Gażachski
Język gażachski (Гажаха)
Alfabet
| Litera w cyrylicy |
Litera w łacince |
Nazwa litery | Fonem | Przykładowe słowo | IPA | Znaczenie | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Дд | Dd | дъ | d | двужув | dvuʐuʋ | krokus | |
| Ее | Ee | е | ɛ | едив | ɛdiʋ | widzieć | |
| Рр | Rr | ръ | r | ръ | rʌ | powietrze | |
| Тт | Tt | тъ | t | тук | tuk | drewno | |
| Зз | Zz | зъ | z | зарәѕ | zarəj | smród | |
| Ҙҙ | Ģģ | ҙъ | ʝ | ҙгва | ʝgʷa | ja (uniżone) | |
| Уу | Uu | у | u | удва | udva | domyślić się | |
| Үү | Yy | ү | y | үґү | yɣy | nie | |
| Шш | Şş | шъ | ʂ | шур | ʂur | głowa | |
| Щщ | Śś | ьщь | ɕ | щилва | ɕilva | wieś | |
| Ии | Ii | и | i | илкь | ilkæ | niebo | |
| Пп | Pp | пъ | p | палтуґ | paltuɣ | widły | |
| Ыы | Ịị | ы | ɨ | ық | ɨq | połowa | |
| Ьь | Ââ | ь | æ | ьмир | æmir | los | |
| Ъъ | Ăă | ъ | ʌ | ълбъ | ʌlbʌ | las | |
| Әә | Əə | ә, шав | ə | әкћ | əkʈ | warga | |
| Аа | Aa | а | a | аргвух | argʷux | zapasy | |
| Сс | Ss | съ | s | сакҫа | sakça | woda | |
| Ҫҫ | Ķķ | ҫъ | ç | ҫнекра | çnεkra | morze | |
| Гг | Gg | гъ | g | гараш | garaʂ | piękny | |
| Гв гв | Gw gw | гву | gʷ | гвәлаҫ | gʷәlaç | dziesięć tysięcy, por. miriada, man (万) | |
| Ґґ | Cc | ґъ | ɣ | ґәть | ɣətæ | wiercić | |
| Хх | Xx | хъ | x | хуҫ | xuҫ | ubranie | |
| Хв хв | Xw xw | хву | xʷ | хва | xʷa | że | |
| Кк | Kk | къ | k | карвучук | karvuʧuk | gatunek ślimaka | |
| Кв кв | Kw kw | кву | kʷ | квән | kʷәn | wiedzieć, znać | |
| Ққ | қъ | q | қъщ | qʌɕ | ty (z zaufaniem) | ||
| Чч | Ŧŧ | чъ | ʧ | чун | ʧun | północ | |
| Ћћ | Ţţ | ћъ | ʈ | ћрар | ʈrar | szczur | |
| Ђђ | Ɗɖ | ђъ | ɖ | ђьшьх | ɖæʂæx | malina | |
| Жж | Z̧z̧ | жъ | ʐ | жьд | ʐæd | on, ona, ono | |
| Ӝӝ | Đđ | ӝъ, хуспилакаш жъ | ʤ | występuje tylko w zapożyczeniach | |||
| Оо | Oo | o, иқаш у | ɔ | оракот | ɔrakɔt | dżentelmen | występuje tylko w zapożyczeniach |
| Ӧӧ | Öö | ӧ, иқаш ү | ɶ | występuje tylko w zapożyczeniach | |||
| Өө | Ff | өъ | f | występuje tylko w zapożyczeniach | |||
| Вв | Vv | въ | v, ʋ | вуду | vudu | kładka | wymowa [ʋ] w kodzie sylaby |
| Бб | Bb | бъ | b | бирк | birk | pisać | |
| Лл | Ll | лъ | l | летуш | lɛtuʂ | krzesło | |
| Нн | Nn | ән | n | натах | natax | zięć | |
| Мм | Mm | әм | m | муҙув | muʝuʋ | piorun | |
| Ѕѕ | Jj | ьѕь | j | ѕазәв | jazəʋ | tekst, praca pisemna | występuje tylko w zapożyczeniach |
Objaśnienia do nazw liter: шав 'cisza', хуспилакаш 'dwukropkowy', иқаш 'mały'.
