Język nissidzki

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
język nissidzki
nisĭdeçãinïa sønda
Utworzenie: Obcy w ok. 2012 (zapiski)
Używany w (Kontynent Istanbudzki): Nissida, Marnesa
Typologia: zasadniczo fleksyjny, zasadniczo SVO
Klasyfikacja: języki laryngijskie
  • języki złożone
    • język nissidzki
Lista conlangów


Język nissidzki (też język nisidzki) — język należący do grupy języków laryngijskich i podgrupy tzw. języków złożonych, używany w Nissidzie przez 98 milionów ludzi w Nissidzie i 81 milionów ludzi w Marnesie. Standardy nissidzki i marneski są w pełni wzajemnie zrozumiałe. Różnice między nimi są głównie kosmetyczne poza tym, że marneski może być też pisany alfabetem laryngijskim, natomiast nissidzki stosuje w zasadzie tylko łacinkę (nissidzcy tzw. staroobrzędowcy czasami stosują alfabet larnyngijski). Do tej samej gałęzi języków złożonych należy również język rydwański, spokrewniony w około 88% z nissidczyzną, a także język harbencki, zrozumiały w mowie w ok. 76%. Pozostałe języki laryngijskie znacznie bardziej się różnią od grupy języków złożonych i wykazują mały stopień zrozumiałości, choć ogólnie współczesne języki laryngijskie spaja więcej wspólnych elementów niż chociażby język polski i język niemiecki. Należy też wiedzieć, że język nissidzki uważa się za bezpośredniego kontynuatora pisanej tradycji języka starolaryngijskiego.

Fonologia

Nissidzki należy do języków o dość bogatym zestawie zarówno samogłosek, jak i spółgłosek. Jest w nim również pełno dyftongów.

System samogłoskowy

W języku nissidzkim iloczas samogłoski ma wartość dystynktywną. Samogłoski dzielimy na normalne i krótkie. Większość samogłosek ma odpowiadającą parę z samogłoską normalną i krótką, w której obrębie rozróżnia się poza iloczasem również barwę samogłoski.

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte i /i/ u /u/
Prawie przymknięte ĩ /ɪˑ/ ũ /ɯ̞˙/
Półprzymknięte ẽ /ɘˑ/ ø /o/
Półotwarte e /ɛ/ õ /ɜ˙/ o /ɔ/
Prawie otwarte ã /æ˙/
Otwarte a /ä/[1] ao /ɑ/
  1. rzadko pisane jako ë

Z gramatycznego punktu widzenia krótkie i normalne układają się odpowiednio w pary:

  • ã /æ˙/ ― a /ä/
  • ẽ /ɘ˙/ ― e /ɛ/
  • ĩ /ɪ˙/ ― i /i/
  • õ /ɜ˙/ ― o /ɔ/
  • ũ /ɯ̞˙/ ― o /u/

Pozostałe samogłoski, tj. ao /ɑ/, ø /o/ są bez pary (z wyjątkiem ø w kilku czasownikach). Z historycznego punktu widzenia jednak były to długie odpowiedniki odpowiednio a /ä/ i o /ɔ/.

Dyftongi

Rozróżniamy następujące dyftongi:

  • au /äw/
  • ou /ɔw/
  • ai /äj/
  • ãi /æ˙j/
  • ei /ɛ˙j/
  • ẽi /ɘ˙j/
  • ui /uj/
  • ũi /ɯ̞˙j/

Alofonia i procesy fonetyczne

  • Na końcu wyrazu dyftong ãi /æ˙j/ wymawiamy jak [e], natomiast dyftong ũi /ɯ̞˙j/ wymawiamy jak [y]. Zasada ta jest lekko zmodyfikowana w Marnesie, gdzie na ogół się wymawia odpowiednio [ej] i [ʏj].
  • Fonem ã /æ˙/ pod akcentem i po akcencie redukujemy do /ɘ˙/, rzadziej też do e /ɛ/. Marnesi redukcję zwykle ograniczają do wygłosu.

