Historia języka angielskiego 2.0

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Język angielski 2.0

Historia języka angielskiego 2.0 oddziela się od faktycznej historii angielszczyzny w drugiej połowie XI wieku, w trakcie najazdu normańskiego, a jej przebieg jest mniej dynamiczny i w dużej mierze pozbawiony większości czynników zewnętrznych, które wpłynęły w rzeczywistości na znaczne oddalenie tego języka od pozostałych członków rodziny języków germańskich.

Jako że historia języka do roku 1066 przebiegała bez zmian, jej opis zostanie w tym artykule pominięty.

Doba późna staroangielska (1066—1450)

Kontekst

Atak normański, mimo że ostatecznie został odparty, wstrzymał kulturowy i gospodarczy rozwój Anglii, chociaż wpłynął na konsolidację władzy i podłożył podwaliny pod następujące w kolejnych wiekach zjednoczenie regionu — zarówno polityczne, jak i językowe. Narzucona przez traktat pokojowy przymusowa izolacja Wysp Brytyjskich (ôgbindungstíd,"przywiązanie do wyspy") spowodowała znaczne odseparowanie tej części Europy od panujących na kontynencie trendów i skierowała język na bardziej introwertyczną drogę rozwoju.

Okres od 1066 do zniesienia blokady to w zasadzie okres zerowego wpływu języków spoza Wysp Brytyjskich na angielszczyznę i rozwinięcia typowych także dla języka islandzkiego sposobów dobudowywania brakującej leksyki za pomocą wewnętrznych procesów derywacyjnych. Kontakt z lokalnymi językami celtyckimi był jednak nadal żywy, co objawia się m.in. rozpoczęciem procesu usztywniania składni, a także początkami rozejścia jakościowego samogłosek długich i krótkich.

Późna staroangielska literatura to przede wszystkim poezja o charakterze epickim, hagiografia, a także przenoszenie konceptów biblijnych na grunt dawnej germańskiej mitologii i powolny, acz konsekwentny odwrót od katolicyzmu, zakończony w 1515 roku ogłoszeniem króla Anglii głową lokalnego odłamu kościoła protestanckiego. Dzieła literackie z tego okresu poświadczają dosyć równomierny rozwój języka w całym kraju, a więc początki formowania się języka standardowego.

Zmiany w systemie dźwiękowym

wyrównanie długości dyftongów z ē
ēo, ēa → eo, ea
j-gjemâdnung, etap I
g → ɣ
ng → ŋg / -ŋ
rozejście jakościowe krótkich i długich samogłosek przymkniętych
i, y, u → ɪ, ʏ, ʊ
ī, ȳ, ū → iː, yː, uː
zanik nagłosowego h przed spółgłoską
hC → C

Zmiany w morfologii

  • generalizacja prefiksu ġe- (ob. gje-) w formach imiesłowu czasu przeszłego,
  • zanik bezokolicznika odmiennego typu tō stelanne (ob. stelen),
  • skrócenie samogłoski tematycznej w formach imiesłowu czasu przeszłego czasowników anomalnych (ġedōn → ġedon, ob. gjedon),
  • zanik liczby podwójnej,
  • supletywne formy rodzajnika określonego ðe, ðu w miejsce se, sēo.

Zmiany w składni

  • wykształcenie się rodzajników z zaimków wskazujących i liczebnika ān,
  • powolne ustępowanie dowolnego szyku zdania na rzecz SVO w zdaniu nadrzędnym i VSO w zdaniu podrzędnym,
  • wykształcenie się czasowników frazowych (rozdzielnie złożonych).

Zmiany w leksyce

  • duży przyrost słownictwa tworzonego za pomocą procesów przegłosowych,
  • zapożyczenia skandynawskie, wśród nich sięgające podstawowych struktur języka,
  • przyjęcie przez chrześcijaństwo pogańskiej leksyki religijnej.

Doba średnioangielska (1450—1700)

Kontekst

Zniesienie blokady kontynentalnej w 1442 roku to otwarcie Wysp Brytyjskich na ogólnoeuropejskie trendy kulturowe, do tej pory przenikające w zasadzie wyłącznie poprzez sporadyczny kontakt z pochodzącymi ze Skandynawii kupcami. Okres między 1442 a 1700 zaowocował większym zainteresowaniem Europą, intensywną wymianą kulturową i gospodarczą szczególnie z Niderlandami i Niemcami. Nie bez znaczenia pozostało również zjednoczenie Brytanii pod angielskim berłem, dokonane w 1562, a także odziedziczenie przez anglo-szkockiego króla hrabstw irlandzkich. Tracąca mocarstwowy status Francja nie mogła więcej niczego Wyspom narzucić.

