Język zapadni

Z Conlanger
Skocz do: nawigacja, szukaj
zapadni
zăpánní jäzykje
Utworzenie: Henryk Pruthenia w 2012
Cel utworzenia: brak
Ilość mówiących ?
Sposoby zapisu: latinica, gotyk
Klasyfikacja: języki indoeuropejskie
słowiańskie
zachodniosłowiańskie
zapadni
Kody
Conlanger–2 -
Lista conlangów


Język zapadni, (zăpanní jäzykje) język wymyślany Henrykiém Pruthenją, w celu sprawdzenia, jak mógłby wyglądać język typowo zachodniosłowiański, stworzony Henrykiém Pruthenją. Inaczéj niż inne projekty opisywane jako "zapadnie", albo "zachodniosłowiańskie", język zapadni już w samém założeniu ma nie być pod najmniéjszém wpływém języków wschodniosłowiańskiech, co Henryk Pruthenja uwielbiać uwielbia.

Spis treści

Rozwój z języka prasłowiańskiego

Język zapadniosłowiański rozwinął się z języka prasłowiańskiego (daléj nazywanego »PS«) nastęującą drogą:

  • I palatalizacja;
  • II palatalizacja niezupełna, nieregularna;
  • TorT, TolT, TerT, TelT > Tro:T, Tlo:T;
  • orT, olT > lo:T-, ro:T- (pod intonacją cyrkumfleksalną); la:T-, ra:T- (pod intonacją akutową);
  • tj, dj > c', ʒ´;
  • ʒ´ > z';
  • depalatalizacja przed PS *e;
  • zachowanie jaci pod akcentem i w wygłosie; w reszcie pozycyj przejście ě > 'e;
  • coś na kształt IV palatalizacji, ale:
    • objęcie nie tylko PS *k, *g, a téż *x
    • przejście y > i; ъ > ь; e > 'e;
  • pn, bn > n, stn > sn, bv > b
  • sj, zj > š, ž;
  • stj, zdj > šč, žǯ (ždž);
  • kj, gj, xj > č, ǯ (dž), š
  • skj, zgj > šč, žǯ (ždž);
  • -gti, -kti > -c´i
  • dti, -tti > -sti
  • prejotyzacja
  • ъ, ь > e, 'e (pod akcentém i w pozycji silnéj); w reszcie pozycji wypadnięcie
  • wydłużenie zastępcze
  • zachowanie prasłowiańskiego akcentu ruchomego, jednoczesne przestanie rozróżnianie typów intonacji, czasami wydłużenie samogłoski
  • przejście w samogłoskę nosową zbitek om, on > ǫ (domъkъ > domk > dǫk); em, en, > ę (przy braku jednoczesnéj palatalizacji poprzedzającéj spółgłoski); am, an > ą
  • przejście niepalatalizującego *ę > ą
  • przejście w wygłosie ǫ > ą (proces nie następuje po spółgłosce palatalizowanéj)
  • PS *v > v [ʋ] (przed samogłoskami); > ŭ (w reszcie pozycyj)
  • t', d' > c', dz'
  • ǯ'(dž') > ž'
  • dz' > ž'
  • š'č' > š'š'
  • o: > ou (za wyjątkiém wygłosu i pozycji przed "l" )
  • zachowanie sonant, padanie na nie akcentu
  • ściągnięcia przyimków i zaimków
  • ǫ > u
  • 'ę > 'a (pod akcentém czasami > ě), w wygłosie > i
  • nieakcentowane *a > ă [ɑ]
  • dn > nn
  • bn, bm > mm
  • depalatalizacja l'; li > ly

Alfabet a fonologja

Alfabet składa się z 42 liter.

A a Á á Ã ã Ă ă Ä ä B b C c Ch ch Č č D d
[a] [aː] [ã] [ɑ] [ʲæ] [b] [t͡sʲ] [x] [t͡ʃ] [d]
E e É é Ě ě G g H h I i Í í J j K k L l
[ɛ], [e] [ɛː], [eː] [ʲæː], [ʲæ] [g] [ɦ] [ʲi] [ʲiː] [j], [ʲ] [k] [ɫ]
Ĺ ĺ M m N n O o Ó ó P p Q q R r Ŕŕ S s
[ɫ̩ː] [m] [n] [ɔ] [ɔː] [p] [kʋ] [r] [r̩ː] [s]
Š š Ŝ ŝ T t U u Ú ú Ŭ ŭ V v Y y Ý ý Z z
[ʃ] [ʃː] [t] [u] [uː] [w] [ʋ] [ɨ] [ɨː] [z]
Ž ž Ẑ ẑ
[ʒ] [ʒː]

