Język proto-išti

Z Conlanger
Skocz do: nawigacja, szukaj

Język proto-išti - nieznany z zapisów wspólny przodek języka išti i języka ????. Używany był około 1500 lat (ziemskich) temu na terenie Białego Półksiężyca. Jest to język ergatywno-absolutywny.

Dźwięki

Samogłoski

  • i ī u ū
  • a ā

Spółgłoski

  • m n ɲ (m n ň)
  • p b t d k g ʔ (p b t d k g ')
  • v θ ð s z ʃ ʒ h (v θ ð s z š ž h)
  • l r j (l r j)

Akcent

Akcent pada na pierwszą sylabę słowa.

Alofonia

Samogłoski wykazują dużą alofonię:

  • i ī u ū w wygłosie wymawiane są jako e ē o ō;
  • przed i ī, e ē dochodzi do palatalizacji;
  • przed u ū, o ō dochodzi do labializacji;
  • samogłoski przed spółgłoską palatalizowaną mają tendencję do zwężenia, a przed labializowaną, zaokręglenia.

Budowa sylaby

Sylaby są zazwyczaj zbudowane w następujący sposób: (S)(C)(R)V(S)(C), gdzie:

  • S - s z š ž
  • C - każda możliwa spółgłoska
  • R - spółgłoski v l r j
  • V - samogłoska

Gramatyka

Zaimek

Odmiana
Liczba Sg Pl
1 2 3 1 2 3
Abs. mi θi ri ti ki
Erg. ma θa ra ta dāj mīň kat
Abl. mat θat rut tut dājat mīňat kuda
Caus. maθ θaθ raθ taθ dājaθ mīňaθ kaða
Comp. mak θak rak tak dājak mīňak kaga
Ess. mu θu ru tu dāju mīňu kut
Part. maš θaš ruš tuš dājaš mīňaš kuža
Voc. - θa - - dāj mīň -

Rzeczownik

Rzeczownik w języku proto-isztyjskim odmieniał się przez następujące przypadki:

  • absolutyw:
    • podmiot zdania nieprzechodniego,
    • dopełnienie zdania przechodniego,
    • łączy się z przyimkami oznaczającymi stateczne położenie, lub punkt czasu czy datę zdarzenia się,
  • ergatyw:
    • podmiot zdania przechodniego,
    • wyraża także właściciela (funkcja posesywna),
    • łączy się z przyimkami oznaczającymi ruch dokądś, na coś, a także posiada znaczenie czasowe oznaczające działanie do jakiegoś okresu, daty, czasu; koniec, dokonanie jakiejś czynności
  • ablatyw:
    • wyraża pochodzenie
    • łączy się z przyimkami wyrażającymi ruch skądś, a także określającymi początek jakiejś czynności,
  • kauzalis:
    • wyraża powód lub cel działania (dla czegoś, ze względu na coś, po coś)
  • komparatyw:
    • używany do porównań (jak coś),
    • używany do wyrażania sposobu - parę skostniałych form (pieszo, ręcznie, szybko)
  • essyw:
    • oznacza bycie kimś, używany jako orzecznik,
    • charakteryzuje stan, w jakimś się znajduje podmiot,
    • oznacza wypełnianą funkcję, charakter jej, stan bycia kimś,
  • partytyw:
    • łączony z liczebnikami,
    • łączony z nazwami miar, ilości (szklanka mleka),
    • łączony z nazwami surowców (stół z drewna),
  • dystrybutyw:
    • wyraża ilość (po ile?, co ile?)
    • wyraża powtarzalność zdarzenia,
  • wołacz:
    • używany przy zwrotach do kogoś i zawołaniach,

Deklinacja

Klasa deklinacyjna zależy od dwóch czynników:

  • wrodzonej "aktywności" rzeczownika,
  • końcówki fleksyjnej.

Ze względu na to wydzielamy następujące deklinacje:

  • Deklinację I, aktywną, z wołaczem na -i:
Deklinacja I

ištī "mężczyzna"

Liczba Sg Pl
Abs. ištī ištin
Erg. ištā ištat
Abl. ištut ištuda
Caus. išt ištaða
Comp. ištak ištaga
Ess. ištū ištut
Part. ištūš ištuža
Voc. išti ištin
  • Deklinację II, bierną, z wołaczem na -i:
Deklinacja I

hūmi "kamień"

Liczba Sg Pl
Abs. hūmi hūmin
Erg. hūma hūmat
Abl. hūmut hūmuda
Caus. hūm hūmaða
Comp. hūmak hūmaga
Ess. hūmu hūmut
Part. hūm hūmuža
Voc. hūmi hūmin
  • Deklinację III, aktywną, z wołaczem na -u:
Deklinacja I

skjīdū "kobieta"

Liczba Sg Pl
Abs. skjīdū skjīdun
Erg. skjīdā skjīdat
Abl. skjīdut skjīduda
Caus. skjīd skjīdaða
Comp. skjīdak skjīdaga
Ess. skjīdū skjīdut
Part. skjīdūš skjīduža
Voc. skjīdu skjīdun
  • Deklinację IV, bierną, z wołaczem na -u:
Deklinacja I

