Tajemnica

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

        Tajemnica (មន្ដឡៃ, aswa anaşa ylil, aht. kínau yu ënık "język geniuszy") - parajęzykowy, hipersubiektywny i hermetyczny twór Canisa, obejmujący swoimi regułami o wiele więcej niż sam język, stworzony dla dwóch celów: krycia informacji oraz sprawdzenia własnych możliwości (ostatecznie przeważył drugi powód, gdyż w pierwszym znacznie lepiej sprawdziła się aswa); złożony de facto z pięciu conlangów zespojonych ze sobą silnymi więzami, zależnych od siebie (żaden z nich nie funkcjonuje samodzielnie) i podzielonych chromatycznie; używa nienaturalistycznego zespołu dźwięków; do wyrażania myśli stosuje się zupełnie odmienny układ logiki niż prawdziwa, wskutek czego tłumaczenie na osi z tym językiem odbywa się na wielu płaszczyznach i wykrzywia przekaz; do zapisu stosuje się pismo hieroglificzne o przerażającej liczbie znaków.

Do badań nad tajemnicą zostało stworzonych wiele innych języków, z których najlepszymi stały się język jüka oraz mera beta, wiele z nich po zakończeniu prac nad tajemnicą zostało zabitych (przestały być rozwijane). Swoje korzenie w tajemnicy ma też grupa języków mera, nazwanych właśnie "merami" i ponumerowanych greckimi literami alfabetu.

Ahtialańska nazwa, "język geniuszy", wynika z faktu, że sprawne używanie tajemnicy wykracza poza możliwości normalnego człowieka. Dobrze wykształcony, sprytny językoznawca po wielu lat nauki tajemnicy byłby w stanie tylko bardzo powoli składać nowe zdania, zapis zaś trwałby jeszcze dłużej. Jednakże nie wykracza to poza ogólne możliwości ludzkiego mózgu: istniały w historii jednostkowe osoby o nieludzkiej inteligencji (zwane "sawantami"), takie jak Kim Peek, i prawodopodobnie tylko takie osoby byłyby w stanie używać tajemnicy swobodnie i bez dokonywania uproszczeń. Jednak ze względu na upośledzony rozwój emocjonalny sawantów, niektórzy wątpią, czy jakikolwiek człowiek jest w stanie używać sprawnie tajemnicy. Do używania jej wymagane są bowiem nie tylko zdolności językowe i inteligencja logiczna, ale także inteligencja emocjonalna, wręcz dziecięca wyobraźnia oraz zdolności artystyczne - wszystkie na wysokim poziomie.

Pismo

Do zapisu używa się pisma ideograficznego posiadającego prawie wszystkie słowa rozdzielone na pięć oddzielnych klas, włącznie z typowo interpunkcyjnymi oraz funkcyjnymi (ponad 630 symboli, patrz gramatyka). Nie oddziela się słów od siebie, nie stosuje kropek ani przecinków, reguluje się też segregację treści zależnie od klasy czy części zdania, a niezależnie od czytania. Kierunek pisania jest dowolny, przy czym najczęstsze są bustrofedon oraz prostokąt.

Do projektowania i zapisywania znaków należy posiadać podstawowe umiejętności rysowania. Zgodnie z tradycją, języka się nie transliteruje na żadne pismo poza khmerskim o drastycznie zmodyfikowanych regułach czytania.

Fonetyka

Fonetyka mimo dość stabilnego czytania (mocno odstającego od khmerskiego, które ma np. mera beta, język najbliższy tajemnicy) jest nieskodyfikowana. Występują dźwięki bardzo rzadkie lub niefonemiczne w językach naturalnych[1], a także tzw. induktory, np. wysoki oznacza, że w tym miejscu jest jakaś samogłoska wysoka bądź zwyczajnie: "podobna do [i]". Podobieństwo to jest subiektywne. Akcent ma małe znaczenie.

Gramatyka oraz logika

Język skupia się na przekazie emocji, wrażeń, doznań, domysłów, a nie na poprawnym opisie rzeczywistości. Wiarygodność przekazu ma małe znaczenie. Tajemnica nie jest przystosowana do dokładnego opisu wydarzeń i obiektów, który stanowi drobny szkielet wypowiedzi. Większość treści musi być skoncentrowana na całej otoczce percepcyjnej, która towarzyszy obserwowanym sytuacjom.