Uwagi:

  • Jać jest wymawiana długo w pozycji akcentowanéj, w pozostałech pozycjach jest wymawiana tak samo jak ä;
  • litera q zastępuje zbitkę kv nawét w słowach rodzimech (np: qět);
  • po spółgłoskach miękkich nie pisze się nigdy zmiękczającego j;
  • litera j po spółgłosce jest niewymawiana; palatalizuje za to daną spółgłoskę; dopiéro podwojenié j po spółgłosce powoduje jego wymawianie, (a więc mavjjá wymawiane jest jako ['mavʲjaː] - "mafja") ;
  • litera h używana jest tylko w zapożyczeniach;
  • jednocześnie alfabet zapadni nie posiada litery f, jak i fonemu [f]. Dźwięk ten jest zazwyczaj oddawany przez p, a rzadziéj przez v;
  • litera a jest rzadko używana. Głównie w zapożyczeniach. Dlatego w pisowni użytkowéj zazwyczaj nie rozróżnia się a oraz ă;

Spółgłoski

System głosek zapadniech
SPÓŁGŁOSKI wargowe zębowe zębowe miękkie dziąsłowe dziąsłowe miękkie środkowojęzykowe tylnojęzykowe krataniowe
zwarte p pʲ b bʲ t tʲ d dʲ         k kʲ g gʲ  
zwarto-szczelinowe     t͡sʲ   t͡ʃ      
szczelinowe ʋ s sʲ z zʲ     ʃ ʃː ʒ ʒː   x xʲ ɦ ɦʲ
nosowe m mʲ n nʲ            
spółgłoski płynne   ɫ ɫ̩ː   r r̩ː   j    

Samogłoski

Przednie Centralne Tylne
Przymknięte
Blank vowel trapezoid.png
i • iː
ɨ • ɨː
u • uː
e • eː
ɛ • ɛː
ɔ • ɔː
æ • æː
a • aː • ã
ɑ
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Średnie
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte

Akcent

Akcent w języku zapadniém jest ruchomy. W znakomitéj większości przypadków pada na tę samą samogłoskę, co w języku prasłowiańskiém. Może on także padać na sonantę. Część samogłosek w pozycji akcentowanéj jest wydłużona. Należa do niech samogłoski:

  • a (reká)
  • o (mlóŭko)
  • ě (jěm), nie oddawane na piśmie
  • u (búkva)

W pozostałech przypadkach, albo gdy w wyrazie występuję dwie długie samogłoski, akcent zaznacza się poprzez:

  • dodanie kropki pod samogłoskę akcentowaną, np: jäzykje̩
  • pogrubienie samogłoski akcentowanéj, np: jäzykje

Fleksja

Występują trzy liczby. Pojedyncza, mnoga, i zachowana w odmianie żensko-nijakiéj liczba podwójna.

Deklinacja

W języku zapadniém występuje osiem przypadków. Są to kolejno mianownik, dopełniacz, partytyw, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, prepositjonalis. Część słów posiada także formę wołacza.

Rzeczownik

  • rodzaj mężski twardotematowy z dopełniaczém na -ă (większość mężskiech twardotematowech, zapożyczenia)
Przypadek Singular Plural
Mianownik vĺk vlki
Dopełniacz vl vĺk
Partytyw vlku vlkoŭv
Celownik vlku vlkoŭm
Biernik vĺk vlki
Narzędnik vlkoŭm vlki
Miejscownik v vlkú v vlkách
Prepositjonalis nă vl nă vlkjéch
  • rodzaj mężski twardotematowy z dopełniaczém na -u (garstka wyrazów)
Przypadek Singular Plural
Mianownik sýn sýnovi
Dopełniacz sýnu sýnoŭv
Partytyw sýnu sýnoŭv
Celownik sýnovi sýném
Biernik sýn sýny
Narzędnik sýném sýnemi
Miejscownik v synú v sýnách
Prepositjonalis nă sýnu/synú nă sýnéch
  • rodzaj mężski miękkotematowy z dopełniaczém na -a (większość mężskiech miękkotematowech, zapożyczenia)
Przypadek Singular Plural
Mianownik kóŭnj kóŭnje
Dopełniacz kóŭnjă kóŭnj
Partytyw kóŭnju kóŭnjév
Celownik kóŭnju kóŭnjém
Biernik kóŭnj kóŭnje
Narzędnik kóŭnjém kóŭni
Miejscownik v koŭnjú v kóŭnjách
Prepositjonalis nă kóŭni nă kóŭnjích
  • rodzaj mężski miękkotematowy z dopełniaczém na -i (większość mężskiech miękkotematowech, zapożyczenia)
Przypadek Singular Plural
Mianownik góŭsc góŭsc'je
Dopełniacz gósci goscéj
Partytyw góscu góscév
Celownik gósci góscém
Biernik góŭsc gósci
Narzędnik góscém góscemi
Miejscownik v goscú v góscách
Prepositjonalis nă gósci nă góscéch
  • rodzaj mężski z mianownikiém na -e (garstka wyrazów rodzimech, zapożyczenia)
Przypadek Singular Plural
Mianownik káme kámene
Dopełniacz kámene kámén
Partytyw kámenju kámenoŭv
Celownik kámeni kámeném
Biernik kámé(n) kámene
Narzędnik kámeném kámenemi
Miejscownik v kamenjú v kámenjách
Prepositjonalis nă kámene nă kámenéch

