Język kartuski

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język kartuski, język zariadzki (nazwa własna Կա́ռտուսի Չիլ, قارتوسي ڇيل, Kártousi Čhil, wym. ['kartusi tʃʰil]) - język używany przez Kartuzów mieszkających na/w ... w świecie .... Na zewnątrz znany jest on jako język zariadzki, od nazwy nadanej Kartuzom przez sąsiednich Koczów. W rzeczywistości ormianoidalna mera.

Alfabet

Kartusowie swój język zapisują pismem ormiańskim, natomiast ich podgrupa zwana Dżolami, która wyznaje religię Koczów, używa przejętego od tychże pisma arabskiego.

Litera
ormiańska
Odpowiednik
arabski
Transkrypcja
łacińska
Nazwa litery Fonem Przykładowe słowo IPA Znaczenie Uwagi
Աա ا٬ ى Aa այբաւ a ա́դա 'ada czarny przy zapisie arabskim pomijane, jeśli nie stoi pod akcentem lub na początku wyrazu; zapis ى występuje tylko na końcu wyrazu
Բբ ب Bb բեն b բաւհ bɛh ja
Գ գ گ G g գիմ g գիջրա gidʒ'ɹa obierać jajko na końcu wyraz często nieme
Դ դ د D d դագ d դոկա do'ka kura
Ե ե ي Je je,
E e
եչ je, e ե́նիթոկ 'jenitʰok krzywoprzysięzca wymowa [je] tylko na początku wyrazu; w arabskim zapisywane tylko gdy stoi pod akcentem lub na początku wyrazu
Զ զ ز Z z զագ z զի́հռը 'zihrə ofiara
Ե ե ا E e եհ e եծա e'tsa być używane głównie na początku wyrazu
Ը ը Y y ըթ ə~œ ը́զաւ 'œzɛ buntownik pod akcentem wymawiane [œ], inaczej [ə]; w zapisie arabskim zwykle pomijane
Թ թ ٽ Th th թավ թաս tʰas szczur
Ժ ժ ژ Ž ž ժալ ʒ ժա́քը 'ʒakʰə usta
Ի ի ي I i իչի i իցում i'tsʰum szron w zapisie arabskim często pomijane
Լ լ ل L l լու l լիվակ li'vak komar
Խ խ خ X x խամ χ խափ χapʰ a psik
Ծ ծ څ C c ծապ ts ծառ tsar cebula
Կ կ ق K k կեֆ k կա́ռա 'kara biały
Հ հ ه H h խույ h խալ hal róża
Ձ ձ ڗ Dz dz յո dz ձոն dzon staw
Ղ ղ غ Ġ ġ ղատ ʁ ղայբա ʁaj'ba poduszka
Ճ ճ غ Č č ճե ճըրոփ tʃə'ɹopʰ natomiast
Մ մ م M m մեն m մում mum knot
Յ յ ي J j յոթ j յըւղիտ jʏ'ʁit powinność
Ն ն ن N n նոը n նարգ nar jabłko
Շ շ ش Š š շա ʃ շու́ժըւ 'ʃuʃʏ żółw
Ո ո و Wo Wo,
O o
ոթ wo, o ոգ wo mieć wymowa [wo] tylko na początku wyrazu; w arabskim zapisywane tylko gdy stoi pod akcentem lub na początku wyrazu
Չ չ ڇ Čh čh չա tʃʰ չիլ tʃʰil język
Պ պ پ P p պալ p պօ́նաւյ 'ponɛj siostra
Ջ ջ ج Dž dž ջեմ ջոլա dʒo'la dołączać
Ռ ռ رّ Rr rr ռա r ռաւ́քե 'rɛkʰe polować
Ս ս س S s սե s սիրիմ si'ɹim woda
Վ վ ڤ V v վեվ v վուժ vuʒ mag
Տտ ت T t տըւն t տաւլ tɛl zaś
Ր ր ر R r րագ ɹ րիմ ɹim interes, biznes
Ց ց ڂ Ch ch ցո tsʰ ցըց tsʰœtsʰ znak własności
ԱՒ աւ او٬ و Au au աւ ɛ աւհեթ ɛhetʰ kozioł zapis او tylko na początku wyrazu
ԸՒ ըւ او٬ و Yu yu ըւ ʏ ըւպ ʏp ścieg zapis او tylko na początku wyrazu
ՈՒ ու و Ou ou ու ʊ~u ուլլա ul'la mścić się pod akcentem wymawiane [u], inaczej [ʊ]
Փ փ ڀ Ph ph փու փը́չա 'pʰœtʃʰa częstować
Քք ك Kh kh քե քամի kʰa'mi zakazany
և يڤ Jev jev,
Ev, ev
և jev, ev ևիսուք jewi'sukʰ hultaj ligatura używana tylko w minuskule pisma ormiańskiego, w majuskule zamiast niej używa się Եվ; dalsze uwagi - patrz: Եե
Օ օ و O o օ o ոռթաճ or'tʰatʃ kindżał używane głównie na początku wyrazu; w arabskim zapisywane tylko gdy stoi pod akcentem lub na początku wyrazu
Ֆ ֆ ف F f ֆել f ֆա́րֆո 'faɹfo medal

