanowania.
Julkowo Dźwierzuty 2 Julienhof niemieckie --
Kałęczyn Dźwierzuty 1 Kallenczin słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Kallenau.
  • 1436 Kallenczynen. Nazwa polska, być może przeniesiona.
  • Stacja kolejowa (dziś nieistniejąca) nosiła nazwę Kałęczyn Mazurski, dla rozróżnienia od innych miejscowości o takiej samej nazwie.
  • Gwarowo: Kau̯encïn, Kalencïn.
Kulka Dźwierzuty 1 Kulk niemieckie? --
  • Obocznie formy niem. Kulken, Kalken (koniec XVIII w.).
  • Według opracowań etym., nazwa niemiecka (chociaż osobiście nie wykluczałbym pruskiego pochodzenia), przyjęta przez Mazurów w formie Kulka. Co ciekawe, nazwa ta jest morfologicznie pluralna (l. mn. rodz. nijakiego na -a), gdyż jej dopełniacz w gwarze brzmi Kulk (literackie: Kulek). Warto na to zwrócić uwagę, żeby nie odmieniać tej nazwy jak rzeczownika pospolitego kulka (co może być mało oczywiste dla postronnych).
Laurentowo Dźwierzuty 4 Laurettenhof niemieckie Morczek al. Laretowo Przedwojenne polskie dane dla tej osady są skąpe, jednak w Tece Toruńskiej znajdujemy ciekawy dualizm nazw: Laretowo lub Morcek. Podobnie jest też u Leydinga (chociaż to już źródło powojenne): Morczek albo Lauretowo. Obowiązująca forma Laurentowo jest więc nie do końca zgodna z tymi ludowymi danymi (jest bardziej "dosłowna" w porównaniu z formami Giersza i Leydinga, nawiązuje wprost do literackiej postaci imienia Laurenty). Można by ją naprostować na Laretowo, według przekazu Giersza. Z drugiej strony, ciekawa jest druga nazwa - Morcek/Morczek (forma Leydinga zdaje się być bardziej zgodna z językiem literackim). Pochodzi ona od nazwiska pierwszego właściciela wsi, który nazywał się Morzeck (możliwe, że osada pierwotnie nosiła nazwę niem. Abbau Morzeck - taką nazwę podają pewne źródła internetowe, ale nie znalazłem jej bezpośredniego potwierdzenia). Mamy więc do czynienia z autentyczną mazurską nazwą, utworzoną od słowiańskiego (?) nazwiska. Wydaje mi się więc, że wariant Morczek powinien być tym preferowanym (choć oczywiście najlepiej byłoby pamiętać o obu wariantach - Laretowo i Morczek).
Linowo Dźwierzuty 1 Leynau pruskie --
  • W latach 1938-45 pisane: Leinau.
  • 1387 Leine, 1426 Linoff. Nazwa pruska, pochodząca od nazwy jeziornej (1388 Leynaw - dziś Jezioro Linowskie).
  • W XV w. wieś nosiła oboczną n. Wagilsdorf, Weigilsdorf (ok. 1426), pochodząca od im. odbiorcy nadania - Szymona Wagila. Jego nazwisko zdaje się mieć staropruskie pochodzenie.
Łupowo Dźwierzuty 1 Wappendorf hybryda (prus. + niem.) --
  • Dawniej też: Upowo.
  • Nazwa hybrydalna, pochodzi od imienia odbiorcy nadania, prusa Wope, z niem. członem -dorf. Polskojęzyczni Mazurzy przejęli ten rdzeń jako Wop- > Up-, z protezą początkowego u̯-. Pisownia Łupowo z początkowym Ł- jest więc nieetymologiczna, chociaż przyjęła się już w opracowaniach przedwojennych (niemniej, można spotkać dawniej też pisownię Upowo).
  • W gwarze: U̯upovo.
Małszewko Dźwierzuty 1 Malschöwen pruskie -- Nazwa genetycznie pruska, może pochodna od pobliskiego jeziora lub przeniesiona od Małszewa w gm. Jedwabno (patrz). W języku polskim zdrobniona (tak przynajmniej od połowy XIX w.), zapewne dla odróżnienia od owego Małszewa.
