Określoność

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Określoność jest kategorią gramatyczną mówiącą, czy dany obiekt jest znany mówiącemu i adresatowi - identyfikowalny w kontekście rozmowy, czy nie. Zazwyczaj jest cechą fraz rzeczownikowych.

Można rozróżnić 3 użycia określoności: anaforyczne, nieanaforyczne i pośrednie. Określoność anaforyczna oznacza, że dany obiekt jest znany ponieważ został wcześniej wymieniony w rozmowie (There were a man and a woman, and the man went...). Określoność nieanaforyczna wynika z ogólnej wiedzy o świecie użytkowników języka i dotyczy obiektów znanych powszechnie, a przynajmniej osobom rozmawiającym (The sun is shining). Typ pośredni oznacza, że omawiany obiekt jest niejako logicznie powiązany z innym już wymienionym w rozmowie (We saw a door and the handle was big and old-fashioned).

W języku polskim o określoności można mówić w przypadku zaimków (określone zaimki osobowe typu on kontra zaimki nieokreślone typu ktoś). Występuje także, głównie w języku literackim, opcjonalny zaimek ów oznaczający określoność typu anaforycznego. Szczególnie w języku potocznym możliwe jest użycie zaimków wskazujących jako przedimków określonych (Masz ten śrubokręt?).

Specyficzność

Kategorią blisko związaną z określonością jest specyficzność (ang. specificity). Niektóre języki mają przedimek specyficzny i niespecyficzny, np. język futuna-aniwa z Vanuatu. Specyficzny obejmuje frazy rzeczownikowe określone i takie nieokreślone, które można scharakteryzować wyrazem pewien (tzn. mówiący ma na myśli konkretny desygnat), zaś niespecyficzny implikuje dowolność (desygnat może być którymkolwiek ze swojej klasy obiektów). Oto przykładowe zdania ze wspomnianego wcześniej języka:

na-n tukia [ta fatu]
PRZE-1poj uderzyć [SPEC skała]
Uderzyłem w (pewną) skałę.
a roroveka kaseroitia ma [sa ika] aratu
PI (imię) złapać NEG [NSPEC ryba] jutro
Roroveka nie złapie jutro żadnej ryby
PRZE — czas przeszły
1poj — 1. osoba liczby pojedynczej
NEG — negacja
SPEC — przedimek specyficzny
NSPEC — przedimek niespecyficzny
PI — przedimek

W pierwszym zdaniu mówiącemu chodzi o konkretną skałę, w drugim mowa o dowolnej, byle jakiej rybie.