Pomoc:Alfabety fonetyczne

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

IPA i X-SAMPA

Plik:Ipa.jpg
Tabelka spółgłosek IPA (kliknij, aby powiększyć)

IPA, czyli International Phonetic Alphabet, to międzynarodowy alfabet fonetyczny zaprojektowany, by opisać fonetykę słów wszystkich języków naturalnych świata (dlatego nie ma w IPA np. symboli dźwięków, które choć istnieją, nie są używane przez żaden język, a często jeden symbol odpowiada dwu dźwiękom, jeżeli żaden z języków ich nie rozróżnia).

X-SAMPA, albo Extended SAMPA to sposób zapisu IPA za pomocą znaków ASCII. Wykorzystywane są do tego celu zarówno duże, jak i małe litery, a także cyfry lub litery połączone z innymi symbolami. Specyficzną odmianą jest Z-SAMPA, używana przez członków amerykańskiego forum językoznawczego Zompist Bouletin Board.

Slawistyczny alfabet fonetyczny jest stosowany do zapisu języków słowiańskich i nie zawiera głosek obcych tej grupie językowej, takich jak mlaski, spółgłoski emfatyczne czy boczne afrykaty. Wzorowany jest w znacznej mierze na alfabecie husyckim. Najczęściej stosowany w celu oddania wymowy polskiej w szkolnych podręcznikach i słownikach, a nawet na wydziałach polonistyki uniwersytetów.

Spółgłoski (nie wszystkie na razie):

Zwarte nosowe

IPA X-SAMPA Slawistyczny Wymowa
m m m polskie "m" (mama)
n n n polskie "n" (numer)
ɲ J ń polskie "ń" (nie, wstań)
ŋ N ŋ angielskie "ng" w sing, polskie "n" przed "k", "g" (bank, bingo)

Zwarte ustne

IPA X-SAMPA Slawistyczny Wymowa
p p p polskie "p" (patelnia)
b b b polskie "b" (baran)
t t t polskie 't" (tata)
d d d polskie "d" (delfin)
c c ť czeskie "ť" (spalatalizowane t)
ɟ J\ ď czeskie "ď", dźwięczna odmiana /c/
k k k polskie "k" (kark)
g g g polskie "g" (głowa)
q q arabskie "" (Qur'an قرآن)
ɢ G\ dźwięczne /q/ (np. w somalijskim)
ʔ ? zwarcie krtaniowe (niemieckie beantworten, między e i a)

Szczelinowe

IPA X-SAMPA Slawistyczny Wymowa
ɸ p\ ɸ japońskie "f", bezdźwięczne (Fuji)
β B w hiszpańskie "b", "v" w środku wyrazu, dźwięczna odmiana /ɸ/
f f f polskie "f" (Filip, fajne)
v v v polskie "w" (wojna)
θ T angielskie "th" w think
ð D angielskie "th" w the (dźwięczna odmiana /θ/)
ɬ K walijskie "ll", zuluskie "hl"
ɮ K\ udźwięczniona wersja poprzedniej głoski; zuluskie "dl"
s s s polskie "s" (spadaj)
z z z polskie "z" (zebra)
ʃ S š' angielskie "sh", blisko polskiego "sz"
ʒ Z ž' francuskie "j", blisko polskiego "ż" (dźwięcznego)
ʂ s` š polskie "sz" (retrofleksyjne)
ʐ z` ž polskie "ż" lub "rz" (dźwięczne, retrofleksyjne)
ɕ s\ ś polskie "ś"
ʑ z\ ź polskie "ź"
ç C niemieckie "ch" w "ich"
ʝ j\ dźwięczna odmiana /ç/
x x χ polskie "ch" (chodzić, hojny)
ɣ G γ dźwięczna odmiana /x/ w polskich wyrazach klechda czy Bohdan; arabskie غ (ghajn).
χ X niemieckie "ch" w macht
ʁ R francuskie, niemieckie "r"
ħ X\ Mocne głębokie "h"; arabskie (ha), czeczeńskie , somalijskie x
ʕ ?\ Dźwięczne /ħ/: arabskie (`ajn), czeczeńskie j, somalijskie c
h h angielskie, niemieckie "h" (hand)
ɦ h\ h czeskie "h", dźwięczne /h/ (Praha)

