Język naumowski

język naumowski rǻr naumǻzu iknaúr
Typologia:	aglutynacyjno-fleksyjny, z szykiem SVO
Utworzenie:	Emilando (w 2020)
Cel utworzenia:	Na potrzeby projektu/konwerldu
Klasyfikacja:	Gamajskie pragammajski (†) prangamajski (†) naumowski
Kody
Conlanger–1	nau.
Lista conlangów

        

Język naumowski (rǻr naumǻzu iknaúr, /ˈrɔ̞r näʊ̯ˈmɔ̞zu ikˈnäʊ̯r/) jest językiem z rodziny języków gamajskich. Jest to drugi konlang Emila oparty na protogammajskim. Należy do grupy centralnej.

Język charakteryzują archaiczne cechy takie jak mocne zachowanie pragammajskich dyftongów ai au i całkowity brak końcówki bezokolicznika oraz liczniejsze innowacje typu przejścia u > ü w każdej pozycji, rotacyzmu *z oraz *ħ oraz połączenia pragammajskich *g oraz *q (jako średnionaumowskie ck). Posiada także gigantyczne zmiany z akcentem. Z cech gramatycznych to drastyczna redukcja ilości przypadków i powolne przechodzenie na typ fleksyjny.

Historia

Procesa od pragammajskiego

Procesa na chworum

Refleksy fonemów pragammajskich w naumowskim

Spółgłoski

Podczas gdy rozwój samogłosek jest bardzo specychwiczny, to w spółgłoskach można zauważyć pewną regularność.

PG	nagłos	śródgłos	wygłos
p	p, pɕ	b, bʑ	f
t	t͡s, t͡ɕ		s
k	k, ʃ, t͡ʃ	g, ʒ, d͡ʒ	x
q	x, ɕ, ʃ	k, ʃ, t͡ʃ	ːk
b	f, ɕ	p, pɕ	ːp
d	ʂ	s, ɕ	ːs
g	x, ɕ, ʃ	k, ʃ, t͡ʃ	ːk
f	f, ɕ	Vː	Ø
θ	t, c	d, ɟ	s
s	s, ɕ	z, ʑ	Ø
ħ	r, rʲ		r
h	ˈɣ, ˈʒ	ˈVː	ˈː
ð	ʂ	t, c	ːt
z	r, rʲ		r
ɣ	n, ɲ, ːŋ , ːɲ	kn, kɲ	ŋk
m	m, mɲ		m
mː	m, mɲ	ːm, ːmɲ	ːm
n	n, ɲ		n
nː	n	ːn
r	r, rʲ		r
rː	r̥, rʲ	ːr, ːrʲ	ːr
l	w, ʎ		w
lː	l, ʎ		l
j	j	Vː	j
jː	d͡z, d͡ʑ		d͡z
w	v, ʑ	Vː	v
wː	ɣ, j, ʒ		ɣ

Fonologja

Samogłoski

Język naumowski mocno zmienił system samogłosek od czasów pragammajskich. Zanikł dwukrotnie iloczas, za to powstały samogłoski zredukowane. Posiada jednak archaiczne dychwtongi ai au zachowane od czasów pragammajskich.

Pełne

	Przednie		Tylne
	Niezaokrąglone	Zaokrąglone
Przymknięte	i (i)	y (ü)	u (u)
Środkowe	e̞ (e)		o̞ (o)
Prawie otwarte	æ (a)		ɔ̞ (å)

Dychwtongi

Występują cztery dyftongi, ai, au, ei oraz ou. One zachowują się jak pojedyncze samogłoski, ale nie ulegają redukcji.

Należy odróżnić dychwtongi au ou od zbitek ał oł. Drugi element dychwtongów jest nieco centralniejszy niż zwykłe ł/j. Ponadto, gdy są akcentowane duża część akcentu pada na drugi element (stąd to on jest oznaczony akutem), zaś zbitki ał oł są akcentowane tylko na samogłoskę.

Zredukowane

Środkowa	ə (e)
Prawie otwarta	ɐ (a)

Litery a e oznaczają samogłoski [æ] [e] gdy są przed i pod akcentem, natomiast [ɐ] [ə] to wymowa po akcencie. Po akcencie nie występują litery å o.

