Język opejnański

Język opejnański (op. hopei nane tike [ˈhɔpʰei ˈnanɛ tiˈkʰɛ] - dosłownie język Ludu Gór) - język używany przez plemiona opejnańskie (nazwa własna hopei nane Lud Gór lub ke nane Nasz Lud).

Dźwięki

Język opejnański posiada zestaw trzynastu spółgłosek oraz czternastu samogłosek. Występują mlaski.

Spółgłoski

Występuje dziewięć spółgłosek płucnych i cztery mlaski.

Spółgłoski płucne

• m n ( m n )
• pʰ tʰ kʰ ( p t k )
• s h* ( s h )
• w j ( w j )

*dźwięk [h] występuje tylko w nagłosie.

Mlaski

• ʘ ǀ ( B T )
• ŋǀ ( N )
• ʖ ( K )

Samogłoski

Występuje czternaście samogłosek, które ułożone są w pary długa - krótka. Pary te często różnią się jakościowo (np. długi odpowiednik to dyftong, lub posiada bardziej ściśniętą wymowę). Rozróżnia się następujące samogłoski:

• i iː u oʊ ( i ī u ū )
• ɛ ei ɔ ɔː ( e ē o ō )
• æ æː ɜ ɜː ( æ ǣ é ḗ )
• a ɐː ( a ā )

Akcent

Akcent jest w większości przypadków stały. Może padać na dowolną sylabę.

Rzeczownik

Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby (pojedyncza i mnoga). Istnieją cztery przypadki:

• mianownik - głównie podmiot zdania, używany także w konstrukcjach posesywnych.
• biernik - dopełnienie bliższe
• celownik - dopełnienie dalsze
• miejscownik/prepozycjonał - używany z przyimkami.

Deklinacja

Istnieją cztery deklinacje.

Deklinacja I

• nane - lud

Przypadek	Sg	Pl
Nom.	nane	nanē
Acc.	nanu	nanū
Dat.	nani	nanī
Prep.	nana	nanā

Deklinacja II

Jeżeli temat rzeczownika kończy się samogłoską nieakcentowaną, to wypada ona przy deklinacji w przypadkach zależnych (innych niż mianownik).

• tanoe - kraj

Przypadek	Sg	Pl
Nom.	tanoe	tanoē
Acc.	tanu	tanū
Dat.	tani	tanī
Prep.	tana	tanā

Deklinacja III

Część rzeczowników żywotnych, akcentowanych na pierwszą sylabę, opisujących w przeważającej części zwierzęta i wykonawców zawodów tworzy, liczbę mnogą poprzez preduplikację pierwszej sylaby, przy czym samogłoska długa w preduplikowanej sylabie ulega skróceniu i akcent dalej pada na samogłoskę tematową.

• Nāse - koń

Przypadek	Sg	Pl
Nom.	Nāse	NaNāse
Acc.	Nāsu	NaNāsu
Dat.	Nāsi	NaNāsi
Prep.	Nāsa	NaNāsa

Deklinacja IV

Należy do niej najmniejsza liczba rzeczowników. Są to rzeczowniki zakończone w Nom. sg na spółgłoskę, których samogłoska tematyczna jest długa. Tematy zakończone na spółgłoski czasami zmieniają się w przypadkach zależnych w następujący sposób:

• n > s
• t > s
• m > 0
• k > n
• p > m
• s > 0

Należy także pamiętać, że długa samogłoska tematyczna skraca się, i akcent przeskakuje na końcówkę fleksyjną.

• pōs - woda

Przypadek	Sg	Pl
Nom.	pōse	pōsē
Acc.	pou	poū
Dat.	poi	poī
Prep.	poa	poā

Przedimek

Przedimek w języku opejnańskim określa tylko przedmioty nieożywione. Jest całkowicie nieodmienny. Wyróżnia się trzy rodzaje przedimka:

• określony,
• nieokreślony grupowy,
• nieokreślony.

Przedimek określony

Wyróżnia przedmiot, ujednoznacznia go, pozwala go utożsamić z przedmiotem, o którym była mowa wcześniej.

• mētu ǣt - ten dokładnie gwóźdź.

Przedimek grupowy

Określa przynależność danego przedmiotu do większego zbioru przedmiotów, jednocześnie nie wyróżniając go na tle innych przedmiotów tego rodzaju.