Ta deklinacja jest wielce produktywna, gdyż wiele zapożyczeń z języków obcech, które kończą się na -e zostało przyporządkowane właśnie téj odmianie.

  • rodzaj mężski z mianownikiém na akcentowane -e (garstka wyrazów rodzimech)
Przypadek Singular Plural
Mianownik jäzykje jäzyki
Dopełniacz jäzyká jäzykje
Partytyw jäzykú jäzykóŭv
Celownik jäzykú jäzykóŭm
Biernik jäzykje jäzyki
Narzędnik jäzykóŭm jäzyki
Miejscownik v jäzykú v jäzykách
Prepositjonalis nă jäzykě nă jäzykjéch
  • rodzaj nijaki z mianownikiém na -o
Przypadek Singular Plural
Mianownik lěto lě
Dopełniacz lě lětéj
Partytyw lětu lět
Celownik lětu lětoŭm
Biernik lěto lě
Narzędnik lětoŭm lěty
Miejscownik letú lětách
Prepositjonalis lěce lěcéch
  • rodzaj nijaki z mianownikiém na -e
Przypadek Singular Plural
Mianownik mórje mórjă
Dopełniacz mórjă mórjéj
Partytyw mórju mórj
Celownik mórju mórjém
Biernik mórje mórjă
Narzędnik mórjém móri
Miejscownik morjú mórjách
Prepositjonalis móri mórích
  • rodzaj nijaki z mianownikiém na -i, dopełniaczém na -ene
Przypadek Singular Plural
Mianownik imi imenă
Dopełniacz imene imenjéj
Partytyw imenju iménj
Celownik imeni imenjém
Biernik imi imenă
Narzędnik imenjém imeny
Miejscownik imenjú imenách
Prepositjonalis imene imenéch
  • rodzaj nijaki z mianownikiém na -i, dopełniaczém na -ice
Przypadek Singular Plural
Mianownik cely celytă
Dopełniacz celyce celycéj
Partytyw celycu celýt
Celownik celyci celecém
Biernik cely celytă
Narzędnik celecém celety
Miejscownik ceycú celytách
Prepositjonalis celyce celycéch
  • rodzaj nijaki z mianownikiém na -o, dopełniaczém na -ese
Przypadek Singular Plural
Mianownik slóvo slóvesă
Dopełniacz slóvese slóveséj
Partytyw slóvesu slóvés
Celownik slóvesi slóvjém
Biernik slóvo slóvesă
Narzędnik slóvesjém slóvesy
Miejscownik slovesjú slóvesách
Prepositjonalis slóvese slóvesjéch
  • rodzaj żeński z mianownikiém na -ă, -a, dopełniaczém na -y
Przypadek Singular Dual Plural
Mianownik ry rybje ryby
Dopełniacz ryby rybu rybéj
Partytyw ry rybu rýb
Celownik rybje rybămă rybám
Biernik ry rybje ryby
Narzędnik ryboju rybămă rybămi
Miejscownik rybje rybu rybách
Prepositjonalis rybje rybu rybách
  • rodzaj żeński z mianownikiém na -ă, dopełniaczém na -je
Przypadek Singular Dual Plural
Mianownik búrjă búri búrje
Dopełniacz búrje búrju búrjéj
Partytyw búrjă búrju búrj
Celownik búri búrjămă búrjám
Biernik búrju búri búrje
Narzędnik búrjeju búrjămă búrjămi
Miejscownik búri búrju búrjách
Prepositjonalis búri búrju búrjách
  • rodzaj żeński z mianownikiém na -á, dopełniaczém na -y
Przypadek Singular Dual Plural
Mianownik žená ženě ženy
Dopełniacz ženy ženú ženéj
Partytyw žená ženú žene
Celownik ženě žená ženám
Biernik ženã ženě ženy
Narzędnik ženóŭu žená ženámi
Miejscownik že ženú ženách
Prepositjonalis ženě ženú ženách
  • rodzaj żeński z mianownikiém na -á, dopełniaczém na -ě
Przypadek Singular Dual Plural
Mianownik dušá duši dušě
Dopełniacz dušě dušú dušéj
Partytyw dušá dušú duše
Celownik duši dušá dušám
Biernik dušú duši dušě
Narzędnik dušeju dušá dušámi
Miejscownik duši dušú dušách
Prepositjonalis duši dušú dušách
  • rodzaj żeński miękkotematowy
Przypadek Singular Dual Plural
Mianownik kóŭsc kóŭsci kóŭsci
Dopełniacz kóŭsci kóŭscu kóŭscéj
Partytyw kóŭsc kóŭscu kóŭscéj
Celownik kóŭsci kóŭscămă kóŭscém
Biernik kóŭsc kóŭsci kóŭsci
Narzędnik kóŭsc'ju kóŭscămă kóŭscmi
Miejscownik kóŭsci kóŭscu kóŭscách
Prepositjonalis kóŭsci kóŭscu kóŭscéch
  • rodzaj żeński z mianownikiém na -e
Przypadek Singular Dual Plural
Mianownik kre krevi krevi
Dopełniacz kreve krevju krevéj
Partytyw krév krevju krév
Celownik krevi krevjămă krevám
Biernik kre krevi krevi
Narzędnik krev'ju krevjămă krevămi
Miejscownik krevjú krevju krevách
Prepositjonalis kreve krevju krevách
  • rodzaj żeński z mianownikiém na -i
Przypadek Singular Dual Plural
Mianownik máci máteri máteri
Dopełniacz mátere máterju máteréj
Partytyw mátér máterju mátérj
Celownik máteri máterjămă máterjém
Biernik máci máteri máteri
Narzędnik mátér'ju máterjămă mátérmi
Miejscownik mátere máterju máterjách
Prepositjonalis mátere máterju máterjéch