Miętkie Dźwierzuty 1 Mingfen pruskie --
  • Dawniej też: Mingwy, Mingfy.
  • 1383 Mynkuwin, 1408 Minckquinn. Nazwa pochodzenia pruskiego. Polska forma Miętkie, znana w spisie w 1820 i Tece Toruńskiej (w opracowaniach etym. często niesłusznie uważana za chrzest KUNM) ludowa, mazurska. Prawdopodobnie powstała ona z adaptacji n. pruskiej - znaczeniowej (rdzeń *mink- w nazwie mógł oznaczać "miękki", por. lit. minkštas) lub fonetycznej (być może formę prus. *Minkuwin(s) zapożyczono pierwotnie jako *Miękwin lub *Miękwie, co następnie uległo adideacji do postaci Miętkie). Wierniejsze pruskiemu oryginałowi (a także zniemczonej postaci Migfen) formy Mingwy, Mingfy pojawiają się w przedwojennej literaturze, aczkolwiek brak ich w źródłach ludowych, więc raczej są to formy sztucznawe.
  • Gwarowo: Ńetkˊe.
Mirowo Dźwierzuty 1 Mirau słowiańskie --
Mycielin Dźwierzuty 6 Mietzelchen pruskie? Miczelka Przed wojną: Miczelka, Micelka (ta druga postać w Tece Toruńskiej - zmazurzona?). Trudno mi określić pochodzenie tej nazwy, potrzebne informacje etymologiczne (raczej nie jest to nazwa typowo niemiecka). Szcześniak w swoim opracowaniu Teki Toruńskiej próbuje wywodzić od myceczka (rodzaj czapki), co niezbyt mnie przekonuje. W źródłach powojennych znajdujemy kolejne iteracje - u Leydinga Mycolka, powojenna administracja używana zaś formy Micołka. KUNM zastąpiła te formy neologizmem Mycielin, który został oprotestowany przez przedstawicieli lokalnej władzy (patrz też wyżej wieś Julianowo, gdzie miały miejsce podobne protesty), które jednak nie zostały wysłuchane przez KUNM, przez co sztuczny nowotwór trwa do dziś.
Nowe Kiejkuty Dźwierzuty 1 Neu Keykuth pruskie --
  • Dawniej też: Nowe Kikuty, Kejkuty.
  • Zob. też: Stare Kiejkuty (gm. Szczytno).
Olszewki Dźwierzuty 1 Olschöwken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Kornau.
Orzyny Dźwierzuty 4 Erben pruskie Arwiny
  • 1414 Erwein. Nazwa pruska, pochodząca od nazwy jeziora (dziś Arwiny lub Arwinek, niem. Erbener See), zniemczona do postaci Erben.
  • Ludność mazurska przed wojną używała formy spolszczonej Arwiny, którą spotykamy w źródłach wiernych językowi ludowemu (dokument z 1780, spis z 1820 i Teka Toruńska). Formę Orzyny stworzył i rozpowszechnił najprawdopodobniej Kętrzyński i należałoby ją uznać za nieludową, zniekształconą (może wynikła ze złej interpretacji danych gwarowych?). Mimo to, to właśnie ta forma znalazła po wojnie aprobatę KUNM i obecnie funkcjonuje najczęściej w potocznej formie Orżyny (która chyba jest wynikiem przejęcia tej sztucznawej formy przez miejscową gwarę - z typowo gwarową wymową rz), taki bowiem zapis znajdujemy na bramie wjazdowej do wsi, a nierzadko nawet w oficjalnych dokumentach. Warto by więc chyba wrócić do autentycznie ludowej i wiernej pruskiemu oryginałowi formy Arwiny (taka forma zresztą przetrwała w nazwie jeziora), rugując wszelkie potworki na dobre.
  • Forma gwarowa: ᶸarzinï.
Popowa Wola Dźwierzuty 1 Pfaffendorf niemieckie -- Nazwa pol. jest starym (notowanym od XVIII w.), mazurskim tłumaczeniem n. niem.
Przytuły Dźwierzuty 1 Przytullen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Steinhöhe.
