Tekst źródłowy strony Użytkownik:Hapana Mtu/Etymo


==Skróty==
:tar. - [[tarykański]]
:star. - starotarykański
:jasyr. - jasyrski
:aer. - aeriański
:niw. - niwski
:kar. - karski
:mro. - mrojski
:kor. - korsaryjski
:kra. - [[krakirski]]
:hiun. - hiundajski
:śhiun - średniohiundajski
:shiun - starohiundajski
:toj. - tojocki
:gaż. - [[gażachski]]
:sgaż. - starogażachski
:snob. - snobecki
:honk. - honkiski
:oń. - oński
:ów. - ówski
:tamt. - tamteński
:wajt. - [[wajtulski]]
:lach. - lachatyjski
:har. - harwarski
:bek. - bekuński
:sbek. - starobekuński
:ret. - retszycki

==Obiekty i krainy geograficzne, kontynenty==
'''Brezji, zatoka''', podłużna zatoka oddzielająca Pokostę od Aristaty - shiun. '''Бреза (♀), Чєутед Брезам (♂)''', hiun. '''Чєјућед ам Бреза''', kra. '''Beresi Qëqtla (♀)''', mro. '''са Бресін Лахт (♀)''', tar. '''Лахт брезе''' - od wymienionego przez starożytnego hiun. geografa Koukirinaga (''Чөучірінаг'', ok. 460 - 534 lub 535) plemienia Brezów (shiun. ''Брезаір'') zamieszkującego niegdyś jej południowo-wschodnie wybrzeża. O pochodzeniu samych Brezów wiadomo niewiele; najczęściej przypuszcza się, że byli przodkami ludów śniekrickich, w szczególności Snobeków. Snobecy wskazują na pierwszy człon nazw snob. osad ''Вьрьткоруш'' i ''Вьрьсақ'' jako pochodzący od Brezów, same osady są jednak dużo młodsze. 
: gaż. nazwa zatoki '''Егулаш Ҫнекра''', '''Егулик''' oznacza dosł. 'długie morze'.

'''Gangrena''', największa rzeka w Pokoście; wypływa z Gór Czerwonych i wpada do Morza Wodorostów - tar. '''Гангрен''', jasyr. '''Гангҏејн''', wajt. '''Гӑңгӑлеӑн''' - od tamt. nazwy rzeki ''*Gaŋa'' o niejasnej etymologii + tar. ''Рен'' 'rzeka'. Nazwa tar. zgodnie z zasadami ortografii powinna była być zapisywana ''ГангРен'', jednak przyjął się zapis bez wewnętrznej kapitalizacji.

==Krainy historyczne, państwa, ludy==
'''Aeria''', kraina zamieszkana przez '''Aeriów''' (patrz niżej) - aer. '''аЕріу''', tar. '''Крен ееріе''' - od aer. ''а'' 'rodzajnik określony' + ''ері-у'' 'kraina, ziemia' (kognat tar. ''Іер'' 'ziemia, gleba'). 

'''Aeriowie''', lud pratycki - aer. '''аЕріа''', tar. '''Ееріетта''' - od '''Aerii''' (patrz wyżej) (nazwa głownie egzonimiczna, rzadko używana przez samych Aeriów).
:aer. nazwa '''аЛаданга''' - od ''а'' 'rodzajnik określony' + ''ланд-анг-у'' 'mówiący' (nosowość pierwszej samogłoski została pominięta), od ''ланд-е'' 'mówić' (kognat tar. ''ы-глад-а'' 'mówić').

'''Balezjanie''', przeciwnicy dominacji wajtulskiej w Pokoście - tar. '''Балечезза''', wajt. '''Бӑлоѕоак''', hiu. '''Бальсез''', mro. '''Балєсезі''', kor. '''Балешес''', kar. '''Валесет''', kra. '''balesezirt''' - od kra. ''baleza'' 'sprzeciw, odmowa', od ''balu'' 'sprzeciwiać się, odmawiać' + ''ez'' 'końcówka matronimiczna'.
:w wajt. często ironicznie zniekształcane do '''Вӑлоѕоак''', co zawiera ''вӑл'' 'zły'

'''Bikunakowie''', '''Bekunowie''' lud zamieszkały w Keriście - bek. '''Bekūnk''', lach. '''Fikūŋka-głac''', har. '''Vekkuni''' - od sbek. ''biw'' 'prefiks oznaczający lud' (kognaty obecne też w nazwach innych ludów, np. Buatów, Bairów) i ''kunak'' 'wolny, wolność'. Przez mieszkańców Gluristy nazwa ta jest często używana dla oznaczenia wszystkich ludów Keristy. 