Pozostałe formy rzczowników

W języku zapadniém wystąpują także inne formy rzeczowników, nie będące z różnech względów jednak uznane za oddzielne przypadki.

  • połączenie celownika z poimkiém k, ki.
nominatyw singular datyw singular datyw singular + k datyw dual datyw dual + k datyw plural datyw plural + k
vĺk vlku vlkú k     vlkoŭm vlkoŭm ki
sýn sýnovi sýnoví k     sýném sýném ki
kóŭnj kóŭnju kóŭnjú k     kóŭnjém kóŭnjém ki
góŭsc góŭsci góŭscí k     góŭscém góŭscém k
káme kámeni kámení k     kámeném kámeném ki
jäzykje jäzykú jäzykú k     jäzykóŭm jäzykóŭm ki
lěto lětu lětú k     lětoŭm lětoŭm ki
móŭrje móŭrju móŭrjú k     móŭrjém móŭrjém ki
imi imeni imení k     imenjém imenjém ki
cely celyci celycí k     celecém celecém ki
slóŭvo slóŭvesi slóŭvesí k     slóŭvjém slóŭvjém ki
ry rybje rybjé k rybămă rybămá k rybám rybám ki
búrjă búri búrí k búrjămă búrjămá k búrjám búrjám ki
žená ženě ženě k žená ženámá k ženám ženám ki
dušá duši duší k dušá dušámá k dušám k dušá'm ki
kóŭsc kóŭsci kóŭscí k kóŭscămă kóŭscămá k kóŭscém k kóŭscém ki
kre krevi kreví k krevjămă krevjămá k krevám k krevám ki
máci máteri máterí k máterjămă máterjămá k máterjém k máterjém ki
  • biernik wyrazów jednosylabowych w połączeniu z przymkiém:

Jeżeli forma biernika jakiegoś wyrazu jest jednosylabowa, to w połączeniu z przyimkiém akcent przechodzi z rzeczownika, skracając jednocześnie samogłoskę jego tematu, na przyimek wydłużając jego samogłoskę (powstaje tak zwana krótka forma biernikowa i długa forma przyimka).

