Tekst źródłowy strony Pronuntiatio restituta

'''''Pronuntiatio restituta''''' (łac. ''wymowa przywrócona'') to jeden z współcześnie używanych wariantów wymowy łacińskiej, który &ndash; w odróżnieniu od pozostałych &ndash; oparto na badaniach z zakresu językoznawstwa historycznego i porównawczego, a nie na lokalnej wymowie poszczególnych badaczy. ''Restituta'' ma w założeniu przybliżyć wymowę do pisowni, pozostając jednocześnie w zgodzie z realiami historycznymi i tradycją artykulacji klasycznej.

''Restituta'' jest w zasadzie oparta na zrekonstruowanej wymowie łacińskiej &ndash; różni ją od niej w zasadzie tylko arbitralne rozwiązanie dylematów, do których rozwiązania brakuje źródeł, jak np. alofonia {{IPA|/l/}} (kontrast {{IPA|[l~ɫ]}} został zarzucony) czy ''sonus medius'' (z możliwych wariantów wybrano {{IPA|[ɨ]}}). W odróżnieniu od wymowy tradycyjnej, ''restituta'' nie zawiera anachronizmów i pozbawiona jest wpływów z innych języków (dyftong <small>OE</small> nigdy nie jest ani nie był wymawiany jako {{IPA|[ø]}}, jest to wpływ pisma na wymowę, pochodzący z Niemiec). Co ciekawe, wymowa ta jest stosunkowo powszechna we współczesnych badaniach językoznawczych języków romańskich, celtyckich czy germańskich, ale nigdy nie zyskała szczególnego poklasku wśród filologów klasycznych.

==Samogłoski==
===Przegląd===
:{| class="wikitable" style="width:50%"
! colspan="7" | Fonemy samogłoskowe
|-
! rowspan="2" | &nbsp;
! colspan="2" | Przednie
! colspan="2" | Centralne
! colspan="2" | Tylne
|-
! długa
! krótka
! długa
! krótka
! długa
! krótka
|-
! Przymknięte
| <small>Ī</small><ref name="długie">Standardowym znakiem diakrytycznym do oznaczania długich samogłosek był w łacinie <small>APEX</small>, zbliżony kształtem do polskiej kreski i akcentu ostrego. W tym artykule dla uproszczenia zastosowane zostały znane ze współczesnych opracowań makrony.</ref>&nbsp;{{IPA|/iː/}}
| <small>I</small>&nbsp;{{IPA|/ɪ/}}
| colspan="2" | &nbsp;
| <small>V̄&nbsp;(Ū)</small><ref name="uv">Litera <small>U</small> była w łacinie nieznana, jednak regularnie pojawia się we współczesnych opracowaniach.</ref>&nbsp;{{IPA|/uː/}}
| <small>V&nbsp;(U)&nbsp;{{IPA|/ʊ/}}
|-
! Średnie
| <small>Ē</small>&nbsp;{{IPA|/eː/}}
| <small>E</small>&nbsp;{{IPA|/ɛ/}}
| colspan="2"|&nbsp;
| <small>Ō</small>&nbsp;{{IPA|/oː/}}
| <small>O</small>&nbsp;{{IPA|/ɔ/}}
|-
! Otwarte
| colspan="2" | &nbsp;
| <small>Ā</small>&nbsp;{{IPA|/aː/}}
| <small>A</small>&nbsp;{{IPA|/a/}}
| colspan="2" | &nbsp;
|}

:{| class="wikitable" style="width:30%"
! colspan="4" | Dyftongi
|-
! V<small>E</small>
! V<small>V</small>
! V<small>I</small>
|-
| <small>AE</small>&nbsp;{{IPA|/ai~ae/}}
| <small>AV&nbsp;(AU)</small>&nbsp;{{IPA|/aʊ~ɔʊ/}}
| &nbsp;
|-
| &nbsp;
| <small>EV&nbsp;(EU)</small>&nbsp;{{IPA|/eʊ/}}
| <small>EI</small>&nbsp;{{IPA|/ei/}}
|-
| <small>OE</small>&nbsp;{{IPA|/oi~oe/}}
| &nbsp;
| &nbsp;
|-
| &nbsp;
| &nbsp;
| <small>UI</small>&nbsp;{{IPA|/ui/}}
|}

