Morfologia języka nowantyjskiego

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Nowantyjski jest językiem analityczno-fleksyjnym o dość sztywnej składni, w którym większość odmian staje się redundantna. Morfologia nowantyjska cechuje się w obrębie fleksji stosunkowo dużym synkretyzmem form, wywołanym specyficzną ewolucją języka z jednej strony na peryferiach dawnego Cesarstwa Rzymskiego — a więc łacińskiego obszaru językowego, a z drugiej — pod znacznym wpływem zarówno „oddolnym”, sprzed wykształcenia się samego języka (substrat celtycki), jak i późniejszym (superstrat nordycki).

Synchroniczne zmiany fonetyczne w morfologii

Metafonia

Metafonia (trason) jest w języku nowantyjskim zjawiskiem stosunkowo młodym i przypomina do pewnego stopnia germański umlaut. Tematowa samogłoska ulega wymianie pod wpływem występujących (obecnie lub wcześniej) w sufiksie fleksyjnym samogłosek skrajnych /a/, /i/ oraz /u/.

  • A-metafonia — pod wpływem /a/: [i] → [ɛ], [u] → [ɔ]
  • I-metafonia — pod wpływem /i/: [u] → [ɨ], [ɔ] → [ɛ]
  • U-metafonia — pod wpływem /u/: [i] → [ɨ], [ɛ] → [ɔ]

I-metafonia i U-metafonia w wielu dialektach nie powodują zmiany zaokrąglenia samogłoski. W tych dialektach:

  • I-metafonia — [u] → [ʉ], [ɔ] → [œ]
  • U-metafonia — [i] → [ɨ], [ɛ] → [ʌ]

Zjawisko to jest ekspansywne i dopuszczalne, choć niezalecane, w wymowie standardowej. W zapisie dialektu z tego typu metafonią, jej rezultaty są zapisywane jako odpowiednio <ú>, <ó>, <í>, <é>.

Alternacja samogłoskowa

Alternacja samogłoskowa (camw), w odróżnieniu do metafonii, nie jest zjawiskiem przewidywalnym i wynika z różnego rozwoju samogłosek łacińskich w języku nowantyjskim ze względu na miejsce padania akcentu. Jako że akcent był (i pozostaje) ruchomy wyłącznie w paradygmacie czasownikowym i stopniowaniu przymiotnika, tylko tam mamy do czynienia z alternacją. Wyróżnia się sześć alternujących par:

  • łac. Ĭ — [ɨ] : [i]
  • łac. Ĕ — [ɨ] : [ɛ]
  • łac. Ē — [i] : [ei]
  • łac. Ŏ — [u] : [ɔ]
  • łac. Ō — [u] : [wi]
  • pcelt. *u, *ū → celtonow. *u — [ɨ] : [u]

Fleksja nominalna

Przypadki i ich funkcje

W nowantyjskim zachowana została okrojona w pewnym stopniu deklinacja łacińska. Z systemu sześciu przypadków (synwad) zachowały się cztery — funkcje ablatywu zostały przejęte w dużej mierze przez celownik, a w mniejszym stopniu także biernik, a wołacza — przez mianownik poprzedzony odpowiednią partykułą. Przez przypadki odmieniają się rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy, liczebniki porządkowe, liczebniki główne od 1 do 3, zaimki osobowe, zaimki dzierżawcze, zaimki nieokreślone oraz określniki. Przynależność rzeczowników i przymiotników do klas deklinacyjnych jest uzależniona od etymologii.