ðīžu "drzewo"

Liczba Sg Pl
Abs. ðīžu ðīžun
Erg. ðīža ðīžat
Abl. ðīžut ðīžuda
Caus. ðīž ðīžaða
Comp. ðīžak ðīžaga
Ess. ðīžu ðīžut
Part. ðīž ðīžuža
Voc. ðīžu ðīžun
  • Deklinację V, aktywną, z wołaczem na -0:
Deklinacja I

mānū "ręka"

Liczba Sg Pl
Abs. mānū mīnū
Erg. mānā mīnā
Abl. mānut mīnut
Caus. mān mīn
Comp. mānak mīnak
Ess. mānū mīnū
Part. mānūš mīnūš
Voc. mān mīn
  • Deklinację VI, bierną, z wołaczem na -0:
Deklinacja I

tjāru "stopa"

Liczba Sg Pl
Abs. tjārū tjīrū
Erg. tjārā tjīrā
Abl. tjārut tjīrut
Caus. tjār tjīr
Comp. tjārak tjīrak
Ess. tjārū tjīrū
Part. tjārūš tjīrūš
Voc. tjār tjīr

Dodatkowo do każdej deklinacji mogą przynależeć słowa, które mają skróconą formę ergatywu, absolutywu i wołacza, np:

  • ABS ňātū "język" : ABL ňātamut "od języka".

Przedimek

Istnieją dwa przedimki w liczbie pojedynczej:

  • ri - używany przed rzeczownikami określającymi mężczyzn,
  • ti - używany przed resztą rzeczowników,

Oraz jeden, wspólny, przedimek w liczbie mnogiej:

  • ki
Odmiana
Liczba Sg Pl
Abs. ri ti ki
Erg. ra ta kat
Abl. rut tut kuda
Caus. raθ taθ kaða
Comp. rak tak kaga
Ess. ru tu kut
Part. ruš tuš kuža
Voc. ri ti kin

Czasownik

Czasownik odmienia się przez następujące czasy:

  • czas teraźniejszy - określa zdarzenia ciągle powtarzające się, lub dziejące się w chwili mówienia,
  • czas przeszły aktywny - określa zdarzenie przeszłe, przechodnie,
  • czas przeszły bierny - określa zdarzenia przeszłe, nieprzechodnie,
  • czas współczesny - określa wydarzenie, które miało miejsce w czasie głównego zdarzenia.

Dodatkowo istnieje forma trybu rozkazującego aktywnego i biernego, a także forma trybu grzecznościowego.

Istnieją też sufiksy łączące temat czasownika z końcówkami osobowymi, które potrafią zmienić znaczenie:

  • -ā- - znaczenie iteratywne, wielokrotności lub powtarzalności zjawiska,
  • -i- - znaczenie jednorazowości zjawiska,
  • -u- - znaczenie podobne do aspektu dokonanego polskich czasowników.

Końcówki osobowe

Końcówki osobowe są wspólne we wszystkich czasach. Używa się je tylko dla czasowników przechodnich:

dumaňi - iść
Osoba Sg Pl
1. dumam
2. dumaθ
3. dumar / duma dumagi

Koniugacje

Istnieje pięć koniugacji. Przynależność do koniugacji zależy od obecności ablautu w odmianie oraz naboru końcówek czasowych

Osoba Koniugacja
I II III IV V
Cz. ter. šliz klužij mrādij ðjuža duma
Cz. prz. akt. šlizi klužiji mrādiji ðjužasjū dumasjū
Cz. prz. bier. šlazu klažu mrūdiju ðjūžasju dumasju
Cz. wsp. šliza kluža mrādija ðjužana dumana
Tr. roz. akt. šlaz klaž mrūdij ðjūža duma
Tr. roz. bier. šlizas klužis mrādijas ðjužas dumas
Tr. grzecz. šlaz klažijā mrūdijā ðjaža duma
Bezokolicznik šliziňi klužiňi mrādiňi ðjužaňi dumaňi
Znaczenie widzieć chcieć trzymać lubić iść

Ablaut

Ablaut jest powszechnym zjawiskiem. Występują trzy jego stopnie:

  • Stopień I: używany do tworzenia form czasu teraźniejszego, przeszłego aktywnego, współczesnego, tryb rozkazującego aktywnego, bezokolicznika, formowaniu nazw ludzi, aktywnych stanów, zawodów, celów, końcowych wyników procesów i innych przedmiotów domyślnie "aktywnych",
  • Stopień II: używanydo tworzenia form czasu przeszłego biernego i trybu rozkazującego biernego, także do nazw narzędzi, statecznych miejsc, zdarzeń, stanów,
  • Stopień III: używany do tworzenia form trybu grzecznościowego, rzeczowników honoratywnych, narzędzi sakralnych, stanów pogody,
Stopień Ablaut
I II III IV V VI VII VIII
I i u a ī ū ā u a
II a a u ā ā ū ū ā
III a a