Język enencki

Język enencki Eneʼi
Utworzenie:	Spiritus w 2016
Regiony (Kyon):	obszar cywilizacji Enenków
Liczba użytkowników (Kyon)	do ustalenia
Sposoby zapisu:	w conworldzie: pismo enenckie; autor używa alfabetu łacińskiego
Typologia:	OSV
Klasyfikacja:	izolowany
Przykład
Owca i konie Šano k’ewane meysuni paywāti it’uqā winita. Ti o pauri pēk’i s’asaffa, me o paqi loāpāti paurata, lan o as’oa k’awwi šeyya. Paywāti it’uqā I’ōtātōnoletu: „Šiwī yonere mitta t’ōwe šiwi winine la li as’oa t’uhiqa letōnot’u. It’uqā qutāleta: „Ōpaywāte, roxūya, šīšiwī yonēnere mitta t’ōwe šīšiwi winine as’oa paywātī yosuni latała. Li more paywātini meysunime. La paywāti s’ōšinitua, o salāta peōniwa k’awa.
Lista conlangów

Zobacz też słownik tego języka.

Język enencki (en. Eneʼi [ʔeˈneʔi] lub Enentālāti [ʔenentaːˈlaːti]) to język izolowany używany na obszarze cywilizacji Enenków. Język jest częścią projektu wspólnego conworldu Kyon.

Artykuł ten opisuje standardowy język enencki (en.Tʼaraqawitālāti [tʼaraqawitaːˈlaːti], dosł. język piór i kamieni).

Fonologia

Spółgłoski

		Wargowe	Dziąsłowe		Podniebienne	Tylnojęzykowe	Krtaniowe
Nosowe		m	n
Zwarte	bezdźwięczne	p	t			k	ʔ
	dźwięczne	b	d			g
Kontynuanty	bezdźwięczne	f	s	ɬ	ʃ	x	h
	dźwięczne	v	z	l	ʒ	ɣ
Drżące			r
Półsamogłoski					j	w

Samogłoski

Enencki dysponuje prostym zestawem pięciu barw samogłosek z dodatkowym rozróżnieniem na długość. Samogłoski długie wymawiane są około dwa razy dłużej od ich krótkich odpowiedników w sylabach akcentowanych; w sylabach nieakcentowanych różnica długości może być jednak mniejsza.

	Przednie	Centralne	Tylne
Przymknięte	i~ɪ iː		u~ʊ uː
Środkowe	ɛ eː		ɔ oː
Otwarte		a aː

Fonotaktyka

Enencką sylabę można przedstawić w następujący sposób:
CVR, gdzie
C to dowolna pojedyncza spółgłoska lub w śródgłosie geminata;
CC to zbitka dwuspółgłoskwa — dopuszczalne są następujące zbitki:

• sybilant dziąsłowy + spółgłoska zwarta lub nosowa: /sp/, /zb/, /st/, /zd/, /sk/, /zg/, /sm/, /zm/, /sn/, /zn/,
• spółgłoska zwarta + niepodobna nosowa: /pn/, /bn/, /tm/, /dm/, /km/, /gm/, /kn/, /gn/,
• niepodobna spółgłoska zwarta + dziąsłowy sybilant: /ps/, /bz/, /ks/, /gz/,
• niepodobna zwarta lub niepodobny kontynuant + /r/: /pr/, /br/, /kr/, /gr/, /fr/, /vr/, /xr/, /ɣr/;

V to dowolna samogłoska — długa lub krótka;
R to spółgłoska /l/, /ɬ/, /z/, /s/ /r/, /n/, /j/, /w/ lub /ʔ/; nie występują jednak kody *iy, *īy, *uw, *ūw.

Sylaby z długą samogłoską nazywa się długimi (w opozycji do krótkich), a te z kodą — ciężkimi (w opozycji do lekkich).