System spółgłoskowy

Nissidczyzna wyróżnia się bogatym zestawem spółgłosek różnego rodzaju w stosunku do innych laryngijskich.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Retrofleksyjne Podniebienne Welarne Krtaniowe
Nosowe m /m/ n /n/
Zwarte p /p/ • b /b/ t /t̪/ • d /d̪/ k /k/ • g /g/
Zwarto-szczelinowe ţ /t̪s̪ʲ/
Szczelinowe f /f/ • v /v/[1] s /s̪/ • ç /s̪ʲ/ • z /z̪/[1] sj /ʂ/[1] • zj /ʐ/[1] hj /x/ h /h/
Płynne u /w/ ļ /ɫ̪/ l /l/ i /j/[2]
Drżące r /r/
  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 tylko w wyrazach obcego pochodzenia
  2. rzadko pisane jako j

Alofonia i procesy fonetyczne

  • Na końcu wyrazu i przed spółgłoską wszystkie spółgłoski zwarte i szczelinowe ulegają ubezdźwięcznieniu, tj. /b/ > /p/, /d̪/ > /t̪/, /g/ > /k/, /v/ > /f/, /z̪/ > /s̪/, /ʐ/ > /ʂ/.
  • W Marnesie fonem r /r/ można wymawiać w sposób języczkowy, tj. [ʁ].
  • W Marnesie fonem hj /x/ często wymawia się długo, tzn. [xː].

Akcent

Akcent w języku nissidzkim jest swobodny (różne wyrazy mają akcent na różnym miejscu) i ruchomy (formy gramatyczne jednego wyrazu mogą różnić się pozycją akcentu). Akcent główny może padać zarówno na samogłoskę normalną, jak i krótką. Akcent poboczny z kolei przeważnie pada na sylabę odległą parzyście od sylaby, na którą pada akcent główny. Na ogół każdy rodzaj akcentu oddajemy na piśmie.

Pisownia

Obowiązuje następujący zestaw liter w języku nissidzkim (pismo łacińskie):

  • a, ã, ă, ȃ, ä, b, c, ç, d, e, ẽ, ĕ, ȇ, ë, f, g, h, hj, i, ĩ, ĭ, ȋ, ï, j, k, l, ļ, m, n, o, õ, ŏ, ȏ, ö, ø, p, r, s, t, ţ, u, ũ, ŭ, ȗ, ü

Litery sj, v, z i zj są używane tylko w wyrazach obcego pochodzenia i są w takiej kolejności na końcu słownika. Dwuznak ao nie traktuje się jako osobnej litery, podobnie jak dyftongi.

Litery u i i funkcjonują jako spółgłoski, jeżeli poprzedza je samogłoska, chyba że na nich zaznaczona jest diereza.

Ogólne zasady pisowni diakrytyków

Jeżeli mamy do czynienia z akcentowaną samogłoską normalną, to zaznaczamy nad nią brewis (np. ă), chyba że:

  • jest to pierwsza w wyrazie (licząc od początku rdzenia) sylaba z samogłoską normalną, chyba że:
    • wyraz należy do paradygmatu ruchomego w obu liczbach
    • samogłoski redukowane i nieredukowane w rozważanej sylabie (i tylko tej) wymieniają się w różnych formach gramatycznych
  • jest to ø
  • samogłoska należy do dyftongu zapisywanego jako au lub ou (istnieją wyjątki)
  • jest obok samogłoska z dierezą, chyba że jednoznacznie wiadomo, gdzie pada akcent (istnieją wyjątki)

Znak akcentu głównego stawiamy też w pewnych jednosylabowych wyrazach, które mają akcent emfatyczny.

Jeżeli mamy do czynienia z samogłoską normalną z akcentem pobocznym (czyli wyraz jest przynajmniej trzysylabowy), przy czym obowiązują zasady stawiania akcentu głównego. Do tego znak akcentu pobocznego stawiamy również w niektórych jednosylabowych słowach, aby zaznaczyć, że nie posiadają własnego akcentu. Są też pewne wyjątki, gdzie nie stawia się znaku akcentu pobocznego mimo spełnienia wszystkich przesłanek.

Dierezę (np. ä) z kolei stawiamy:

  • zawsze na drugiej samogłosce z rzędu, jeśli następuje hiatus (spotkanie się dwóch samogłosek obok siebie), bez względu na to, czy w piśmie mogłyby razem tworzyć dyftong, czy nie — zasada również dotyczy wyrazów obcych
  • nad końcową samogłoską, aby zaznaczyć, że samogłoska nie jest końcówką fleksyjną, tylko należy do tematu
  • nad literą e, jeśli ją wymawiamy jak a /a/.

Morfologia

Nissidczyzna ma rozległą fleksję, z częstymi wymianami samogłosek, przesunięciem akcentu i supletywnością. Są jednak podstawowe różnice w stosunku do takich języków indoeuropejskich jak łacina, polski czy rosyjski, m.in.:

  • nie funkcjonuje na ogół pojęcie przyimków, dlatego większość dopełnień łączy się za pomocą odpowiedniego przypadka,
  • istnieje system cząstek podobny do "dodatkowych" przypadków w języku węgierskim, za pomocą którego wyrażamy relacje czasowe i przestrzenne,
  • istnieje rozległy system czteroaspektowy, niepodobny do tego, co znamy z większości języków indoeuropejskich.