• ǣt mētu - jeden gwóźdź z wielu, z grupy gwoździ, na przykład gdzieś leżących.

Przedimek nieokreślony

Inaczej też zerowy, nie opisuje w żaden sposób omawiany rzeczownik. Przedimek nie jest używany.

• mētu - jakiś nieokreślony gwóźdź.

Czasownik

Czasownik odmienia się przez czasy i aspekty. Występują też trzy tryby: oznajmujący, rozkazujący i modalny.

Czas

Występują dwa czasy:

• teraźniejszy - opisuje teraźniejszość, stałe zjawiska, przyszłość,
• przeszły - opisuje wydarzenia wykonywane przed momentem mówienia.

Aspekt

Występują dwa aspekty:

• aspekt niedokonany - opisuje sytuację niezakończoną, niedokonaną, powtarzającą się,
• aspekt dokonany - opisuje sytuację zakończoną, wykonaną.

Tryb

Występują trzy tryby:

• oznajmujący - mówca informuje rozmówcę o jakimś zdarzeniu; odmienia się przez czasy i aspekty,
• rozkazujący - mówca nakazuje wykonanie pewnej czynności rozmówcy; brak odmiany czasowej, aspekt tylko dokonany;
• modalny - mówca informuje o swoim stosunku do opowiadanej treści; brak odmiany czasowej, odmiana aspektowa, partykuły modalne.

Koniugacja

Istnieją dwie klasy koniugacyjne:

• spółgłoskowo-tematyczna (I)
• samogłoskowo-tematyczna (II)

Koniugacja I

• kūs - jeść

Tryb Oznajmujący
Czas	Aspekt
	Dok.	Ndk.
Ter.	mās	māns
Prz.	māmās	māmāns
Tryb rozkazujący
Osoba	2. sg	2. pl
Forma	mānse	mānsē
Tryb modalny
Forma	māsoji

Koniugacja II

• tī - słyszeć

Tryb Oznajmujący
Czas	Aspekt
	Dok.	Ndk.
Ter.	tī	tīn
Prz.	tītī	tītīn
Tryb rozkazujący
Osoba	2. sg	2. pl
Forma	tīne	tīnē
Tryb modalny
Forma	tīoji

Przeczenie

Aby zaprzeczyć dodajemy partykułę tēm po czasowniku. Tyczy się to wszystkich form z wyjątkiem trybu modalnego.

Zaimek osobowy

Język op. nie rozróżnia w trzeciej osobie rodzajów, za to rozróżnia my ekskluzywne i inkluzywne.

Liczba pojedyncza

• ja Ne
• ty we
• on/a/o se

Liczba mnoga

• my inkl. ke
• my eks. te
• wy je
• oni/e sē

Partykuły modalne

Partykuły modalne stanowią zależną część mowy, występują one tylko po czasownikach, i jako jedyne potrafią odmieniać się poprzez przeczenie i potwierdzenie.

Zgodne

Występują następujące partykuły modalne potwierdzające (zgodne):

• chcieć Bā
• lubić hǣ
• musieć Kā
• móc sī
• umieć pḗ
• mieć powinność jē
• nienawidzić mō

Przeczące

Partykuły przeczące tworzy się poprzez dodanie sufiksu -tu.

• chcieć Bātu
• lubić hǣtu
• musieć Kātu
• móc sītu
• umieć pḗtu
• mieć powinność jētu
• nienawidzić mōtu

Spójniki

Spójniki są wyrazami niesamodzielnymi, które łączą zdania. Spójnik zazwyczaj występuje po słowie, które stanowi logiczny akcent zdania. Każdy spójnik ma dwie odmiany: potwierdzającą (zgodną) i negującą.

Spójnik zgodny

Występują następujące spójniki zgodne:

• łączne (i) ho
• rozłączne (lub) Næ
• wynikowe (więc) ǣs
• synonimiczne (zatem) kū

Spójnik negujący

Tworzy się je poprzez dodanie sufiksu -tu. Występują następujące spójniki negujące:

• łączne (i) hotu
• rozłączne (lub) Nætu
• wynikowe (więc) ǣstu
• synonimiczne (zatem) kūtu

Inne części mowy w funkcji spójnika

Inne części mowy, które pełnią funkcję w zdaniach podrzędnie złożonych spójnika, zachowują się dokładnie jak zwykłe czasowniki i przyjmują także formę negującą z sufiksem -tu.

