Użytkownik:Hapana Mtu/Pratyckie

Z Conlanger
Skocz do: nawigacja, szukaj

Języki pratyckie (od wspólnego im słowa prat 'świat'[1]) - grupa języków przewijająca się przez różne światy. De facto rdzeniem i standardowym punktem odniesienia dla grupy jest język tarakański.

Język dżerelecki

Nooblang. Powstały w dawnych dobach, gdy legendy były jeszcze młode, a HM w gimnazjum. Nie należy i nie należał do języków pratyckich, de facto jest jednak bezpośrednim ich przodkiem. Jako język dawno zapomniany, choć bardzo dużo jego rdzeni do dziś tworzy leksykę tarakańską, np. późnodżereleckie lizir 'iść' -> tarakańskie ыліза 'iść', dżereleckie vij 'ulica' -> tarakańskie Бжіј 'ulica'.

Historia prawdziwa języka tarakańskiego. Brązowe strzałki oznaczają wpływy, pomarańczowe kolejne stadia języka.
Trzy kolejne projekty flagi tarakańskiej.

Język tarakański

Właściwy język taraksński zaczyna się od lektury słownika języka suahili i fascynacji ichnimi prefiksami. Z nich narodził się pomysł połączenia suahilijskich prefiksów osób i esperanckich sufiksów czasu oraz ujednolicenia części mowy na wzór esperancki. W takiej wersji znajdujemy go na starym forum conlanger. Z czasem język przeszedł sporo zmian, których ogólnym kierunkiem była deesperantyzacja, jednak do dziś można w nim spotkać elementy esperanckie, np. prefiks odwrócenia ыћ- odpowiadający z grubsza znaczeniowo esperanckiemu mal-.
Język włączany był do kilku światów, co pozostawiło ślady głównie w jego leksyce. Do najstarszych należą słowa zapożyczone z języków świata Harvaru, stąd wziął się np. pozbawiony typowo tarakańskiego rozróżnienia pierwszej osoby inkluzywnej i ekskluzywnej ciąg кўенні, кўенбжі, кўенун 'my razem, wy razem, oni razem'. Z obecnego w Harvarze i Odprysku języka krakirskiego pochodzi z kolei większość współczesnych nazw kolorów i kilka innych słów, np. ыгамбе 'błękitny' od agambenë i Зат 'stan' od zata. Ze świata Aeru tarakański przejął m. in. słowo Ыпшу 'meduza' pochodzące od onckiego apfu.
Można wyróżnić przynajmniej trzy w miarę współczesne warianty języka tarakańskiego.

Tarakański-A

Tarakański z pierwotnego Aeru (Βαχασ ταραϙανε ωερε) - zapisywany greką. Docelowo w jego leksyce miał przejawiać się wpływ sąsiednich języków. Tego wariantu nie objęły reformy z czerwca 2012 roku i grudnia 2013 roku.
Zapis tarakańskiego-A:

Αα [a] Εε [ə] Ιι [i] Υυ [u] Ωω [æ]
Ϙϙ [k] Γγ [g] Κκ [c] Ηη [ɟ] Ττ [t] Δδ [d] Ππ [p] Ββ [b]
Ϸϸ [tʃ] Ϫϫ [dʒ] Ϡϡ [ts] Ζζ [dz]
Χχ [x] Ϣϣ [ʃ] Ϩϩ [ʒ] Σσ [s]
Νν [n] Μμ [m]
Ρρ [r] Λλ [l] Ϯϯ [j] Ϝϝ [w]
Ξξ [xs] Ψψ [ps] Ϛϛ [st] Φφ [pʃ, ʃ:] Ϭϭ [bʒ, ʒ:]

Wariant ten oficjalnie umarł wraz ze starym Aerem.

Tarakański-N

Nowotarakański (Бахас тарыкане), zwany też szintarskim lub tarykańskim - główny nurt języka tarakańskiego, objęty reformami czerwca 2012 i grudnia 2013. Zapisywany cyrylicą. Używany przede wszystkim przez Tarakańczyków ze świata Odprysku, pojedynczy jego użytkownicy trafiają się w świecie Gruszek Na Wierzbie, gdzie czasem znajduje się ich w kapuście, Tarakańczycy byli też obecni w pierwotnej wersji Remy, gdzie stanowili oni nieznaczną mniejszość narodową w Mataczni.
Osobny artykuł: język tarykański.

