Język czeharski

Z Conlanger
Skocz do: nawigacja, szukaj

Język czeharski (cz. ghēma tsēħara ['ɣ̥e:ma 't͡se:ħara]]) - język fleksyjny, spokrewniony z dwoma bliskimi językami (czusz i kasur). Jest jednym z wielu języków używanych na terenie Ajdyniru.

Głoski

Spółgłoski

  • m n ɴ (m n nh)
  • p b̥ pʼ t d̥ tʼ k g̥ kʼ kʷ g̥ʷ kʼʷ (p b ph t d th k g kh kw gw khw)
  • s z̥ x ɣ̥ xʷ ɣ̥ʷ ħ ʕ̥ (s z ch gh chw ghw ħ għ)
  • t͡s d͡z̥ (ts dz)
  • w r j (w r j)

Samogłoski

  • i u (i u)
  • e eː o oː (e ē o ō)
  • a (a)

Harmonia wokaliczna

Dla języka czeharskiego charakterystyczne jest występowanie harmonii wokalicznej - samogłoski /i/ oraz /u/ zmieniają swoją barwę pod wpływem samogłoski akcentowanej.

Mała harmonia wokaliczna

Małą harmonią wokaliczną nazwa się proces asymilacji samogłoski /i/

Mała harmonia wokaliczna
Samogłoska ō u
i u o

Wielka harmonia wokaliczna

Małą harmonią wokaliczną nazwa się proces asymilacji samogłoski /u/

Wielka harmonia wokaliczna
Samogłoska ē i
u i e

Akcent

Akcent jest stały i pada zawsze na pierwszą sylabę.

Gramatyka

Zaimki

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe
Osoba Sg Pl
1 as emas
2 sas imas
3 ake, ako, aka, aku, aka akisa

Dla trzeciej osoby występuje zgoda zaimka z klasą rzeczownika.

Krótka forma zaimków

Krótką formą nazywa się niesamodzielną formę zaimka.

Krótka forma
Osoba Sg Pl
1 -∅ -m
2 -s -n
3 -e, -o, -a, -u, -a -isa

Rzeczownik

Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. Występuje taż kategoria klas rzeczowników, która jest przypisana do rzeczowników.

Kategorie

Liczba

W języku czeharskim występują tylko dwie liczby:

  • pojedyncza - określa pojedyncze pary przedmiotów, a także skupiska przedmiotów i przedmioty niepoliczalne;
  • mnoga - określa dużą liczbę przedmiotów.

Przypadki

W języku czeharskim występuje 13 przypadków:

  • absolutyw - oznacza podmiot czasownika nieprzechodniego i dopełnienie czasownika przechodniego;
  • ergatyw - oznacza podmiot czasownika przechodniego i nieprzechodnich czasowników ruchu;
  • celownik - oznacza dopełnienie dalsze;
  • miejscownik I - oznacza położenie w czym, w środku; łączy się z przyimkami;
  • miejscownik II - oznacza położenia na czymś, obok, w środku;
  • narzędnik - oznacza wykorzystywane narzędzie, lub środek wykonywania czegoś;
  • komitatyw - oznacza wykonywania czynności wraz z czymś;
  • temporal - oznacza wydarzenia w czasie; łączy się z przyimkami;
  • ablatyw - oznacza ruch skądś, od czegoś; przeciwko czemuś;
  • allatyw - oznacza ruch w jakąś stronę, ku czemuś, do środka czegoś;
  • dopełniacz - oznacza relacja własnościowe;
  • partytyw - oznacza ilości i przynależność do większych części;
  • wołacz - używany w zwrotach adresatywnych.