Fonetyka
Samogłoski
| Przednie | Centralne | Tylne | |
|---|---|---|---|
| Przymknięte | i y | ɨ | u |
| Średnie i półotwarte | ɛ ɶ | ə | ʌ ɔ |
| Prawie otwarte i otwarte | æ | a |
Spółgłoski
| Wargowe | Przedniojęzykowe | Retrofleksyjne | Podniebienne | Welarne | Welarne labializowane | Języczkowe | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nosowe | m | n | |||||
| Zwarte | p b | t d | ʈ ɖ | k g | kʷ gʷ | q | |
| Afrykaty | ʧ ʤ | ||||||
| Szczelinowe | f v | s z | ʂ ʐ | ç ʝ ɕ | x ɣ | xʷ | |
| Drżące | r | ||||||
| Półsamogłoski | ʋ | j | |||||
| Boczne | l |
Gramatyka
Rzeczownik
Kolejność morfemów przy odmianie rzeczownika to liczba - posiadacz - przypadek dla przypadków innych niż biernik i liczba - przypadek - posiadacz w wypadku gdy przypadkiem jest biernik.
Liczba
Posiadacz
| Osoba | Końcówki | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| mój (neutralne) | -н, -на³ | талшан | moja krew |
| mój (wywyższające się) | -ђу, -ћу | шезгађу | oczy mej dostojnej osoby |
| mój (uniżone) | -ҙ, -ҙа³, -ҫа³ | ьмирҙь | los mojej skromnej i nic nie znaczącej osoby |
| nasz (inkluzywne) | -ђа³, -ћа³ | азакађа | nasz a w tym i twój dom |
| nasz (ekskluzywne) | -ҙ, -ҙа³, -ҫа³ | раткаҙ | nasza ale nie twoja ziemia |
| twój, wasz | -ҙгы, -ыҙгы | адамҙгы | wasz ziemniak |
| szanownego pana, pani itp. | -бүћ, -пүћ | гешубүћ | imię szanownego pana |
| wielce szanownego pana, pani itp. | -ба³н, -па³н | судбан | bóg wielce szanownego pana |
| twój, zaufana osobo | -щ, -ищ | вургыдещ | twe słowo, o ty w którym pokładam nadzieje |
| jego, jej | -ж, -жү, -шү | хуҫшү | jego ubranie |
| ich | -ттыв, -дыв, -тыв | щилваттыв | ich wieś |
| swój | -л, -ли | палтуґасли | swoje widły |
Posiadacz i posiadany mogą tworzyć syntagmy wedle dwóch schematów:
- Posiadacz pojawia się pierwszy, funkcję przypadka dzierżawczego pełni ablatyw, np. курсалув шезгаж 'oczy dziewczyny';
- Posiadany pojawia się pierwszy, opcjonalnie między wyrazy może wskoczyć dodatkowa partykuła и lub с, np. шезгаж курса, шезгаж и курса 'oczy dziewczyny'; tej konstrukcji nie używa się, gdy posiadacz wyrażony jest zaimkiem osobowym, np. *талшан ун 'moja krew';
Posiadacz wyrażony zaimkiem zwykle jest pomijany, jego pojawienie się jest podkreśleniem osoby, np. талшан 'moja krew' obok нелув талшан 'właśnie moja krew'.
Przypadki
| Przypadek | Końcówki | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Mianownik | zero | курса | dziewczyna |
| Ablatyw | -лув | щилвалув | ze wsi |
| Miejscownik | -нив | летушнанив | na moim krześle |
| Biernik | -с, -а³с | теркештьс | tajemnicę |
| Narzędnik | -сү, -ү | дачлисү | swoją ręką |
Przymiotnik
Przymiotnik posiada trzy formy. Spośród nich jedynie ostatnia odmienia się przez przypadki.
| Końcówka | Użycie | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| -а¹ш | przydawka | бәҫлаш галахуҫ | wąskie spodnie |
| orzeczenie teraźniejsze | ун иқаш | jestem mały | |
| -үх | orzeczenie przeszłe | бүћ бурүх | szanowny pan był zły |
| pytania, potwierdzenia i przeczenia w czasie przeszłym | жыт ъмыт лашчүх? | czy oni byli wielcy? | |
| -ик | samodzielne użycie przymiotnika | тулбик | ten niebieski |
| pytania, potwierdzenia i przeczenia w czasie teraźniejszym | шезгаж гвиз апакик | tak, jego oczy są straszne |
Liczebnik
Próg w systemie liczebników gażachskich umiejscowiony jest na wysokości 10000. Warto zauważyć, iż nazwy nastek tworzone są w sposób regularny, a dziestek nieregularny.
Liczebniki główne
- 0 ґыл
- 0,5 ық
- 1 нге
- 2 хус, хуста
- 3 дъҙъв
- 4 гуҙъв
- 5 тьв
- 6 зүргув
- 7 дълев
- 8 масә
- 9 сес
- 10 ырыҫ
- 11 ырыҫ нге
- 12 ырыҫ хус
- 20 хусхар
- 30 дъҙър
- 40 гуҙар
- 50 тьвьр
- 60 щар
- 70 дългүз
- 80 масәґүз
- 90 сескүз
- 100 зув
- 200 хус зув
- 1000 меґа
- 2000 хус меґа
- 10000 гвәлаҫ
- 10 0000 ырыҫ гвәлаҫ
- 100 0000 зув гвәлаҫ
- 1000 0000 меґа гвәлаҫ
- 10000 0000 сьльқ
Liczebniki porządkowe
Tworzone są od liczebników głównych za pomocą morfemów -к-, -г-, -ґ- i odpowiedniej końcówki przymiotnika, np. хўскаш мимбабна 'moje drugie dziecko', бан үґү нгеґүх 'wielce szanowny pan nie był pierwszy', тьвгик 'ten piąty'.