Tarakański-U

Tarakański uproszczony (語トゥラカネ), zwany też tyrakańskim - troll-przeróbka tarakańskiego-N w wersji sprzed grudnia 2013. W stosunku do wersji N-12 wyróżnia się uproszczoną gramatyką i pisownią oraz bardziej międzynarodowym słownictwem.
Osobny artykuł: język tyrakański.

Prapratycki

Jest to rekonstruowany prajęzyk, z którego miały się rozwinąć języki pratyckie. Docelowo istniał we wszystkich światach, gdzie pojawiły się ludy pratyckie (za wyjątkiem GNW). Najnowsza jego "rekonstrukcja" powstała na potrzeby Aeru. Zgodnie z nią był to język analityczny i miał następujący zestaw głosek (w nawiasach alofony):

ʔ k (c) g (ʝ) t d p b
h x ɣ ɕ ʑ s z θ ð f v
r l ʎ
ɲ n m
j w
a ə i (e) u (o)

Nieco inaczej wyglądała wersja prapratyckiego stworzona na potrzeby świata Odprysku.

p, t, c, k, ʔ, b, d, ɟ, g
ts, dz, pʃ, bʒ, tʃ, dʒ
s, z, ʃ, ʒ, x, ɣ 
r, l, ʎ 
m, n, ɲ, (ŋ)
j, w
a, æ, ε, i, ɔ, u, œ

[Dla ułatwienia w dalszej części artykułu zamiast <ɔ> i <ε> będą używane <o> i <e>]
W tej wersji czasownik posiadał dwa czasy: teraźniejszo-przyszły i przeszły. Aby utworzyć formę przeszłą należało dopisać na końcu formy teraźniejszo-przyszłej samogłoskę identyczną, jak ostatnie samogłoska tematu i w przypadku rozziewu rozdzielić samogłoski protezą /w/.

xej bʒeda 'wiem', xej bʒedawa 'wiedziałem'
xej dansu 'tańczę', xej dansuwu 'tańczyłem'
ʔanda ʒeɣuj 'żyjesz', ʔanda ʒeɣuju 'żyłeś'

Nie było odmiany czasownika przez osoby. Nie istniał też bezokolicznik, a jedynie forma bezosobowa z prepozycją ʔo.
Rzeczowniki nie posiadały rodzaju i nie odmieniały się przez przypadki. Liczba mnoga była opcjonalna i tworzyła się przez podwojenie ostatniej sylaby lub gdy sylaba ta kończyła się spółgłoską – dopisanie na końcu samogłoski identycznej z ostatnią samogłoską rdzenia.

pratu 'świat', pratutu 'światy'
buwana 'pan, pani', buwanana 'panowie, panie, państwo'
plasa 'dźwięk', plasasa 'dźwięki'
tulaw 'głowa', tulawa 'głowy'
kazuʔ 'dom', kazuʔu 'domy'

Szyk zdania był SVO, a element określający w związku zgody stał po elemencie określanym.

Pratyckie z Aeru

W świecie Aeru języki pratyckie dzielą się na trzy grupy: zachodnią, środkową i wschodnią. Do gałęzi zachodniej należą język tarakański-A, język trypi oraz przynajmniej dwa inne języki bez nazwy. Do grupy środkowej należy język lureński i kilka innych języków. Z języków grupy wschodniej nie został opracowany jeszcze żaden.

