Etymologie w polskim

[dziablonk]

Pierwszy wyraz (pŁot) to przykład apofonii indoeuropejskiej (zjawisko ogólnosłowiańskie), drugi (spLot) to przykład na przegłos polski, por. chorw. plot 'płot' - splet 'splot'.
W prasłowiańskim spółgłoski przed samogłoskami przednimi (tj. i, e, ę, jer miękki)  ulegały zmiękczeniu, działo się tak również w dawnej polszczyźnie przed i, e w wyrazach zapożyczonych. Następnie już właśnie w polskim to przednie ("miękczące") e w pozycji przed twardym { t, d, n, r, ł, z, s }  przechodziło w o.
W ortografii polskiej literę Ł przyjęto na oznaczenie spółgłoski twardej, natomiast literę L na oznaczenie spółgłoski miękkiej (dziś to miękkość raczej funkcjonalna niż faktyczna).

[dziablonk]

1) Swoją drogą, interesują mnie nosówki w tego typu czasownikach. Mamy pleść - splatać, a czy plątać czasem niezwiązane?
Czy trząść może łączyć coś z trzaskiem albo troską?
Mamy przecież coś takiego jak stopa ~ stąpać, sok ~ sączyć.

2) Niedawno uderzyło mnie, że skoro mamy dąć - 1os. dmę, to może coś łączyć brzę-k : brzmieć?

[dziablonk]

skąd nastroszyć? Gdyż całkiem niedawno znalazłem chorwackie na-ko-striješiti / na-ko-strušiti w tym samym znaczeniu.

[Ainigmos]

skąd nastroszyć? Gdyż całkiem niedawno znalazłem chorwackie na-ko-striješiti / na-ko-strušiti w tym samym znaczeniu.

Od prasłowiańskiego *soršiti ,,stroszyć" w satemowej postaci, jeszcze przed przestawką i epentezą t w nagłosie, a to od pie. rdzenia *ḱers- ,,ruszać", jak poświadcza angielski Wikisłownik.

[dziablonk]

Ciekawe, w sumie zauważyłem na tamtej stronie nawiązanie do sierści i szorstkiego, to chyba oznacza stopień zredukowany (*ḱrs-?). A czy może ktoś rozumie, jak powstały wersje chorwackie?
Swoją drogą, czy ogólnosłowiański strach (pie. ō > ps. a), by się do tej rodziny nie kwalifikował? 

[dziablonk]

Anioł stróż - Anieła ſargas (pra-sł. stȏržь?)

Wg Smoczyńskiego sargas to rzeczownik utworzony przez ablaut od czasownika sergėti (w podobny zresztą sposób, jak prasł. *storžь od *stergti, tylko storžь ma jeszcze palatalizujący sufiks -jь). Relacja słowa bałtyckiego i słowiańskiego nie jest jasna.

Może stróż / strzec to podobny casus co stroszyć, tzn. z przestawką i epentezą t?

[dziablonk]

Skąd do cna? I co oznacza hipotetyczne cno?

Gwarowe w XIX w. do cna (dziś literackie) to zmazurzona postać do czna (czasem pisane do trzna);  początkowe cz- powstało z t- + sz-, tak jak w przym. czczy < ps. tъščь; wyrażenie znaczyło oryginalnie ad nauseam (stpol. teszno 'nudno, przykro, markotno', ros. тошно 'mdło, niedobrze (od mdłości)'); dla przysłówków i wyrażeń przysłówkowych "ekstremalnych" charakterystyczna jest częsta rotacja znaczeń, tu zmieszało się z podobnym gwarowym: do kna 'do czysta, do gruntu, zupełnie' od kien 'pień, kłoda' (por. cz. dokna 'całkiem, do końca').

[dziablonk]

1. czy kieł jest związany kłuciem?
2. skąd wziął się przymiotnik dzielny oraz jego współczesne znaczenie?

[SchwarzVogel]

1. czy kieł jest związany kłuciem?