mianownik (nomnadyw)
  • występuje w roli podmiotu: Im mi-allein ew ti-awddind. - „Uspokajam się, gdy cię słucham.”
  • poprzedzony partykułą a, używany jest jako wołacz: A prydwis nawd, sig remas tu? - „O drogi marynarzu, czy wrócisz?”
  • dopełnienie po czasowniku yss „być”: Ig y on lan labd cis labd cu molt graws. - „Mleko pełne to to mleko, które ma dużo tłuszczu.”
  • orzecznik po czasownikach yss oraz hi (obydwa oznaczają „być”, p. niżej)
dopełniacz (gyndyw)
  • wyraża przynależność: reis cad - „wojsko króla”, także metaforycznie: Ig hwî 2009 mi ann. - „2009 to był mój rok.”
  • w charakterze dopełniacza podmiotowego: reis gwundad - „wola króla”
  • w charakterze dopełniacza dopełnieniowego: reis med - „strach przed królem”
  • partytyw: yn llor (wyjątkowe umiejscowienie dopełniacza za określanym substantywem). Nowantyjski używa partytywu także w przypadku fragmentów rzeczy policzalnych: Sig gweis tu sy gwal? - „Chcesz kawałek jabłka?”
  • opis, definiowanie: mawras ioras omm - „człowiek wielkiej sławy”
  • wiek: triw ann eiridd - „trzyletnie dziecko”
  • różnego rodzaju okoliczniki: heiras e nobdys „w dzień i w nocy”. W przypadku okoliczników czasu, dopełniacz określa okres, a nie punkt.
  • wymagany jako uzupełnienie przymiotników wyrażających chęć: samwynys awar „żądny krwi”, seis dysposd „chętny na seks”, Ewrobas rilugdand „niechętny Europie”.
  • sporadycznie dopełnienie bliższe (związane z użyciem partytywnym)
celownik (dadyw)
  • wyraża dopełnienie dalsze: Ig da Carlawn sy abas mab. - „Karolina dała chłopcu wody.”
  • dativus posessivus: Im mi brend ew lliwru. - „Zabieram moją książkę.”
  • dativus absolutus: Ig yndran twid abyrda porda. - „Wszyscy weszli, gdy drzwi zostały otwarte.”
  • wymagany przez różne przyimki. Gdy ten sam przyimek wymaga także biernika, celownik wyraża znaczenie dynamiczne.
  • różnego rodzaju okoliczniki, zwykle miejsca, czasu lub sposobu: rabd „w tej chwili”, mawra horda „z wielką siłą”. W przypadku okoliczników czasu, celownik określa punkt.
  • wymagany jako uzupełnienie przymiotników wyrażających m.in. podobieństwo, a także przymiotników w stopniu wyższym
biernik (gusadyw)
  • wyraża dopełnienie bliższe: Ig camw ew pygonn. - „Wymieniam pieniądze.”
  • accusativus cum substantivo deverbali - konstrukcja oparta na łacińskiej składni AcI. Jako że bezokolicznik odpowiada w nowantyjskim rzeczownikowi odczasownikowemu, podlega on standardowej odmianie i również odmienia się w bierniku: Ig gwidd Tômas Ioll raddaw. - „Tomasz widzi, że Julia mówi.”
  • różnego rodzaju okoliczniki. Najczęściej oznacza czas trwania (twid heir „cały dzień”) i zakres w przestrzeni (twidus logus „wdzędzie”)
  • wymagany przez różne przyimki. Gdy ten sam przyimek wymaga także celownika, biernik wyraża znaczenie statyczne.

Odmiana rzeczownika

Deklinacja słaba

Deklinacja słaba (llewl dechinad) kontynuuje łacińskie deklinacje III i V, oraz oparty na nich wzór deklinacji samogłoskowej. Jej „słabość” oznacza w praktyce to, że oryginalne sufiksy fleksyjne zostały zredukowane w zasadzie do spójek, co powoduje znaczny synkretyzm form. Wyróżnia się dziewięć wzorów deklinacji słabej.

Przypadek Nosowa, typ -ōnis Nosowa, typ -inis Welarna, typ -gis Welarna, typ -cis Dentalna, typ -dis Dentalna, typ -tis i-tematowa s-tematowa samogłoskowa
Liczba pojedyncza
Mianownik galwad-Ø „nazwa” omm-Ø „człowiek” reif-Ø „król” pag-Ø „pokój” eiridd-Ø „dziecko” cidad-Ø „społeczeństwo” swil-Ø „słońce” ie-s „świt” îi-Ø „strzała”
Dopełniacz galwad-u omm-ys re-is pa-is eiridd-ys cidad-ys swil-ys ie-Ø îi-s
Celownik galwad-u omm-Ø re-i pa-i eiridd-Ø cidad-Ø swil-ØI-met. ie-Ø îi-Ø
Biernik galwad-Ø omm-Ø re-i pag-Ø eiridd-Ø cidad-Ø swil-Ø ie-Ø îi-w
Liczba mnoga
Mianownik galwad-unis omm-is re-is pa-is eiridd-is cidad-is swil-is ie-s îi-s
Dopełniacz galwad-unu omm-u re-iw pag-u eiridd-u cidad-iw swil-u ie-w îi-w
Celownik galwad-uniw omm-iw re-iw pa-iw eiridd-iw cidad-iw swil-iwI-met. ie-w îi-w
Biernik galwad-unis omm-is re-is pa-is eiridd-is cidad-is swil-is ie-s îi-s