Akcentuacja

W języku enenckim występuje akcent toniczny, który polega na nadaniu samogłosce tonu wysokiego. Co ważne, samogłoski długie posiadają dwie mory, podczas gdy akcent pada tylko na jedną morę. Tworzy to następujące możliwości:

	Niekacentowana			Akcentowana
	Zapis	Wymowa (fonemiczna)	Wymowa (fonetyczna	Zapis	Wymowa (fonemiczna)	Wymowa (fonetyczna
Krótka	a	[a]		á	[á]
Długa	ā	[a͜a]	[aː]	â	[á͜a]	[ǎː]
				ā́	[a͜á]	[âː]

Zapis

Kawita

Pierwotny system pisma enenckiego. Jego nazwa — Qawitā [qawiˈtaː] — może być przetłumaczona jako "pisanie w kamieniu". Jak sama nazwa wskazuje, pismo to jest używane do rycia w kamieniu lub innym twardym materiale. Choć nadal jest to prawdą, inskrypcje pisane kawitą spotkać można w wielu miejscach, często na przedmiotach codziennego użytku. Starożytne znaki kawity uznaje się bowiem za mające magiczną moc.

Ze względu na nieprzystosowanie kawity do enenckiego systemu fonologicznego oraz na podstawie lokalnych podań można spekulować, iż pismo to zostało zapożyczone przez Enenków od ludów zamieszkujących Szur przed ich przybyciem.

Alfabet łaciński

a

ā

b

d

e

ē

f

g

ĝ

h

i

ī

j

k

l

ł

m

[a]

[aː]

[b]

[d]

[ɛ]

[eː]

[f]

[g]

[ɣ]

[h]

[i]

[iː]

[ʒ]

[k]

[l]

[ɬ]

[m]

n

o

ō

p

r

s

š

t

u

ū

v

w

x

y

z

ʼ

[n]

[ɔ]

[oː]

[p]

[r]

[s]

[ʃ]

[t]

[u]

[uː]

[v]

[w]

[x]

[j]

[z]

[ʔ]

Morfologia

Rzeczownik

Stany

Charakterystyczną dla języka enenckiego cechą rzeczowników jest odmiana przez "stany". Oznaczają one po prostu relację przestrzenną dwóch rzeczowników, które w innych językach przyjmują formę konstrukcji z przyimkiem. Rzeczownik, do którego odnosi się rzeczownik odmieniony w określonym stanie wyrażony jest Nominativusem-Obliquusem (patrz niżej). Poniższa tabela przedstawia poszczególne stany rzeczowników:

Stan	Funkcja	Forma	Przykład
Stan 0 (neutralny)	zwykły, wolny rzeczownik	podstawowa forma rzeczownika	fata- syn
Stan lokatywny I	znajdowanie się; w (czymś), wewnątrz (czegoś)	S1-xa-...-u	aši mūxapātu miejska studnia, studnia w mieście
Stan lokatywny II	na (czymś, powierzchni)	S1-kʼēwa...-u	hesse ikʼēwašʼāru gwiazdy na niebie
Stan lokatywny wolicyjny	używane z miejscami, w których jest się w jakimś celu	S1-xana-...-u	tixāsa fīxanaqʼu świątynny posąg, posąg w świątyni
Stan latywny I	dążenie, wchodzenie; do, w (coś)	S1-tō-...-u	aši ītōnu droga do miasta
Stan latywny II	dążenie na, kładzenie; na (coś)	S1-yu-...-u	russa yāyusu talerz na stół
Stan latywny wolicyjny	do, w celu, dla (zwykle używane z rzeczownikami żywotnymi)	S1-tōno-...-u	rāwāen tutōnossu list do króla
Stan ablatywny I	odchodzenie, wychodze; z, z wewnątrz	S1-ši-...-u	taši yošitu mięso z kaczki
Stan ablatywny II	schodzenie, odkładanie; z (powierzchni)	S1-fē-...-u	šahia fūfēsu wiatr z gór
Stan ablatywny wolicyjny	od, z, z przyczyny (zwykle używane z rzeczownikami żywotnymi)	S1-šini-...-u	suli pošiniāku wiadomość od ojca

Liczba

Liczba	Podstawa
	pojedyncza			mn. nieokreślona	mn. określona
	zwykła	reduplikacja	derywat syngulatywny
	drzewo	ojciec	pole	łza	oko
Pojedyncza	tʼarqa	sulini	qilāti	kūmānāti	wināti
Mn. nieokreślona	tʼarhiqa	suhilani	qihilāta	kūmāna	wihināta
Mn. określona	itʼarqā	sūsulini	qīqilāti	kūkūmānāti	wini