Najwyraźniej tak, etymolodzy uważają to za ablautową formę do "kolti". Bańkowski kombinuje coś innego, ale on to często robił.

2. skąd wziął się przymiotnik dzielny oraz jego współczesne znaczenie?

Od "dzieła" czy "działania", odpowiedniki w innych językach słowiańskich mają znaczenie bliższe tej rodzinie.

Boryś twierdzi, że w dawniejszej polszczyźnie też jeszcze widać starsze znaczenie, na przykład "dzielny" o pszczołach.

[dziablonk]

1. No ciekawe, może są inne przykłady takiego ablautu? A co kombinuje Bańkowski?
2. Czyli dzielny, pierwotnie w sensie "pracowity", bo dziś to raczej znaczy "niepoddający się przeciwnościom, stawiający czoła trudom".
BTW, w żeglarstwie istnieje pojęcie:
dzielność morska - zespół cech statku, które warunkują jego zdolność do bezpiecznego i efektywnego pływania, szczególnie w trudnych warunkach.
Tu przyszło mi do głowy, że dzielny od działać może być jakimś "apofonem" dla zdOlny od zdOłać 'być w stanie coś zdziałać' . Oczywiście, działać od dělati ma tu ě, ale może to iteratyw, na zasadzie e : ě:
pleść (plotę) (e) - s-plAtać (ě)
gnieść (gniotę) (e) - z-gniAtać (ě)
mieść ( miecę ? / miocę ?? / miotę ) / miotać (miotam) (e) - z-miAtać (ě)
+
lecieć (lecę) (e) - lAtać (ě)

[dziablonk]

Jaka jest etymologia karać? Czy nie jest to czasem iteratyw od korzyć 'uniżać' jak łamać od łomić?
Swego czasu mijero napisał w wątku o nazwiskach:

*króć *korzę < psł. *korti (ob. może iteratyw karać i może kauzatyw *karzyć, ot którego może pochodzić karzyciel, bo chyba nie ot kara, która zdawa się być słowodziejskim tworem Mączyńskiego).

Jeśli kara to dopiero wynalazek Mączyńskiego, to można przyjąć, że pochodzi od karać.
BTW, karzyciel wcale nie musi być od jakiegoś *karzyć (?), ale wprost od karać (karzę), jak łamistrajk od łamać (łamię).

[mijero]

Jaka jest etymologia karać?

Pomysłem była otmiana:
podstawowy *króć *korzę *korzesz *korze *korzemy *korzecie *korzą < *korti
iteratyw karać karam karasz kara karamy karacie karają < *karati
rezultatyw *korzeć korzę korzysz korzy korzymy korzycie korzą < *korěti
kauzatyw *karzyć *karzę *karzysz *karzy *karzymy *karzycie *karzą < *kariti

Otmiana częściowo zachowana w kłóć kolę i próć porzę oraz:
podstawowy *płóć *polę *polesz *pole *polemy *polecie *polą < *polti
iteratyw pałać pałam pałasz pała pałamy pałacie pałają < *palati
rezultatyw *poleć *polę *polisz *poli *polimy *policie *polą < *polěti (ob. stp. podpolały jimiesłów do *pod-poleć)
kauzatyw palić palę palisz pali palimy palicie palą < *paliti

Do zastanowienia czy czasownik korzyć < *koriti mógł powstać po przesunieniu do otmiany na -iti z wcześniejszego *korzeć < *korěti, gdy zaczął być używany do domagania się ot jinych pokory (kauzatyw), a nie opisu stanu (rezultatyw). Przesunienie o tyle łatwe do dokonania, że polegałoby jedynie na podmianie bezokolicznika.

DOPISEK
To *korzeć napisałem jako ciekawostkę. Nie mogło go być, bo do przypuszczanego przesunienia doszło już w prasłowiańskim. Wszytkie języki pokrewne mają następnik czasownika na -iti.