Czasownik

Czasownik odmieniamy przez osoby, liczby, czasy i tryby. Mamy do tego również szczególne formy: bezokolicznik i imiesłów czynny. Co ciekawe, nie ma w nissidzkim pojęcia strony biernej ani nie ma imiesłowu biernego. Do tego niektóre rzeczowniki w liczbie pojedynczej łączą się z czasownikiem w liczbie mnogiej.

Bezokolicznik

Mamy trzy zestawy końcówek:

  • -ãi (wariant nieakcentowany) lub -ăi (wariant akcentowany);
  • -a (wariant nieakcentowany) lub (wariant akcentowany);
  • końcówka zerowa (Ø).

Czas teraźniejszy prosty

W czasie teraźniejszym jest najwięcej reguł i odchyleń od nich. Dzielimy czasowniki na kilka grup pod względem odmiany. Końcówki są zaznaczone kolorem, wymiany tematu kolorem niebieskim, natomiast akcent podkreśleniem.

bezokolicznik 1.lp. 1.lm. 2.lp. 2.lm. 3.lp. 3.lm. inne
1 haa (wygrywać) haãi haãie haa ha hae nãihja (leżeć), øblãia : øbl- (przepraszać)
1b seplũnta (pomagać) seplũntãi seplũntãie seplũnta seplũntai seplũnţe hrãndăţ (zmieniać); wyrazy obce jak nomăţ (nazywać), instalăţ (instalować) itd.
2 bløha (umierać, konać) bløhãi bløh bløha bløh bløhi hlenda (oglądać), ãi : hon- (stać się, być)
3 deļa (myśleć) deļãi deļãie deļă deļăï deļe deļĕ nehjta (sprzątać, zamiatać), masa (czytać), ļemţa (pływać), lãiţa (skakać)
4 seba (mieć) sebãi sebãie sebă sebăï sebi sebĭ tøha (słyszeć, słuchać), fløha (prosić), haļna (gotować)
5 hona (lubić) hønãi honãie hønă hønăï hone honĕ ũça (żyć)
6 saţa (pytać) saţãi saţãie sãţă sãţaï saţe saţĕ sahjta (łamać, psuć)
7 hreãi (rosnąć) hresţăi hreãië hresţă hresţăï hree hresţĕ
7b hadanţãi (rodzić, rodzić się) hadăãi hadanţãië hadăa hadăai hadanţe hadăe delmeţãi (płacić), hara : høreţ/hørĕţ- (jechać)
8 størãi (szukać) størăi størãië støră størăï støri størĭ
9 søldãi (mieć powinność) søldĭ søld søldă søldăï søldi søldĭ deçnãi (rzucać)
10 tepãi (pisać) tepĭ tep tpă tpaï tepi tpĭ hrepãi (ciąć)
11 hounãi (chcieć) hounã hounãië hoună hounăï houna hoună saorãi (myć, prać)
11b hørenţãi (marzyć, śnić) hørenţã hørenţãië hørĕa hørĕai hørenţa hørĕa
12 delãi (widzieć) delã delãië dlă dlăï dela delă nesãi (spać)
13 blãi : blãh- (mówić) blãhăi blãhăie blãhă blãhaï blãhĕ blãhei søblãiȃi (mówić, rozmawiać)
14 hũiă (dawać) huiăi hũiăie huiă huiăï hũiĕ hũiei sãhjă (brać), stũnă (pić), sẽimă (jeść), hrãtă : 3.os. -ţ- (kraść)
15 blũhă (grać, bawić się) bluhăi blũhăie bluhă bluhăï blũhĭ fãdră (spadać, upadać)
16 fahjă (latać, lecieć) fahjăi fahjăie fãhjă fãhjaï fahjĕ fãhjĕ hnertă : 3.os. -ţ- (stać, stawiać)
17 dahă (robić) dahăi dahăie dãhă dãhaï dahĭ dãhĭ htenă (wiedzieć), sodă (móc), depă (siedzieć)
18 saondăi (nosić) saondĭ saondië saondă saondăï saondĕ
19 sãrnăi (kupować) sarnăi sãrnă sarnă sarnăï sãrnĕ stẽmăi (trzymać)
niereg. heta (iść) hendã hendãië harnă harnăï henda hendă
niereg. açhȇta (przychodzić, pochodzić) açhȇndã açhȇndãië açhȃrna açhȃrnai açhȇnda aonhȇta (wchodzić)
niereg. fenă (kochać, płonąć) fandã fandãië fnă fnaï fanda fandă
niereg. senă (być) esĭ esãie rdă rdaï esi sĭ
niereg. ẽdă (biegać, biec) edăi ẽdăie enă enăï ẽdĭ