Język trypi

Nazwa własna: Βαχασ τροπε. Jest to język stosunkowo bliski tarakańskiemu-A, gdyż wywodzący się od niego. Przez Tarakańczyków uznawany za wyjątkowo śmieszny z powodu swojej wymowy. Warto zauważyć, iż jedna z jego cech - wymowa [z] tam, gdzie tarakański-A ma [dz] - została później przyjęta w tarakańskim-N.
Zapis trypiego:

Αα [ɑ] Εε [ɛ] Ιι [i] Οο [ɪ] Υυ [ʊ] Ωω [a]
- istnieją też długie warianty wszystkich samogłosek, notowane w różny sposób: V, VV, Vχ, VχV
Ϙϙ [t] Γγ [d]  Ττ [t] Δδ [d] Ππ [p] Ββ [b]
Ϸϸ [tʃ] Ϫϫ [dʒ] Ϡϡ [ts]
Κκ [ɕ] Ηη [ʑ] Ϣϣ [ʃ] Ϩϩ [ʒ] Σσ [s ] Ζζ [z]
Νν [n] Μμ [m]
Ρρ [l] Λλ [l] Ϯϯ [j] Ϝϝ [w]
Ξξ [s:, s] Ψψ [ps] Ϛϛ [st] Φφ [ʃ:, ʃ] Ϭϭ [ʒ:, ʒ]
Χχ [] 
Flaga Lurenii.

Język lureński

Czyli język z nad rzeki Lu'u (luɂu rena). Dość konserwatywny względem prapratyckiego, o w przeważającej mierze analitycznym charakterze. Nie zostało jeszcze postanowione, jakim alfabetem będzie zapisywany.
Zestaw głosek:

a e i u
b p d t g ky [c] gy [ʝ] k g ɂ [ʔ]
f s ś [ɕ] x h
ts tś [tɕ]
m n ny [ɲ]
l r y [j] w
Zasięg języków pratyckich w Pokoście w świecie Odprysku: tarakański (11), jasyrski (jażmieński) (12), niwiński (13), wrastowy (14), maciejeski (15), orgiański (16), tetoński (17), haremski (18), pericki (19).

Pratyckie z Odprysku 1.0

Dzieliły się na podgrupę południową (obejmującą język tarakański wraz z dialektem nowej Tarakanii oraz język jasyrski (jażmieński)) oraz północą, która z kolei dzieliła się na dwie podgrupy wschodnią (języki niwiński, wrastowy i maciejeski) i zachodnią (orgiański, tetoński, haremski i pericki). Wszystkie te języki zapisywane były cyrylicą.

Podgrupa północno-zachodnia

Wspólne zmiany

Fonetyczne

1.Zamiana afrykat na wargowe: ts, dz, pʃ, bʒ, tʃ, dʒ, => p̵, b̵, ɸ, β, f, v,

  • *ʔo ʧinta 'kochać' => tetoń. ћо финут [ʔɔ finut], peri. хо фінта [ʔɔvinta]
  • *ʔo kampʃa 'dostawać' => tetoń. ћо камуөу [ʔɔ tʷamuɸə], peri. хо камфа [ʔɔɣamɸa]

2. Przejście c, ɟ do tʃ, dʒ, lub ts, dz,

  • *ɣoɟinu 'czas' => tetoń. gодчин [ɣɔdʒin], peri. хоціну [ɣɔdzinu]
  • *trocinu 'trup' => orgiń. трочин [ʈɔtʃin], harem. трочін [ʈɔtʃɨn]
Gramatyczne

1. Zanik partykuły ʔo przed bezokolicznikiem w orgińskim i haremskim

  • ʔo kampʃa 'dostawać' => *[kamaɸa] => камаф [kamaf]

2. Pojawienie się tendencji do wyrażania jednej czynności dwoma czasownikami, np.

  • org. буглу [bʷuglu] (<=*ʔo bœglœmba „kręcić” ) + org. сунуслот [sunuslɔt] (<= *ʔo sunslotaj „stać”) = сунуслот-буглу „kręcić się w miejscu”

3. Zanik liczby mnogiej w tetońskim oraz wyrażanie jej samodzielną partykułą w haremskim i orgińskim (w tym ostatnim partykuły są dwie – ну dla ludzi i niektórych zwierząt oraz ћа dla pozostałych rzeczowników).

