Język ampiriański
Język ampiriański (amp. Ampiriati táren, [ampir'jati 'θaren]) - język z grupy lukarańskiej języków zachodnionukiasańskich. Język urzędowy w Ampirii i w Xei (obok języka Sšent).
Fonologia
Spółgłoski
- Zwarte nosowe: m, n, ɲ
- Zwarte ustne: p, b, t, d, k, g
- Szczelinowe: β, f, v, θ, ð, s, z, ʃ, x, ɣ, ʁ
- Półotwarte: r, l, w, j
- Zwarto-szczelinowe: ʦ, ʧ, dʑ
- Przydechowe: kʰ, pʰ
Samogłoski
- Przymknięte: i, ɨ, u
- Półprzymknięte: e, o
- Półotwarte: ɛ, ɔ
- Prawie otwarte: ɐ
- Otwarte: a
Szyk zdania
W ampiriańskim występuje szyk zdania SVO.
Alfabet
| Litera | Wymowa | Przykład |
|---|---|---|
| A, Á | a/ɐ | hatek ( 'jatɛk) - iść / cáro ( 'ʧɐro) - tylko |
| B | b/β | ambéite (aw'βɛjtɛ) - wieczór / behs ( 'bɛjs) - wujek |
| C | ʦ/ʧ | celere (ʦɛ'lɛre) - zakręt / cózin ( 'ʧozin) - ulica |
| D | d/ð | adení (a'dɛɲi) - pierwszy / fondó ( 'fɔnðo) - gwóźdź |
| E, É | e/ɛ | ekuha (ɛ'kuja) - woda / ékná ( 'ekʰɨɲa) - krzak |
| F | f/fj | fúl ( 'fjul) - pazur, szpon / káfilumi (kʰɐfi'lumi) - piątek |
| G | g/ɣ | gégá ( 'ɣeɣɐ) - łyżka / eg ( 'ɛɣ) - spać |
| H | j/x | hál ( 'xal) - kto / céhan ( 'ʧejan) - głowa |
| I, Í | i | íc ( 'iʧ) - banda, grupa |
| K | k/kʰ | hákaro (xa'karɔ) - szata, strój / kan ( 'kan) - raz |
| L | l/w | kalia ( 'kalja) - krok / lá ( 'wa) - czcionka |
| M | m | mon ( 'mɔn) - bez |
| N | n/ɲ | rhentrenár (rjɛn'trɛɲar) - rzemieślnik |
| O, Ó | ɔ/o | só (ʃɔ) - co / gón ('ɣon) - z |
| P | p/pʰ | áspresi (aʃ'prɛsi) - podejrzany / mompíra (mɔm'pʰɨra) - kształt |
| R | r/ʁ | raré ( 'raʁɛ) - mówią |
| S | s/ʃ | síro ( 'ʃirɔ) - fala / asturi (as'turi) - żółty |
| T | t/θ | tenten ( 'tɛntɛn) - płaca / tít ( 'θit) - data |
| U, Ú | u/w | rute ( 'rutɛ) - drzwi |
| V | v/f | vortag ( 'vɔrtaɣ) - kosić / víneg ( 'finɛɣ) - być |
| W | v | wulun ( 'vulun) - smak |
| X | ks | fuxeren (fu'ksɛrɛn) - potwierdzenie |
| Y | j | ya ( 'ja) - i |
| Z | z/dʑ | zenzá ( 'zɛndʑa) - spotkanie |
Wymowa
- Akcent paroksytoniczny
- Samogłoski przeważnie są otwarte, zamykają się tylko po 'c, 'g, 'k, 'p
- Akcent (') zmienia sposób wymowy spółgłoski, która znajduje się bezpośrednio przed samogłoską z akcentem. Akcent też może znajdować się przed spółgłoską. W przypadku braku możliwości umieszczenia akcentu w żadnym miejscu w środku słowa, stawia się 'í np.: fri'ís (friʃ - mucha), na początku słowa stawia się ', np.: 'staha ( 'ʃtaja - sweter)
- Spółgłoska dźwięczna na końcu słowa zmienia się w taki sam sposób, jak gdy jest "akcentowana"
- Wymowa nieznacznie zmienia się w różnych częściach kraju (np. na wschodzie samogłoska przed spółgłoską nosową nasalizuje się, np: mon - mõ, gón - ɣõ)
- W ampiriańskim istnieją dyftongi wstępujące, zstępujące (np. ii [ij], ai [aj], ua [wa]) i tryftongi (np. iai [jaj], uei [wɛj])