Czas przeszły prosty

Czas przeszły rządzi się mniejszą liczbą reguł, jednak częściej zdarzają się supletywne tematy w porównaniu do czasu teraźniejszego.

bezokolicznik 1.lp. 1.lm. 2.lp. 2.lm. 3.lp. 3.lm. inne
1 ãi : hon- (być, stać się) honu͂i honu͂ie honu hon honui honei hounãi (chcieć), delãi (widzieć), nomăţ (nazywać), sodă (móc), hlenda : hlũh- (oglądać)
2 bløha : blãhj- (umierać) blãhjãi blãhjãie blãhja blãhj blãhje blãhjei seplũnta : seplũh- : 2.os.mn. -ai (pomagać), øblãia : oblũh- : 2.os.mn. -ai (przepraszać)
3 heta : her- (iść) heru͂i heru͂ie herŭ herŭï heru herui søldãi (mieć powinność), størãi (szukać), hresţãi : hresn- (rosnąć), htenă : hter- (wiedzieć)
4 hona (lubić) hønu͂i hønu͂ie hønŭ hønŭï hønu hønui
5 saondăi (nosić) saondu͂i saondu͂ie saondŭ saondŭï saondui saondei lãiţa (skakać)
6 stẽmăi (trzymać) stemu͂i stemu͂ie stemŭ stemŭï stemui stemei
7 sãrnăi : sørn- (kupować) sørnãi sørnãie sørnă sørnăï sørne sørnei
8 senă : hod- (być) hodã hodãie hodă hodăï hoda hodai
9 tøha : tu͂hj- (słyszeć, słuchać) tu͂hjŭi tu͂hjŭie tu͂hjŭ tu͂hjuï tu͂hjĕ tu͂hjei ũça (żyć), stũnă : stũh- (pić)
10 sãhjă : suhj- (brać) suhjŭi suhjŭie suhjŭ suhjŭï suhjĕ suhjei sẽimă (jeść)
11 dahă : du͂i- (robić) du͂iăi du͂iăie du͂iă du͂iaï du͂iĕ du͂iei blãi : blu͂i- (mówić, rozmawiać), hrãtă : hru͂i- (kraść)

System aspektowy

W języku nisidzkim, jak i w wielu innych językach laryngijskich, można wyróżnić szczególne cechy czasownika, wskazujące m.in. na powtarzalność bądź ciągłość danej czynności lub stanu. Wyrażane są one za pomocą specjalnej kategorii gramatycznej zwanej aspektem. W wielu przypadkach czasowniki z innym aspektem niż prosty mają inne/dodatkowe znaczenia niż w przypadku aspektu prostego (tzw. leksykalizacja aspektu). Ważną rzeczą w systemie aspektowym w j. nissidzkim jest również fakt, że nie oddaje się w nim kontrastu między czasownikami niedokonanymi a czasownikami dokonanymi, co istotnie odróżnia nissidczyznę od chociażby języków słowiańskich. W języku nisidzkim mamy cztery aspekty: prosty, stanowy, (prosty) wielokrotny, stanowy wielokrotny. Dodatkowo kryteria dotyczące klasyfikacji czasownika do danego aspektu nie zawsze są jednoznaczne i intuicyjne.

Aspekt prosty

Aspekt prosty generalnie służy do wyrażania czynności, które trwają w przez określony czas lub są umiejscowione w konkretnym punkcie na osi czasu. Formy koniugacyjne podawane w słownikach są formami w aspekcie prostym. Najważniejsze grupy czasowników wraz z kontekstami, dla których stosuje się aspekt prosty:

  • czynności życia codziennego, wykonywane w konkretnym miejscu i czasie, np. tepãi (pisać, np. list do rodziny), sãrnăi (kupować, np. mięso na obiad), stũnă (pić, np. wodę);
  • czasowniki ruchu wyrażające przemieszczanie się z jednego punktu do drugiego, np. heta (iść, np. do pracy), ẽdă (biec, np. do przystanku);
  • wszystkie czasowniki modalne i czasowniki wyrażające emocje w standardowych sytuacjach, np. hona (lubić, np. lody), søldãi (powinienem/powinnam, np. posprzątać pokój);
  • czasowniki wyrażające przejście do konkretnego stanu, np. ũça (dożyć, np. 100 lat), bløha (umierać, np. w czasie pobytu w szpitalu);
  • jednorazowe czynności kierowane do konkretnego odbiorcy, np. søblãiȃi (prowadzić rozmowę, np. z dawnym kolegą), delmeţãi (zapłacić, np. komuś za podwózkę do domu);
  • czynności trwające potencjalnie dość krótko, np. hresţãi (rosnąć, np. o nadmuchiwywanym balonie), størãi (szukać, np. kluczy od mieszkania);
  • czasowniki główne opisujące pewne chwilowe lub tymczasowe stany, np. senă (być, np. smutnym, brudnym + wiele innych znaczeń, np. rozumieć - senă dardãi), ãi (być, np. prawnikiem, bezrobotnym, w ciąży + wiele innych znaczeń, np. kończyć 20 lat - ãi damãipaiã).

Aspekt stanowy

Aspekt stanowy służy przede wszystkim do wyrażania stanów (w przeciwieństwie do czynności). Formy aspektu stanowego we wszystkich czasach, liczbach i osobach tworzy się, używając czasownika posiłkowego senă (być) + bezokolicznika. Zdarza się również przypadki, w których korzysta się z czasownika posiłkowego ãi (być, stawać się). Najważniejsze grupy czasowników, dla których stosuje się aspekt stanowy:

  • czasowniki opisujące stałe cechy, np. senă nomăţ (nazywać się, np. przy pytaniu o imię), senă hadanţãi (być urodzonym, np. przy pytaniu o datę urodzenia), ãi senă (być, np. przystojnym, niskim, Polakiem - formy osobowe z czas. posił. senă, np. esĭ senă);
  • czasowniki opisujące właściwości obiektów, np. senă hresţãi (być wyrośniętym, np. o cieście wyjętym z piekarnika), senă hrepãi (być obciętym, np. o włosach);
  • czasowniki opisujące konkretne skutki pewnych procesów poznawzych, np. senă tøha (usłyszeć, np. rozmowę), senă hlenda (zobaczyć, np. plamę na koszuli), senă htenă (dowiedzieć się, np. o cudzej tajemnicy);
  • czasowniki będące stwierdzeniem pewnego stanu, np. senă ũça (żyć, np. o poszukiwanym mężczyźnie), senă instalăţ (instalować się, np. o nowej aplikacji na komputerze);
  • czasowniki ruchu stosowane w sensie przenośnym, abstrakcyjnym, np. ãi heta (iść, lecieć, np. o bieżących sprawach), ãi açhara (wpadać, np. do kogoś w gościnę);
  • czasowniki dotyczące pewnych przyjętych przepisów, zasad, umów, systemów, np. senă sahjta (łamać, np. zasady ruchu drogowego), senă fãdră (upadać, np. o komunizmie w Europie), senă stẽmăi (zachowywać, trzymać się, np. dystansu społecznego);
  • czasowniki wyrażające zmianę odczuć, emocji, osobowości, stanu świadomości, np. ãi fenă (zakochiwać się, np. w znajomej poznanej na imprezie), senă sẽimă (najeść się, np. pysznym obiadem), senă nesãi (usnąć, np. po powrocie z nocnej zmiany).

Aspekt wielokrotny

Aspekt wielokrotny głównie służy do opisywania czasowników ogólnych, mających charakter rutyny. Formy aspektu wielokrotnego we wszystkich czasach, liczbach i osobach tworzy się, dodając przed czasownikiem cząstkę hø-. Zdarzają się formy tworzone nieregularnie. Najważniejsze grupy czasowników, dla których ma zastosowanie aspekt wielokrotny:

  • czasowniki opisujące przyzwyczajenia, rutyny, zwyczaje, np. høstũnă (pijać, np. kawę każdego ranka), høhlȇnda (oglądać, np. wiadomości wieczorne codziennie), høsaorãi (myć, np. podłogi jako obowiązek domowy);
  • czasowniki opisujące pewne zamiary, plany, wyobrażenia, np. hørenţãi (marzyć, np. o mieszkaniu na wiosce - czasownik hørenţãi nie istnieje bez cząstki hø-), høstørãi (szukać, np. kandydata na męża), sãhjă (zabierać się, np. do mycia naczyń);
  • czasowniki opisujące czynności, które przeważnie są wykonywane wielokrotnie lub przez dłuższy czas, np. høsãhjă (pobierać, np. zasiłek rodzinny), hødȇlmeţãi (opłacać, np. kartę wędkarską);
  • czasowniki wyrażające nieukierunkowany ruch, np. høhȇta (chodzić, np. w kółko), høẽdă (biegać, np. wokół stadionu);
  • czasowniki opisujące proces, przemianę, zjawisko, np. høhrȇsţãi (rosnąć, np. o cieście w piekarniku), høhȃļna (gotować się, np. o jajkach w wodzie), høsaorãi (prać się, np. o praniu w pralce);
  • czasowniki dotyczące trwających przez jakiś czas procesów poznawczych, np. hødȇļa (robić przemyślenia, np. o życiu), høtøha (wysłuchiwać, np. śpiewu ptaków).

