Pronuntiatio restituta

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pronuntiatio restituta (łac. wymowa przywrócona) to jeden z współcześnie używanych wariantów wymowy łacińskiej, który – w odróżnieniu od pozostałych – oparto na badaniach z zakresu językoznawstwa historycznego i porównawczego, a nie na lokalnej wymowie poszczególnych badaczy. Restituta ma w założeniu przybliżyć wymowę do pisowni, pozostając jednocześnie w zgodzie z realiami historycznymi i tradycją artykulacji klasycznej.

Restituta jest w zasadzie oparta na zrekonstruowanej wymowie łacińskiej – różni ją od niej w zasadzie tylko arbitralne rozwiązanie dylematów, do których rozwiązania brakuje źródeł, jak np. alofonia /l/ (kontrast [l~ɫ] został zarzucony) czy sonus medius (z możliwych wariantów wybrano [ɨ]). W odróżnieniu od wymowy tradycyjnej, restituta nie zawiera anachronizmów i pozbawiona jest wpływów z innych języków (dyftong OE nigdy nie jest ani nie był wymawiany jako [ø], jest to wpływ pisma na wymowę, pochodzący z Niemiec). Co ciekawe, wymowa ta jest stosunkowo powszechna we współczesnych badaniach językoznawczych języków romańskich, celtyckich czy germańskich, ale nigdy nie zyskała szczególnego poklasku wśród filologów klasycznych.

Samogłoski

Przegląd

Fonemy samogłoskowe
  Przednie Centralne Tylne
długa krótka długa krótka długa krótka
Przymknięte Ī[1] /iː/ I /ɪ/   V̄ (Ū)[2] /uː/ V (U) /ʊ/
Średnie Ē /eː/ E /ɛ/   Ō /oː/ O /ɔ/
Otwarte   Ā /aː/ A /a/  
Dyftongi
VE VV VI
AE /ai~ae/ AV (AU) /aʊ~ɔʊ/  
  EV (EU) /eʊ/ EI /ei/
OE /oi~oe/    
    UI /ui/

Komentarz

W restitucie długość samogłosek jest rozróżniania, ale rozróżnienie w ich barwie jest nieobowiązkowe. Przypuszczalnie dopiero w okresie klasycznym różnica między krótkimi a długimi fonemami wokalicznymi zaczęła się w ogóle pojawiać w wymowie urzędowej, chociaż najpewniej łacina ludowa znała takie rozróżnienie dużo wcześniej, o czym świadczą powszechne błędy ortograficzne w korpusie inskrypcji.

Grecki Υ ipsylon był w łacinie zazwyczaj transkrybowany przy pomocy litery Y, jednak jego faktyczna barwa fonetyczna jest nieznana. Restituta dopuszcza aż trzy warianty wymowy, z zalecaną zaokrągloną przednią /y/ przed /i/ i /u/. Y nigdy nie występuje w wariancie długim.

Sonus medius, pojawiający się w miejscu ortograficznego V lub I po sylabie akcentowanej w wyrazach akcentowanych na trzecią sylabę od końca był samogłoską przymkniętą i centralną, i najpewniej wymawiany był jako [ɨ] lub [ʉ]. Restituta pozwala na używanie obydwu tych dźwięków (a także na wymowę zgodną z pisownią), zalecany jest jednak pierwszy z nich.

W restitucie samogłoski nie są nazalizowane.

Spółgłoski

Przegląd

  Wargowe Zębowe Miękkopod. Twardopod. Krtaniowe
proste labializowane
Zwarto-wyb. dźwięczne B /b/ D /d/   G /ɡ/    
bezdźwięczne P /p/ T /t/   C lub K /k/[C 1] QU /kʷ/[C 2]
przydechowe[C 3] PH /pʰ/ TH /tʰ/   CH /kʰ/
Szczelinowe dźwięczne   Z /z/      
bezdźwięczne F /f/ S /s/     H /h/[C 4]
Nosowe M /m/ N /n/   G lub N /ŋ/[C 5]    
Rotyczne   R /r/      
Aproksymanty   L /l/ I lub J /j/[C 6]   V /w/
Dodatkowe uwagi
  1. Zarówno C, jak i K oznaczają dźwięk /k/. K pojawia się jednak sporadycznie w okresie klasycznym, przede wszystkim w zapożyczeniach greckich, jak KALENDA. X służyło do zapisywania grupy spółgłoskowej /ks/ (z alofoniczną wymową dźwięczną [gz]).
  2. Restituta dopuszcza wymawianie labializowanego /kʷ/ jako sekwencji /kw/ – ale nigdy jako /kv/. Wymowa /kv/ jest średniowieczną innowacją niemiecką.
  3. Wymowa spółgłosek przydechowych w restitucie jako odpowiednio [f], [t] i [k]/[x] jest dopuszczalna, ale niezalecana.
  4. Restituta dopuszcza pomijanie /h/ w pozycji międzysamogłoskowej.
  5. G należy wymawiać jako /ŋ/ tylko w sekwencji GN, a N – przed spółgłoskami twardopodniebiennymi. W pierwszym przypadku restituta dopuszcza wymowę przez /g/
  6. J w miejsce I pojawia się w młodszych tekstach.

Komentarz

Podwójne spółgłoski wymawiane są podwójnie.

C i G ulegają lekkiej palatalizacji przed E i I (odp. [kʲ] i [gʲ]). Zjawisko to nie zachodzi przed dyftongami AE i OE.

Akcent

Zasady łacińskiej prozodii są takie same niezależnie od wariantu wymowy: akcent wyrazowy pada na przedostatnią sylabę, jeśli jest ona ciężka (zawiera długą samogłoskę), albo na trzecią od końca, gdy jest ona lekka. Główny akcent zdaniowy pada w neutralnym zdaniu na orzeczenie, co może brzmieć stosunkowo dziwnie dla polskiego ucha, gdyż w standardowym łacińskim zdaniu stoi ono na końcu zdania. Podobnie jak w języku polskim, akcent w formach fleksyjnych jest ruchomy.

Nie udało się zrekonstruować łacińskich reguł intonacyjnych, dlatego restituta pozwala na dostosowywanie intonacji rodzimej. Z tego powodu np. pytania zadawane po łacinie przez Brytyjczyka i Polaka mogą różnić się wzorcem intonacyjnym.

Przypisy

  1. Standardowym znakiem diakrytycznym do oznaczania długich samogłosek był w łacinie APEX, zbliżony kształtem do polskiej kreski i akcentu ostrego. W tym artykule dla uproszczenia zastosowane zostały znane ze współczesnych opracowań makrony.
  2. Litera U była w łacinie nieznana, jednak regularnie pojawia się we współczesnych opracowaniach.