Charakterystyczną cechą odmiany słabej jest wyraźne rozróżnienie, poza wariantem s-tematowym, między mianownikiem w liczbie pojedynczej i mnogiej, w zasadzie nieobecne w większości wzorów mocnych.

Deklinacja mocna

W deklinacji mocnej (hord ddechinad) wyróżnia się pięć wzorów odmiany, wywodzących się z łacińskich deklinacji I, II, IV oraz odmian „rodzinnych”.

Przypadek a-tematowa o-tematowa u-tematowa
łacińska
u-tematowa
celtycka
r-tematowa
Liczba pojedyncza
Mianownik hill-Ø „córka” mwis-Ø „mech” pord-Ø „fiord” ridd-us „chłód” maddr-Ø „matka”
Dopełniacz hell-asA-met. mwis-ØI-met. pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-ys
Celownik hill-a mwis-Ø pord-uU-met. rydd-uU-met. maddr-Ø
Biernik hell-ØA-met. mwis-uU-met. pord-ØU-met. rydd-ØU-met. maddr-Ø
Liczba mnoga
Mianownik hill-a mwis-ØI-met. pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-is
Dopełniacz hill-u mwis-uU-met. pord-uU-met. rydd-uU-met. maddr-u
Celownik hill-isI-met. mwis-isI-met. pe'rd-iwI-met. ridd-iwI-met. maddr-iw
Biernik hell-asA-met. mwis-us pord-usU-met. rydd-usU-met. maddr-is

Odmiana przymiotnika, liczebnika porządkowego i imiesłowu

Deklinacja

Przymiotniki i liczebniki porządkowe w języku nowantyjskim odmieniają się przez przypadki, rodzaje i liczby zarówno kiedy funkcjonują jako przydawka, jak i w roli orzecznika. Imiesłowy natomiast ulegają takiej odmianie tylko w funkcji przydawkowej. Wyróżnia się dwie klasy odmiany przymiotnika, do których przynależność determinowana jest etymologią (klasa I: rzeczowniki typu -US z odmianą przez rodzaj, klasa II: rzeczowniki typu -IS bez odmiany przez rodzaj). Liczebniki porządkowe oraz imiesłowy uprzednie odmieniają się wg wzoru klasy I, natomiast imiesłowy współczesne - wg wzoru klasy II.

Warto zwrócić uwagę, że jako że podobnie jak w przypadku rzeczownika, niemożliwe jest stwierdzenie, do której klasy należy przymiotnik, istnieje tendencja do generalizacji odmiany wg wzoru klasy I.

Przypadek Klasa I Klasa II
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński
Mianownik gwelt-Ø „stary”
andan-Ø „pierwszy”
munad-Ø„pamiętany”
gwelt-ØL
andan-ØL
munad-ØL
gwelt-ØI-met.
andan-ØI-met.
munad-ØI-met.
gwelt-a
andan-a
munad-a
mirawl-Ø „cudowny”
lubrand-Ø „osiągający”
mirawl-is
lubrand-is
Dopełniacz gwelt-ØL
andan-ØL
munad-ØL
gwelt-asA-met.
andan-asA-met.
munad-asA-met.
gwolt-uU-met.
andan-uU-met.
munad-uU-met.
gwelt-u
andan-u
munad-u
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-u
lubrand-u
Celownik gwelt-Ø
andan-Ø
munad-Ø
gwelt-a
andan-a
munad-a
gwelt-isI-met.
andan-isI-met.
munad-isI-met.
gwelt-isI-met.
andan-isI-met.
munad-isI-met.
mirawl-i
lubrand-i
mirawl-iw
lubrand-iw
Biernik gwolt-uU-met.
andan-uU-met.
munad-uU-met.
gwelt-ØA-met.
andan-ØA-met.
munad-ØA-met.
gwelt-us
andan-us
munad-us
gwelt-asA-met.
andan-asA-met.
munad-asA-met.
mirawl-Ø
lubrand-Ø
mirawl-is
lubrand-is

