Język średniowertyński

Język średniowertyński Wōltuŋūwko

Sposoby zapisu:	Pismo wertyńskie
Typologia:	Aglutynacyjny, VSO
Faktycznie
Utworzenie:	Wirczę w 2025
Najnowsza wersja:	1.0
Kody
Conlanger–1	`sdw.`
W Kyon
Używany w :	Wertynia (urzędowy)
Klasyfikacja:	Języki wertyńskie Język starowertyński Języki południowowertyńskie Język średniowertyński
Lista conlangów

Język średniowertyński (sdw. Wōltuŋūwko [wuːlˈtʉ.ŋyːw.kʷɔ]) —

Głosownia

Samogłoski

W języku średniowertyńskim występuje 9 samogłosek, w tym 7 krótkich i 2 długie.

	Przednie		Środkowe		Tylne
	Krótkie	Długie	Krótkie	Długie	Krótkie	Długie
Przymknięte	i <i>	yː <ū>	ʉ <u>
Półprzymknięte			ə <è>		ɤ <oè>	oː <ō>
Półotwarte	ɛ <e>				ɔ <o>
Otwarte			ɑ <a>

Głoski /ɛ ɔ/ po spółgłoskach miękkich, czyli /ɲ t͡ɬ t͡ʃ ʃ ɬ j ʎ/, wymawiane są jako [e o].
Głoska /oː/ poprzedzana /w/, wymawiana jest jako [uː], np. Wōme [wuːˈmɛ] - (Matka). Kiedy głoski poprzedzane są inną spółgłoską i dochodzi do uwargowienia, wtedy wymowa upraszcza się do [uː], jak w np. Sèŋūľwō [ʃəˈŋyː.ʎuː] - (Mówię).

Dwugłoski

W języku średniowertyńskim występują jedyne trzy dwugłoski.

ia - [iɑ̯] jak w: Wōlcia [wuːlˈt͡ʃiɑ̯] - (Wertyńczycy)
ie - [ie̯] jak w: Hieme [hie̯ˈmɛ] - (Człowiek)
io - [iɔ̯] jak w: Sèŋūľwio [ʃəˈŋyː.ʎʷiɔ̯] - (Obaj mówimy)

Spółgłoski

W języku średniowertyńskim występuje 25 spółgłosek.

		Wargowe	Zębowo-dziąsłowe	Podnieb.	Tylnojęz.	Krtaniowe
Nosowe		m <m>	n <n>	ɲ <ñ>	ŋ <ŋ>
Zwarte	Bezdźwięczne	p <p>	t <t>		k <k> • ɡ <g>	ʔ <'>
Zwarte	Przydechowe	pʰ <ph>	tʰ <th>		kʰ <kh>
Zwarto-szczelinowe			t͡ɬ <tl>	t͡ʃ <c>
Szczelinowe		f <f>		ʃ <s>	χ <ḫ>	h <h>
Drżące		ʙ <b>	r <r>
Półotwarte			l <l> • ɬ <ll>	j <j> • ʎ <ľ>	w <w>

Głoska /w/ upraszcza się do /ʷ/, uwargawiając stojącą przed nią inną spółgłoskę, np. Ŋūľwa [ŋyːˈʎʷɑ] - (Mówić). Natomiast kiedy stoi po /oː/, zanika, jak w np. Wōwko [wuːˈkʷɔ] - (Rzeka).
Gloska /k/ podlega uwargowieniu, kiedy stoi przed samogłoskami /ɔ oː/, np. Mō'ko [moːʔˈkʷɔ] - (Jezioro).

Pismo

Zapis wertyński

Mownia

Szyk zdania

Rzeczowniki

Rodzaj

W języku średniowertyńskim występują dwa rodzaje: ożywiony oraz nieożywiony. Do rodzaju ożywionego zaliczamy ludzi, zwierzęta oraz istoty boskie, a także, co ciekawe, zjawiska przyrodnicze, takie jak np. burza. Części ciała znajdujące się na wierzchu są rodzaju nieożywionego, natomiast wnętrzności są rodzaju ożywionego. Do rodzaju nieożywionego zaliczamy natomiast przedmioty, rośliny, czy też narzędzia. Rzeczowniki odmiany I i III należą do rodzaju nieożywionego, natomiast te odmiany II i IV do ożywionego.