Aspekt stanowy wielokrotny

Aspekt stanowy wielokrotny stosuje się głównie dla czasowników opisujących pewne długo trwające stany. Formy tego aspektu we wszystkich czasach, liczbach i osobach tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego senă + bezokolicznika z przedrostkiem hø- (tym samym co dla aspektu wielokrotnego). Zdarzają się formy tworzone nieregularnie, formy z czasownikiem posiłkowym ãi oraz oznaczanie wielokrotności na czasowniku posiłkowym zamiast na bezokoliczniku. Najważniejsze grupy czasowników, które wykorzystują aspekt stanowy wielokrotny:

  • stany dotyczące zdrowia, psychiki, samopoczucia, np. senă høstẽmăi (znosić, wytrzymywać, np. mobbing w pracy), senă hønãihja (leżeć, np. w łóżku z powodu gorączki);
  • czasowniki ruchu stosowane w sensie przenośnym, wyrażające ciągłe czynności, np. hãi açhara (dochodzić, np. do prawdy), hãi ẽdă (biec, płynąć, np. o czasie);
  • czasowniki odnoszące się do pewnych reguł i faktów, np. senă høhrȇpãi (przecinać się, np. o dwóch prostych na płaszczyźnie), senă hødȇçnãi (rzucać, np. o najkrótszym cieniu patyka w trakcie trwania południa).

Rzeczownik

Rzeczowniki w języku nisidzkim odmieniają się przez przypadki i liczby. W nisidczyźnie istnieje znana z wielu języków indoeuropejskich kategoria rodzaju gramatycznego. Rzeczowniki posiadają dość skomplikowaną odmianę. Kilka z przypadków służą jako podstawa dla form przyimkowych.

Omówienie przypadków

W języku nisidzkim istnieje 8 przypadków:

  • mianownik (M.) - jest to forma podstawowa, stosujemy ten przypadek przede wszystkim do oznaczenia podmiotu w zdaniu;
  • dopełniacz (D.) - przypadek on służy głównie do oznaczania przydawki, zwłaszcza takiej oznaczającej przynależność;
  • biernik (B.) - przypadek ten służy przede wszystkim do wyrażania dopełnienia w zdaniu (w nisidzkim formalnie nie rozróżniamy pomiędzy dopełnieniem dalszym a bliższym);
  • wołacz (W.) - przypadek ten służy najczęściej do oznaczenia togo, że orzeczenie występuje w trybie rozkazującym, wołacz pełni też funkcję adresatywną;
  • ablatyw (A.) - główną funkcją tego przypadka jest wyrażanie kierowania się desygnatu coraz dalej od obiektu opisywanego przypadkiem;
  • celownik (C.) - główną funkcją tego przypadka jest wyrażanie kierowania się desygnatu w stronę obiektu opisywanego tym przypadkiem (allatyw), rzadziej pełni funkcję dopełnienia w zdaniu;
  • lokatyw (L.) - przypadek ten stosujemy przede wszystkim do wyrażania znajdowania się desygnatu w zasięgu obiektu opisywanego tym przypadkiem (bliski polskiemu miejscownikowi);
  • partytyw (P.) - jest to rzadko stosowany przypadek, stosujemy go głównie z rzeczownikami łączonymi z pewnymi miarami i wagami w obecności liczebnika lub przysłówka stopnia i miary;

Odmiana

Odmiana przez przypadki w języku nisidzkim jest dość skomplikowana. Poniżej przedstawione są różne wzorce odmiany. Istnieją również różnice gramatyczne pomiędzy dialektem używanym w Nissidzie a dialektem używanym w Marnesie, w tabeli przedstawiono ten pierwszy wariant. Końcówki są zaznaczone kolorem, wymiany tematu kolorem niebieskim, natomiast akcent podkreśleniem.