Stopniowanie

Nowantyjskie stopniowanie jest w dużej mierze oparte na końcówkach zapożyczonych z języka substratowego, chociaż niektóre powszechniejsze przymiotniki zachowały łacińskie formy. Końcówki dla stopnia wyższego i najwyższego są takie same, niezależnie od klasy rzeczownika. Przymiotnik w stopniu wyższym odmienia się wg wzoru klasy II, bez rozróżnienia rodzaju, a w stopniu najwyższym — wg wzoru klasy I. Końcówki pochodzenia celtyckiego są akcentowane.

Stopień równy Stopień wyższy Stopień najwyższy
Stopniowanie regularne
alt-Ø „wysoki” alt-ach alt-am
brud-Ø „brudny” brud-ach brud-am
dyw-Ø „ciemny” dyw-ach dyw-am
prydwis-Ø „drogi” prydus-ach prydus-am
Stopniowanie łacińskie
bon „dobry” mellr ôbdym
gwelt „stary” sen senîssym
iûwyn (iun) „młody” gwinwir iunîssym
mal „zły” peir pêssym
mawr „duży” mair mâssym
pawl „mały” minir mînym

Formy stopnia najwyższego zwykle poprzedzone są rodzajnikiem określonym, chyba że używane są do określenia różnicy między dwoma osobami, rzeczami itd.:

  • Ig isd miw radr norr maltam. — „Mój brat jest wyższy ode mnie.” (dosł. „Mój brat jest z nas najwyższy.”)
  • Ig isd miw radr twidu gyrmawnu is altam. — „Mój brat jest najwyższy z całego rodzeństwa.”

Stopniowanie przysłówków wygląda w ten sam sposób, jako że większość przysłówków jest tożsama z przymiotnikami, od których się wywodzi. Wyjątek stanowią dwa przysłówki:

Stopień równy Stopień wyższy Stopień najwyższy
ben „dobrze” mell ôbdym
drug „źle” peis pêssym

Odmiana określników

Rodzajniki

Chociaż użycie rodzajnika w języku nowantyjskim jest stosunkowo ograniczone w porównaniu do innych języków z odmianą przez przypadki, w których występuje ta część mowy, i – w formach innych niż mianownik – charakteryzuje raczej wymagający precyzji język naukowy i styl bardzo wysoki, pełne paradygmaty oczywiście istnieją. W odróżnieniu do innych języków romańskich, nowantyjski wytworzył rodzajnik określony z zaimka wskazującego ISTE, a nie ILLE. Rodzajnik nieokreślony kontynuuje łacińskie ŪNUS, po części skrzyżowane z substratowym *inos.

Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński
Rodzajnik nieokreślony
Mianownik
yn
on
ynL
na
Dopełniacz
ny
norN
narN
Celownik
niL
nis
Biernik
ynN
naN
nos
Rodzajnik określony
Mianownik
is
es
isL
sa
Dopełniacz
sy
sorN
sarN
Celownik
siL
iss
sis
Biernik
ysN
esN
sos
Zastosowanie
rodzajnik nieokreślony
  • przed rzeczownikiem policzalnym pojawiającym się pierwszy raz, o ile nie jest znany rozmówcom,
  • przed rzeczownikiem, który reprezentuje klasę obiektów, a nie jej reprezentanta,
  • przed podmiotem w zdaniach o charakterze prawdy ogólnej,
  • w celach emfatycznych,
  • w niektórych ustalonych zwrotach.
rodzajnik określony
  • gdy rzeczownik określa osobę, rzecz, itd. znaną rozmówcom,
  • gdy rzeczownik służy nazwaniu pojedynczego reprezentanta danej klasy,
  • zawsze przed dopełniaczem w funkcji partytywu,
  • przed tytułem, przydomkiem,
  • przed nazwami cieków wodnych, wód stojących, cech ukształtowania terenu, gdy pominięty jest ich klasyfikator (es Sawryn : llumm Sawryn)
  • przed nazwami państw i większych regionów historycznych.
brak rodzajnika
  • zazwyczaj przed dopełnieniem dalszym jeśli w zdaniu występuje też dopełnienie bliższe,
  • przed imionami, nazwiskami, nazwami skupisk ludzkich,
  • przed nazwami zawodów i funkcji,
  • w przypadku użycia innej części mowy niosącej określoność,
  • w celach metrycznych w poezji w każdej sytuacji, chyba że rodzajnik jest częścią nazwy własnej.