Rańsk Dźwierzuty 1 Rheinswein pruskie --
  • 1414 Reinswein. Nazwa pruska, pochodząca od n. jeziora (1386 Reyswin, 1388 Reinswin, ob. jez. Rańskie). Forma spolszczona Rańsk (wcześniej chyba Rańsko - por. zapis z 1560 Ransko) powstała zapewne z jej wczesnego zniekształcenia.
  • Gwarowo: Ransk
Rogale Dźwierzuty 1 Rogallen pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Rogenau.
  • Pierwotnie: 1436, 1468 Rogenaw. Nazwa pruska, w języku polskim zniekształcona do postaci Rogale, co przejął język niemiecki. W okresie hitlerowskim powrót do formy pierwotnej.
Rów Dźwierzuty 1 Rowmühle hybryda (pol. + niem.) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Babantmühle.
  • Dawniej też: Karaś (tak w Tece Toruńskiej).
Rumy Dźwierzuty 1 Rummy pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Rummau.
  • 1507 Rome. Nazwa pruskiego pochodzenia.
  • Wieś przed wojną dzieliła się na dwie osady: Rummy A i Rummy B (w czasach hitlerowskich odpowiednio: Rummau-Ost i Rummau-West). Według danych Teki Toruńskiej, Mazurzy nazywali je odpowiednio: Duży Koniec i Mały Koniec.
  • Gwarowo: Rumï.
Rusek Mały Dźwierzuty 1 Klein Rauschken pruskie -- Zob. też Rusek Wielki (gm. Pasym).
Rutkowo Dźwierzuty 1 Ruttkowen polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Ruttkau.
  • pocz XV w. Rudechin, XVI w. (Groß) Ruttken. Według autorów NMP, nazwa pierwotnie brzmiała Rudki.
Sąpłaty Dźwierzuty 1~4 Samplatten pruskie (Sąpłat?)
  • Dawniej też: Sąpłat.
  • 1411 Somplat, 1411-19 Samplotin. Nazwa pruska, ponowiona od jeziora (1369 Samplot). W języku polskim przejęta jako Sąpłaty, Sąpłat, przy czym forma singularna pojawia się w źródłach bliższych językowi ludowemu (spis z 1820, Teka Toruńska, Leyding, zapis gwarowy), co wskazuje jednoznaczna, że takiej formy używali Mazurzy (forma Sąpłaty powstała zapewne przez zasugerowanie niem. -en), więc można by to naprostować, o ile jest to zmiana "warta zachodu".
  • Gwarowo: Sůmpu̯åt (do Sůmpu̯ata).
Stankowo Dźwierzuty 6 Probeberg niemieckie Probark Przed wojną używano spolszczenia Probark, nazwa obecna jest sztuczna.
Szczepankowo Dźwierzuty 1 Szczepanken polskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Stauchwitz. Ta sztucznie nadana nazwa nawiązuje do nazwiska wójta szczycieńskiego, Konrada von Stauchwitza, wydawcy nadania tej wsi w 1483 roku.
  • Formy historyczne (u Kętrzyńskiego): Scheppanicke, Czschypenchin (daty?).
Śledzie Dźwierzuty 1 Heering niemieckie -- Nazwa niem. od nazwiska zasadźcy. Ludowe spolszczenie Śledzie (znane już od XVIII w.) opiera się na skojarzeniu nazwiska z apelatywem (niem. Hering = śledź).
Targowo Dźwierzuty 1 Theerwisch słowiańskie --
  • 1498 Tergofa, Targowa. Pierwotna jest więc polska nazwa Targowa. Niemiecka forma Theerwisch zdaje się kontynuować jakąś inną formę słowiańską - być może *Targowskie lub *Targowisko. Potrzebne informacje etymologiczne.
  • Obocznie (potrzebne daty - ale zapewne w XV w.) funkcjonowała też nazwa niem. Wildenhain.
Targowska Wola Dźwierzuty 1 Theerwischwolla słowiańskie --
  • Nazwa w latach 1938-45: Theerwischwalde.
  • Oboczne nazwy niem. (przed 1938): Klein Theerwisch, Wyrziwilken.