Doba średnioangielska to czas największych zmian w systemie języka angielskiego, jednak ich chronologia jest stosunkowo trudna do ustalenia z powodu gwałtownego rozwoju siatki dialektalnej, wywołanego znacznym powiększeniem terytorium kontrolowanego z Londynu i efektywną kolonizacją nowych ziem (norðsetlung w Szkocji i Egjergjeþrang w Irlandii). Kontakt z Europą zaowocował nowymi trendami w słownictwie, nadal konserwatywnie trzymającym się w zasadzie wyłącznie odziedziczonych rdzeni, ale używającym ich na nowe sposoby, imitując derywaty i złożenia z innych języków.

To w dobie średnioangielskiej literatura angielska wkracza ponownie do kanonu literatury europejskiej. Zachłyśnięcie się nowymi prądami kulturowymi, do tej pory niedostępnymi dla mieszkańców Wysp Brytyjskich, połączone ze zderzeniem z lokalną tradycją literacką owocuje powstaniem całkowicie nowych gatunków literackich, nawiązujących zarówno do angielskiej tradycji, jak i nowoczesności zachodnioeuropejskiego kręgu kulturowego.

Tworzenie języka standardowego w dobie średnioangielskiej zostaje powstrzymane. Pisownia w tej epoce rozwoju angielszczyzny zwykle stara się jak najlepiej oddać wymowę, a więc odchodzi od sztywnych wzorców, utrzymanych z doby staroangielskiej. Dzięki temu możliwe jest udokumentowanie zasięgu poszczególnych zmian fonetycznych.

Zmiany w systemie dźwiękowym

monoftongizacja dyftongów īe, ie
īe, ie → øː, ø
przesunięcie krótkich samogłosek tylnych do przodu
ʊ, o, ɑ → ʉ, ʊ, a[1]
ewolucja dyftongów
eo, ea → io, ia
io → iu
j-gjemâdnung, etap II
ɣ, j → j / ɣ
zmiany w obrębie systemu spółgłoskowego
bb → β
β → v
z → s
r → ʀ (w wybranych dialektach)
ewolucja dyftongów
iu → iʊ
ia → iɞ
iɞ → əɞ
przesunięcia samogłosek krótkich
ø, e, æ → œ, e̟, æ̟
j-gjemâdnung, etap III
j → ɣ (przed a, ɑː, æ, æː, C)
ɣ → ɣ (przed a, ɑː, æ, æː, C)
j → j (w pozostałych sytuacjach)
ɣ → j (w pozostałych sytuacjach)

Zmiany w morfologii

  • pojawienie się konkurencyjnego prefiksu be- w imiesłowie czasu przeszłego (dialekty północne),
  • zanik prefiksu 'gje- w imiesłowie czasu przeszłego (dialekty irlandzkie),
  • wyrównanie obydwu klas czasowników słabych,
  • generalizacja końcówki -um w bierniku liczby mnogiej rzeczowników i przymiotników,
  • początek wyrównywania się form biernika i celownika w zaimkach osobowych,
  • zmniejszenie produktywności przegłosu jako procesu derywacyjnego.

Zmiany w składni

  • przesuwanie orzeczenia na ostatnie miejsce w zdaniu podrzędnym,
  • przesuwanie orzeczenia na pierwsze miejsce w zdaniu wprowadzonym przez przysłówek,
  • zanik znaczenia przysłówkowego w formach imiesłowów,
  • pojawienie się peryfraz czasownikowych dla oznaczenia progresywności,
  • utrwalenie się znaczenia czasownika wurðen (wiurþan / wiorþan) jako operatora czasu przyszłego,
  • zanik form zwrotnych.

Zmiany w leksyce

  • pojawienie się kalek z niderlandzkiego, dolno- i górnoniemieckiego,
  • przyrost zapożyczeń łacińskich.

Doba wczesna nowoangielska (1700—1850)

Kontekst

Zmiany w systemie dźwiękowym

ewolucja dyftongów
əɞ → əʊ
zanik nagłosowego w przed spółgłoską
wC → C
redukcja samogłosek nieakcentowanych
V́ → V́
V → ə
zlanie się miękko- i twardopodniebiennych samogłosek szczelinowych
ç, x → x (dialekty Wielkiej Brytanii)
ç, x → ç (dialekty Irlandii)

Zmiany w morfologii

Zmiany w składni

Zmiany w leksyce

Doba nowoangielska (od 1850)

Kontekst

Zmiany w systemie dźwiękowym

wokalizacja r
r → r (w nagłosie przed samogłoską)
r → ə (w pozostałych pozycjach)
ʀ → ʀ (w każdej pozycji)
ewolucja dyftongów
iʊ → jʊ
wiʊ → wʊ

Zmiany w morfologii

Zmiany w składni

Zmiany w leksyce

Przypisy

  1. Symbol [a] oznacza tu samogłoskę otwartą, środkową, niezaokrągloną ([ä]).