  • jeżeli wyraz zaczyna się samogłoską “u”, to w połączeniu z przyimkiém nagłosowe “u” przechodzi w ŭ, a przyimek przyjmuje swoją długą formę.
  • jeżeli wyraz zaczyna się samogłoską “ú”, to w połączeniu z przyimkiém nagłosowe “ú” przechodzi w ŭ, a przyimek przyjmuje swoją długą formę.
  • jeżeli wyraz zaczyna się samogłoską “i”, to w połączeniu z przyimkiém nagłosowe “i” przechodzi w “j”, a przyimek przyjmuje swoją długą formę.
  • jeżeli wyraz zaczyna się samogłoską “í”, to w połączeniu z przyimkiém nagłosowe “í” przechodzi w “j”, a przyimek przyjmuje swoją długą formę.

Wołacz

Dla pewnéj grupy słów istnieje archaiczna forma wołacza. Do téj grupy należą słowa: bóŭg (bóŭže!); mámă (mámo!); pápă (pápo!); połączenie Máci Bóŭžskoŭ!; Chríst (Christu!); žěd (žěže!). Wśród neopogan nazwy Bogów a Bogiń słowiańskiech także posiadają swoją formę wołacza (na -e!).

Przymiotniki

Deklinacja przymiotników w języku zapadniém dzielą się na dwie grupy twardotematowe (w jednéj akcent pada na temat, w drugiéj na końcówkę) oraz miękkotematową. Występuje téż coś takiego jak krótka forma przymiotnika oraz martwa forma przymiotnika.

Forma długa

  • Liczba pojedyncza
typ twardotematowe na -ý miękkotematowe na -í twardotematowe na -é miękkotematowe na -é
rodzaj męski nijaki żeński męski nijaki żeński męski nijaki żeński męski nijaki żeński
M. l.p. stá stá stá pěší pěšé pěšá golubé golubé golubá é é á
D. l.p. stárego stárego stáréj pěšego pěšego pěšéj golubégo golubégo golubéj égo égo éj
P. l.p. stárego stárego stá pěšego pěšego pěši golubégo golubégo golubã égo égo ã
C. l.p. stáremu stáremu stáréj pěšemu pěšemu pěšéj golubému golubému golubéj ému ému éj
B. l.p. stá stá stá pěší pěšé pěši golubé golubé golubã é é ã
N. l.p. stárým stárým stáreju pěším pěším pěšeju golubý golubý golubéju í í éju
Msc. l.p. stárém stárém stáreji pěšém pěšém pěšeji golubé golubé golubéji é é éji
Prp. l.p. stárém stárém stáreji pěšém pěšém pěšeji golubé golubé golubéji é é éji
  • Liczba podwójna
typ twardotematowe na -ý miękkotematowe na -í twardotematowe na -é miękkotematowe na -é
rodzaj męski nijaki żeński męski nijaki żeński męski nijaki żeński męski nijaki żeński
M. l.pdw. stá stárjé stárjé pěšá pěšé pěšé golubá golubě golubě á ě ě
D. l.pdw. stá stá stá pěšú pěšú pěšú golubú golubú golubú ú ú ú
P. l.pdw. stá stárjé stárjé pěšú pěšé pěšé golubú golubě golubě ú ě ě
C. l.pdw. stárímă stárímă stárímă pěšímă pěšímă pěšímă golubí golubí golubí í í í
B. l.pdw. stá stárjé stárjé pěšá pěšé pěšé golubá golubé golubé á é é
N. l.pdw. stárímă stárímă stárímă pěšímă pěšímă pěšímă golubí golubí golubí í í í
Msc. l.pdw. stá stá stá pěšú pěšú pěšú golubú golubú golubú ú ú ú
Prp. l.pdw. stá stá stá pěšú pěšú pěšú golubú golubú golubú ú ú ú
  • Liczba mnoga
typ twardotematowe na -ý miękkotematowe na -í twardotematowe na -é miękkotematowe na -é
rodzaj męski nijaki żeński męski nijaki żeński męski nijaki żeński męski nijaki żeński
M. l.m. stá stá stá pěší pěšé pěšé golubí golubé golubé í é é
D. l.m. stárích stárích stárích pěších pěších pěších golubích golubích golubích ích ích ích
P. l.m. stárích stá stá pěších pěšé pěšé golubích golubé golubé ích é é
C. l.m. stárím stárím stárím pěším pěším pěším golubím golubím golubím ím ím ím
B. l.m. stá stá stá pěší pěšé pěšé golubí golubé golubé í é é
N. l.m. stárimi stárimi stárimi pěšimi pěšimi pěšimi golubimi golubimi golubimi imi imi imi
Msc. l.m. stárích stárích stárích pěších pěších pěších golubích golubích golubích ích ích ích
Prp. l.m. stárích stárích stárích pěších pěších pěších golubích golubích golubích ích ích ích