Podobnie jak ilijski, tajemnica nie rozróżnia podstawowych części zdania. Oczywiście, są sposoby na opisanie czynności czy obiektu, ale użytkownik tego języka skupia się raczej na emocjach i skojarzeniach, jakie towarzyszą wypowiedzi, niż na czysto denotacyjnej funkcji przekazu. Istnieje nieco ponad 125 podstawowych, krótkich słów-symboli (superpartykuł), które są znakami dla pewności, przejęcia, troski, obelgi, gniewu, radości, smutku i wielu innych obowiązkowych określeń, które przeważają w zdaniu, dodatkowo stopniując się w poziomach od 3 do nawet 15. Wiele najbardziej prymitywnych słów posiada oprócz dosłownego, to jeszcze znaczenie konotacyjne, modyfikujące siłę wypowiedzi. Zdania są zamknięte w klamrach, regulujących pamięć błyskawiczną, które są rodzajem wypowiedzi w wypowiedzi, i klamry rozsiane po tekście tworzą tak zwany krwioobieg - nie posiada on znaczenia, ale bez niego wypowiedź jest bezsensowna.

Wypowiedzi w tajemnicy są złożone z odpowiednio związanych pięciu conlangów, tak więc słowa są dzielone na kolory[2], których zasadniczo jest cztery plus jedna (piąta najczęściej dla klamr, ale są też reguły dla wypowiedzi pisanych w kolorze piątym).

Każde słowo posiada formy dla wszystkich kolorów, przez co podstawowych słów-symboli jest w zapisie nieco ponad sześćset. Kolory są wymieniane w wypowiedzi, ale niektóre słowa po zmianie koloru wymieniają się znaczeniem z pozostałymi, bez zmian w czytaniu. Wiele słów ma całkowicie inny odczyt w zależności od koloru.

System logiczny

"Quid est veritas?" - Pontius Pilatus

        Tajemnica to twór ponadjęzykowy, który kontroluje zasady wykraczające poza zwykłe kompetencje regulowania języka, w tym ogólną logikę wypowiedzi i interpretacji sygnałów.

Zazwyczaj bowiem, każdy inny język naturalny i sztuczny, posługują się dwoma najbardziej podstawowymi wartościami logicznymi:

  • TRUE (prawda): zdanie jest zgodne z posiadaną wiedzą,
  • FALSE (nieprawda): zdanie jest niezgodne z posiadaną wiedzą.

Tymczasem tajemnica posługuje się dwoma dodatkowymi stanami interpretacji opisywanych wydarzeń. Pomysł poczwórnej logiki przyszedł przy okazji analizy długotrwale tworzonej sztuki - pewne wydarzenia zapisywane w dziele oznaczonym jako "kanon" nie mogły zostać wykreślone, mimo że nie były prawdziwe. W związku z tym, całość historii potrafiła mieć po dwa równoległe początki, z których jeden dominował, ale żaden nie był fałszywy. W tajemnicy zrobiono podobnie, dając początek czterem podstawowym wartościom logicznym:

  • TRUE (prawda): zdanie jest zgodne z posiadaną wiedzą (30%),
  • FALSE (nieprawda): zdanie jest niezgodne z posiadaną wiedzą (30%),
  • TRUTH TREATED AS FALSE (prawda traktowana jak fałsz): zdanie jest prawdziwe, ale opisywane fałszywie (3%),
  • LIE TREATED AS TRUE (kłamstwo traktowane jak prawda): zdanie jest nieprawdziwe, ale opisywane tak, jakby było prawdą (37%).

Do tego można dołączyć jeszcze jeden typ:

  • INTRON[3] lub opisowo DOES NOT MATTER (nieistotne): zdanie nie ma żadnego znaczenia (ok. 25%)[4].

Tej metody można użyć dla dowolnego języka.

Opowieść o starym mężczyźnie
    Pewien stary, uczciwy mężczyzna miał jedno dziecko, które bardzo kochał. Pierwsze z nich zmarło w młodym wieku, była to dziewczynka imieniem Sara. Drugie z nich, chłopczyk o imieniu Tom, wyrosło na mężczyznę, który wiódł szczęśliwe i dostatnie życie jako przedstawiciel handlowy znanej na całym świecie firmy.

 

Przykład

Aby prawidłowo odczytać taką wypowiedź, należy nie tylko znać wydarzenie, ale też umieć je wiązać emocjonalnie w taki sposób, by klucz mógł być przywołany przez drażniony kłamstwem mózg w dowolnej chwili. Nie zgadza się pozornie jedno: że mężczyzna miał jedno dziecko. Tak naprawdę, dzięki temu jednemu zabiegowi opcji jest o wiele, wiele więcej:

  • A. miał dwoje dzieci,
  • B. miał tylko dziewczynkę,
  • C. miał tylko chłopca,
  • D. miał dwoje dzieci, ale mowa o jednym przez wzgląd na to, że jedno szybko zmarło,
  • E. więcej danych w tekście jest nieprawdą,
  • F. cały tekst jest kłamstwem.

Wyjaśnienie

Tajemnica jest conlangiem hermetycznym. Wymaga ogólnej znajomości treści i zapobiega jego zapomnieniu lub błędom wynikającym przez zapominanie, ale nie bardzo nadaje się do wprowadzania nowych informacji, gdzie wszystkie informacje muszą być zapisane dwubiegunową logiką. Jednak takich zdań się praktycznie nie stosuje. Istnieją pewne zabiegi sygnalizujące bezwzględność tekstu, ale obniżają one jego tajność i są niezgodne z filozofią tajemnicy.