  • Dawniej też: Wyrzywilk.
Targowska Wólka Dźwierzuty 1 Theerwischwolka słowiańskie -- Nazwa w latach 1938-45: Waldrode.
Zalesie Dźwierzuty 1 Salleschen polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Ingelheim. Nazwę tę zaczerpnięto od położonego nieopodal folwarku (zwanego po pol. Maniny - tak u Leydinga i po wojnie, w spisie z 1820 jako Maninen [pruskie?]) - dzisiaj chyba część Kałęczyna.
Zazdrość Dźwierzuty 1 Louisenthal niemieckie --
  • Dawniej też: Wyzental (Teka Toruńska).
  • Nazwa Zazdrość stara (być może pierwotna), istniała równolegle do niemieckiej.
Zimna Woda Dźwierzuty 1 Zimnawodda polskie --
  • Nazwa w latach 1934-45: Hirschtal.
  • Dawniej też: Jelinowo Małe (w Tece Toruńskiej - por. wyżej Jeleniowo).
Brajniki Jedwabno 1 Braynicken niemieckie (spolonizowane)? --
  • 1410 Breunnigk. Według opracowań etym., nazwa niemiecka od niem. n. os. Breuning. Na ostateczny kształt formy niem. mógł wpłynąć język polski lub pruski.
  • Gwarowo: Brańikˊi.
Burdąg Jedwabno 1 Burdungen pruskie -- 1383 Burdungen alias Burgelin. Obie nazwy są pruskie, ta druga zapewne pochodzi od starszej nazwy jeziora Burdąskiego.
Czarny Piec Jedwabno 1 Schwarzenofen niemieckie --
  • Niem. oboczne (XVIII w.) - Schwarzer Theerofen. Nazwa oficjalna jest jej skróceniem.
  • Gwarowo: Carnï Pśec.
Dębowiec Jedwabno 6 Omulefmühle hydronimiczne Przysowa
  • Przed wojną: Przysowa, Omulewski Młyn. To pierwsze to nazwa używana przez mazurski lud, zaś wariant drugi to dosłowne tłumaczenie urzędowej n. niem. - zapewne forma sztucznawa, funkcjonująca tylko w literaturze. Pochodzenie nazwy Przysowa jest dla mnie niejasne, być może wpisuje się w lokalny trend nazw "odzwierzęcych" takich jak Kot (p. wyżej) czy nieistniejąca dziś smolarnia Niedźwiedź.
  • Obecna leśniczówka Dębowiec znajduje się na miejscu przedwojennej osady młyńskiej Omulefmühle (pol. Przysowa, przez KUNM nazwa ustalona w formie Przysowy), zaś jej obecna nazwa wzięła się od sąsiadujących niegdyś wsi Dębowiec (Duży i Mały), zburzonych w latach 50. pod budowę poligonu Muszaki (p. wyżej Małga po więcej informacji). Być może taka nazwa leśniczówki ustaliła się już po wyburzeniu owych miejscowości i stanowi dla nich swoisty hołd. Nawet jeżeli tak jest, to jednak uważam że historycznie sprawiedliwie byłoby powrócić do historycznej polskiej nazwy tego miejsca (mimo wyraźnie dobrych intencyj kryjących się za obecną nazwą osady), zaś nazwę "Dębowiec" pozostawić przy jej pierwotnym znaczeniu i pielęgnować ją w pamięci, jako nazwę jednej ze zburzonych wsi.
Dłużek Jedwabno 1 Dluszek polskie -- Nazwa w latach 1932-45: Hartigswalde. Nazwa ponowiona od leśnictwa Hartigswalde (pol. Dłużnica - dziś leśniczówka uchodzi za część Dłużka), położonego w lesie o tej samej nazwie (pol. Dłużeckie Lasy).
Dzierzki Jedwabno 1 Dziersken polskie -- Nazwa w latach 1938-45: Althöfen.
Grobka Jedwabno 1 Grobka polskie (Gróbka?)
  • Do 1996 oficjalnie: Gróbki. Tak również w wielu opracowaniach przedwojennych. Forma zgodna z obecną w Tece Toruńskiej. Potrzebne informacje dot. etymologii nazwy.