Zaimki wskazujące

Nowantyjski rozróżnia dwa stopnie odległości: tutaj i tam, dlatego, inaczej niż pozostałe peryferyjne języki romańskie, posiada tylko dwa zestawy zaimków wskazujących, odpowiadające polskim „ten” i „tamten”. Ich odmiana jest w dużej mierze analogiczna do odmiany rodzajników.

Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj męski Rodzaj żeński
„ten, ta, ci, te”
Mianownik
cis
cisL
cisa
Dopełniacz
cirN
ciarN
Celownik
cisL
cis
Biernik
cisN
„tamten, tamta, tamci, tamte”
Mianownik
cill
cillL
cilla
Dopełniacz
cillorN
cillarN
Celownik
cillL
cillis
Biernik
cillN
cill

Zaimki osobowe, zwrotne i dzierżawcze

Odmiana w zaimkach osobowych również kontynuuje odmianę łacińską, chociaż zaszły w niej pewne uproszczenia na gruncie analogii między pierwszą i drugą osobą zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. Niewielkie różnice między poszczególnymi formami przypadków prowadzą do częstych błędów, na które odpowiedzią jest w dużej mierze usztywniony szyk zdania oraz – mimo teoretycznego na to przyzwolenia – rzadkie pomijanie zaimków podmiotu.

Deklinacja zaimków osobowych
Liczba Osoba Mianownik Dopełniacz Celownik Biernik Zaim. zwrotny
Pojedyncza 1.
ew
mi
miL
me
miL
2.
tu, dial. ty
ti
tiL
te
tiL
3. r.m.
ill
lliw
lliL
yllN
siL
3. r.ż.
ell
ellN
Mnoga 1.
nwis
norrN
nwiw
nwis
niL
2.
gwis
gworrN
gwiw
gwis
gwiL
3. r.m.
illL
llorN
llis
llos
siL
3. r.ż.
lla
llarN
llas

Złożony system odmiany zaimka dzierżawczego i duża homofonia form z innymi zaimkami powodują, że użycie takowych zaimków cechuje niemal wyłącznie język literacki. W codziennej rozmowie preferowane są konstrukcje dativus possesivus.

Deklinacja zaimków dzierżawczych
Osoba Rodzaj Liczba pojedyńcza Liczba mnoga
Mianownik Dopełniacz Celownik Biernik Mianownik Dopełniacz Celownik Biernik
Posiadający w liczbie pojedynczej
1. r.m.
miw
mi
mu
miw
mi
mer
mis
mos
r.ż.
mi
ma
ma
ma
ma
mar
2. r.m.
tyw
ty
tu
tyw
ti
ter
tis
tos
r.ż.
ty
ta
ta
ta
ta
tar
3. r.m. i ż.
lliw
Posiadający w liczbie mnogiej
1. r.m.
norr
norror
norris
norras
r.ż.
norrL
norra
norrar
2. r.m.
gworr
gworror
gworris
gworras
r.ż.
gworrL
gworra
gworrar
3. r.m. i ż.
llor

