Język biebrzański (biebrz. biabraska mȧlwa /bʲaˈbraska ˈmɑɫʋa/) – język słowiański, stanowiący osobną podgrupę języków słowiańskich, używany głównie na terenie gmin Goniądz i Trzcianne w powiecie monieckim, w województwie podlaskim. Ma status języka regionalnego, ale od kilkudziesięciu lat jest zagrożony wymarciem. Według danych z 2021 roku językiem biebrzańskim posługuje się około 3 tys. ludzi, znaczną część użytkowników stanowią osoby starsze.
Klasyfikacja
Z powodu cech różniących język biebrzański od innych języków słowiańskich, m.in. różnic w fonetyce (np. zanik prasłowiańskich samogłosek o i e albo zachowanie grup *TolT i *TorT oraz *TelT i *TerT w słowach wielosylabowych) język biebrzański został przez większość językoznawców zakwalifikowany do hipotetycznej podgrupy centralnosłowiańskiej. Ponieważ rozwijał się na styku granic języków słowiańskich z językami bałtyckimi, jest w nim widoczny wpływ tych języków.
Alfabet i wymowa
Język biebrzański jest zapisywany alfabetem łacińskim, uwzgledniającym litery: A a, Ȧ ȧ, B b, C c, Ċ ċ, D d, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, R r, S s, Ṡ ṡ, T t, U u, W w, Z z, Ż ż. Do zapisu języka biebrzańskiego wykorzystuje się także dwuznaki: Ch ch, Dż dż oraz trójznak Dzi dzi. Palatalizację przed samogłoską oznacza się za pomocą litery i, np. siastra /sʲaˈstra/. Spółgłoski przed samogłoską /i/ nie są palatalizowane.
Litera, dwuznak lub trójznak
Zapis głoski w alfabecie IPA
Uwagi
A a
/a/
Ȧ ȧ
/ɑ/
B b
/b/
C c
/t͡s/
Występuje w wyrazach zapożyczonych
Ċ ċ
/t͡ʃ/
W wyrazach rodzimych spółgłoska ċ jest zawsze spalatalizowana i zapisywana jako ċi /t͡ʃʲ/
Ch ch
/x/
D d
/d/
Dzi dzi
/d͡zʲ/
Dż dż
/d͡ʒ/
Występuje w wyrazach zapożyczonych
E e
/ɛ/
Występuje w wyrazach zapożyczonych
F f
/f/
Występuje w wyrazach zapożyczonych
G g
/g/
H h
/x/
Występuje w wyrazach zapożyczonych
I i
/i/
J j
/j/
K k
/k/
L l
/ɫ/
M m
/m/
N n
/n/
O o
/ɔ/
Występuje w wyrazach zapożyczonych
P p
/p/
R r
/r/
S s
/s/
Ṡ ṡ
/ʃ/
T t
/t/
U u
/u/
W w
/ʋ/
Z z
/z/
Ż ż
/ʒ/
Cechy charakterystyczne
Fonetyka i fonologia
W języku biebrzańskim zaszły następujące charakterystyczne zjawiska fonetyczne:
prasłowiańska samogłoska o przeszła w samogłoskę /ɑ/, np. prasł. *voda ⇒ biebrzańskie wȧda /ʋɑˈda/
prasłowiańska samogłoska y przeszła w samogłoskę /i/, np. prasł. *ty ⇒ biebrzańskie ti /ti/
prasłowiańskie samogłoski e, ě oraz ę (w wygłosie) przeszły w samogłoskę /a/, np. prasł. *sestra ⇒ biebrzańskie siastra /sʲaˈstra/
prasłowiańskie samogłoska ę w nagłosie i śródgłosie przeszła w /an/ lub /am/, np. prasł. *męso ⇒ biebrzańskie miansȧ /ˈmʲansɑ/
prasłowiańskie samogłoska ǫ w nagłosie, śródgłosie i wygłosie przeszła w /ɑn/ lub /ɑm/, np. prasł. *vȍdǫ (biernik) ⇒ biebrzańskie vȧdȧn /ˈʋɑdɑn/
prejotacja przed nagłosowymi prasłowiańskimi samogłoskami a, e, ě oraz ę, np. prasł. *ezero ⇒ biebrzańskie jaziarȧ /ˈjazʲarɑ/
dzekanie przed prasłowiańskimi samogłoskami e, ě, ę oraz ь (w pozycji mocnej), np. prasł. *dьnь ⇒ biebrzańskie dzian /d͡zʲan/
przejście prasłowiańskiej spalatalizowanej spółgłoski /lʲ/ w /ɫ/
palatalizacja przed prasłowiańskimi samogłoskami e, ě, ę oraz ь (w pozycji mocnej), np. prasł. *dětę ⇒ biebrzańskie dziatia /d͡zʲaˈtʲa/
jer twardy w pozycji mocnej przeszedł w samogłoskę /a/, a w pozycji słabej zanikł, np. prasł. *gъrbъ ⇒ biebrzańskie garb /garb/
jer miękki w pozycji mocnej przeszedł w głoskę /a/ (palatalizując poprzedzającą spółgłoskę), a w pozycji słabej zanikł (nie pozostawiając palatalizacji na poprzedzającej spółgłosce), np. prasł. *pьsъ ⇒ biebrzańskie pias /pʲas/
metateza grup *TolT > TlȧT i *TorT > TrȧT oraz *TelT > TlaT i *TerT > TraT w słowach jednosylabowych, np. prasł. *dolnь ⇒ biebrzańskie dlȧn /dɫɑn/
akcent wolny i ruchomy
Gramatyka
Występowanie 5 przypadków: mianownika, dopełniacza, celownika, biernika i wołacza
Zachowanie form krótkich przymiotnika, np. diwian dzian
Porównując historię Biebrzan z historią Prusów i Jaćwingów historycy wysuwają tezę, że ludność biebrzańskojęzyczna została schrystianizowana dosyć wcześnie (co zapobiegło anihilacji ludności) wraz z początkiem wpływów mazowieckich w tym regionie, jednak izolacja spowodowana terenem bagiennym pozwoliła na przetrwanie języka biebrzańskiego. Najstarszy zabytek, w którym zapisano biebrzańskie słowa, to ręcznie napisany słowniczek, który został znaleziony w Kościele św. Jana Chrzciciela w Wiźnie w czasie odbudowy świątyni w latach 50. XX wieku. Badacze sądzą, że słowniczek w formie notatki został wykonany przez polskiego duchownego około XVII wieku. Zawiera około 300 podstawowych słów.
