Język ampiriański

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język ampiriański (amp. Ampiriati táren, [ampir'jati 'θaren]) - język z grupy lukarańskiej języków zachodnionukiasańskich. Język urzędowy w Ampirii i w Xei (obok języka Sšent).

Fonologia

Spółgłoski
  • Zwarte nosowe: m, n, ɲ
  • Zwarte ustne: p, b, t, d, k, g
  • Szczelinowe: β, f, v, θ, ð, s, z, ʃ, x, ɣ, ʁ
  • Półotwarte: r, l, w, j
  • Zwarto-szczelinowe: ʦ, ʧ, dʑ
  • Przydechowe: kʰ, pʰ
Samogłoski
  • Przymknięte: i, ɨ, u
  • Półprzymknięte: e, o
  • Półotwarte: ɛ, ɔ
  • Prawie otwarte: ɐ
  • Otwarte: a

Szyk zdania

W ampiriańskim występuje szyk zdania SVO.

Alfabet

Litera Wymowa Przykład
A, Á a/ɐ hatek ( 'jatɛk) - iść / cáro ( 'ʧɐro) - tylko
B b/β ambéite (aw'βɛjtɛ) - wieczór / behs ( 'bɛjs) - wujek
C ʦ/ʧ celere (ʦɛ'lɛre) - zakręt / cózin ( 'ʧozin) - ulica
D d/ð adení (a'dɛɲi) - pierwszy / fondó ( 'fɔnðo) - gwóźdź
E, É e/ɛ ekuha (ɛ'kuja) - woda / ékná ( 'ekʰɨɲa) - krzak
F f/fj fúl ( 'fjul) - pazur, szpon / káfilumi (kʰɐfi'lumi) - piątek
G g/ɣ gégá ( 'ɣeɣɐ) - łyżka / eg ( 'ɛɣ) - spać
H j/x hál ( 'xal) - kto / céhan ( 'ʧejan) - głowa
I, Í i íc ( 'iʧ) - banda, grupa
K k/ hákaro (xa'karɔ) - szata, strój / kan ( 'kan) - raz
L l/w kalia ( 'kalja) - krok / lá ( 'wa) - czcionka
M m mon ( 'mɔn) - bez
N n/ɲ rhentrenár (rjɛn'trɛɲar) - rzemieślnik
O, Ó ɔ/o só (ʃɔ) - co / gón ('ɣon) - z
P p/ áspresi (aʃ'prɛsi) - podejrzany / mompíra (mɔm'pʰɨra) - kształt
R r/ʁ raré ( 'raʁɛ) - mówią
S s/ʃ síro ( 'ʃirɔ) - fala / asturi (as'turi) - żółty
T t/θ tenten ( 'tɛntɛn) - płaca / tít ( 'θit) - data
U, Ú u/w rute ( 'rutɛ) - drzwi
V v/f vortag ( 'vɔrtaɣ) - kosić / víneg ( 'finɛɣ) - być
W v wulun ( 'vulun) - smak
X ks fuxeren (fu'ksɛrɛn) - potwierdzenie
Y j ya ( 'ja) - i
Z z/ zenzá ( 'zɛndʑa) - spotkanie

Wymowa

  • Akcent paroksytoniczny
  • Samogłoski przeważnie są otwarte, zamykają się tylko po 'c, 'g, 'k, 'p
  • Akcent (') zmienia sposób wymowy spółgłoski, która znajduje się bezpośrednio przed samogłoską z akcentem. Akcent też może znajdować się przed spółgłoską. W przypadku braku możliwości umieszczenia akcentu w żadnym miejscu w środku słowa, stawia się np.: fri'ís (friʃ - mucha), na początku słowa stawia się ', np.: 'staha ( 'ʃtaja - sweter)
  • Spółgłoska dźwięczna na końcu słowa zmienia się w taki sam sposób, jak gdy jest "akcentowana"
  • Wymowa nieznacznie zmienia się w różnych częściach kraju (np. na wschodzie samogłoska przed spółgłoską nosową nasalizuje się, np: mon - , gón - ɣõ)
  • W ampiriańskim istnieją dyftongi wstępujące, zstępujące (np. ii [ij], ai [aj], ua [wa]) i tryftongi (np. iai [jaj], uei [wɛj])