Zaimek
Zaimki osobowe
| Osoba | Zaimek | Temat odmiany jeśli inny niż mianownik |
Uwagi |
|---|---|---|---|
| ja (neutralne) | ун | не- | |
| ja (wywyższające się) | әђу | ||
| ja (uniżone) | ҙгва | ||
| my (inkluzywne) | ђа | ||
| my (ekskluzywne) | гаҙ | ||
| ty, wy | ҙаг | ҙгы- | |
| pan, pani, panie, państwo (z szacunkiem) | бүћ | ||
| pan, pani, panie, państwo (z wielkim szacunkiem) | бан | ||
| ty, wy (z zaufaniem) | қъщ | еқъ- | |
| on, ona, ono | жьд | жде- | |
| oni, one | жыт | жы |
Czasownik
Formą podstawową i słownikową czasownika jest postać drugiej (wg przyjętej w artykule numeracji - patrz niżej) osoby czasu przeszłego trybu oznajmiającego. Istnieje też grupa czasowników o innym schemacie odmiany - tzw. czasowniki wybiegające (w przód / w teraźniejszość) - dla nich formą podstawową jest forma drugiej osoby czasu teraźniejszego trybu , a słownikową - tej samej osoby czasu przeszłego tego samego trybu.
Osoba
Odmiana czasownika przez osoby jest dość zredukowana - własne charakterystyczne końcówki przyjmują tylko osoby "ja" i "oni". Istnieje też stosunkowo nowa tendencja, by rozszerzać końcówkę osoby "oni" także na inne osoby mnogie, a więc "my", "wy" i "państwo". W artykule przyjmuje się następującą numerację osób:
- "ja" (odpowiada zaimkom ун, әђу, ҙгва);
- "nie ja i nie oni" (ђа, гаҙ, ҙаг, бүћ, бан, қъщ, жьд);
- "oni" (жыт); czasem też "my, wy, państwo" (ђа, гаҙ oraz honoryfikatywne ҙаг, бүћ, бан, қъщ, o ile zwrot pada do więcej niż jednej osoby).
Czas
Czas przeszły
Jest to najprostszy czas pod względem morfologicznym. Odmiana w czasie tym wygląda następująco:
| Osoba | Po samogłosce | Po spółgłosce nienosowej | Po spółgłosce nosowej |
|---|---|---|---|
| 1 | -ҫ | -а, -ь, -ъ | |
| 2 | - | ||
| 3 | -ҙат, -ҙьт, -ҙът | -ат, -ьт, -ът | -ыт |
Czasowniki wybiegające tworzą czas przeszły poprzez umieszczenie po formach odmienionych zgodnie z powyższym schematem pomocniczego czasownika шут 'być' w 2. osobie czasu przeszłego, np. нђәка шут 'umiałem' (por. czas szeroki dla czasowników wybiegających).
Czas szeroki
Zwany również czasem teraźniejszo-przyszłym, dotyczy wydarzeń przyszłych lub zwyczajów i stanów stałych lub powtarzalnych.
Orzeczenie w tym czasie ma postać imiesłowu teraźniejszego i nie podlega odmianie przez osoby, np. ун ьмирлипъђ әсънпъръ 'narzekam na swój los'.
Dla czasowników wybiegających w przód ma postać taką jak dla niewybiegających czas przeszły, np. нђәка 'umiem'.
Czasownik 'być' ma w tym czasie postać zerową, a w odniesieniu do przyszłości zastępuje go гвүхва 'stać się', np. ун щилвел 'jestem wieśniakiem, dosł. ja wieśniak', ун щилвел әзгвүхва 'będę wieśniakiem'.
Czas chwili obecnej
Opisuje zdarzenia mające miejsce w danej chwili.
Formalnie orzeczeniem jest zredukowany do zera czasownik 'być', przed którym pojawia się lokatyw od gerundium na -ка. Gerundium takie, jeśli utworzone jest od czasownika przechodniego, łączy się z obiektem wyrażonej w nim czynności na zasadzie związku dzierżawczego, jeśli zaś powstało od czasownika nieprzechodniego, to przyjmuje podmiot swojej czynności za posiadacza. Przykład: ун ьмирлипъђ ънпъръґанив 'w tej chwili narzekam na swój los, dosł. ja [jestem] w narzekaniu swojego losu'.