znaczenie M.lp. B.lp. D.lp. W.lp. C.lp. A.lp. L.lp. P. M.lm. B.lm. D.lm. W.lm. C.lm. A.lm. L.lm. inne
1 (imię męskie) Hørden Hørdenã Hørdena Hørdene Hørdenãi Hørdeni - Hørdenãi Hørdenai Hørdenãie Hørden Hørdeneie imiona takie jak Harstønt (imię męskie), Hatãr (imię żeńskie), Houmẽn (imię męskie) itd.
2 (deszcz) lũhen lũhenã lũhena lũhene lũhenăi lũhenĭ lũheni lũhenȃţa lũhenãi lũhenai lũhenãie lũhenĭë lũhenĕie lũheneie ëndẽr (ojciec)
3 (czwartek) ble bleã blea blee blenţăi blenţĕ - bleãi bleai bleãie bleeië blenţĕie aolig (dzień), bøç (słońce, tęcza)
4 (złoto) mũn mŭnã mŭna mune munăi munĭ mŭni - mŭnãi mŭnai mũnăie mũnĭë mũnĕie
5 (drzewo) hãr hărã hăra hare harăi harĕ - hărãi hărai hãrăie hãrĕ hãrĕie sãhj (mysz), hãç (zając)
6 (język) sønda søndãi søndă søndã søndĭ søndi - søndai sønd søndaie søndãië sønd
7a (noc) leta leţãi letă letã leţĕ leţe letă letai let letaie letãië leţeië dera (kobieta), seļpa (południe), spũhja (oko), fãiça (wulg. skurwiel, kutas)
7b (tu: sierpień) hrãndăţ hrãndăţãi hrãndăţa hrãndăţã hrãndăţe - hrãndăţai hrãndăţ hrãndăţaie hrãndăţãie hrãndăţeië seļdăţ (poniedziałek), arhăţ (wrzesień), wyrazy obce takie jak programăţ (program)
8 (nos) saorẽna saorẽnãi saorĕna saorẽnã saorĕne saorẽne - saorẽnai saorẽn saorẽnaie saorẽnãië saorẽneië ũçẽia (życie), haļdẽna (księżyc)
9 (woda) adnă adnăi ãdnă ãdnăi ãdnĭ adnĭ adnă adnĕ ãdnĕ adnĕi adnăie ãdnăie ãdnĭë adnĭë herdă (styczeń), hteră (głowa)
10 (luty) sartă sartăi sãrtă sãrtăi sãrţĕ sarţe - sarţĕ sãrţĕ sarţĕi sartăie sãrtăie sãrţĕ sarţĕ hsapă (ucho)
11 (żelazo) hãdrăna hadrãnãi hadrăna hadrănã hadrăni - hãdrăne hadrăne hãdrănei hãdrănaie hadrănãie hadrăn hãdrăn
12 (ogień) lãdă ladãi ladă ladăi ladĕ lade ladă lãdĕ ladĕ lãdĕi lãdăie ladăie ladĕ lãdĕ ũçlă (godzina)
13a (ręka) sĕļa sĕļãi sļă sĕļã sļĕ sĕļe - seļĕ sļĕ seļĕi seļĕie sĕļeie seļĕï sĕļ hnărţa (serce), măfa (środa)
13b (mężczyzna) hamăsta hamăsţãi hamãsta hamăstã hamãsţe hamăsţe - hamasţe hamãsţe hamasţei hamasţeie hamăsţeie hamasţ hamăsţ
14a (koń) aodã aodãi aoda aodă aodĕ aode - aoda aodai aodaie aodeie aod hsamã (kwiecień), auhsã (północ), elgã (noga)
14b (Nissidczyk) nisĭdeçã nisĭdeçãi nisĭdeça nisidĕça nisidĕçe nisĭdeçe - nisĭdeça nisĭdeçai nisĭdeçaie nisĭdeçeie nisĭdeç
15 (ziemia) hadăntã hadãnţãi hadãnta hadãntȃ hadãnţȇ hadãnţe hadãntaţa hadănta hadãnta hadăntai hadăntaie hadanţeie hadanţ hadănţ
16a (powietrze) førnãi førnãiã førnai førnãia førnãie førnaie - førnãie førnãiei førnãiẽ førnãiai førnãï førn henţãi (piątek), hauresţãi (zachód), henĕnţãi (wschód), sarţenãi (czas, godzina)
16b (październik) lepũi lepũiã lepui lepũia lepũie lepuie - lepũie lepũiei lepũiẽ lepũiai lepũï lep serũi (czerwiec)
17 (Rosjanin) fãrăãi fãrăãiã fãrăai fãrăãia fãrăãie fãrăaie - fãrăe fãrăei fãră fãrăai fãră narodowości takie jak sadarãsƫe (Niemiec), laidnïãsƫe (Polak)
18a (dusza) terhjăi terhjă terhjãi terhjăia terhjăie terhjãie - terhjăie terhjăiei terhjăiẽ terhjăiai terhjăï
18b (człowiek) sãinŭi sãinŭ sãinũi sãinŭia sãinŭie sãinũie - sãinŭie sãinŭiei sãinŭiẽ sãinŭiai sãinŭï
miesz. (dziecko) çãi çãiã çãia çãie çãiăi çãiĕ - çãie çãiei çãi çãiai çãi hlũi (wtorek), nũi (rok)