===Komentarz===
W ''restitucie'' długość samogłosek jest rozróżniania, ale rozróżnienie w ich barwie jest nieobowiązkowe. Przypuszczalnie dopiero w okresie klasycznym różnica między krótkimi a długimi fonemami wokalicznymi zaczęła się w ogóle pojawiać w wymowie urzędowej, chociaż najpewniej łacina ludowa znała takie rozróżnienie dużo wcześniej, o czym świadczą powszechne błędy ortograficzne w korpusie inskrypcji.

Grecki ''Υ'' ipsylon był w łacinie zazwyczaj transkrybowany przy pomocy litery <small>Y</small>, jednak jego faktyczna barwa fonetyczna jest nieznana. ''Restituta'' dopuszcza aż trzy warianty wymowy, z zalecaną zaokrągloną przednią {{IPA|/y/}} przed {{IPA|/i/}} i {{IPA|/u/}}. <small>Y</small> nigdy nie występuje w wariancie długim.

''Sonus medius'', pojawiający się w miejscu ortograficznego <small>V</small> lub <small>I</small> po sylabie akcentowanej w wyrazach akcentowanych na trzecią sylabę od końca był samogłoską przymkniętą i centralną, i najpewniej wymawiany był jako {{IPA|[ɨ]}} lub {{IPA|[ʉ]}}. ''Restituta'' pozwala na używanie obydwu tych dźwięków (a także na wymowę zgodną z pisownią), zalecany jest jednak pierwszy z nich.

W ''restitucie'' samogłoski nie są nazalizowane.