Alochwonia

Samogłoski posiadają kilka dodatkowych alochwonów:

• a - [ä] (po welarnej, v i na początku słowa)
• å - [ɑ] (po welarnej), [ä] (po ł).
• o - [ø̞] (w grupie voP), [ɤ̞] (po welarnej)

Spółgłoski

		Wargowe	Zębowe	Dziąsłowe	Z retrofleksją	Podniebienne	Welarne
Nosowe		m (m)	n (n)			ɲ (ń)	ŋ (ŋ, n)
Zwarte	bezdźwięczne	p (p)	t (t)			c (ť)	k (k)
	dźwięczne	b (b)	d (d)			ɟ (ď)	g (g)
Afrykaty	bezdźwięczne		ts (c)	tʃ (č)		tɕ (ć)
	dźwięczne		dz (y)	dʒ (y̌)		dʑ (ý)
Szczelinowe	bezdźwięczne	f (f)	s (s)	ʃ (š)	ʂ (ş)	ɕ (ś)	x (ch)
	dźwięczne	v (v)	z (z)	ʒ (ž)		ʑ (ź)	ɣ (gh)
Drżące	bezdźwięczne		r̥ (hr)
	dźwięczne		r (r)			rʲ (ŕ)
Boczne, Półsamogłoski			l (l)			ʎ (ĺ), j (j)	w (ł)

Język ten należy do grupy centralnej, zatem wykazuje historyczną zmianę [ɣ] na [ŋ]. Jednakże w późniejszej drodze rozwoju, w odróżnieniu od innych języków centralnych, dźwięk ten się nie zachował w jednolitej postaci, w wielu przypadkach zmieniał barwę i obecne wystąpienia jego wychodzą jedynie z geminacji grupy pɣ. ngh > nŋ > ŋŋ, pozycji wygłosowej (jako grupa ŋk, zapisana nk) i zapożyczeń.

Bardzo charakterystycznym fonemem j. naumowskiego jest bezdźwięczne r (MAF: [r̥], transkrypcja: hr). Pochodzi ono z dawnej geminaty *rr na początku słowa i po spółgłosce. Historycznie wszystkie sonoranty (łącznie z ŋ) miały bezdźwięczne odmianki, ale prócz hr wszystkie się udźwięczniły, Samo hr udźwięczniło się również po palatalizacji i spółgłosce dźwięcznej. Przykład słowa z hr: hrau (zwierzę).

Inną charakterystyczną cechą jest poczwórne rozróżnienie s-š-ş-ś, odpowiednio zębowego, zadziąsłowego, retrofleksyjnego i palatalizowanego. Jest to wyjątkowe pośród języków gammajskich.

Akcent

Akcent w wielu miejscach przesunął się w nieregularne miejsce. Podstawową regułą jest, że akcent pada na ostatnią niezredukowaną samogłoskę. Jednakże często jako zredukowane samogłoski zachowują się samogłoski i, ü, u, co utrudnia umiejscowienie miejsce akcentu. Ponadto, dychwtongi ai ei au ou nigdy się nie redukują. Przed akcentem samogłoski się nie redukują, jedynie dochodzi do przejścia przedakcentowanego je w ja.

Akcent na ogół pada na drugą sylabę, ale są liczne nieregularne wyjątki. Ponadto część sufiksów jest zawsze akcentowana.

Akcent oznacza się akutem (nad samogłoską lub drugim elementem dychwtongu). Używa się także grawisu do oznaczenia skutków akcentu w słowach złożonych.

Akcent w słowach złożonych

W słowach złożonych pada zgodnie z regułami na ostatnią część. Efekty akcentu jednak występują także w innych częściach takiego słowa. Niekiedy mówi się, że istnieje tam akcent poboczny.

Gramatyka

Legenda

• ¹ – zmiękczenie podczas I palatalizacji
• ² – zmiękczenie podczas II palatalizacji
• ° – wycofanie palatalizacji/stwardnienie
• ː – historyczne wydłużenie (a > ai, å > au, e > i, o > u, ai > ei, au > ou, i ü u bez zmian)

Deklinacja

Naumowski jest bardzo innowacyjnym językem jeżeli chodzi o deklinacje. Z dwunastu przypadkiw przetrwały tylko trzy: mianownik, dopełniacz, biernik, zarzucił także harmonję samogłoskową.

Powstały jednak nowe różnice w wzorach z powodu ściągnięć samogłosek, zaniku spółgłosek wygłosowych, redukcji po akcencie i zaniku l. podwójnej. Echwektem jest powstanie pięciu nowych deklinacji w l. pojedynczej i czterech w l. mnogiej.