Litery wg wymowy

  • Աա [a] Եե [e, je] Էէ [e] Ըը [ə~œ] Իի [i] Ոո [o, wo] Օօ [o] ԱՒ աւ [ɛ] ԸՒ ըւ [ʏ] ՈՒ ու [ʊ~u]
  • Բբ [b] Պպ [p] Փփ [pʰ] Դդ [d] Տտ [t] Թթ [tʰ] Գգ [g] Կկ [k] Քք [kʰ]
  • Ձձ [dz] Ծծ [ts] Ցց [tsʰ] Ջջ [dʒ] Ճճ [tʃ] Չչ [tʃʰ]
  • Վվ [v] Ֆֆ [f] Զզ [z] Սս [s] Ժժ [ʒ] Շշ [ʃ] Ղղ [ʁ] Խխ [χ] Հհ [h]
  • Մմ [m] Նն [n] Լլ [l] Րր [ɹ] Ռռ [r]
  • և [jev]

Akcent i jego zapis

Akcent jest zmienny, jeśli pada na inną sylabę, niż ostatnia, oznacza się go graficznie.

Gramatyka

Przypadki

Język kartuski ma trzy przypadki: mianownik, biernik i przypadek zależny. Mianownik jest formą podstawową słowa - używa się go dla oznaczenia podmiotu oraz orzecznika, a także w roli wołacza. Biernik jest przypadkiem szczątkowym, osobne formy biernika mają tylko niektóre zaimki, dla pozostałych wyrazów jest on równy mianownikowi. Archaiczne dziś formy biernika zachowały się w niektórych zwrotach, np. քաքըմաւյարա́մազ 'patriota', gdzie քաքըմաւ to biernik od քաքըմա 'ojczyzna', a յարա́մաժ to 'dbający' (od յարա 'dbać o coś'). Przypadek zależny występuje niemal wyłącznie po przyimkach, choć niektóre słowa (głównie określenia czasu, rzadziej miejsca) mogą wystąpić w tym przypadku samodzielnie przyjmując znaczenie okolicznikowe, np. ղոտախ 'świt', ղոտախե 'o świcie'; ևա 'dom', ևե 'do domu, w domu'. Niektóre wyrazy obcego pochodzenia wcale nie odmieniają się przez przypadki, do tej grupy należą przede wszystkim kocze formy łamanej liczby mnogiej i wantyckie wyrazy zakończone na .

Liczba

Istnieje kilka rdzennych paradygmatów tworzenia liczby mnogiej, do najczęstszych jej końcówek należą , , -ըփ oraz przymiotnikowe -ացա. Ponadto niektóre wyrazy obce zostały zapożyczone wraz z liczbą mnogą, stąd np. liczba mnoga od հա́յիբո 'hipopotam' brzmi էհիբի (z koczego odpowiednio هاعب hácibo 'hipopotam', اهعبي ehcibí 'hipopotamy' - łamana liczba mnoga), od կու́րա 'bractwo mistyczne' - կուրա́նա (kocze كور kówra 'bractwo', كورن kowrána 'bractwa' - regularna liczba mnoga), od ֆա́րֆո 'medal' - ֆա́րֆիլ (wantyckie фарфо 'medal', фарфiл 'medale'), zaś od քը́յոկա 'modniś' - քըյ́ոճի 'modnisie' (wantyckie чһiоча i чһiочi).

Posiadanie

Rolę dopełniacza pełnią w języku kartuskim przymiotniki dzierżawcze, których najczęstszą końcówką jest z wariantami -ղի, -ըղի. Przymiotniki takie - w odróżnieniu od polskich form typu maminy - można tworzyć od form obu liczb. Podlegają one odmianie przez przypadki i liczbę. Przykłady: վուժի օքիռե 'magowy płaszcz, płaszcz maga' (od վուժ 'mag'), վուժիըղ օքիռե 'magowy płaszcz, płaszcz magów' (od վուժը 'magowie'), պօ́նաւյըղի խալ 'siostrzana róża, róża siostry' (պօ́նաւյ 'siostra'), պօ́նաւյըղացա խալը 'siostrzane róże, róże siostry'. Taką budowę ma też nazwa języka Կա́ռտուսի Չիլ, dosł. 'Kartusowy język'.

Ciekawostki

Nazwa języka kartuskiego nie ma nic wspólnego z Kartuzami. Powstała na zasadzie "wziąć pierwsze słowo ze słownika rusko-hinduskiego na jakie padnie wzrok po otwarciu i nazwać od niego język". Słowem tym było कारतूस kārtūs, którego rosyjskim odpowiednikiem był заряд zariad. Nazwa Koczowie pochodzi od tarykańskiej nazwy Arabów, a ta z kolei od ciągu skojarzeń Arab->arba->kocz->koczownik->Arab. Dżolowie swoją nazwę zawdzięczają tureckiej wymowie nazwy marki coca-cola. Nazwa państwa Wantyka jest anagramem. Stanowiące tło dla kartuskiego języki koczy i wantycki również są merami.