Jeśli kara to dopiero wynalazek Mączyńskiego, to można przyjąć, że pochodzi od karać.

Dzisiaj sądzę, że Mączyński nie tyle to słowo wymyślił, co je właśnie wynalazł w staro-cerkiewno-słowiańskim.

BTW, karzyciel wcale nie musi być od jakiegoś *karzyć (?), ale wprost od karać (karzę), jak łamistrajk od łamać (łamię).

Nie przekonuje mnie sięganie po tak późne słowo (łamistrajk to chyba twór XX-wieczny), aby potwierdzić zasadę słowotwórczą. Tym barziej, że to chyba będzie twór błędny. Powstał, jak przypuszczam, na wzór wcześniejszego łamigłówka, które będzie dziwolągiem jak drapichrust, gryzipiórek, szarpidrut, urwipołeć czy trzęsidupa. Wydają mi się one nieudanie naśladować słowa golibroda, mąciwoda, pędziwiatr czy zawalidroga, gdzie pierwszym członem są prawidłowe czasowniki. Przyrostek -ciel pierwotnie łączył się s czas. na -ić/-yć i barzo mało jest otstępstw ot tej zasady. Stąd przypuszczam *karzyć jako podstawę dla karzyciel.

[dziablonk]

Uważam, że podstawowy błąd tkwi w założeniu, że korzyć (tudzież *karzyć) jest "kauzatywem" (why?) do jakiegoś hipotetycznego *króć.

Wszytkie języki pokrewne mają następnik czasownika na -iti.

No to chyba tym bardziej przemawia za relacją korzyć - karać jak łomić - łamać.
Zresztą HJP dla karati przywołuje wprost koriti w definicji:
karati
1.  (koga) upućivati prijekore; koriti, prekoravati
(Swoją drogą, ciekawi mnie, jaki jest związek z pol. przekór, przekora)

Nie przekonuje mnie sięganie po tak późne słowo [...] aby potwierdzić zasadę słowotwórczą. [...]Powstał, jak przypuszczam, na wzór wcześniejszego łamigłówka, które będzie dziwolągiem jak [...]

Nawet gdyby sam łamistrajk był późny, to wzór łamigłówka i inne "dziwolągi" były wcześniejsze, więc te mogą przekonać. Skąd wiadomo zresztą, że sam karzyciel 'domitor' nie jest "dziwolągiem"?
Jeżeli w XV w. występował pasirzyt, to czy z tego tytułu mam przyjąć, że istniał czasownik *pasić, a może uznać takie coś za "dziwoląga"?

Przyrostek -ciel pierwotnie łączył się s czas. na -ić/-yć i barzo mało jest otstępstw ot tej zasady.

Ale się zdarzają... W słowniku jest też obeźrzyciel 'inspector', natchniciel 'inspirator', wspomożyciel 'confirmator', przykaziciel 'praeceptor', ukaziciel 'ostentator' (dziś: okaziciel biletu). Wszystko razem wygląda mi na tworzone ad hoc kalki z łaciny.

Stąd przypuszczam *karzyć jako podstawę dla karzyciel.

A ja uważam, że karać (karzę) jest good enough i specjalnie dla karzyciela nie ma sensu postulować dodatkowego *karzyć.
BTW: już w czasach karzyciela czasownik karać odmieniał się jak dziś:
Rozlewają krew ludzką marno, przeto je karze Bog jawno.
Dawnoć Pan Bog złe ludzi karze: nieczyste, pyszne i kostarze.

[dziablonk]

1. Czy dreszcz pochodzi od drżeć?  I czy odmieniało się to tak jak deszcz (< deżdż), dżdżu? 
2. Czy ciarki może od cierpnięcia, tzn. z wypadniętym -p-?

[SchwarzVogel]

Ciarki są zdaje się zamiast "ciarnki" (poświadczone), czyli ciarn (oboczna postać do tarn czy cierń) z przyrostkiem -ek.

Przeniesienie nazwy z czegoś kłującego na samo uczucie.