Tekst źródłowy strony Język proto-išti

'''Język proto-išti''' - nieznany z zapisów wspólny przodek języka išti i języka ????. Używany był około 1500 lat (ziemskich) temu na terenie Białego Półksiężyca. Jest to język ergatywno-absolutywny.

= Dźwięki =
== Samogłoski ==
*i ī u ū 
*a ā

= Spółgłoski =
*m n ɲ (m n ň)
*p b t d k g ʔ (p b t d k g ʔ)
*v θ ð s z ʃ ʒ h (v θ ð s z š ž h)
*l r j (l r j)

== Akcent ==
Akcent pada na pierwszą sylabę słowa.

== Alofonia ==
Samogłoski wykazują dużą alofonię:
*i ī u ū w wygłosie wymawiane są jako e ē o ō;
*przed i ī, e ē dochodzi do palatalizacji;
*przed u ū, o ō dochodzi do labializacji;
*samogłoski przed spółgłoską palatalizowaną mają tendencję do zwężenia, a przed labializowaną, zaokręglenia. 

== Budowa sylaby ==
Sylaby są zazwyczaj zbudowane w następujący sposób: (S)(C)(R)V(S)(C), gdzie:
*S - s z š ž
*C - każda możliwa spółgłoska
*R - spółgłoski v l r j
*V - samogłoska

= Gramatyka =
== Zaimek ==
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=8| Odmiana
|-
!rowspan=2|Liczba
!colspan=4|Sg
!colspan=3|Pl
|-
!1
!2
!colspan=2|3
!1
!2
!3
|-
! Abs.
| mi
| θi
| ri
| ti
| dī
| mī
| ki
|-
! Erg.
| ma
| θa
| ra
| ta
| dāj
| mīň
| kat
|-
! Abl.
| mat
| θat
| rut
| tut
| dājat
| mīňat
| kuda
|-
! Caus.
| maθ
| θaθ
| raθ
| taθ
| dājaθ
| mīňaθ
| kaða
|-
! Comp.
| mak
| θak
| rak
| tak
| dājak
| mīňak
| kaga
|-
! Ess.
| mu
| θu
| ru
| tu
| dāju
| mīňu
| kut
|-
! Part.
| maš
| θaš
| ruš
| tuš
| dājaš
| mīňaš
| kuža
|-
! Voc.
| -
| θa
| -
| -
| dāj
| mīň
| -
|}

== Rzeczownik ==
Rzeczownik w języku proto-isztyjskim odmieniał się przez następujące przypadki:
*'''absolutyw''':
**podmiot zdania nieprzechodniego,
**dopełnienie zdania przechodniego,
**łączy się z przyimkami oznaczającymi stateczne położenie, lub punkt czasu czy datę zdarzenia się,
*'''ergatyw''':
**podmiot zdania przechodniego,
**wyraża także właściciela (funkcja posesywna),
**łączy się z przyimkami oznaczającymi ruch dokądś, na coś, a także posiada znaczenie czasowe oznaczające działanie do jakiegoś okresu, daty, czasu; koniec, dokonanie jakiejś czynności
*'''ablatyw''': 
**wyraża pochodzenie
**łączy się z przyimkami wyrażającymi ruch skądś, a także określającymi początek jakiejś czynności,
*'''kauzalis''':
**wyraża powód lub cel działania (dla czegoś, ze względu na coś, po coś)
*'''komparatyw''':
**używany do porównań (jak coś),
**używany do wyrażania sposobu - parę skostniałych form (pieszo, ręcznie, szybko)
*'''essyw''':
**oznacza bycie kimś, używany jako orzecznik,
**charakteryzuje stan, w jakimś się znajduje podmiot,
**oznacza wypełnianą funkcję, charakter jej, stan bycia kimś,
*'''partytyw''':
**łączony z liczebnikami, 
**łączony z nazwami miar, ilości (szklanka ''mleka''),
**łączony z nazwami surowców (stół ''z drewna''),
*'''dystrybutyw''':
**wyraża ilość (po ile?, co ile?)
**wyraża powtarzalność zdarzenia,
*'''wołacz''':
**używany przy zwrotach do kogoś i zawołaniach,