Forma krótka przymiotnika

Formę krótką przymiotnika można utworzyć tylko dla mianownika przymiotników.

typ twardotematowe na -ý miękkotematowe na -í twardotematowe na -é
rodzaj męski nijaki żeński męski nijaki żeński męski nijaki żeński
M. l.p. stár stáro stá pěš pěše pěšă golube golube golubá
M. l.pdw. stá stárje stárje pěšă pěše pěše golubá golubě golubě
M. l.m. stáry stáre stáre pěši pěše pěše golubi golube golube

Forma martwa przymiotnika

Martwą formę przymiotnika ma tylko mała ilość przymiotników.

Typ Miękkie Stwardniałe
Mianownik vróŭnj reál
Każdy inny przyp. vróŭni reály

Liczebniki

Przypadek Dwa Trzy Cztéry Pięć Sześć Siedem Osiem Dziewięć Dziesięć
Rodzaj męski Rodzaj żeński i nijaki Rodzaj męski Rodzaj żeński i nijaki Rodzaj męski Rodzaj żeński i nijaki
Mianownik dvá dvě trje tri četyre četyri päc šésc séžm óŭsm ževäc žesi
Dopełniacz dvóŭu tréj četýr päci šesci sežmi ósmi ževäci žeseci
Partytyw dvóŭu dvě trjéj četýr päc šésc séžm óŭsm ževäc žesi
Celownik dvěmă trjém četyrjém päci šesci sežmi ósmi ževäci žeseci
Biernik dvá dvě tri četyri päc šésc séžm óŭsm ževäc žesi
Narzędnik dvěma trjemi četyrjemi päc'ju šesc'ju sežm'ju óŭsm'ju ževäc'ju žesec'ju
Miejscownik dvóŭu trjéch četyrjéch päci šesci sežmi ósmi ževäci žeseci
Prepozycjonal dvóŭu trjéch četyrjéch päci šesci sežmi ósmi ževäci žeseci
Celownik z «ku» dvěmá k trjém k četyrjém k päcí k šescí k sežmí k ósmí k ževäcí k žesecí k

Przedimki

Przedimki »sjé« oraz »njé« pdmieniają się jak przymiotniki z grupy trzeciéj; »ní« jak przymiotniki z grupy drugiéj.

Zaimki

Zaimki osobowe i pytające odmieniają się nieregularnie. Zato zaimki dzierżawcze oraz część wskazującech odmieniała się jak przymiotniki.

Zaimki osobowe

  • zaimek »ja«
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
já* mene mene mně mene mnóŭu meně meně meně k

w części djalekt miast jest używane archaiczne jás

  • zaimek »ty«
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
ty cebe cebe cebě cebe tobóŭu cebě cebě cebě k
  • zaimek »on«
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
one jegóŭ jegóŭ jemú jegóŭ jím jém jém jemú k
  • zaimek »ona«
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
oná jéj jóŭ jéj jóŭ jeju jéj jéj jejé k
  • zaimek »ono«
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
onóŭ jegóŭ jegóŭ jemú jegóŭ jím jém jém jemú k
  • zaimek »my« (dual)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
ná náju náju ná ná ná náju náju námá k
  • zaimek »wy« (dual, mężski)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
vá váju váju vá vá vá váju váju vámá k
  • zaimek »wy« (dual, żeński)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
vě váju vá vá vá vá váju váju vámá k
  • zaimek »oni« (dual)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
oná onáju onáju oná oná oná onáju onáju onámá k
  • zaimek »one« (dual)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
oně onáju oně oná oně oná onáju onáju onámá k
  • zaimek »my« (plural)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
my nás nás nám ny námi nás nás námé k
  • zaimek »wy« (plural)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
vy vás vás vám vy vámi vás vás vámé k
  • zaimek »oni« (plural)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
oni jách jích jím jích jimi jích jích jimé k
  • zaimek »one« (plural)
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
oný jích oný jím oný jimi jích jích jimé k
  • zaimek zwrotny
Mianownik Dopełniacz Partytyw Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Prepositjonalis Celownik z «ku»
- sebe sebe sebě sebe sobóŭu sebě sebě sebě k

Zaimki osobowe pierwszéj i drugiéj osoby liczb pojedynczéj a mnogiéj, przyjmują w partytywie formę biernika, gdy osobą mówiącą jest kobiéta/y.

Zaimki pytajne kto? co?