Wōwko [wuːˈkʷɔ] - (Rzeka) [nieoż.] → Wōľ [ˈwuːʎ] - (Prąd wodny) [oż.]
Hiom [ˈhiɔ̯m] - (Ciało; trup) [nieoż.] → Hieme [hie̯ˈmɛ] - (Człowiek) [oż.]
Jèmo [jəˈmɔ] - (Gleba, ziemia) [nieoż.] → Joèñ [ˈjɤɲ] - (Dżdżownica) [oż.]

Rzeczom istotnym w oczach Wertyńczyków, takim jak: ogień, księżyc, słońce, czy też gwiazdy, zadaje się rodzaj ożywiony, lecz pojawiają się też inne, niekoniecznie podlegające pod jakąś zasadę.

Określność

Rzeczownik w języku średniowertyńskim występuje w dwóch postaciach: określonej i nieokreślonej, tworzonych poprzez dodanie do rzeczownika odpowiednich przyrostków, które zależą od odległości, jaka dzieli podmiot od mówiącego. Potocznie zanika rozróżnienie odległości i używany jest tylko określnik zwykły. Określników nie stawia się przy nazwach własnych.

Liczba	Przykłady
Liczba	Nieokreślony	Określony, (Zwykły)	Określony, (Bliski)	Określony, (Odległy)	Zerowy
Pojedyncza	-(i)mo Mō'komo (Jakieś jezioro)	-(a)go Hiemego (Ten człowiek)	-(o)po Khō'po (To państwo)	-(i)tho Winitho (Ten mężczyzna)	-(i)ľia Wifmeľia (Żaden żeglarz)
Podwójna	-(i)nie Mō'kōninie (Jakieś jeziora)	-(a)gie Hiemugie (Ci ludzie)	-(o)pie Khuciepie (Te państwa)	-(i)thie Wimuthie (Ci mężczyźni)	-(i)ľie Wifmuľie (Żadni żeglarze)
Mnoga	-(Ø)m Mō'knum (Jakieś jeziora)	-(Ø)g Hieniag (Ci ludzie)	-(Ø)p Khutūp (Te państwa)	-(Ø)th Wiñeth (Ci mężczyźni)	-(Ø)l Wifnial (Żadni żeglarze)

Liczba

W języku średniowertyńskim występują trzy liczby: liczba pojedyncza, podwójna oraz mnoga, które tworzy się poprzez dodanie odpowiedniego przyrostków.

Liczba	Przykłady
Liczba	Odmiana I	Odmiana II	Odmiana III	Odmiana IV
Pojedyncza	-o Mō'ko (Jezioro)	-e Hieme (Człowiek)	-Ø Khōt (Państwo, kraj)	-Ø Wiñ (Mężczyzna)
Podwójna	-ōn Mō'kōn (Dwa jeziora)	-u Hiemu (Dwóch ludzi)	-ie Khucie (Dwa państwa/kraje)	-u Wimu (Dwaj mężczyźni)
Mnoga	-nu Mō'knu (Jeziora)	-ia 'Hienia (Ludzie)	-ū Khutū (Państwa/kraje)	-e Wiñe (Mężczyźni)

Pogardnik

Kiedy chcemy wyrazić w języku średniowertyńskim swoją niechęć do czegoś, obrzydzenie, czy też po prostu kogoś obrazić, wtedy dodajmy do rzeczownika przyrostek <-(i)ñ>. Ów przyrostek przybiera postać <-ñ>, kiedy stoi po wyrazie zakończonym na samogłoskę, a postać <-iñ>, kiedy stoi po wyrazie zakończonych na spółgłoskę, jednak kiedy wyraz zakończony jest na <-e>, wtedy ów samogłoska zastępowana jest przez <-iñ>, lecz tylko w liczbie pojedynczej.