Gramatyka
Liczebniki
| Główne | Porządkowe (rodzaj męski/rodzaj żeński) | |
|---|---|---|
| 0 | agun | agne |
| 1 | aen | adení/adená |
| 2 | tó | tíi/tíai |
| 3 | 'hre | 'hrei/'hreia |
| 4 | nay | níy/níya |
| 5 | káf | káfi/káfya |
| 6 | per | pri/praia |
| 7 | zu | zi/zaya |
| 8 | gáre | gárei/gárya |
| 9 | dún | dúni/dúna |
| 10 | hal | hali/haliha |
| 11 | aeniya | adeniyo/adeniyona |
| 12 | tóya | tóyo/tóyona |
| 13 | 'hreya | 'hreyo/'hreyona |
| 14 | nayl | nayle/nayla |
| 15 | káya | káyin/káyina |
| 16 | perya | peryo/peryona |
| 17 | zuya | zuyo/zuyona |
| 18 | gárya | gáryo/gáryona |
| 19 | dúnya | dúnyo/dúnyona |
| 20 | dal | dalio/dalia |
| 21 | dalaen | daliadení/daliadená |
| 22 | daltó | daliotíi/daliatíai |
| 23 | dal'íhre | dalióhrei/daliáhreia |
| 30 | 'hral | hírali/hárala |
| 31 | 'hralaen | híraliadení/háraladená |
| 40 | nayil | nayili/nayila |
| 50 | káfhal | káfhali/káfhala |
| 60 | peral | perali/perala |
| 70 | zul | zuli/zula |
| 80 | gárel | gáreli/gárela |
| 90 | dúnyil | dúnyili/dúnyila |
| 100 | miló | milin |
| 101 | milóaen | milinadení/milinadená |
| 200 | tíro | tírin |
| 300 | héro | hírin |
| 400 | nayo | nayin |
| 500 | kato | katin |
| 600 | pero | perin |
| 700 | zuno | zunin |
| 800 | gáro | gárin |
| 900 | dúno | dúnin |
| 1000 | menhír | menhíren |
| 2000 | tómenhír | tíimenhíren/tíaimenhíren |
| 10 000 | halmenhír | halimenhíren/halihamenhíren |
| 100 000 | milómenhír | milinmenhíren |
| 1 000 000 | miyin | miyin |
Rzeczownik
W języku ampiriańskim istnieją 2 rodzaje gramatyczne: męski i żeński. Rzeczowniki rodzaju męskiego kończą się na spółgłoski i niektóre samogłoski, rodzaju żeńskiego na -a i, w większości przypadków, na -e. Liczba mnoga rzeczownika tworzy się poprzez dodanie końcówki -z lub -oiz, np.: síro - síroz, rhentrenár - rhentrenároiz.
Przymiotnik
- końcówki dla rodzaju męskiego:
-i (dahí - dobry)
-ti (czasowniki tworzone na podstawie innych słów: mletuandeg - mletuandeti - zamordowany)
-ii (vyeii - gorący)
-yi (amprustayi - ochrzczony)
- końcówki dla rodzaju żeńskiego:
-ai (dahái)
-tai (mletuandetai)
-iai (vyeiai)
-yai (amprustuyai)
Przymiotniki w języku ampiriańskim ulegają gradacji 4-stopniowej (stopień równy, wyższy, najwyższy i najwyższy absolutny). Stopniuje się poprzez użycie przydawek: ia (więcej), yas (najwięcej) i yari (bardzo) yas:
dahí (dobry) -> ia dahí (lepszy) -> yas dahí (najlepszy) -> yari yas dahí (absolutnie najlepszy)
Istnieje też możliwość stopniowania z użyciem przydawek nya (mniej) i nyas (najmniej). Jest to sposób bardziej dyplomatyczny, aczkolwiek nie tworzy się w ten sposób stopnia absolutnego.