Zaimki pytajne, nieokreślone i przeczące

Przypadek „kto?” „ktoś” „ktokolwiek” „nikt” „co?” „coś” „cokolwiek” „nic” „który?” „każdy” (osob.) „każdy” (nieosob.) „którykolwiek” (osob.) „ktorykolwiek” (nieosob.) „żaden” (osob.) „żaden” (nieosob.)
Mianownik
pi?
cab
cab pi summ
nynd
py?
cos
cos pi summ
nym
pal?
palyn
palcos
yn pi summ
cos pi summ
nynd
nym
Dopełniacz
piw?
cabys
cabys pi summ
nyndys
palny
ny pi summ
nyndys
Celownik
pi?
cabyd
cabyd pi summ
nynd
palniL
ni bi summ
nynd
Biernik
pe?
cab
cab pi summ
palynN
yn mbi summ

Odmiana liczebnika

Liczebniki główne

Spośród liczebników głównych, trzy zachowały odmianę przez przypadki. Odmiana liczebnika jeden jest tożsama z odmianą rozajnika nieokreślonego, dla odróżnienia możliwe jest zastosowanie znaku akcentu (ynŷn). Jeden i dwa mają odrębne formy dla rodzaju męskiego i żeńskiego. Trzy posiada tylko odmianę przez przypadki.

Przypadek Dwa Trzy
Rodzaj męski Rodzaj żeński
Mianownik
du
dwa
treis
Dopełniacz
dwir
dwar
triw
Celownik
duw
daw
triw
Biernik
dus
das
treis

Liczebnik porządkowy

Tworzenie form liczebnika porządkowego jest traktowane jak część fleksji, a nie derywacji, w nowantyjskiej gramatyce, i w większości wypadków jest procesem regularnym, polegającym na dodaniu sufiksu –(am)yd do formy liczebnika głównego. Tabela poniżej przedstawia liczebniki porządkowe od 1 do 10, z których część jest nieregularna. Formy regularne podkreślono.

Gł. Porządkowy
1 andan
2 altr
3 tryd
4 part
5 cimbyd
6 seft
7 sebdamyd
8 obdamyd
9 nawmyd
10 degamyd

Fleksja werbalna

Preliminaria

Fleksja werbalna, podobnie jak nominalna, uległa znacznej ewolucji w stosunku do łaciny ludowej, niemniej, nie odstaje ona w aż tak wielkim stopniu od odmiany czasownika w innych współczesnych językach romańskich. Nowantyjski czasownik odmienia się przez trzy osoby, dwie liczby, cztery czasy, trzy tryby, posiada również pięć form bezosobowych.

Czasy, konstrukcje czasoaspektowe, tryby i ich funkcje

Nowantyjskie czasy (timb) charakteryzują się większym wyspecjalizowaniem w porównaniu do ekwiwalentnych konstrukcji łacińskich, dlatego system ten uzupełniony jest tzw. konstrukcjami czasoaspektowymi (timb-asbybdalla misnada). Wszystkie czasy i konstrukcje czasoaspektowe posiadają odrębne formy w trybie orzekającym oraz łączącym. Tryb łączący wyraża przypuszczenie, niepewność lub posiadanie informacji z drugiej ręki. Czasowniki zawierające te elementy w swoim polu semantycznym, np. apundra „zastanawiać się”, greidd „uważać, sądzić”, isbira „mieć nadzieję”, wprowadzają tryb łączący w zdaniu podrzędnym. Inne czasowniki, takie jak np. isgi „znać”, mogą wprowadzać zarówno tryb orzekający, jak i tryb łączący w zdaniu podrzędnym, co zbliża nowantyjski tryb łączący do trybu nieświadka.

czas teraźniejszy (prêsynd)
  • wyraża czynność zwyczajową,
  • wyraża czynność mającą miejsce w momencie mówienia,
  • wyraża czynność trwającą w momencie mówienia.
czas imperfectum (anpyrwed)
  • wyraża czynność, która była zwyczajowa w przeszłości,
  • wyraża czynność będącą tłem dla czynności wyrażonej czasem perfectum.
czas perfectum (pyrwed)
  • wyraża czynność jednorazową, zakończoną w przeszłości lub w momencie mówienia.
czas przyszły (gwynwir)
  • wyraża czynność, która jeszcze się nie rozpoczęła.

Wśród dookreślających konstrukcji czasoaspektowych warto wymienić konstrukcję progresywną, tworzoną przy pomocy czasownika posiłkowego hi i supinum.