  • tet. дог [dɔtʷ] 'kura, kury'
  • har. док [dɔk] 'kura' док јо ['dɔkwɔ, 'dɔkʷɔ] 'kury'
  • org. дак [dak] 'kura' дак ћа ['dakʔa, 'dakxa] 'kury'

4. Zanik czasownika być we wszystkich zachodnich (także w niwińskim)

  • *jana ʔejta karile 'on jest mały' => peri. јана каріле

W konsekwencji przymiotnik w funkcji przydawki zaczął występować przed rzeczownikiem

  • *doko karile 'mała kura' => peri. каріле доко

Rejon wyżyny orgii

Zmiany dotyczące tylko Wyżyny Orgii (orgiński, tetoński, haremski).
1. Przejście zbitek Cr w spółgłoski celebralne:

  • *pratu 'świat' => tetoń. прат [ʂat], harem. прат [pʂɑt]
  • *ʔo trenaʔ 'potrzebować' => tetoń. ћо тренаћ [ʔɔ ʈɛnaʔ], orgiń. тренаћ [ʈɛnaʔ]
  • *ʔo ʃribe „pisać” => harem. шріб [ʂɨp], orgiń. шриба [ʂiba]

2. Utwardzenie miękkich λ i ɲ

  • *ʔo λeλa 'spać' => tetoń. ћо лел [ʔɔ lel], harem. лел [lɜɫ]
  • *uɲej 'tyczka' => tetoń. унеј [unoj], orgiń. ћунеј [ʔunaj] 'pal'

3. Rozbicie zbitek typu nC mC:

  • *ʔo ndota 'spać, śnić' => tetoń. ћо нодот [ʔɔ nɔdɔt], harem. нодо [nɔdɔ]
  • *mbu 'komar' => tetoń. муп [mup] 'zabójca', orgiń. муб [mupʷ] 'owad'

4. przejście œ do u

  • *remœne 'zmęczony' => tetoń. ремун [lɛmun], harem. ремун [rɜmun]
  • *ʔo bœglœmba 'kręcić' => tetoń. ћо бугулу [ʔɔ budʷulə], orgiń. буглу [bʷuglu]

Tetoński

1. Zamiana k na tʷ, g na dʷ i r na l (podobna zmiana użyta została później w trypim)

  • *doko 'kura' => дог [dɔtʷ]
  • *remœne 'zmęczony' => ремун [lɛmun]
  • *zarej 'smród' => салун [salun]

2. Ubezdźwięcznienie z

  • *zarej 'smród' => салун [salun]
  • *kazuʔ 'dom' => касућ [tʷasəʔ]

Zapis:

Аа [a, æ] Ее [ε, æ, e] Ии [i] Оо [ɔ, o] Уу [u, ə] 
Пп [p, p̵] Тт [t] Кк [tʷ] Бб [b, b̵] Дд [d] Гг [dʷ] 
Сс [s] Шш [ʃ] Жж [ʒ] Хх [x] Gg [ɣ] Фф [f] Вв [f, β] Өө [ɸ] Чч [tʃ] 
Рр [l] Лл [l] Мм [m] Нн [n] Јј [j, w] Ћћ [ʔ] Дч дч [dʒ]

Transkrypcja łacińska:

Аа/Aa Ее/Ee, Ии/Ii, Оо/Oo, Уу/Uu
Пп/Pp, Тт/Tt, Кк/Kk, Бб/Bb, Дд/Dd, Гг/Gg, 
Сс/Ss, Шш/Yy, Жж/Ww, Хх/Xx, Gg/Qq, Фф/Ff, Вв/Vv, Өө/Zz, Чч/Cc, 
Рр/Rr, Лл/Ll, Мм/Mm, Нн/Nn, Јј/Jj, Ћћ/Hh, Дч дч / Dc dc

Haremski

1. Cofnięcie samogłosek

  • *remœne 'zmęczony' => ремун [rɜmun]
  • *ʔo ʃribe 'pisać' => шріб [ʂɨp]
  • *pratu 'świat' => прат [pʂɑt]

2. Wykształcenie się dwóch alofonów l i ɫ

  • *ʔo λeλa 'spać' => лел [lɜɫ]
  • *ʔo bœglœmba 'kręcić' => буглуб [bugɫup]