Zaimki
Zaimki osobowe
| Osoba | L. poj. | L. mn. |
|---|---|---|
| 1. | yarí - ja | yarinó - my |
| 2 | béto - ty | béteno - wy |
| 3. | bei, bai, bé - on, ona, to | béi, bái - oni, one |
Zaimki zwrotne
Pełnią również funkcję dopełnienia
| Osoba | L. poj | L. mn | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| przed orzeczeniem | po orzeczeniu | forma ruchoma | przed orzeczeniem | po orzeczeniu | forma ruchoma | |
| 1. | yi | yatse | ye | yeri | yarse | yars |
| 2. | beti | betse | bets | béti | bétse | béts |
| 3. | bi | beise | be | byí | béise | bér |
| baise | báise | |||||
| bése | bí | - | - | - | ||
- Nie ma rozróżnienia między dopełnieniem bliższym, a dalszym.
- Forma ruchoma jest używana wyłącznie w mowie potocznej, nigdy w sytuacjach formalnych.
- Dopełnienie w przypadku użycia przyimków jest wyrażane formą poorzeczeniową -se (wyjątek dla pierwszej osoby l. poj. i trzeciej osoby l.mn - zamiast yatse i béise/báise - yi i byí).
Zaimki dzierżawcze
mój/moja/moi/moje/forma bezosobowa - yaré/yará/yaréz/yaráz/ke yi (k'yi)
twój/twoja/twoi/twoje/forma bezosobowa - eté/etá/etéz/etáz/ke betse
jego/forma bezosobowa - beidé/beidá/beidéz/beidáz/ke beise
jej/forma bezosobowa - baidé/baidá/baidéz/baidáz/ke baise
nasz/nasze/nasi/nasze/forma bezosobowa - yariré/yarirá/yariréz/yariráz/ke yarse
wasz/wasze/wasi/wasze/forma bezosobowa - béteté/bétetá/bétetéz/bétetáz/ke bétse
ich/forma bezosobowa - bísedé/bísedá/bísedéz/bísedáz/ke byí
Czasowniki
Czasowniki w bezokoliczniku kończą się na -g lub -k. Końcówki czasownika nie determinują odmiany. Język ampiriański posiada 4 czasy (zaprzeszły, przeszły, teraźniejszy, przyszły), z czego 3 posiadają formy ciągłe (zaprzeszły, przeszły i przyszły). Ciągłość opisuje sytuacje powtarzające się lub trwające przez dłuższy czas.
Czas teraźniejszy
| Czasownik | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| víneg - być | víni | vínos | víne | vínino | vínineno | víné |
| ahag - mieć | ahi | ahos | ahe | ahino | ahineno | ahé |
| vayeg - robić (nieregularny) |
vayi | vayos | vaye | vaino | vineno | vine |
| hatek - iść | hati | hatos | hate | hatino | hatineno | haté |
| girig - dać | giri | giros | gire | girino | girineno | giré |
Czas przeszły
W języku staroampiriańskim czasy i tryby tworzone były przez dodawanie końcówek fleksyjnych do tematu. Z czasem zaszły przemiany polegające na przeniesieniu tych końcówek przed czasownik, tworząc formy czasowe (same w sobie nie mają żadnego znaczenia, posiadają tylko funkcje gramatyczne). Czas złożony tworzy się na zasadzie: forma czasowa + imiesłów czasowy.