Gramatyka

Liczebniki

Główne Porządkowe (rodzaj męski/rodzaj żeński)
0 agun agne
1 aen adení/adená
2 tíi/tíai
3 'hre 'hrei/'hreia
4 nay níy/níya
5 káf káfi/káfya
6 per pri/praia
7 zu zi/zaya
8 gáre gárei/gárya
9 dún dúni/dúna
10 hal hali/haliha
11 aeniya adeniyo/adeniyona
12 tóya tóyo/tóyona
13 'hreya 'hreyo/'hreyona
14 nayl nayle/nayla
15 káya káyin/káyina
16 perya peryo/peryona
17 zuya zuyo/zuyona
18 gárya gáryo/gáryona
19 dúnya dúnyo/dúnyona
20 dal dalio/dalia
21 dalaen daliadení/daliadená
22 daltó daliotíi/daliatíai
23 dal'íhre dalióhrei/daliáhreia
30 'hral hírali/hárala
31 'hralaen híraliadení/háraladená
40 nayil nayili/nayila
50 káfhal káfhali/káfhala
60 peral perali/perala
70 zul zuli/zula
80 gárel gáreli/gárela
90 dúnyil dúnyili/dúnyila
100 miló milin
101 milóaen milinadení/milinadená
200 tíro tírin
300 héro hírin
400 nayo nayin
500 kato katin
600 pero perin
700 zuno zunin
800 gáro gárin
900 dúno dúnin
1000 menhír menhíren
2000 tómenhír tíimenhíren/tíaimenhíren
10 000 halmenhír halimenhíren/halihamenhíren
100 000 milómenhír milinmenhíren
1 000 000 miyin miyin

Rzeczownik

W języku ampiriańskim istnieją 2 rodzaje gramatyczne: męski i żeński. Rzeczowniki rodzaju męskiego kończą się na spółgłoski i niektóre samogłoski, rodzaju żeńskiego na -a i, w większości przypadków, na -e. Liczba mnoga rzeczownika tworzy się poprzez dodanie końcówki -z lub -oiz, np.: síro - síroz, rhentrenár - rhentrenároiz.

Przymiotnik

  • końcówki dla rodzaju męskiego:

-i (dahí - dobry)
-ti (czasowniki tworzone na podstawie innych słów: mletuandeg - mletuandeti - zamordowany)
-ii (vyeii - gorący)
-yi (amprustayi - ochrzczony)

  • końcówki dla rodzaju żeńskiego:

-ai (dahái)
-tai (mletuandetai)
-iai (vyeiai)
-yai (amprustuyai)

Przymiotniki w języku ampiriańskim ulegają gradacji 4-stopniowej (stopień równy, wyższy, najwyższy i najwyższy absolutny). Stopniuje się poprzez użycie przydawek: ia (więcej), yas (najwięcej) i yari (bardzo) yas:
dahí (dobry) -> ia dahí (lepszy) -> yas dahí (najlepszy) -> yari yas dahí (absolutnie najlepszy)
Istnieje też możliwość stopniowania z użyciem przydawek nya (mniej) i nyas (najmniej). Jest to sposób bardziej dyplomatyczny, aczkolwiek nie tworzy się w ten sposób stopnia absolutnego.

Zaimki

Zaimki osobowe

Osoba L. poj. L. mn.
1. yarí - ja yarinó - my
2 béto - ty béteno - wy
3. bei, bai, bé - on, ona, to béi, bái - oni, one


Zaimki zwrotne

Pełnią również funkcję dopełnienia

Osoba L. poj L. mn
przed orzeczeniem po orzeczeniu forma ruchoma przed orzeczeniem po orzeczeniu forma ruchoma
1. yi yatse ye yeri yarse yars
2. beti betse bets béti bétse béts
3. bi beise be byí béise bér
baise báise
bése - - -
  • Nie ma rozróżnienia między dopełnieniem bliższym, a dalszym.
  • Forma ruchoma jest używana wyłącznie w mowie potocznej, nigdy w sytuacjach formalnych.
  • Dopełnienie w przypadku użycia przyimków jest wyrażane formą poorzeczeniową -se (wyjątek dla pierwszej osoby l. poj. i trzeciej osoby l.mn - zamiast yatse i béise/báise - yi i byí).

Zaimki dzierżawcze

mój/moja/moi/moje/forma bezosobowa - yaré/yará/yaréz/yaráz/ke yi (k'yi)
twój/twoja/twoi/twoje/forma bezosobowa - bété/bétá/bétéz/bétáz/ke betse
jego/forma bezosobowa - beidé/beidá/beidéz/beidáz/ke beise
jej/forma bezosobowa - baidé/baidá/baidéz/baidáz/ke baise
nasz/nasze/nasi/nasze/forma bezosobowa - yariré/yarirá/yariréz/yariráz/ke yarse
wasz/wasze/wasi/wasze/forma bezosobowa - béteté/bétetá/bétetéz/bétetáz/ke bétse
ich/forma bezosobowa - bísedé/bísedá/bísedéz/bísedáz/ke byí

Czasowniki

Czasowniki w bezokoliczniku kończą się na -g lub -k. Końcówki czasownika nie determinują odmiany. Język ampiriański posiada 4 czasy (zaprzeszły, przeszły, teraźniejszy, przyszły), z czego 3 posiadają formy ciągłe (zaprzeszły, przeszły i przyszły). Ciągłość opisuje sytuacje powtarzające się lub trwające przez dłuższy czas.