'''Retszyci''', lud zamieszkały we wschodniej Aristacie nad zatoką Brezji - snob. '''Ретшара''', gaż. '''Решыр''', honk. '''Ретшор''', tar. '''Ретшытта''', wajt. '''Леадѕі''' - od snob. ''Рет'' 'Orot, nazwa osady' + ''-ша'' 'mieszkaniec jakiegoś miejsca'. Nazwa ta na wschód i na południe przedostała się za pośrednictwem honk.
: ret. określenie '''Нопорик''' od ''ном'' 'jeden' + ''апор'' 'głowa', w myśl przekonania, że mieszkańcy obcych stron miewają wiele głów

'''Wejchowie''', niewolnicy "zamorscy", sprowadzani do Pokosty z Gluristy (choć niekoniecznie urodzeni w Gluriście) - kor. '''Вегчоні''', wajt. '''Вӗгук''', tar. '''Һеіха''' - od har. nazwy Bikunaków (patrz wyżej) i innych mieszkańców Keristy ''Vekkuni''. Korsaryjscy kupcy przyjęli tę nazwę w znaczeniu 'niewolnik', ponieważ w czasie ich pionierskich kontaktów z gluristańskimi pruchnami na rynku dominowali niewolnicy z Keristy (por. etymologia angielskiego ''slave''), zawężenie znaczenia do 'niewolników "zamorskich"' dokonało się już w Pokoście, prawdopodobnie na gruncie wajt.

==Miasta, osady==
'''Akoteu''', stolica Wajtulii, położona na dawnych ziemiach toj. - wajt. '''Ӑготеҩ''', tar. '''Ыктеһ''', hiun. '''Актсө''' - od swajt. ''ӑгӑ'' 'wycierać' (wajt. ''ӑгеӑ'') + ''тсеҩҩ'' (wajt. ''сеҩҩ'') 'droga', całość w znaczeniu 'miejsce, do którego przetarliśmy drogę'. 
: w źródłach kra. zachowana przedwajtulska nazwa osady z tamtej okolicy '''Eltum-enë''', łączona z toj. ''олатан'' 'sierp' lub ''һеет'' 'strąk' (kognat shiun. ''єулад-іун'' 'groch'), od niej liczne uwspółcześnienia tworzone przez Hiundajów w celach historyczno-propagandowych, m.in. '''Ьлтюмїнї''', '''Ьлат''', '''Єуладүн'''. 

'''Angoj''', miasto w Wajtulii, dawna stolica Hiundajów - wajt. '''Еӑңоӑї''', '''Еӑңоӑїһўдіувоӑпи''', hiun. '''Ьноі''' - na cześć Eszona Angojhutjuwapiego, w którego imieniu zdobyto miasto w roku 1012, od wajt. ''еӑңоӑї һўдіувоӑп-и'' 'owoc wiary', gdzie ''еӑңоӑї'' 'owoc', ''һўдіувоӑп'' 'wiara' od ''һўдіув'' 'wierzyć', ''-и'' 'dopełniacz'. Nazwa została przywrócona po ponownym zajęciu miasta przez Wajtułów w 2803.
: w powszechnym użyciu pozostaje wcześniejsza hiundajska nazwa '''Milen''' - hiun. '''Мілен''', shiun. '''Меіленаін (♂)''', tar. '''Мылн''' - od shiun. ''меік лен-аг'' 'bez mgły', od ''меік'' 'bez', ''ленаг'' 'mgła' (współczesny hiun. ''лен'')  + ''аін'' 'jeden z formantów przymiotnika w r. m.', całość ''меіленаін'' oznaczała 'przejrzysty, wyraźny'. 

'''Cewaluba''', stolica ziem Jasyrskich - jasyr. '''Кот Цевалубіе''', tar. '''Кует цбжалбе''', wajt. '''Цеаблоӑбӑ''' - od jasyr. ''Кот'' 'miasto' i imienia założyciela miasta, Cewaluba (jasyr. ''Цевалуб''), które znowuż pochodzi od jasyr. ''Цевал'' 'ogier' i dawnego ''Клубіо'' 'duma' (współcześnie ''Клуп''). 