Części zdania

Występują następujące części zdania:

• orzeczenie
• podmiot
• dopełnienie
• przydawka
• okolicznik

Orzeczenie

Orzeczenie stoi zawsze pierwsze w zdaniu. W języku op. występują dwa rodzaje orzeczenia:

• czasownikowe
• imienne

Orzeczenie czasownikowe

Orzeczenie czasownikowe znajduje się zawsze na pierwszym miejscu w zdaniu. Okoliczniki znajdują się zawsze bezpośrednio po czasowniku, a dalej spójniki-partykuły.

Orzeczenie imienne

Orzeczenie imienne także znajduje się na początku zdania. Łącznik zajmuje pierwszą pozycję, a po nim dopiero orzecznik. Okoliczniki i spójniki-partykuły znajdują się dopiero po całym orzeczeniu imiennym. Przydawki określające orzecznik znajdują się bezpośrednio po orzeczniku, i są traktowane jako część orzeczenia imiennego.

Podmiot

Podmiot stoi zawsze po orzeczeniu. Wyrażany jest przez mianownik.

Dopełnienie

Dopełnienie stoi zawsze po podmiocie. Wyrażony może być przez celownik bądź biernik. Istnieją dwa rodzaje dopełnień:

• dopełnienie bliższe; wyrażone przez biernik,
• dopełnienie dalsze; wyrażone przez celownik.

Przydawka

Przydawka opisuje rzeczownik bądź zaimek rzeczowny. Przydawka stoi zawsze po określonym rzeczowniku.

Przydawka przymiotna

Pełni funkcję atrybutywną. Jest wyrażony przez przymiotnik.

Przydawka rzeczowna

Występuje zawsze w tym samym przypadku co rzeczownik.

Posiadanie

Konstrukcję posesywną tworzy się poprzez dodanie przydawki w formie mianownika po opisywanym rzeczowniku.

Przypadka liczebna

Przydawka liczebna wyrażana jest z pomocą liczebnika i stoi zawsze po określanym rzeczowniku. Zgadza się z nim przypadkiem.

Przypadka przyimkowa

Składa się ona z wyrażenia przyimkowego. Stoi ona zawsze po określonym rzeczowniku.

Okolicznik

Okolicznik opisuje czasownik. Stoi zawsze po opisywanym czasowniku. Funkcję okolicznika może przyjąć przysłówek, wyrażenie przyimkowe itp.

Składnia

Język opejnański posiada sztywne zasady składni, mimo rozwiniętej fleksji.

Zdanie

Wyróżnia się zdania złożone i niezłożone.

Szyk zdania

Podstawowy szyk zdania to VSO: orzeczenie - podmiot - dopełnienie. Przydawki i okoliczniki występują zawsze po określanym rzeczowniku.

Zdanie oznajmujące a pytające

Oba typy zdań nie różnią się szykiem. Różnica występuje tylko w intonacji, gdzie ton sylaby akcentowanej akcentu zdaniowego podwyższa się, by zaraz opaść (jeżeli wyraz jest dłuższy, ton opada na przestrzeni wszystkich dalszych sylab tego wyrazu) i na końcu zdania w ostatnim wyrazie podwyższa się ponownie.

Zdanie współrzędnie złożone

Istnieją następujące rodzaje zdań współrzędnie złożonych:

• łączne (i)
• rozłączne (lub)
• wynikowe (więc)
• synonimiczne (zatem)

Brak jest zdań przeciwstawnych, co związane jest z negacją zawartą w języku opejnańskim już w spójniku, więc zdanie przeciwstawne to po prostu zanegowane synonimiczne.

Zdanie podrzędnie złożone

Cechą charakterystyczną jest to, że formę spójników-parykuł przyjmują tu (w zależności od każdego przykładu) pytania, których odpowiedzią jest treść zdania podrzędnego. Wydziela się następujące rodzaje zdań:

• przydawkowe
• dopełnieniowe
• okolicznikowe
• orzecznikowe
• podmiotowe.