Czas teraźniejszy

Czasownik L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
víneg - być víni vínos víne vínino vínineno víné
ahag - mieć ahi ahos ahe ahino ahineno ahé
vayeg - robić
(nieregularny)
vayi vayos vaye vaino vineno vine
hatek - iść hati hatos hate hatino hatineno haté
girig - dać giri giros gire girino girineno giré

Czas przeszły

W języku staroampiriańskim czasy i tryby tworzone były przez dodawanie końcówek fleksyjnych do tematu. Z czasem zaszły przemiany polegające na przeniesieniu tych końcówek przed czasownik, tworząc formy czasowe (same w sobie nie mają żadnego znaczenia, posiadają tylko funkcje gramatyczne). Czas złożony tworzy się na zasadzie: forma czasowa + imiesłów czasowy.

Czasownik L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
víneg vehi-vín vehos-vín vehe-vín vehino-vín vehineno-vín vehé-vín
ahag vehi-ah vehos-ah vehe-ah vehino-ah vehineno-ah vehé-ah
vayeg vehi-vaiya vehos-vaiya vehe-vaiya vehino-vaiya vehineno-vaiya vehé-vaiya
hatek vehi-hat vehos-hat vehe-hat vehino-hat vehineno-hat vehé-hat
girig vehi-gir vehos-gir vehe-git vehino-git vehineno-gir vehé-gir

Czas ciągły jest tworzony przez dodanie "-vín-" między formę czasową a imiesłów: vehi-vín-ah, vehino-vín-gir, vehé-vín-hat

Czas zaprzeszły

Czasownik L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
víneg ahí-vín ahós-vín ahé-vín ahíno-vín ahíneno-vín ahýé-vín
ahag ahí-ah ahós-ah ahé-ah ahíno-ah ahíneno-ah ahýé-ah
vayeg ahí-vaiya ahós-vaiya ahé-vaiya ahíno-vaiya ahíneno-vaiya ahýé-vaiya
hatek ahí-hat ahós-hat ahé-hat ahíno-hat ahíneno-hat ahýé-hat
girig ahí-gir ahós-gir ahé-git ahíno-git ahíneno-gir ahýé-gir

Czas przyszły

Czasownik L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
víneg vi-vín vos-vín ve-vín vino-vín vineno-vín vé-vín
ahag vi-ah vos-ah ve-ah vino-ah vineno-ah vé-ah
vayeg vi-vaiya vos-vaiya ve-vaiya vino-vaiya vineno-vaiya vé-vaiya
hatek vi-hat vos-hat ve-hat vino-hat vineno-hat vé-hat
girig vi-gir vos-gir ve-git vino-git vineno-gir vé-gir

Tryby

W ampiriańskim, oprócz oznajmującego, występują 3 tryby: przypuszczający, łączący i rozkazujący.

Tryb przypuszczający
Czasownik L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
víneg havi-vín havos-vín have-vín haino-vín haineno-vín havé-vín
Tryb rozkazujący
Czasownik L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
víneg - vínó nahó vín vínín vínén nahén vín


Tryb łączący

Tryb łączący występuje we wszystkich czasach, aczkolwiek nie jest tak często używany, ze względu na możliwości obejścia. Formą dla wszystkich osób w liczbie pojedynczej jest forma 3 os. l. poj., analogicznie dla liczby mnogiej - 3 os. l. mn. Tryb łączący wyraża życzenia, możliwość wykonania czynności, chęci, prawdopodobieństwo, itd. Tryb wprowadzany jest przez zaimek względny (co, że, który), np.: chcę, żebyś przyszedł - amati só béto híye; dzisiaj (prawdopodobnie) pójdziemy do domu - daidé yarinó vé-hat e kés; chcę pójść z wami (ale nie mogę, to nie jest możliwe) - yarí amate hatek gón byí.