'''Dźednachbar''', siedziba jednego z książąt niwskich - niw. '''Дедніак Абар''', tar. '''НіеднахБар''', wajt. '''Деңакабал''' - dosł. 'kamienny bród', od niw. ''дедніак'' 'bród' od ''а-дед-а'' 'brodzić' (kognat tar. ''ы-ні-ау-а'' 'płynąć, przepływać') + ''бар'' 'kamień'.

'''Edefa''', stolica Karii - kar. '''Етӏефӏі (♀)''', kra. '''Edëpëi Studa (♀)''', tar. '''Едепш''' - od kra. ''edëpëi'' 'obronna' od ''edëpëu'' 'bronić' + ''studa'' 'miasto'. 

'''Emeryga''', stolica Mroi - mro. '''Емерөнег (♀)''', '''Ермерөнег (♀)''', kra. '''Ermeråniga (♀)''', tar. '''Емрых''' - od kra. określenia ''studa ermerim ånigamt'' 'miasto dobrej opowieści (tj. gdzie opowieść kończy się szczęśliwie)', od ''studa'' 'miasto', ''ermerenë'' 'pomyślny', ''åniga'' 'historia, opowieść'. 

'''Etosna''', miasto wajt. położone na pn.-wsch. od Akoteu - wajt. '''Еӑцхоѕңӑ''', tar. '''Етысн''' - nazwa pochodzenia oń., prawdopodobnie związana z ''*ettos-'' 'siać' lub ''*itVs'' 'kowal'.

'''Hasom Aszosi''', stolica Wajtulii Gangreńskiej - wajt. '''Һаѕоам Aѕоӑѕі''', tar. '''Хафм бже Ыссаж''', '''РацКует бже Ыссаж''' - dosł. Twierdza Aszos, na cześć wnuczki proroka Wacuła.
: w powszechnym użyciu pozostaje wcześniejsza nazwa miasta '''Tintra''' - tar. '''Тінтр''', star. '''Ћінтро''' - od tamt. ''*tinitəra'' 'zielone wzgórze' (por. ów. ''сінј-ак'' 'zielony', ''чар'' 'wzgórze').  Wg etymologii ludowej złożenie dialektalnego ''Тін'' 'pies' (literacki tar. ''Тҩн'') + dawnej formy zaimka wskazującego ''тро'' 'ten' (współczesny tar. ''треһ'').

'''Hiundapanlo''', stolica Autonomicznego Regionu Hiundajskiego w Wajtulii - wajt. '''Їўндӑбӑнллоа''' hiun. '''Хүндапанло''', tar. '''Хҩндапанле''' - od wajt. ''Їўндӑ'' 'Hiundaj' + ''бӑн'' 'sufiks zbiorczy' + ''ллоа'' 'sufiks zgrubiający'.
: potoczna nazywana '''Milencyn''' - hiun. '''Мілен тсїн''' 'Nowym Milen' - od ''Мілен'' (patrz: '''Angoj''') + ''тсїн'' 'nowy', ze shiun. ''тсінед'' 'nowy'.

'''Irbabil''', miasto na Pobrzeżu Zaimkowym - ów. '''Ірбал''', tar. '''ІерБабыл''', wajt. '''Еӑлбабӑ''' - od ów. ''ірбабiл'' 'wrzosowisko' od ''ірбов'' ''wrzos''.
: tar. nazwa pisana jak rzeczownik złożony w wyniku błędnego odczytania wyrazu jako złożenie pochodzenia pratyckiego, por. tar. ''Іер'' 'ziemia', ''Бабл'' 'gatunek motyla'.

'''Jaszunsz''', główne miasto Korsarii, zimowa stolica państwa - kor. '''Яшонш (♂)''', tar. '''Іашенш''' - od nazwy zimowego pałacu sułtanów korsaryjskich stanowiącej złożenie kor. ''яш'' 'buk' pochodzącego od kra. ''asqa'' + kor. ''шонш'' 'pałac' od kra. ''trunge'' 'namiot'. 

'''Jykwenmyt''', miasto na północy Wajtulii Gangreńskiej - tar. '''Ікуенмыт''', wajt. '''Икӗмй''' - od star. ''јај'' 'ognisko' (kognat jasyr. ''жаж'', w dzisiejszym tar. wyparte przez ''ХыДансаі'') i ''кoнміте'' 'nasz wspólny' (por. tar. ''куенмы'' 'my razem').