Hieme [hie̯ˈmɛ] - (Człowiek) → Hieniñ [hie̯ˈɲiɲ] - (Czł*wiek)
Wiñe [ˈwiɲ] - (Mężczyźni) → Wiñeñ [wiˈɲeɲ] - (M*żczyźni)
Wōme [wuːˈmɛ] - (Matka) → Wōniñ [wuːˈɲiɲ] - (M*tka)

Ze względu na końcówkę słówka: Wiñ [ˈwiɲ], mimo że nie ma ono nic wspólnego z pogardnikiem, jest niekiedy uznawane za pogardliwe, temu powszechnym stało się niepoprawne: Wim [ˈwim], z obawy przed złym zrozumieniem.

Przypadki

Język średniowertyński ograniczył się do trzech przypadków, pozbywając się dopełniacza i narzędnika. Rzeczownik odmienia się jednakowo przez przypadki, niezależnie od liczby, czy rodzaju.

Przypadek		Zrostki	Znaczenie	Przykład
I.	Mianownik	—	kto? co? Ogólny podmiot	Wōwko (Rzeka)
II.	Biernik	a- / -t	kogo? co? Wyraża dopełnienie bliższe	Awōwkot (Rzekę)
III.	Celownik	je- / -k	komu? czemu? Wyraża dopełnienie dalsze	Jewōwkok (Rzece)

Kiedy przyrostki <-t> i <-k> stoją przed swoimi odpowiednikami, wówczas głoski upraszczają się do [tʰ kʰ].

Grzecznościowość

W języku średniowertyńskim występuje kilka przyrostków grzecznościowych, które stawia się po rzeczowniku. Podzielone są ze względu na wiek, a także pozycję społeczną osoby. Korzystanie z przyrostków nie jest niezbędne, przynajmniej według niektórych, gdyż w wielu kręgach niedawanie przyrostków może zostać uznane za przejaw prostactwa i zwykłej bezczelności.

Przyrostki, które używa się, mówiąc o kimś młodszym, równym sobie wiekiem, czy starszym, mogą też zostać postawione po zwykłym rzeczowniku, kiedy chcemy oddać, jak dana rzecz jest dla nas istotna. W takim wypadku przyrostki zamiast podziału na wiek niosą za sobą podział ze względu na wielkość. Przyrostek <-(h)uthat(V)> zastępuje zdrobnienie, toteż nie trzeba go stawiać. Wszystkie trzy przyrostki zastępują domyślną końcówkę rzeczownika, którą stawia się w miejscu <V>.

	Grzecznościowość
	Młodszy	Równy	Starszy	Nauczyciel	Szlachcic	Duchowna	Królowa	Bogowie
Przyrostki	-(h)uthat(V) (Rzeczownik + (h)uthat(V))	-(h)osèn(V) (Rzeczownik + (h)osèn(V))	-(h)akōr(V) (Rzeczownik + (h)akōr(V))	-Mōse (Imię-Mōse)	-Bice (Imię-Bice)	-Khece (Imię-Khece)	-Cèñe (Imię-Cèñe)	-Sèľe (Imię-Sèľe)

Przyrostki <-Khece> i <-Cèñe> używane są jedynie podczas zwracania się do duchownych i królowych wertyńskich. Kiedy mówimy o duchownych i władcach z innych części świata, koło ich imion stawia się: <-Bice>.

Kiedy uznajemy, że sam przyrostek nie jest wystarczający, można postawić przed rzeczownikiem <ō>, z którego korzysta się wyłącznie w bezpośrednim zwracaniu się do drugiej osoby.