==Spółgłoski==
===Przegląd===
:{| class="wikitable" style="width:80%"
! colspan="2" rowspan="2" | &nbsp;
! rowspan="2" | Wargowe
! rowspan="2" | Zębowe
! rowspan="2" | Miękkopod.
! colspan="2" | Twardopod.
! rowspan="2" | Krtaniowe
|- style="font-size:x-small;"
! proste
! labializowane
|- style="text-align:center;"
! style="text-align:left;" rowspan="3" | Zwarto-wyb.
! style="font-size:x-small;text-align:left;" | dźwięczne
| <small>B</small> {{IPA|/b/}}
| <small>D</small> {{IPA|/d/}}
| 
| <small>G</small> {{IPA|/ɡ/}}
| 
| &nbsp;
|- style="text-align:center;"
! style="font-size:x-small;text-align:left;" | bezdźwięczne
| <small>P</small> {{IPA|/p/}}
| <small>T</small> {{IPA|/t/}}
| &nbsp;
| <small>C</small> ''lub'' <small>K</small> {{IPA|/k/}}{{#tag:ref|Zarówno <small>C</small>, jak i <small>K</small> oznaczają dźwięk {{IPA|/k/}}. <small>K</small> pojawia się jednak sporadycznie w okresie klasycznym, przede wszystkim w zapożyczeniach greckich, jak <small>KALENDA</small>. <small>X</small> służyło do zapisywania grupy spółgłoskowej {{IPA|/ks/}} (z alofoniczną wymową dźwięczną {{IPA|[gz]}}).|group="C"}}
| <small>QU</small> {{IPA|/kʷ/}}{{#tag:ref|''Restituta'' dopuszcza wymawianie labializowanego {{IPA|/kʷ/}} jako sekwencji {{IPA|/kw/}} &ndash; ale nigdy jako {{IPA|/kv/}}. Wymowa {{IPA|/kv/}} jest średniowieczną innowacją niemiecką.|group="C"}}
|
|- style="text-align:center;"
! style="font-size:x-small;text-align:left;" | przydechowe{{#tag:ref|Wymowa spółgłosek przydechowych w ''restitucie'' jako odpowiednio {{IPA|[f]}}, {{IPA|[t]}} i {{IPA|[k]}}/{{IPA|[x]}} jest dopuszczalna, ale niezalecana.|group="C"}}
| <small>PH</small> {{IPA|/pʰ/}}
| <small>TH</small> {{IPA|/tʰ/}}
| &nbsp;
| <small>CH</small> {{IPA|/kʰ/}}
|
|
|- style="text-align:center;"
! style="text-align:left;" rowspan="2" | Szczelinowe
! style="font-size:x-small;text-align:left;" | dźwięczne
| &nbsp;
| <small>Z</small> {{IPA|/z/}}
| 
| 
| 
|
|- style="text-align:center;"
! style="font-size:x-small;text-align:left;" | bezdźwięczne
| <small>F</small> {{IPA|/f/}}
| <small>S</small> {{IPA|/s/}}
| 
| 
|
| <small>H</small> {{IPA|/h/}}{{#tag:ref|''Restituta'' dopuszcza pomijanie {{IPA|/h/}} w pozycji międzysamogłoskowej.|group="C"}}
|- style="text-align:center;"
! style="text-align:left;" colspan="2" | Nosowe
| <small>M</small> {{IPA|/m/}}
| <small>N</small> {{IPA|/n/}}
| &nbsp;
| <small>G</small> ''lub'' <small>N</small> {{IPA|/ŋ/}}{{#tag:ref|<small>G</small> należy wymawiać jako {{IPA|/ŋ/}} tylko w sekwencji <small>GN</small>, a <small>N</small> &ndash; przed spółgłoskami twardopodniebiennymi. W pierwszym przypadku ''restituta'' dopuszcza wymowę przez {{IPA|/g/}}|group="C"}}
| &nbsp;
| &nbsp;
|- style="text-align:center;"
! style="text-align:left;" colspan="2" | Rotyczne
| 
| <small>R</small> {{IPA|/r/}}
| &nbsp;
|
| &nbsp;
| &nbsp;
|- style="text-align:center;"
! style="text-align:left;" colspan="2" | Aproksymanty
| &nbsp;
| <small>L</small> {{IPA|/l/}}
| <small>I</small> ''lub'' <small>J</small> {{IPA|/j/}}{{#tag:ref|<small>J</small> w miejsce <small>I</small> pojawia się w młodszych tekstach.|group="C"}}
| 
| <small>V</small> {{IPA|/w/}}
|
|-
! colspan="8"| Dodatkowe uwagi
|-
| colspan="8"| <references group="C" />
|}

===Komentarz===
Podwójne spółgłoski wymawiane są podwójnie. 

<small>C</small> i <small>G</small> ulegają lekkiej palatalizacji przed <small>E</small> i <small>I</small> (odp. {{IPA|[kʲ]}} i {{IPA|[gʲ]}}). Zjawisko to nie zachodzi przed dyftongami <small>AE</small> i <small>OE</small>.

==Akcent==
Zasady łacińskiej prozodii są takie same niezależnie od wariantu wymowy: akcent wyrazowy pada na przedostatnią sylabę, jeśli jest ona ciężka (zawiera długą samogłoskę), albo na trzecią od końca, gdy jest ona lekka. Główny akcent zdaniowy pada w neutralnym zdaniu na orzeczenie, co może brzmieć stosunkowo dziwnie dla polskiego ucha, gdyż w standardowym łacińskim zdaniu stoi ono na końcu zdania. Podobnie jak w języku polskim, akcent w formach fleksyjnych jest ruchomy.

Nie udało się zrekonstruować łacińskich reguł intonacyjnych, dlatego ''restituta'' pozwala na dostosowywanie intonacji rodzimej. Z tego powodu np. pytania zadawane po łacinie przez Brytyjczyka i Polaka mogą różnić się wzorcem intonacyjnym.

==Przypisy==
<references />

[[Kategoria:Język łaciński]]