=== Deklinacja ===
Klasa deklinacyjna zależy od dwóch czynników: 
*wrodzonej "aktywności" rzeczownika,
*końcówki fleksyjnej.
Ze względu na to wydzielamy następujące deklinacje:
*Deklinację I, aktywną, z wołaczem na -i:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Deklinacja I
''ištī'' "mężczyzna"
|-
!Liczba
! Sg
! Pl
|-
! Abs.
| išt'''ī'''
| išt'''in'''
|-
! Erg.
| išt'''ā'''
| išt'''at'''
|-
! Abl.
| išt'''ut'''
| išt'''uda'''
|-
! Caus.
| išt'''aθ'''
| išt'''aða'''
|-
! Comp.
| išt'''ak'''
| išt'''aga'''
|-
! Ess.
| išt'''ū'''
| išt'''ut'''
|-
! Part.
| išt'''ūš'''
| išt'''uža'''
|-
! Voc.
| išt'''i'''
| išt'''in'''
|}
*Deklinację II, bierną, z wołaczem na -i:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Deklinacja I
''hūmi'' "kamień"
|-
!Liczba
! Sg
! Pl
|-
! Abs.
| hūm'''i'''
| hūm'''in'''
|-
! Erg.
| hūm'''a'''
| hūm'''at'''
|-
! Abl.
| hūm'''ut'''
| hūm'''uda'''
|-
! Caus.
| hūm'''aθ'''
| hūm'''aða'''
|-
! Comp.
| hūm'''ak'''
| hūm'''aga'''
|-
! Ess.
| hūm'''u'''
| hūm'''ut'''
|-
! Part.
| hūm'''uš'''
| hūm'''uža'''
|-
! Voc.
| hūm'''i'''
| hūm'''in'''
|}
*Deklinację III, aktywną, z wołaczem na -u:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Deklinacja I
''skjīdū'' "kobieta"
|-
!Liczba
! Sg
! Pl
|-
! Abs.
| skjīd'''ū'''
| skjīd'''un'''
|-
! Erg.
| skjīd'''ā'''
| skjīd'''at'''
|-
! Abl.
| skjīd'''ut'''
| skjīd'''uda'''
|-
! Caus.
| skjīd'''aθ'''
| skjīd'''aða'''
|-
! Comp.
| skjīd'''ak'''
| skjīd'''aga'''
|-
! Ess.
| skjīd'''ū'''
| skjīd'''ut'''
|-
! Part.
| skjīd'''ūš'''
| skjīd'''uža'''
|-
! Voc.
| skjīd'''u'''
| skjīd'''un'''
|}
*Deklinację IV, bierną, z wołaczem na -u:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Deklinacja I
''ðīžu'' "drzewo"
|-
!Liczba
! Sg
! Pl
|-
! Abs.
| ðīž'''u'''
| ðīž'''un'''
|-
! Erg.
| ðīž'''a'''
| ðīž'''at'''
|-
! Abl.
| ðīž'''ut'''
| ðīž'''uda'''
|-
! Caus.
| ðīž'''aθ'''
| ðīž'''aða'''
|-
! Comp.
| ðīž'''ak'''
| ðīž'''aga'''
|-
! Ess.
| ðīž'''u'''
| ðīž'''ut'''
|-
! Part.
| ðīž'''uš'''
| ðīž'''uža'''
|-
! Voc.
| ðīž'''u'''
| ðīž'''un'''
|}
*Deklinację V, aktywną, z wołaczem na -0:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Deklinacja I
''mānū'' "ręka"
|-
!Liczba
! Sg
! Pl
|-
! Abs.
| mān'''ū'''
| m'''ī'''n'''ū'''
|-
! Erg.
| mān'''ā'''
| m'''ī'''n'''ā'''
|-
! Abl.
| mān'''ut'''
| m'''ī'''n'''ut'''
|-
! Caus.
| mān'''aθ'''
| m'''ī'''n'''aθ'''
|-
! Comp.
| mān'''ak'''
| m'''ī'''n'''ak'''
|-
! Ess.
| mān'''ū'''
| m'''ī'''n'''ū'''
|-
! Part.
| mān'''ūš'''
| m'''ī'''n'''ūš'''
|-
! Voc.
| mān
| m'''ī'''n
|}
*Deklinację VI, bierną, z wołaczem na -0:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| Deklinacja I
''tjāru'' "stopa"
|-
!Liczba
! Sg
! Pl
|-
! Abs.
| tjār'''ū'''
| tj'''ī'''r'''ū'''
|-
! Erg.
| tjār'''ā'''
| tj'''ī'''r'''ā'''
|-
! Abl.
| tjār'''ut'''
| tj'''ī'''r'''ut'''
|-
! Caus.
| tjār'''aθ'''
| tj'''ī'''r'''aθ'''
|-
! Comp.
| tjār'''ak'''
| tj'''ī'''r'''ak'''
|-
! Ess.
| tjār'''ū'''
| tj'''ī'''r'''ū'''
|-
! Part.
| tjār'''ūš'''
| tj'''ī'''r'''ūš'''
|-
! Voc.
| tjār
| tj'''ī'''r
|}
Dodatkowo do każdej deklinacji mogą przynależeć słowa, które mają skróconą formę ergatywu, absolutywu i wołacza, np:
*ABS '''ňātū''' "język" : ABL '''ňāt''am''ut''' "od języka".