Przypadek kto co
Mianownik któ čó
Dopełniacz kogó česó
Partytyw kogó čegó
Celownik komú čemú
Biernik kogó čó
Narzędnik cěm čím
Miejscownik kóŭm čém
Prepozycjonal komú čemú
Celownik z «ku» komú k čemú k

Czasownik i konjugacja

Czasowniku w języku zapadniém są dużo regularniéjsze niż w języku prasłowiańskiém. Jednocześnie język jest bardzo archaiczny, choć istnieje parę innowacyj różniącech język zapadni od reszty języków słowiańskiech (będącech głównie wpływém języków giermańskiech).

Bezokolicznik

W języku zapadniém występują dwie formy bezokolicznika - infinityw oraz supinum.

Infinityw

Bezokolicznik posiada końcówkę -c, lub -ci (te drugie zawsze akcentowane)

Supinum

Formę supinum można utworzyć od infinitywu, zamieniając:

  • c > t
  • ci > te

Czasy teraźniejsze

Czas teraźniejszy prosty (niedokonany)

Liczba i rodzaj I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (atematyczny)
1. osoba sing. nesã žvignã znáju ránjú dám věm jěm jésm
2. osoba sing. neséš žvignéš znájéš ráníš dás věs jěs jés
3. osoba sing. nese žvigne znáje ráni dát vět jět jét
1. osoba dual. nesevje žvignevje znájevje ránivje dávje věvje jěvje jesvje
2. osoba dual. nesetă žvignetă znájetă ránită dástă věstă jěstă jestă
3. osoba dual. nesece žvignece znájece ránice dásce věsce jěsce jesce
1. osoba pl. nesém žvigném znájém ráním dám věm jěm jésm
2. osoba pl. nesece žvignece znájece ránice dasce věsce jěsce jesce
3. osoba pl. nesút žvignút znájút ránät dážät věžät jěžät sút

Czas teraźniejszy ciągły niedokonany

Jest on używany dla podkreślenia trwania czynności w chwili mówienia.

Liczba i rodzaj I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (atematyczny)
1. osoba sing. jésm nesã jésm žvignã jésm znáju jésm ránjú jésm dám jésm věm jésm jěm jésm
2. osoba sing. jés neséš jés žvignéš jés znájéš jés ráníš jés dás jés věs jés jěs jés
3. osoba sing. jét nese jét žvigne jét znáje jét ráni jét dát jét vět jét jět jét
1. osoba dual. jesvje nesevje jesvje žvignevje jesvje znájevje jesvje ránivje jesvje dávje jesvje věvje jesvje jěvje jesvje
2. osoba dual. jestă nesetă jestă žvignetă jestă znájetă jestă ránită jestă dástă jestă věstă jestă jěstă jestă
3. osoba dual. jesce nesece jesce žvignece jesce znájece jesce ránice jesce dásce jesce věsce jesce jěsce jesce
1. osoba pl. jésm nesém jésm žvigném jésm znájém jésm ráním jésm dám jésm věm jésm jěm jésm
2. osoba pl. jesce nesece jesce žvignece jesce znájece jesce ránice jesce dasce jesce věsce jesce jěsce jesce
3. osoba pl. sút nesút sút žvignút sút znájút sút ránät sút dážät sút věžät sút jěžät sút

Czas teraźniejszy ciągły dokonany

Jest on używany dla wyrażenia czynności rozpoczętéj w chwili mówienia.

Liczba i rodzaj I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (atematyczny)
1. osoba sing. jésm zanesã jésm užvignã jésm poznáju jésm poránjú jésm nadám jésm svěm jésm s'jěm jésm
2. osoba sing. jés zaneséš jés užvignéš jés poznájéš jés poráníš jés nadás jés svěs jés s'jěs jés
3. osoba sing. jét zanese jét užvigne jét poznáje jét poráni jét nadát jét svět jét s'jět jét
1. osoba dual. jesvje zanesevje jesvje užvignevje jesvje poznájevje jesvje poránivje jesvje nadávje jesvje svěvje jesvje s'jěvje jesvje
2. osoba dual. jestă zanesetă jestă užvignetă jestă poznájetă jestă poránită jestă nadástă jestă svěstă jestă s'jěstă jestă
3. osoba dual. jesce zanesece jesce užvignece jesce poznájece jesce poránice jesce nadásce jesce svěsce jesce s'jěsce jesce
1. osoba pl. jésm zanesém jésm užvigném jésm poznájém jésm poráním jésm nadám jésm svěm jésm s'jěm jésm
2. osoba pl. jesce zanesece jesce užvignece jesce poznájece jesce poránice jesce nadasce jesce svěsce jesce s'jěsce jesce
3. osoba pl. sút zanesút sút užvignút sút poznájút sút poránät sút nadážät sút svěžät sút s'jěžät sút

Czasy przeszłe

W języku zapadniém wystąpują cztéry czasy przeszłe.