'''Kameda''', miasto w Wajtulii, położona na dawnych ziemiach oń., później toj. - wajt. '''Гамеада''', hiun. '''Камьдїс''', shiun. '''Чаммаідісаіс (♂)''', tar. '''Камдс''' - od oń. ''*kamlVk aidVs'' 'mulista woda' (por. ów. ''кіфла'' 'muł', ''оде'' 'woda').

'''Kdansch''', miasto u ujścia Gangreny - tar. '''Кует кдансхе''', wajt. '''Дӑнцеа''' - dosłownie 'bagienne miasto', od tar. ''Кует'' 'miasto' i ''кдансхе'' 'błotnisty, błotny, bagienny', od ''Кдансх'' 'błoto, bagno'. 

'''Krembal''', port morski w Wajtulii - wajt. '''Коӑлӗмбӑл''', '''Лӗмбӑл''', kor. '''Нiчремвалмес (♂), Кремвалмес (♂)''', kra. '''Niqrembalmeze (♂)''', hiun. '''Никрембалмьс, Крембалмьс, Крембал''', tar. '''Крембал''' - od kra. ''niqrenë'' 'zwycięski' ''Balenëmeze'' imię męskie, prawdopodobnie założyciel osady, od ''balenë'' 'silny' i ''meze'' 'źrebak'. Wg lokalnej legendy Balenëmeze był żeglarzem, a ziemię, na której zbudował swoją chatę, zdobył podstępem przechytrzywszy mieszkającego na niej stolema, stąd przydomek "zwycięski".

'''Muczajjon''', ruiny dawnego religijnego centrum Aeriów, obecnie na terenie Autonomicznego Regionu Hiundajskiego w Wajtulii - aer. '''Мучајјон''', '''аМучајјон''', tar. '''Мчаіенх''', wajt. '''Муцǒїǒ''' - od aer. ''Мучај'' 'krowa' + ''он-ак'' 'szalony' (kognat tar. ''һен-ет-е'' 'głupi').

'''Orot''', portowa osada ret. u ujścia Zadumy do Zatoki Brezji - ret. '''Орот''', snob., gaż. i tar. '''Рет''' - od ret. ''орот'' 'ujście', od ''оро'' 'wypływać, wyciekać, wytryskać; pluć' + ''т'' 'imiesłów przymiotnikowy'.
: w snob. '''Рет''' jest używane także w rozszerzonym znaczeniu jako nazwa całej Aristaty

'''Śyly''', siedziba gażachskiego plemienia Târqâ (gaż. ''Ћьрқь'') - gaż. '''Ҫылы''', tar. '''Шылы''', '''Шыл''' - pochodna sgaż. ''*silV'' 'osada', co z kolei od rdzenia ''*si='' 'mieszkać' (por. gaż. ''силупа'' 'osiedle', ''шим'' 'mieszkać').

'''Teczjaj''', miasto w zachodniej Wajtulii Gangreńskiej, stolica skindreży - tar. '''Тецшіаі''', wajt. '''Деӑіаі''', honk. '''Те<sup>н</sup>ча''' - od honk. ''те<sup>н</sup>ча'' 'wodopój'. 

'''Tusbin''', miasto w Wajtulii, na Półwyspie Hiundajskim, w starożytności siedziba władców Beucji - hiun. '''Тюсбїньр''', shiun. '''Төусбінаір (♀)''', kra. '''Tåksbegnëa (♀)''', '''Tåzbenna (♀)''', tar. '''Тусбын''', wajt. '''Дусбилл''' - pisownia zachowana w źródłach kra. sugeruje, iż pierwotna nazwa shiun. brzmiała ''*Точсбеінаір'' 'trzy owce', od ''точс'' 'trzy' + ''беінаі'' 'owca' (kognat kra. ''bgëna'' 'owca') + ''р'' 'wykładnik liczby mnogiej', nazwa została jednak wcześnie przekręcona na bardziej dostojne ''Төусбінаір'' 'syreny', od ''төус-еім'' 'śledź' + ''бінаі'' 'stryjenka' + ''р'' 'liczba mnoga'. 

[[Kategoria:Odprysk]]