Czasowniki -ng

Jest to grupa czasowników, które cechują się odrębną odmianą niż pozostałe. Są to czasowniki wywodzące się z języka staroampiriańskiego, zapożyczone z języków grupy romańskiej, niektóre z nich są już przestarzałe. Czasowniki te charakteryzują się nieregularną formą imiesłowu czasowego: gómpareng (porównać) - gómparba, rhandang (dać, wręczyć) - rhandanha, yediying (wymyślać) - yedihínda

Odmiana w czasie teraźniejszym

Czasownik L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
gómpareng gómparin gómparinos gómparen gómparinino gómparineno gómparén
rhandang rhandin rhandinos rhanden rhandinino rhandineno rhandén
yediying yediyin yediyinos yediyen yediyinino yediyineno yedihýen

Czasowniki nieregularne

Czasownik/imiesłów L. poj L. mn
1. os 2. os 3. os 1. os 2. os 3. os
nadheg/nadhi
brać
nadi nados nade nahíno nahíneno nahe
ahíyik/ahéy
uważać/myśleć
áhyi áhos ahé yino yineno yine
fieg/fei
częstować/karmić
fi fios fie fhino fhineno fíé
sentag/sent
czuć
sénti sentos sente sentino sentineno senté
elédeg/eléd
czytać
elédgi elédgos elédge elédgino elédgineno elétgé
rag/raia
dzwonić
ri riyos rihe royino royineno rihé
sheg/súge
gardzić
si sos se sino sineno
ek/ki
krzyczeć
ehi ehios ehie ehino ehineno ehíé
eg/gi
spać
gi gios ge gino gineno
alarag/alara
mówić
alari alaros alare alino alineno alé
trutcóng/trutcán
nienawidzić
trutcín trutcónos trutcén trutcínino trutcóneno trutzén
vieyaag/vya
ogrzewać
vieyai vieyaos vieye vieyaino vieyaineno viehé
toig/toi
pamiętać
ti tos tue tino tineno túé
ráiak/rái
podkreślać
ríyi ríyos ríye lihíno lihíneno lie
nedak/ned
polować
nedhí nedos nedhé nehino nedineno nede
vrinig/vrin
wyjść, iść w kierunku
vrihí vrihos vrine vrihino vrihineno vriné
tuk/tuta
przegrać
tuhi tuhos tuhe tuyino tuyineno tuhé
hýik/hýika
przyjść/wrócić
híyi híyos híye híyino híyineno iye
fidlig/fidili
żądać/rościć sobie prawo/wymagać
fideli fidelos fidele fidelino fidleineno fidelé
iyg/iki
sprzątać
ihí iyos iye ihíno ihíneno ihýé
mig/mehe
szeptać
miy mios me mino mineno mehé
aik/aya
tęsknić
ayi ais ayke ayino ayineno ayké
bog/bou
trącić/uderzyć
bui bus bue bino bineno býé
týig/the
wiedzieć/znać
tos te tíno tíneno téne
oyk/oi
wspierać/pomagać
oyi oyios ohe oiino oineno ohé
saig/suege
wyjść
si sios se sino sineno 'ísne
ambuag/ambu
pojawić się
ambuyi ambos ambe ambuyino ambuyineno ambé
kaig/kai
zachowywać się
ketezí ktos ketze ktino kaneno ketzé
aig/ayzí
zamknąć
ayi ayos aye ayino ayineno ahýé
lyiyag/laii
zostać
lyi lios le lino lineno leye

Zaprzeczenie

Przed czasownikami, które zaczynają się od spółgłoski stawia się án (án víni), przed słowami, zaczynającymi się od samogłoski, stawia się n' (námati).
Istnieją jeszcze przedrostki:

  • andi- - wyraża opozycję, coś przeciwstawnego
  • un- - używany do przymiotników
  • mon- - coś pozbawione czegoś, coś bez czegoś

Zmiękczenia, zgrubienia

  • dla zmiękczeń używa się końcówek -pu (dla słów, kończących się na samogłoskę, np. síropu) i -ocí (dla słów, kończących się na spółgłoskę, np. cózinocí)
  • dla zgrubień używa się końcówek -duv (dla słów, kończących się na samogłoskę, np. gégáduv) i -uk (dla słów, kończących się na spółgłoskę, np. fúluk)

Zwroty

Za/zaa - tak
Anzá/án - nie
Ia dahí di - dzień dobry
Ia dahí nat - dobry wieczór/dobranoc
Áhte/Ate - cześć
Gónehétýá - do widzenia
Gart neroz ahos? - ile masz lat?
Ahi ... neroz - mam ... lat
Morti - dziękuję
Tuedi - przepraszam
Tuadi - proszę
Dásde víne ...? - gdzie jest ...?
Dásde deveos? - gdzie mieszkasz?
Pralos ...? - mówisz po ...?
Án prali ... - nie mówię po ...
Án dorei - nie rozumiem

Słownik

https://jezykotw.webd.pl/wiki/Ampiria%C5%84ski