3. Zmieszanie p̵, b̵ z p, b i ɸ, β z f, v,

  • *ʔo tsuʔno „pachnieć” => *[p̵uʔnɔ] => пућун [puʔun] 'skisłe mleko'
  • *mpopo 'dżdżownica' => мупопу [mupop̵]
  • *ʔo ʧinta „kochać” => фінут [ɸinut]

Zapis:

Аа [a, æ] Ее [ɜ] Іі [ɨ] Оо [ɔ, o] Уу [u] 
Пп [p, p̵] Тт [t] Кк [k] Бб [b, b̵] Дд [d] Гг [g] 
Сс [s] Зз [z] Шш [ʃ] Жж [ʒ] Ћћ [ʔ] Хх [x] Џџ [ɣ] Фф [f, ɸ] Вв [v, β] Чч [tʃ] 
Рр [r] Лл [l, ɫ] Мм [m] Нн [n] Јј [j, w] Дч дч [dʒ]

Transkrypcja łacińska:

Аа/Aa Ее/Ee Іі/Ii Оо/Oo Уу/Uu 
Пп/Pp, Тт/Tt, Кк/Kk, Бб/Bb, Дд/Dd, Гг/Gg
Сс/Ss, Зз/Zz, Шш/Yy Жж/Ww Ћћ/Hh, Хх/Xx, Џџ/Qq, Фф/Ff, Вв/Vv, Чч/Cc
Рр/Rr, Лл/Ll, Мм/Mm, Нн/Nn, Јј/Jj, Дч дч/Dc dc

Orgiński

1.Nieregularna labializacja p i b

  • *mbu 'komar' => муб [mupʷ] 'owad'
  • *ʔo bœglœmba 'kręcić' => буглу [bʷuglu]

2. Zlanie p̵, b̵ z p,b oraz ɸ, β z f, v,

  • *ʔo ʧinta 'kochać' => финет [finɛt]
  • *ʔo kampʃa 'dostawać' => *[kamaɸa] => камаф [kamaf]
  • *ʔo tsuʔno 'pachnieć' => *[p̵uʔnɔ] => пућу [puʔu]
  • *mpopo 'dżdżownica' => мупоп [mupʷɔp]

Zapis:

Аа [a, æ] Ее [ɛ, e, a] Ии [i] Оо [ɔ, u] Уу [u]
Пп [p, pʷ] Тт [t] Кк [k] Бб [b, bʷ] Дд [d] Гг [g] 
Сс [s] Зз [z] Шш [ʃ] Жж [ʒ] Ћћ [ʔ] Хх [x] Џџ [ɣ] Фф [f] Вв [v] Чч [tʃ] 
Рр [r] Лл [l] Мм [m] Нн [n] Јј [j, w] Дч дч [dʒ]

Transkrypcja łacińska:

Аа/Aa Ее/Ee Ии /Ii Оо/Oo Уу/Uu 
Пп/Pp, Тт/Tt, Кк/Kk, Бб/Bb, Дд/Dd, Гг/Gg, 
Сс/Ss, Зз/Zz, Шш/Yy Жж/Ww Ћћ/Hh, Хх/Xx, Џџ/Qq, Фф/Ff, Вв/Vv, Чч/Cc, 
Рр/Rr, Лл/Ll, Мм/Mm, Нн/Nn, Јј/Jj, Дч дч/Dc dc

Pericki

1. Udźwięcznienie spółgłoski w śródgłosie

  • *ʔo ʧinta 'kochać' => *[ʔɔfinta] => хо фінта [ʔɔvinta]
  • *ʔo kampʃa 'dostawać' => *[ʔɔkamɸa] =>хо камфа [ʔɔɣamɸa]
  • *pratu 'świat' => прату [pradu]

Zapis:

Аа [a] Ээ [æ] Ее [ɛ] Іі [i] Оо [ɔ] Уу [u]
Пп [p, p̵, b, b̵] Тт [t, d] Кк [k, g, ɣ] Бб [b, b̵] Дд [d] Гг [g] 
Цц [ts, dz] Ѕѕ [dz] Сс [s, z] Шш [ʃ, ʒ] Жж [ʒ] Чч [tʃ, dʒ] Џџ [dʒ] 
Фф [f, v, ɸ, β] Вв[v, β] Хх [x, ɣ, ʔ] Рр [r] Лл [l] Мм [m] Нн [n] Јј [j] Ўў [w]

Transkrypcja łacińska:

Аа/Aa Ээ/Ää Ее/Ee Іі/Ii Оо/Oo Уу/Uu
Пп/Pp Тт/Tt Кк/Kk Бб/Bb Дд/Dd Гг/Gg 
Цц/Zz Ѕѕ/Hh Сс/Ss Шш/Yy Жж/Ww Чч/Cc Џџ/Qq 
Фф/Ff Вв/Vv Хх/Xx Рр/Rr Лл/Ll Мм/Mm Нн/Nn Јј/Jj Ўў/Ŭŭ 

Podgrupa północno-wschodnia i grupa południowa

Wiadomo, że obie te grupy charakteryzowała wspólna innowacja: włączenie niektórych przedimków do czasownika na zasadzie prefiksu przypadka. Dalsze szczegóły rozwoju nie zostały opracowane.

Teksty

Protopratycki

Truʔ, kruʔ utselala rodze drozawna
Truʔ, kruʔ komroro riza naj rizene
Lipisajuju, ndrasu-deʔajuju karile 
Gonta ʔisitanunu nondre

Intra ʔiʔ dari-nde ndrew bodone nku ɣoru
Intra slima bro pʃes, ku blitso intra dawunu 
Lipisajuju, ndrasu-deʔajuju karile 
Sunslotajaj naj ʔo bʒolutsa kandʒrew 

Tetoński:

Трућ, Крућ упел робе дросан
Трућ, Крућ комул лиса нај рисену
Липесај, пеку-дећај карле
Дронет ћистан нонадру

Нитр ћић нодре бодун ес gорун
Нитр слим бро өес, кон билпу нитр дајун
Липесај, пеку.декај каеле
Сунслот седно наћо волеп кеву

Wymowa tekstu tetońskiego

[ʈuʔ, ʈʷuʔ up̵ɛl lɔb̵ɛ ɖosan
ʈuʔ, ʈʷuʔ tʷoməl lisa naj lisɛnə
lipesaj, pɛtʷu-deʔaj kællɛ 
dʷonɛt ʔistan nɔnaɖə

niʈ ʔiʔ linad nɔɖə bɔdən es ɣɔlun
niʈ slim ʐɔ ɸɛs, tʷon blip̵ə niʈ dawun
lipesaj, pɛtʷu-deʔaj kællɛ 
sunslɔt sednɔ naʔɔ βɔləp̵ tʷɛvə]

Oryginalny tekst w języku polskim:

Tam, gdzie rosną różowe stokrotki
Tam, gdzie żuki wychodzą na spacer
Czarodzieje, mali bajkodzieje
Mają srebrzyste pałace

W brzuchu drzewa grubego jak góra
W kropli rosy błyszczącej na listku
Czarodzieje, mali bajkodzieje
Przycupnęli, aby widzieć wszystko

Pratyckie z Odprysku 2.0

W odnowionym świecie odprysku języki pratyckie zostały w znacznej mierze przemianowane, co miało na celu podkreślenie zerwania z ustaleniami dotyczącymi wcześniejszej wersji Odprysku. Aktualny spis ludów Pokosty obejmujący ludy i języki pratyckie znajduje się tu.

Kıl

Kıl, czyli dosłownie "język" (od udmurckiego słowa кыл o tym samym znaczeniu) to auxlangoidalny język oficjalnie nienależący do języków pratyckich. Jego słownictwo stanowi luźną mieszankę słów pochodzących z różnych języków (głównie z grupy uralo-ałtajskiej), w warstwie gramatycznej zachowuje się on jednak zupełnie jak tarakański.

  1. Prawdziwa etymologia: polskie świat -> chałupnicze, dżereleckie i wczesnotarakańskie fiat -> tarakańskie prat