Przypadki

Tradycyjna gramatyka enencka nie zna kategorii przypadku gramatycznego, w praktyce jednak, w Tarakawitalati znaleźć można pięć przypadków powstałych ze zlania się rzeczowników z odpowiednimi partykułami. Poniżej tabelka odmiany przykładowych rzeczowników przez przypadki:

Przypadek	Nieżywotne	Żywotne
	ziemie, opowieść, dom	kot, człowiek, gwiazdy
Intransitivus	— qili, arān, makʼāl	-ni massoni, eneʼni, išʼārni
Transitivus- Obliquus	— qili, arān, makʼāl, masso, enen, išʼār
Essivus praesens	-me qilime, arāʼme, makʼālme, massome, eneʼme, išʼārme
Essivus perfectus	-mo qilimo, arāʼmo, makʼālmo, massomo, eneʼmo, išʼārmo
Instrumentalis	-wa qiliwa, arāʼwa, makʼālwa	n/d
Temporalis	-ne qilne, arāʼne, makʼālne, massone, eneʼne, išʼārne
Partitivus	-(i)ssi qilissi, arāissi/arāssi, makʼālissi massossi, eneissi/enessi, išʼārissi
Vocativus	ō-...-e ōqile, ōʼarāe, ōmakʼāle, ōmasse, ōʼenē, ōʼišʼāre

Czasownik

Aspekt i strona

I grupa

Cz. twierdzący			Cz. przeczący
	Strona czynna	Strona bierna	Strona czynna	Strona bierna
Tryb oznajmujący
Czas nieprzeszły (niedokonany)	nara	naritā nż, naritō ż	šunara	narašūta nż, narašūto ż
Czas przeszły (dokonany)	nasāra	naraseytā nż, naraseytō ż	mey nara	mīta nara nż, mīto nara ż
Czas zaprzyszły	n/d	nasāramitta nż, nasāramitto ż	n/d	nasārašutta nż, nasārašutta nż
Czas zaprzeszły	n/d	nasāramussa nż, nasāramusso ż	n/d	mīta nasāra nż, mīto nasāra ż
Tryb łączący
teraźniejszy	narē	narīta nż, narīto ż	šunarē	narēšūta nż, narēšūto ż
przeszły	n/d	nasārēmitta nż, nasārēmitto ż	n/d	nasārēšutta nż, nasārēšutto ż
zaprzeszły	n/d	nasārēmussa nż, nasārēmusso ż	n/d	mīta nasārē nż, mīto nasārē ż
Tryb rozkazujący
niedokonany	narāya	narāyeytā nż, narāyeytō ż	šūya nara	šūyeytā nara nż, šūyeytō nara ż
dokonany	n/d	nasārayamitta nż, nasārayamitto ż	n/d	nasārayašutta nż, nasārayašutto ż

II grupa

Cz. twierdzący			Cz. przeczący
	Strona czynna	Strona bierna	Strona czynna	Strona bierna
Tryb oznajmujący
Czas nieprzeszły (niedokonany)	wini	winitā nż, winitō ż	šuwini	winišūta nż, winišūto ż
Czas przeszły (dokonany)	winita	winiteytā nż, winiteytō ż	mey wini	mīta wini nż, mīto wini ż
Czas zaprzyszły	n/d	winitamitta nż, winitamitto ż	n/d	winitašutta nż, winitašutto ż
Czas zaprzeszły	n/d	winitamussa nż, winitamusso ż	n/d	mīta winita nż, mīto winita ż
Tryb łączący
teraźniejszy	winē	winīta nż, winīto ż	šuwinē	winēšūta nż, winēšūto ż
przeszły	n/d	winitēmitta nż, winitēmitto ż	n/d	winitēšutta nż, winitēšutta nż
zaprzeszły	n/d	winitēmussa nż, winitēmusso ż	n/d	mīta winitē nż, mīto winitē ż
Tryb rozkazujący
niedokonany	wināya	wināyeytā nż, wināyeytō ż	šūya wini	šūyeytā wini nż, šūyeytō wini ż
dokonany	n/d	winitayamitta nż, winitayamitto ż	n/d	winitayašutta nż, winitayašutto ż

III grupa (kauzatywne)

sprzedawać	Strona czynna	Strona bierna	Strona medialna
Czas nieprzeszły	samaya	samaitā nż, samaitō ż	samayalā nż, samayoʼō
Czas przeszły	šeymaya	šeymaitā nż, šeymaitō ż	šeymayalā nż, šeymayowʼō ż