| Czasownik | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| víneg | vehi-vín | vehos-vín | vehe-vín | vehino-vín | vehineno-vín | vehé-vín |
| ahag | vehi-ah | vehos-ah | vehe-ah | vehino-ah | vehineno-ah | vehé-ah |
| vayeg | vehi-vaiya | vehos-vaiya | vehe-vaiya | vehino-vaiya | vehineno-vaiya | vehé-vaiya |
| hatek | vehi-hat | vehos-hat | vehe-hat | vehino-hat | vehineno-hat | vehé-hat |
| girig | vehi-gir | vehos-gir | vehe-git | vehino-git | vehineno-gir | vehé-gir |
Czas ciągły jest tworzony przez dodanie "-vín-" między formę czasową a imiesłów: vehi-vín-ah, vehino-vín-gir, vehé-vín-hat
Czas zaprzeszły
| Czasownik | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| víneg | ahí-vín | ahós-vín | ahé-vín | ahíno-vín | ahíneno-vín | ahýé-vín |
| ahag | ahí-ah | ahós-ah | ahé-ah | ahíno-ah | ahíneno-ah | ahýé-ah |
| vayeg | ahí-vaiya | ahós-vaiya | ahé-vaiya | ahíno-vaiya | ahíneno-vaiya | ahýé-vaiya |
| hatek | ahí-hat | ahós-hat | ahé-hat | ahíno-hat | ahíneno-hat | ahýé-hat |
| girig | ahí-gir | ahós-gir | ahé-git | ahíno-git | ahíneno-gir | ahýé-gir |
Czas przyszły
| Czasownik | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| víneg | vi-vín | vos-vín | ve-vín | vino-vín | vineno-vín | vé-vín |
| ahag | vi-ah | vos-ah | ve-ah | vino-ah | vineno-ah | vé-ah |
| vayeg | vi-vaiya | vos-vaiya | ve-vaiya | vino-vaiya | vineno-vaiya | vé-vaiya |
| hatek | vi-hat | vos-hat | ve-hat | vino-hat | vineno-hat | vé-hat |
| girig | vi-gir | vos-gir | ve-git | vino-git | vineno-gir | vé-gir |
Tryby
W ampiriańskim, oprócz oznajmującego, występują 3 tryby: przypuszczający, łączący i rozkazujący.
Tryb przypuszczający
| Czasownik | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| víneg | havi-vín | havos-vín | have-vín | haino-vín | haineno-vín | havé-vín |
Tryb rozkazujący
| Czasownik | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| víneg | - | vínó | nahó vín | vínín | vínén | nahén vín |
Tryb łączący
Tryb łączący występuje we wszystkich czasach, aczkolwiek nie jest tak często używany, ze względu na możliwości obejścia. Formą dla wszystkich osób w liczbie pojedynczej jest forma 3 os. l. poj., analogicznie dla liczby mnogiej - 3 os. l. mn. Tryb łączący wyraża życzenia, możliwość wykonania czynności, chęci, prawdopodobieństwo, itd. Tryb wprowadzany jest przez zaimek względny só (co, że, który), np.: chcę, żebyś przyszedł - amati só béto híye; dzisiaj (prawdopodobnie) pójdziemy do domu - daidé yarinó vé-hat e kés; chcę pójść z wami (ale nie mogę, to nie jest możliwe) - yarí amate hatek gón byí.
Czasowniki -ng
Jest to grupa czasowników, które cechują się odrębną odmianą niż pozostałe. Są to czasowniki wywodzące się z języka staroampiriańskiego, zapożyczone z języków grupy romańskiej, niektóre z nich są już przestarzałe. Czasowniki te charakteryzują się nieregularną formą imiesłowu czasowego: gómpareng (porównać) - gómparba, rhandang (dać, wręczyć) - rhandanha, yediying (wymyślać) - yedihínda
Odmiana w czasie teraźniejszym
| Czasownik | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| gómpareng | gómparin | gómparinos | gómparen | gómparinino | gómparineno | gómparén |
| rhandang | rhandin | rhandinos | rhanden | rhandinino | rhandineno | rhandén |
| yediying | yediyin | yediyinos | yediyen | yediyinino | yediyineno | yedihýen |
Czasowniki nieregularne
| Czasownik/imiesłów | L. poj | L. mn | ||||