== Przedimek ==
Istnieją dwa przedimki w liczbie pojedynczej:
*ri - używany przed rzeczownikami określającymi mężczyzn,
*ti - używany przed resztą rzeczowników,
Oraz jeden, wspólny, przedimek w liczbie mnogiej:
*ki
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=4| Odmiana
|-
!Liczba
!colspan=2|Sg
! Pl
|-
! Abs.
| ri
| ti
| ki
|-
! Erg.
| ra
| ta
| kat
|-
! Abl.
| rut
| tut
| kuda
|-
! Caus.
| raθ
| taθ
| kaða
|-
! Comp.
| rak
| tak
| kaga
|-
! Ess.
| ru
| tu
| kut
|-
! Part.
| ruš
| tuš
| kuža
|-
! Voc.
| ri
| ti
| kin
|}

== Czasownik ==
Czasownik odmienia się przez następujące czasy:
*czas teraźniejszy - określa zdarzenia ciągle powtarzające się, lub dziejące się w chwili mówienia,
*czas przeszły aktywny - określa zdarzenie przeszłe, przechodnie,
*czas przeszły bierny - określa zdarzenia przeszłe, nieprzechodnie,
*czas współczesny - określa wydarzenie, które miało miejsce w czasie głównego zdarzenia.

Dodatkowo istnieje forma trybu rozkazującego aktywnego i biernego, a także forma trybu grzecznościowego.

Istnieją też sufiksy łączące temat czasownika z końcówkami osobowymi, które potrafią zmienić znaczenie:
*-ā- - znaczenie iteratywne, wielokrotności lub powtarzalności zjawiska,
*-i- - znaczenie jednorazowości zjawiska,
*-u- - znaczenie podobne do aspektu dokonanego polskich czasowników.

=== Końcówki osobowe ===
Końcówki osobowe są wspólne we wszystkich czasach. Używa się je tylko dla czasowników przechodnich:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!colspan=3| dumaňi - iść
|-
!Osoba
! Sg
! Pl
|-
! 1.
| colspan=2| duma'''m'''
|-
! 2.
| colspan=2| duma'''θ'''
|-
! 3.
| duma'''r''' / duma
| duma'''gi'''
|}

=== Koniugacje ===
Istnieje pięć koniugacji. Przynależność do koniugacji zależy od obecności ablautu w odmianie oraz naboru końcówek czasowych

{| class="wikitable" style="text-align:center"
!rowspan=2| Osoba  
!colspan=5| Koniugacja
|-
! I
! II
! III
! IV
! V
|-
!Cz. ter.
| šliz
| klužij''' 
| mrādij''' 
| ðjuža''' 
| duma'''nī'''
|-
!Cz. prz. akt.
| šliz'''i'''
| klužij'''i''' 
| mrādij'''i'''
| ðjuža'''sjū'''
| duma'''sjū'''
|-
!Cz. prz. bier.
| šl'''a'''z'''u'''
| kl'''a'''ž'''u''' 
| mr'''ū'''dij'''u''' 
| ðj'''ū'''ža'''sju''' 
| duma'''sju'''
|-
!Cz. wsp.
| šliz'''a'''
| kluž'''a''' 
| mrādij'''a'''
| ðjuža'''na'''
| duma'''na'''
|-
!Tr. roz. akt.
| šl'''a'''z
| kl'''a'''ž
| mr'''ū'''dij
| ðj'''ū'''ža
| duma
|-
!Tr. roz. bier.
| šliz'''as'''
| kluži'''s
| mrādij'''as'''
| ðjuža'''s''' 
| duma'''s'''
|-
!Tr. grzecz.
| šl'''a'''z'''jā'''
| kl'''a'''žij'''ā''' 
| mr'''ū'''dij'''ā'''
| ðj'''a'''ža'''jā'''
| duma'''jā'''
|-
!Bezokolicznik 
| šliz'''iňi'''
| kluži'''ňi'''
| mrādi'''ňi'''
| ðjuža'''ňi''' 
| duma'''ňi''' 
|-
!Znaczenie
| ''widzieć''
| ''chcieć''
| ''trzymać''
| ''lubić''
| ''iść''
|}

=== Ablaut ===
Ablaut jest powszechnym zjawiskiem. Występują trzy jego stopnie:
*Stopień I: używany do tworzenia form czasu teraźniejszego, przeszłego aktywnego, współczesnego, tryb rozkazującego aktywnego, bezokolicznika, formowaniu nazw ludzi, aktywnych stanów, zawodów, celów, końcowych wyników procesów i innych przedmiotów domyślnie "aktywnych",
*Stopień II: używanydo tworzenia form czasu przeszłego biernego i trybu rozkazującego biernego, także do nazw narzędzi, statecznych miejsc, zdarzeń, stanów,
*Stopień III: używany do tworzenia form trybu grzecznościowego, rzeczowników honoratywnych, narzędzi sakralnych, stanów pogody, 

{| class="wikitable" style="text-align:center"
!rowspan=2| Stopień
!colspan=8| Ablaut
|-
! I
! II
! III
! IV
! V
! VI
! VII
! VIII
|-
! I
| i
| u
| a
| ī
| ū
| ā
| u
| a
|-
! II
|rowspan=2|a
|rowspan=2|a
|rowspan=2|u
|rowspan=2|ā
|rowspan=2|ā
|rowspan=2|ū
|ū
|ā
|-
! III
|a 
|a
|}

[[Kategoria:Użytkownik:Henryk Pruthenia]][[Kategoria:Języki Kyonu|Proto-isšti]]