Czas chwili ówczesnej
Opisuje zdarzenia zaszedłsze w danej chwili w przeszłości.
Wygląda tak jak czas chwili obecnej, z tym że posiłkowy czasownik 'być' jest w czasie przeszłym, np. ун ьмирлипъђ ънпъръґанив шута 'w owej chwili narzekałem na swój los'.
Czas odległej przeszłości
Opisuje zdarzenia mające miejsce bardzo dawno. Posiada następujące końcówki.
| Osoba | Po samogłosce | Po spółgłosce |
|---|---|---|
| 1 | -ва, -вь, -въ | -ус |
| 2 | -в | -у |
| 3 | -ват, -вьт, -вът | -уст |
Czas przeszły nieświadka
Opisuje zdarzenia mające miejsce w przeszłości, których mówiący nie jest pewny, nie widział ich, a zna je ze słyszenia lub wnioskuje o nich. Tworzy się go od form czasu odległej przeszłości przez przedrostek ща lub щ pisany łącznie, np. щатомалуст 'podobno liczyli'.
Czas szeroki nieświadka
Opisuje zdarzenia mające miejsce w teraźniejszości, spodziewanej przyszłości lub mające charakter ogólny, których mówiący nie jest pewny, nie widział ich, a zna je ze słyszenia lub wnioskuje o nich. Tworzy się go od form czasu przeszłego (w przypadku czasowników wybiegających od czasu teraźniejszego) przez przedrostek ща (przed samogłoską może skrócić się do щ) pisany łącznie, np. щатомалат 'podobno liczą'.
Czas zaprzeszły
Nazywa czynność uprzednią względem jakiejś innej czynności przeszłej. Obecnie jest czasem archaicznym i bywa używany dla celów stylistycznych. Tworzy go pomocniczy czasownik шут 'być' we właściwej osobie czasu przeszłego wraz z imiesłowem przeszłym -(ы)н, np. шута утрухын 'ugryzłem byłem'.
Pytanie, potwierdzenie i negacja
Formy pytania rozstrzygającego, odpowiedzi twierdzącej oraz negacji (zarówno użytej w odpowiedzi na pytanie, jak i nie) tworzy się z pomocą posiłkowych czasowników ъм 'czy', гвиз 'tak', үґү 'nie', które
- w czasie przeszłym odmieniają się przez osoby jak inne czasowniki i łączą się z czasownikiem głównym w formie imiesłowu przeszłego -(ы)н, np. үґүҫ ънпърын 'nie narzekałem'. Czasowniki wybiegające wymagają dodatkowo posiłkowego шут, np. ъмъ нђәкын шут? 'czy umiałem?';
- w czasie szerokim odmieniają się przez osoby tak samo jak w przeszłym, ale łączą się z czasownikiem głównym w formie imiesłowu teraźniejszego, np. қъщ Шептыс ъм әседив? 'czy widujesz Szepty?'. Czasowniki wybiegające mogą używać zarówno imiesłowów przeszłych jak i teraźniejszych (w tym drugim przypadku odnoszą się do przyszłości), np. ъмъ нђәкын? 'czy umiem?', ъмъ әнђәк? 'czy będę umiał?'. Czasownik 'być' ma formę әшшә, np. үґүҫ щилвел әшшә 'nie jestem wieśniakiem';
- w czasie chwili obecnej łączą się z czasownikiem 'być' w formie imiesłowu teraźniejszego: әшшә, np. қъщ, Шепты едивгажнив ъм әшшә? 'czy w tej chwili widzisz Szepty?';
- w czasie chwili obecnej łączą się z czasownikiem 'być' w formie imiesłowu przeszłego na -(ы)н: шутын, np. қъщ, Шепты едивгажнив ъм шутын? 'czy w owej chwili widziałaś Szepty?';
- w czasie odległej przeszłości odmieniają się przez osoby jak inne czasowniki i łączą się z czasownikiem głównym w formie imiesłowu przeszłego -(ы)н, np. үґүва ънпърын 'dawno dawno temu nie narzekałem';
- w czasach nieświadka przyłączają partykułę щ(а), a dalej zachowują się odpowiednio jak w czasie przeszłym (bez posiłkowego 'być' dla czasowników wybiegających) i jak w czasie odległej przeszłości, np. щүґүҫ ънпърын 'podobno nie narzekam', щъмъ нђәкын шут? 'czy okazuje się, że umiem?', щүґүва ънпърын 'podobno nie narzekałem'.
Czas zaprzeszły nie tworzy własnych form pytania, potwierdzenia i negacji, zamiast tego używa się form właściwych dla czasu przeszłego.