Półotwarte

IPA X-SAMPA Slawistyczny Wymowa
r r r polskie "r"
ɾ 4 hiszpańskie pojedyncze "r" (pero)
ɹ r\ angielskie "r"
ʀ R\ niemieckie "r" między samogłoskami w większości dialektów (ehre)
ř czeskie "ř" (dobře)
l l l polskie "l"
ɫ 5 ł rosyjskie twarde "л", angielskie "dark l" (milk, ball), polskie "ł" w wymowie Kresów Wschodnich
ʎ L ľ słowackie "ľ", włoskie "gl"
ʋ P lub v\ dźwięk między /w/ i /v/, fińskie "v", holenderskie "w"
w w polskie "ł", angielskie "w"
j j polskie "j"
ʍ W angielskie "wh" w niektórych dialektach

Zwarto-szczelinowe

IPA X-SAMPA Slawistyczny Wymowa
ʣ dz ʒ polskie "dz" dzwon
ʤ dZ ǯ polskie "dż" dżdżownica
ʥ dz\ ʒ́ polskie "dź" dzik
ʦ ts c polskie "c" cena
ʧ tS č polskie "cz" czytać
ʨ ts\ ć polskie "ć" ćma

Mlaski

IPA X-SAMPA Wymowa
ʘ O\ dwuwargowy
ǀ |\ zębowy
ǃ !\ zadziąsłowy
ǁ |\|\ dziąsłowy boczny
ǂ =\ podniebienny

Samogłoski (też nie wszystkie na razie):

IPA X-SAMPA Slawistyczny Wymowa
i i i polskie "i" (miska)
ɪ I ь angielskie "i" w bit
y y niemieckie długie "ü" (Blüte)
ʏ Y niemieckie krótkie "ü" (schützen)
ɨ 1 y polskie "y" (psychologia)
ʉ } ü szwedzkie "u"
ɯ M tureckie "ı" (ılık)
u u u polskie "u" (umowa, główny)
ʊ U angielskie "oo" w hook
e e ė niemieckie "e" w Seele
ø 2 niemieckie "ö" w "schön"
ɤ 7 estońskie "õ"
o o ȯ niemieckie "o" w Kohl
ə @ ъ szwa, np. angielskie about, centre
ɛ E e polskie "e" (metro)
œ 9 francuskie "oe" w jeune
ɜ 3 angielskie (brytyjskie) "u" w fur.
ʌ V angielskie "u" w cut
ɔ O o polskie "o" (słowo)
æ { ä angielskie "a" w bat
a a a polskie "a" (lato, mama)
ɑ A å angielskie "a" w father
ɒ Q angielskie "o" w spot (wymowa brytyjska)

Przednie Centralne Tylne
Przymknięte
Blank vowel trapezoid.png


i • y
ɨ • ʉ
ɯ • u


ɪ • ʏ
• ʊ


e • ø
ɘ • ɵ
ɤ • o


ə


ɛ • œ
ɜ • ɞ
ʌ • ɔ


æ
ɐ


a • ɶ
ɑ • ɒ
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Średnie
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte

Modyfikatory

Znaki diakrytyczne używane do oznaczenia modyfikacji podstawowego dźwięku danej spółgłoski.

IPA X-SAMPA Slawistyczny Definicja
j _j ' palatalizacja (zmiękczenie)
ʕ _?\ faryngalizacja (arabskie spółgłoski emfatyczne)
ɣ _G welaryzacja
( ̴ ) _e welaryzacja lub faryngalizacja
w _w u labializacja
ʼ _> spółgłoska ejektywna
~ ~ ˛ samogłoska nosowa (polskie ą, ę)