Przymiotnik

Przymiotniki w języku nissidzkim odmieniają się przez liczby, przypadki i kategorię gramatyczną. Kategorię gramatyczną danego przymiotnika w znacznej większości sytuacji determinuje deklinacja następującego po nim rzeczownika, od którego przymiotnik "bierze" większość końcówek. Warto odnotować, że w języku nisidzkim przymiotnik w pozycji orzecznikowej występuje o wiele rzadziej niż w językach indoeuropejskich, np. zdanie typu Hounard jest niski tłumaczymy jako Hãs Hounãrd esi senă (dosł. niski Hounãrd jest).

Ogólne zasady uzgadniania rzeczowników z przymiotnikami

Każdy przymiotnik należy do pewnej grupy akcentowej (trzeba nauczyć się jej na pamięć). Z kolei dla każdej liczby i przypadku końcówka przymiotnika jest "brana" z rzeczownika, przy czym mogą się zdarzyć pewne wynikające z fonetyki zmiany w rdzeniu lub końcówce.

Przymiotniki stałoakcentowe

Akcent przymiotników z tej grupy nie zmienia się w zależności od rzeczownika - istnieje jednak kilka końcówek, które wymuszają "ściąganie" do siebie akcentu przymiotnika.

deklinacja znaczenie M.lp B.lp. D.lp. W.lp. C.lp. A.lp. L.lp. M.lm. B.lm. D.lm. W.lm. C.lp. A.lp. L.lp.
1, 2, 3, 4 , 5 (niski ojciec) hãs ëndẽr hãsã ëndẽrã hãsa ëndẽra hãse ëndẽre hãsai ëndẽrăi hãsi ëndẽrĭ hãsi ëndẽri hãsãi ëndẽrãi hãsai ëndẽrai hãsãie ëndẽrãie hãs ëndẽrĭë hãseie ëndẽrĕie hãseie ëndẽreie
6, 7, 8 (niska kobieta) hãsa dera hãsãi derãi hãsă deră hãsã derã hãse derĕ hãse dere hãsai derai hãs der hãsaie deraie hãsãië derãië hãseië dereië
9, 10, 11, 12 (małe ucho) hãsa hsapă hãsăi hsapăi hãsă hsãpă hãsai hsãpăi hãse hsãpĕ hãse hsape hãsĕ hsapĕ hãsĕ hsãpĕ hãsei hsapĕi hãsaie hsapăie hãsaie hsãpăie hãseië hsãpĕ hãseië hsapĕ

Przymiotniki zmiennoakcentowe

Do tej grupy należy największa grupa przymiotników. Charakteryzuje się ona tym, że akcent pada na końcówkę wtedy, gdy w następującym po nim rzeczowniku pada on również na końcówkę. Należy jednak pamiętać, że w niektórych deklinacjach rzeczownikowych akcent rzeczowników co najmniej trzysylabowych ustala się za pomocą tzw. reguły parzystości, tzn. jeżeli akcent powinien padać na końcówkę, to przesuwa się on z końcówki o parzystą liczbę miejsc w lewo do pierwszej lub drugiej sylaby od początku, np. W.lp. od hamăsta (mężczyzna) to hamãsta (nie: *hamãstă) oraz za pomocą tzw. reguły suwaka, tzn. jeżeli akcent pada na co najmniej trzecią sylabę od końca, to akcent zamiast padać na końcówkę to pada na następną sylabę, np. A.lp. od nisĭdeçã to nisidĕçe (nie: *nisideçĕ).

Przymiotniki z własnym akcentem

W języku nisidzkim istnieje dość wąska grupa przymiotników, przeważnie często używanych, która dla każdego zestawu końcówek ma przypisany inny akcent - zazwyczaj do wyboru są dwa miejsca akcentowania.