  • Nazwa w latach 1938-45: Mittewald.
Jedwabno Jedwabno 1 Jedwabno pruskie (spolonizowane) --
  • Nazwa w latach 1938-45: Gedwangen.
  • 1397 Gedewesen, Gedewewen. Nazwa pol. Jedwabno jest więc przekształceniem pierwotnej nazwy pruskiej. Forma ta przenikła następnie do języka niemieckiego, a w okresie hitlerowskim zastąpiono ją sztuczną formą Gedwangen, luźno nawiązującą do najstarszych zapisków.
  • Gwarowo: Jedvabno (przym. jedvabźeńskˊi).
Kot Jedwabno 1 Omulefofen hydronimiczne --
  • Niem. także Omulefscher Babbenkrug (nazwa ta nawiązuje do nieistniejącego dziś wybudowania nad jez. Omulew - Babbenkrug, pol. Baby - nazwa hybrydalna od pol. baba + niem. Krug - karczma).
  • Dawniej też: Omulewski Piecek, Omulew (o ile to ostatnie to nie mylne odniesienie nazwy sąsiedniej osady Omulew - p. niżej).
  • Nazwa Kot (notowana już w spisie z 1820 i Tece Toruńskiej) ludowa, przezwiskowa. Najwyraźniej smolarniom w tej okolicy nadawano takie "zwierzęce" przezwiska, gdyż nie istniejąca dziś osada smolarna niedaleko Małgi (zwana po niem. Malgaofen, p. niżej Małga) nosiła potoczną nazwę Niedźwiedź.
  • Zob. też niżej Omulew, w kwestii pochodzenia hydronimu.
Lipniki Jedwabno 1 Lipnicken polskie --
Małga Jedwabno 1 Malga pruskie --
  • Dawniej też: Ruda. Nazwa ludowa, nawiązująca do wydobywanej tutaj rudy darniowej. Nazwa ta pojawia się w kontekście polskim dużo częściej, mimo to po wojnie wybrano pochodzącą ze staropruskiego nazwę Małga (bardziej "książkową", podczas gdy forma Ruda jest bardziej ludowa), która wywodzi się od staropruskiej nazwy rzeki Omulwi (1331-35 Mallien, 1341 Malie).
  • Wieś dziś nieistniejąca. Jest to jedna ze wsi (największa), ewakuowanych i zburzonych w latach 50 XX w. pod budowę wielkiego poligonu wojskowego Muszaki. Była to wieś mazurska, zamieszkana głównie przez autochtonów i mająca korzenie już w czasach staropruskich (staropruska jest jej nazwa, dawność osadnictwa potwierdzają też badania archeologiczne). Umieszczam ją tu, gdyż jest to jedyna ze zburzonych wsi, po której pozostały jakieś resztki zabudowań - pozostawiono wieżę kościoła protestanckiego, aby służyła za punkt orientacyjny. Ponadto, nazwa wsi jest wciąż żywa, gdyż utrwala ją nazwa rezerwatu przyrody Małga, utworzonego na terenie dawnego poligonu. Wieś stanowi również swego rodzaju "reprezentację" owych zburzonych wsi, których zniszczenie i wysiedlenie stanowi jedną z najczarniejszych (a słabo znanych) kart powojennej historii "polskich Warmii i Mazur".
  • Pozostałe wsie zniszczone pod budowę owego poligonu to: Niedźwiedź (też: Rudzki/Małgowski Piec lub Piece, niem. Malgaofen), Dębowiec (Duży) (niem. Dembowitz, 1938-45: Eichenau), Dębowiec Mały (niem. Klein Dembowitz, 1938-45: Kleineichenau), Kanwezy (niem. Kannwiesen, KUNM Chwalibogi), Retkowo (niem. Rettkowen, 1938-45: Rettkau), Sadek (niem. Saddek, 1938-45: Gartenau) oraz kilka pomniejszych. Zburzono również większość wsi Puchałowo i Ulesie, po których jednak pozostały maleńkie osady, kontynuujące ich nazwy (obecnie