Prawidłowa odpowiedź to B - żaden Tom czy inny chłopiec nigdy nie istniał, to ewidentne łgarstwo. A jednak, przy dalszym redagowaniu tekstu w tajemnicy będzie mowa o dwójce dzieci, uparcie ignorując fakt, że jedno jest fikcyjne, co więcej, historia tego drugiego dziecka, któremu udało się osiągnąć szczęśliwe życie może być bardzo rozwinięta i szczegółowa - byle nie zahaczała za mocno o pozostałe kluczowe struktury, przed czym bronią też chromatologia i morfologia języka, czyniąc go nie tylko trudnym czy niemożliwym do zrozumienia, ale też absolutnie nieprzetłumaczalnym.

Dobór struktur

Dobór struktur

Przekształcony jest także sposób, w jaki użytkownik Tajemnicy musi dobierać struktury, aby używanie tego języka mogło być nazwane poprawnym. Przede wszystkim mniejszą uwagę zwraca się na fundamentalne, denotatywne części mowy takie jak to, czym jest rzeczownik, czym jest czasownik, czym jest przymiotnik oraz części zdania takie jak podmiot, orzeczenie, inne (chociaż wszystkie oczywiście występują w Tajemnicy, która bez nich nie mogłaby być nazywana językiem[5]). Służą one raczej do zapewnienia kontekstu czemu innemu: wrażeniom, emocjom, wiarygodności, powadze i innym cechom, które w normalnych językach są dodatkiem do czystego przekazywania treści i najczęściej w ogóle nie mają odzwierciedlenia w języku poza kontekstem bądź intonacją.

Ewentualna nauka Tajemnicy wymagałaby znacznie więcej niż nauka jakiegokolwiek innego języka. Niektóre konstrukcje niezależnie już od użytkownika muszą być wiązane z jakimiś emocjami, aby człowiek machinalnie zwracał na nie uwagę bez dodatkowych wyróżników. Pamięć oparta na emocjach człowieka jest jedną z najsilniejszych, jakie występują: jeśli danej osobie coś się bardzo dobrze kojarzy, to jest wątpliwe, by o takiej rzeczy zapomniała[6]. Tajemnica uczy opanowywania tych mechanizmów (bez posiadania wiedzy, jak to działa) i wykorzystywania ich w języku.

Tajemnica nie służy do opisywania świata takim, jakim jest, ale do opisywania świata, jakim postrzega go osoba[7].

Przy czym niemałą część struktur stanowią elementy referencyjne i stojące ponad opisywaną treścią. "Segregowanie" elementów wypowiedzi (np. stawianie funkcyjnych na początku, potem rzeczowników, potem czasowników, potem przymiotników) nie było i nie jest pożądane, ale nietypowa konstrukcja języka je umożliwia.

Przypisy i komentarze

  1. Takie jak apikalne [x] (hiperretrofleksyjne) czy przygwizdy. Wiele z nich jednak pojawia się w innych conlangach Canisa, np. w ahtialańskie głoski skompresowane czy bidentalne.
  2. to umowna nazwa, nie chodzi o faktyczne barwy
  3. Termin zapożyczony z genetyki. Według niektórych teorii, nazywane "intronami", powtarzające się głównie u eukariontów w kodzie genetycznym, niczego nie kodujące sekwencje, są "śmieciami" - organizm nie ma z nich żadnego pożytku. Prawdopodobnie jest to obrona przed czynnikami mutującymi (np. przed wirusami) - mutacja w intronie nie ma znaczenia.
  4. W językach naturalnych i miażdżącej większości sztucznych stosowanie językowych intronów jest rzadkie ze względu na ekonomię wypowiedzi. Bywa jednak używane w szyfrach i to jest powód, dla których występuje w tajemnicy.
  5. Był to jeden z głównych wyznaczników przy opracowywaniu języka. Należało stworzyć kod, który będzie rujnował fundamentalne filary ludzkiego myślenia przy posługiwaniu się językiem, ale z pewną granicą, która leżała tam, gdzie produkt przestawał przypominać język ludzki, a zaczynał, przykładowo, wyglądać raczej na język komputera czy przestawał być w jakikolwiek sposób funkcjonalny.
  6. Warto zapamiętać, że pamięć oparta na wrażeniach negatywnych, przede wszystkim strachu, jest znacznie wydajniejsza. Z drugiej strony, mechanizm tolerowania takich wspomnień różni się u różnych osób. Wiele z nich potrafi kasować bądź tak skutecznie ignorować takie wspomnienia, że nawet takiej osobie trudno stwierdzić, czy nie pamięta, czy nie chce czegoś przywoływać.
  7. Co, patrząc od strony językotwórstwa, można nazwać skrajnym czy absolutnym subiektywizmem.