Czasowniki

Bezokolicznik

Bezokolicznik w języku średniowertyńskim tworzy się poprzez dodanie przyrostka <-wa> do rdzenia czasownika, choć czasami też z przyrostkiem <-o>, przez co pokrywają się z rzeczownikami. W przypadku, kiedy po odmienionym czasowniku występowałby bezokolicznik, np. Lubię mówić, drugi czasownik jest odmieniany przez osobę, a pomiędzy dwoma czasownikami stawiane jest <a>.

Sèphialwō-a-sèŋūľwō-w [ʃəˈpʰiɑ̯.luː‿ʔɑ‿ʃəˈŋyː.ʎuː] - (Ja lubię mówić)

Czasy

W języku średniowertyńskich wyróżnia się tylko trzy proste czasy: Czas przeszły, teraźniejszy i przyszły, które tworzy się poprzez dodanie do rdzenia czasownika odpowiedniego przedrostka. Stawianie przedrostków jest niezbędne w przypadku każdego czasu, choć w niektórych gwarach upowszechnił się zanik przedrostka w czasie teraźniejszym, jednak w mowie książkowej jest to uznawane za błąd.

	Czasy
	Przeszły	Teraźniejszy	Przyszły
Przykłady	bo- Boŋūľwō (Mówiłem)	sè- Sèŋūľwō (Mówię)	ḫa- Ḫaŋūľwō (Będę mówił)

Odmiana przez osoby

W języku średniowertyńskim odmiana przez osoby w liczbie mnogiej zlała się do jednej postaci: Sèŋūľwōk [ʃəˈŋyː.ʎuːk], a poszczególne osoby rozróżniane są poprzez zaimek, stawiany zawsze po czasowniku. Tam samo stało się w przypadku liczby podwójnej, a także drugiej i trzeciej osoby liczby pojedynczej. Odmiana czasowników następuje poprzez dodanie do rdzenia czasownika odpowiedniego przyrostka.

Odmiana
Osoba		Przyrostek	Przykład
Liczba pojedyncza
I.	Wō (Ja)	-ō	Sèŋūľwō (Mówię)
II.-III.	Ľie (Ty)	-co	Sèŋūľco (Mówisz)
Liczba podwójna
I.-III.	Cie (My dwoje)	-io	Sèŋūľwio (Mówimy)
Liczba mnoga
I.-III.	Tō (My)	-ōk	Sèŋūľwōk (Mówimy)

Kiedy w jednej wypowiedzi pojawia się kilka czasowników opisujących działania jednej osoby, wtedy tylko po pierwszym z nich stawia się zaimek, a następny stawia się dopiero wtedy, kiedy rozmowa przechodzi na inną osobę. W mowie powszechnej dochodzi do skracania zaimka: Wō [ˈwuː], kiedy stoi po czasowniku, wówczas zapisuje się go z czasownikiem jako: Sèŋūľwō-w [ʃəˈŋyː.ʎuː]. Nie ma potrzeby wymawiania go, ze względu na to, że pierwsza osoba jest jedyną, do której rozróżnienia nie potrzeba zaimka, toteż często pomija się zapisywanie zaimka w ogóle.

Zaimki

Zaimki osobowe

Przypadek	Liczba pojedyncza			Liczba podwójna			Liczba mnoga
Przypadek	I. os.	II. os.	III. os.	I. os.	II. os.	III. os.	I. os.	II. os.	III. os.
Mianownik	Wō (Ja)	Ľie (Ty)	Mō (On)	Cie (My dwoje)	X (Wy dwoje)	X (Oni dwoje)	Tō (My)	X (Wy)	X (Oni)
Biernik	Wonat (Mnie/Mię)	Ľiefat (Ciebie/Cię)	Moret (Jego/Go/Niego)	X (Nas dwóch)	X (Was dwóch)	X (Ich/Nich)	X (Nas)	X (Was)	X (Ich/Nich)
Celownik	Wōnka (Mnie/Mi)	Ľiefka (Tobie/Ci)	Mōnka (Jemu/Mu/Niemu)	X (Nam dwóm)	X (Wam dwóm)	X (Im/Nim)	X (Nam)	X (Wam)	X (Im/Nim)