Klasy rzeczowne

W języku czeharskim występuje pięć klas rzeczownych. W liczbie mnogiej wszystkie one tworzą jedną wspólną klasę mnogą. Oto lista występujących klas:

  • męska - grupuje ludzi, nazwy męskich profesji, a także nazwy mężczyzn;
  • żeńska - grupuje kobiety, nazwy kobiecych profesji, a także nazwy kobiet;
  • zwierzęca - grupuje nazwy zwierząt, rzadziej też istot duchowych;
  • przedmiotowa I - grupuje nazwy przedmiotów, głównie narzędzi, często też obiektów naturalnych i zjawisk pogodowych, obiektów astralnych, nazwy stanów i kolorów;
  • przedmiotowa II - grupuje przede wszystkim nazwy przedmiotów, głównie narzędzi, zjawisk abstrakcyjnych, stanów, a także czynności.
  • mnoga - grupuje wszystkie przedmioty występujące w liczbie mnogiej.

Deklinacja

Deklinacja
Przypadek Sg Pl
męska żeńska zwierzęca przedmiotowa I przedmiotowa II
ABS -e -o -a -(m)u -(m)a -isa
ERG -i a- -(m)e -usa
DAT -es -os -as -(m)us -(m)es -ama
LOC I -et -ot -at -(m)et -emet
LOC II -aħ -(m)aħ -amaħ
INS -i -(m)i -ima
COM -utsa -(m)itsa -imatsa
TEMP -ar -ir -(m)er -emer
ABL -acha -echa -(m)-ech -emech
ALL -om -eme -(m)emeke -emek
GEN -ib -ab -(m)eb -emeb
PAR -a -em -(m)am -emeb
VOC -∅ -a -(m)u -(m)a -isa

Przymiotnik

Przymiotniki można rozdzielić według dwóch różnych kryteriów:

  • mocy - obecności (lub nie) /ē/ oraz /ō/:
    • mocne - z samogłoskami mocnymi
    • słabe - bez samogłosek mocnych
  • tematu:
    • samogłoskowego
    • spółgłoskowego

Inną cechą czeharskiego przymiotnika jest nie tylko zgoda z rzeczownikiem co do klasy, ale też z zaimkami osobowymi co do liczby i właśnie osoby.

Przymiotniki mocne

Przymiotniki mocne zgadzają się nie tylko klasą, przypadkiem i liczbą z rzeczownikiem (i zaimkiem), w czasie odmiany przez przypadki zależne dochodzi jednocześnie do osłabienia samogłoski mocnej.

Odmiana mocna
Przypadek Samogłoska
Nom. ē ō
Zal. i u

Czasownik

Czasownik odmienia się przez czasy. Zgadza się co do klasy i liczby z rzeczownikiem, a także osoby i liczby z zaimkiem (wykorzystywane są słabe formy zaimków osobowych). Występują też podział na czasowniki mocne i słabe.

Czasowniki mocne

Istnieją trzy klasy czasowników mocnych:

  • ō
  • ē I
  • ē II

Czasy

W języku czeharskim występują trzy czasy:

  • teraźniejszy - opisuje zdarzenia mające miejsce w czasie mówienia, zdarzenia powtarzalne, a także zdarzenia przyszłe;
  • perfekt - opisuje przeszłe zdarzenia, które zakończyły się zmianą stanu, lub mają dalej wpływ na teraźniejszość;
  • imperfekt - opisuje przeszłe zdarzenia, które zakończyły się w przeszłości i nie miały wpływ na teraźniejszość, lub ich wpływ był nieważny.

Tryb rozkazujący

Występują dwa rodzaje trybu rozkazującego:

  • słaby - tożsamy z drugą osobą w czasie teraźniejszym; wyraża prośby i ma bardzo lekki wydźwięk;
  • mocny - tworzony jest za pomocą partykuły nu dodanej po czasowniku w perfekcie; wyraża rozkazy, posiada mocny wydźwięk.

Koniugacja

Koniugacja
Czas Koniugacja
Słaba ō ē I ē II
Ter. -a -ō- -a -ē- -a -ē- -a
Perf. -u -u- -u -a- -u -a- -u
Imp. -o -u- -o -a- -o -i- -o