| 1. os | 2. os | 3. os | 1. os | 2. os | 3. os | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| nadheg/nadhi brać |
nadi | nados | nade | nahíno | nahíneno | nahe |
| ahíyik/ahéy uważać/myśleć |
áhyi | áhos | ahé | yino | yineno | yine |
| fieg/fei częstować/karmić |
fi | fios | fie | fhino | fhineno | fíé |
| sentag/sent czuć |
sénti | sentos | sente | sentino | sentineno | senté |
| elédeg/eléd czytać |
elédgi | elédgos | elédge | elédgino | elédgineno | elétgé |
| rag/raia dzwonić |
ri | riyos | rihe | royino | royineno | rihé |
| sheg/súge gardzić |
si | sos | se | sino | sineno | sé |
| ek/ki krzyczeć |
ehi | ehios | ehie | ehino | ehineno | ehíé |
| eg/gi spać |
gi | gios | ge | gino | gineno | gé |
| alarag/alara mówić |
alari | alaros | alare | alino | alineno | alé |
| trutcóng/trutcán nienawidzić |
trutcín | trutcónos | trutcén | trutcínino | trutcóneno | trutzén |
| vieyaag/vya ogrzewać |
vieyai | vieyaos | vieye | vieyaino | vieyaineno | viehé |
| toig/toi pamiętać |
ti | tos | tue | tino | tineno | túé |
| ráiak/rái podkreślać |
ríyi | ríyos | ríye | lihíno | lihíneno | lie |
| nedak/ned polować |
nedhí | nedos | nedhé | nehino | nedineno | nede |
| vrinig/vrin wyjść, iść w kierunku |
vrihí | vrihos | vrine | vrihino | vrihineno | vriné |
| tuk/tuta przegrać |
tuhi | tuhos | tuhe | tuyino | tuyineno | tuhé |
| hýik/hýika przyjść/wrócić |
híyi | híyos | híye | híyino | híyineno | iye |
| fidlig/fidili żądać/rościć sobie prawo/wymagać |
fideli | fidelos | fidele | fidelino | fidleineno | fidelé |
| iyg/iki sprzątać |
ihí | iyos | iye | ihíno | ihíneno | ihýé |
| mig/mehe szeptać |
miy | mios | me | mino | mineno | mehé |
| aik/aya tęsknić |
ayi | ais | ayke | ayino | ayineno | ayké |
| bog/bou trącić/uderzyć |
bui | bus | bue | bino | bineno | býé |
| týig/the wiedzieć/znać |
tí | tos | te | tíno | tíneno | téne |
| oyk/oi wspierać/pomagać |
oyi | oyios | ohe | oiino | oineno | ohé |
| saig/suege wyjść |
si | sios | se | sino | sineno | 'ísne |
| ambuag/ambu pojawić się |
ambuyi | ambos | ambe | ambuyino | ambuyineno | ambé |
| kaig/kai zachowywać się |
ketezí | ktos | ketze | ktino | kaneno | ketzé |
| aig/ayzí zamknąć |
ayi | ayos | aye | ayino | ayineno | ahýé |
| lyiyag/laii zostać |
lyi | lios | le | lino | lineno | leye |
Zaprzeczenie
Przed czasownikami, które zaczynają się od spółgłoski stawia się án (án víni), przed słowami, zaczynającymi się od samogłoski, stawia się n' (námati).
Istnieją jeszcze przedrostki:
- andi- - wyraża opozycję, coś przeciwstawnego
- un- - używany do przymiotników
- mon- - coś pozbawione czegoś, coś bez czegoś
Zmiękczenia, zgrubienia
- dla zmiękczeń używa się końcówek -pu (dla słów, kończących się na samogłoskę, np. síropu) i -ocí (dla słów, kończących się na spółgłoskę, np. cózinocí)
- dla zgrubień używa się końcówek -duv (dla słów, kończących się na samogłoskę, np. gégáduv) i -uk (dla słów, kończących się na spółgłoskę, np. fúluk)
Zwroty
Za/zaa - tak
Anzá/án - nie
Ia dahí di - dzień dobry
Ia dahí nat - dobry wieczór/dobranoc
Áhte/Ate - cześć
Gónehétýá - do widzenia
Gart neroz ahos? - ile masz lat?
Ahi ... neroz - mam ... lat
Morti - dziękuję
Tuedi - przepraszam
Tuadi - proszę
Dásde víne ...? - gdzie jest ...?
Dásde deveos? - gdzie mieszkasz?
Pralos ...? - mówisz po ...?
Án prali ... - nie mówię po ...
Án dorei - nie rozumiem