Deklinacja I jest używana dla słów w l. pojedynczej, które kończą się spółgłoską i są jednosylabowe regularnie akcentowane. Są to de chwakto jednosylabowe słowa pragammajskie nie zawierające h, a także dwusylabowe pragammajskie z samogłoskami ściągniętymi między f, v, j. Deklinacja II powstała w podobnych warunkach, ale jest używana do wielosylabowych słów oraz jednosylabowych słów zawierające h w pragammajskim, a także z ściągnięć tej spółgłoski, ale nie tych słów które kończyły się na f, s. Deklinacja III obejmuje słowa kończące się w naumowskim i pragammajskim na samogłoskę, a także pragammajskie słowa zakończone na -f, -w, -j. Podobnie zachowuje się Deklinacja IV, z tym, że jest stosowana w warunkach deklinacji II tzw. nieregularnie akcentowane i wielosylabowe. Ostatnia Deklinacja V obejmuje słowa kończące się w pragammajskim na -s. Deklinacja M to deklinacja l. mnogej, zaś MII jest, tak jak II oraz IV, w dłuższych i nieregularnych słowach. Deklinacje MIII oraz MIV są używane po słowach kończących się na -r, niezależnie czy pochodzi od pragammajskiego *r, *z czy *ħ.

Deklinacja
Przy.	I	II	III	IV	V	M	MII	MIII	MIV
Mianownik	-ø					-re		-ːre
Dopełniacz	-á	-a	-°aí*	-°ai*	-za	-raí	-rai	-ːraí*	-ːrai*
Biernik	-²e		‘-²í*	‘-²i*	-ze	-rí	-ri	-ːrí*	-ːri*

* – przyrostki z deklinacji III, IV zastępują ostatnią samogłoskę tematową. Analogicznie, iloczas w deklinacjach MIII, MIV zastępuje oryginalne r

Przykłady:

• I – aúf, aufá, aúfe od *auf, aín, ainá, aíne od *ayn
• II – čín, čína, číne od *kahin, janmaút, janmaúta, janmaúte od *yinmadh
• III – naumǻ, naumaí, naumí od *ghamma, jaŕí, jaraí, jaŕí od *yuziif
• IV – žéssa, žéssai, žéssi od *hitlaa, saurétu, saurétai, sauréti od *suwaridu
• V – fürćí, fürćíza, fürćíze od *buurtiis

Odmiana zaimkiw

Odmiana zaimków jest nieregularna.

Deklinacja zaimkiw
Przy.	naú (ja)	ĺí (ty)	şeĺí (Ty)	paí (on)	şepaí (On)	raú (my)	rauyá (My)	ǘr (wy)	şǘr (Wy)	chǻ (oni)	şechǻ (Oni)
Mianownik	naú	ĺí	şeĺí	paí	şepaí	raú	rauyá	ǘr	şǘr	chǻ	şechǻ
Dopełniacz	någhǻ	łeí	şełeí	påghǻ	şepåghǻ	roú	rauyǻv	üraú	şüraú	chaú	şechaú
Biernik	naús	ĺís	şeĺís	påyǻ	şepåyǻ	raús	rauyés	ürół	şürół	šés	şešés

Przymiotnik

Służący do wyrażania cech rzeczownika. Gdy słowo spełnia warunki deklinacji I, III otrzymuje końcówkę -só po spółgłoskach i -zó po samogłoskach. Gdyby się odmieniało według deklinacji II, IV, V przyjmuje końcówki -su oraz -zu, odpowiednio po spółgłoskach i samogłoskach. Przykłady:

• žéssazu – kapłański
• čínsu – kostny
• aufsó – pasterski

Przysłówek

Stojący zawsze przed czasownikem, otrzymuje końcówkę -sú po spółgłoskach i -zú po samogłoskach. Ponieważ przesuwa to akcent, samogłoski się "odredukowują" tzw. redukcja zostaje cofnięta. Z tego powodu przysłówki często podaje się jako osobne słowa w słownikach. Ponadto, czasami akcent to jedyna różnica pomiędzy przysłówkem a przymiotnikem.

• žessazú – kapłańsko
• činsú – kostnie
• aufsú – pastersko

Przedimek

W języku naumowskim występują przedimki: określony rǻr, nieokreślony ghaúru oraz zerowy ném. Przedimki rǻr i ném występują zarówno w l. pojedynczej jak i l. mnogiej, zaś ghaúru tylko w l. pojedynczej (słowo ghaúru oznacza także jeden). Przedimki stoją przed rzeczownikem lub przymiotnikem.

Przedimka określonego używa się:

• gdy dana rzecz jest już znana
• gdy dana rzecz jest wyjątkowa
• kontekst wypowiedzi daje do zrozumienia o jaką rzecz chodzi

Przedimka nieokreślonego używa się:

• gdy dana rzecz jest wspominana po raz pierwszy
• gdy dana rzecz nie istnieje w pełni (np. dom jest budowany – nie ukończony, więc zawsze ma przedimek nieokreślony)

Przedimka zerowego używa się:

• gdy brakuje danej rzeczy
• gdy dana rzecz nie istnieje