IV grupa

chwalić	Strona czynna	Strona bierna	Strona medialna
Czas nieprzeszły	lāk’a su	lāk’a sūta nż, lāk’a sūto ż	lāk’a sāla nż, lāk’a sō’o ż
Czas przeszły	lāk’a šeme	lāk’a šemīta nż, lāk’a šemīto ż	lāk’a šemāla nż, lāk’a šemō’o ż

Dopełnienie

Jeżeli dopełnienie bliższe jest określone, czasownik otrzymuje specjalny prefiks, którego forma zależy od właściwości gramatycznych tegoż dopełnienia:

Liczba	Nieżywotne	Żywotne
Pojedyncza	la-	o-
Mn. nieokreślona	laha-	oha-
Mn. określona	ilā-	iʼō-

Dialekty

Choć nazywa się ją zbiorczo "językiem enenckim", należy zauważyć, iż współczesna enencczyzna jest raczej grupą jezyków, które same w sobie stanowią zróżnicowane kontinua dialektalne.

Tradycyjnie wyróżnia się dwie główne grupy lektów enenckich — północną i południową, a od niedawna również wschodnią.

Wszystkie języki enenckie, włączając w to enencczyznę klasyczną, wywodzą się od języka praenenckiego, podczas gdy początków współczesnego podziału dialektalnego należy doszukiwać się na etapie języka staroenenckiego. Klasyczny język enencki oparty jest na dialektach południowych i to od niego bezpośrednio wywodzi się współczesne lekty południowe. Świadectwem istnienia różnic dialektalnych w staroenencczyźnie może być chociażby występowanie w enenckim północnym fonemu /ŋ/, który odpowiada klasycznemu /w/ (por. klas. woma /ˈwoma/ vs. ewań. ngouma /ˈŋowma/ — "macica").

Od niedawna dopiero badane dialekty wschodnie mogły się już jednak odłączyć wcześniej, o czym świadczyć może chociażby inny rozwój PE zbitek sC (por. klas. šan(o) [ˈʃan(o)] vs. północnopehoański eḱano /eˈtʃaːno/ — "wzgórze, góra"; z PE *skano).

Podział

• Język praenencki (†)
  • Język staroenencki (†)
    • Dialekty staroenenckie południowe (→ klasyczny język enencki)
      • Dialekty południowe (współczesne)
    • Dialekty staroenenckie północne
      • Dialekty północne (współczesne)
  • (?) Dialekty wschodnie

Literatura

Większość utworów literackich w Szurze powstaje w Tarakawitalati, którego główną podstawą są epickie dzieła poetyckie. Dialekty rzadko są zapisywane.

Tradycyjnie Enenkowie rozróżniają 5 gatunków literackich: poezję (łamēma) — którą często dzieli się na epicką (kerłamēma) i liryczną (yānłamēma), dramat (korēma), oracje (tālēma), eseje (š’awēma) oraz pisma użytkowe (seret’ēma).

Przykładowe teksty

Tytuł enencki	Tytuł polski	Tekst enencki	Tekst polski
Paywātini ter it’uqā	Owca i konie	Šano k’ewane meysuni paywāti it’uqā winita. Ti o pauri pēk’i s’asaffa, me o paqi loāpāti paurata, lan o as’oa k’awwi šeyya. Paywāti it’uqā I’ōtātōnoletu: „Šiwī yonere mitta t’ōwe šiwi winine la li as’oa t’uhiqa letōnot’u. It’uqā qutāleta: „Ōpaywāte, roxūya, šīšiwī yonēnere mitta t’ōwe šīšiwi winine as’oa paywātī yosuni latała. Li more paywātini meysunime. La paywāti s’ōšinitua, o salāta peōniwa k’awa.	Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.
Sōmi šanīl	Górski krajobraz	Išā ilāšine qufo rō. La sōmi ōbime la, yos’ō fitōwa māna’īl saqō. Urāti mī lat’a pata kō lasōno sīp’ewīl takō, nar sūt’i qāqar šanīl mō…	Z gór płynie potok. Widok jest piękny, uszy cięszą się szumem wody. Ku morzu spokojnemu stopy chcą podążać, poczuć smak miękkiego piasku, gdy wtem czuję woń górskich krzewów…

Przypisy

<references>