Aoryst

Liczba i osoba I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (atematyczny)
1. osoba sing. nés žvíg znách ráních bých
2. osoba sing. nese žviže zná ráni by
3. osoba sing. nese žviže zná ráni by
1. osoba pdw. nesově žvigově znáchově ránichově bychově
2. osoba pdw. nesetă žvižetă znástă ránistă bystă
3. osoba pdw. nesece žvižece znásce ránisce bysce
1. osoba pl. nesoŭm žvigoŭm znáchoŭm ránichoŭm bychoŭm
2. osoba pl. nesece žvižece znásce ránisce bysce
3. osoba pl. nesã žvigã znáši rániši byši

Imperfekt

Liczba i osoba I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (atematyczny)
1. osoba sing. nesjách žvignjách znájách ránjách bjách
2. osoba sing. nesjáše žvignjáše znájáše ránjáše bjáše
3. osoba sing. nesjáše žvignjáše znájáše ránjáše bjáše
1. osoba pdw. nesjáxchově žvignjáchově znájáchově ránjáchově bjáchově
2. osoba pdw. nesjášetă žvignjášetă znájášetă ránjášetă bjášetă
3. osoba pdw. nesjášece žvignjášece znájášece ránjášece bjášece
1. osoba pl. nesjáchoŭm žvignjáchoŭm znájáchoŭm ránjáchoŭm bjáchoŭm
2. osoba pl. nesjášece žvignjášece znájášece ránjášece bjášece
3. osoba pl. nesjáchã žvignjáchã znájáchã ránjáchã bjáchã

Perfekt

  • Czas perfekt, forma nieściągnięta
rodzaj mężski rodzaj żeński rodzaj nijaki
1. osoba sing. nésl jésm neslă jésm neslo jésm*
2. osoba sing. nésl jés neslă jés neslo jés
3. osoba sing. nésl jét neslă jét neslo jét
1. osoba pdw. neslă jesvje neslé jesvje neslé jesvje
2. osoba pdw. neslă jestă neslé jestă neslé jestă
3. osoba pdw. neslă jesce neslé jesce neslé jesce
1. osoba pl. nesly jésm nesly jésm neslă jésm
2. osoba pl. nesly jesce nesly jesce neslă jesce
3. osoba pl. nesly sút nesly sút neslă sút
  • Czas perfekt, forma ściągnięta
rodzaj mężski rodzaj żeński rodzaj nijaki
1. osoba sing. néslém neslám nesloŭm*
2. osoba sing. néslés neslás nesloŭs
3. osoba sing. neslét neslát nesloŭt
1. osoba pdw. neslávje neslévje neslévje
2. osoba pdw. neslátă neslétă neslétă
3. osoba pdw. nesláce nesléce nesléce
1. osoba pl. neslým neslým neslám
2. osoba pl. neslýce neslýce nesláce
3. osoba pl. neslýt neslýt neslát

* forma nieużywana, ale możliwa (analogicznie do drugiéj i trzeciéj osoby)

Czas Zaprzeszły

Czas zaprzeszły odmienia się tylko przez rodzaje i liczby, nie odmienia się przez osoby (potrzebny jest zaimek).

rodzaj mężski rodzaj żeński rodzaj nijaki
liczba pojedyncza nésl byle neslă bylá neslo bylóŭ
liczba podwójna neslă bylá neslé bylé neslé bylé
liczba mnoga nesly byly nesly byly neslă bylá

Czasy przyszłe

Występują cztéry czasy przyszłe (para czsów przyszłech i przedprzyszłech pomnożona przez aspekty dokonany i niedokonany).

Czas przyszły prosty (dokonany)

Czas przyszły dokonany tworzy się za pomocą czasownika dokonanego w czasie teraźniejszém.

Liczba i rodzaj Przykład
1. osoba sing. s'jěm
2. osoba sing. s'jěs
3. osoba sing. s'jět
1. osoba dual. s'jěvje
2. osoba dual. s'jěstă
3. osoba dual. s'jěsce
1. osoba pl. s'jěm
2. osoba pl. s'jěsce
3. osoba pl. s'jěžät

Czas przyszły niedokonany

Czas przyszły niedokonany tworzy się za pomocą konstrukcji «czasownik posiłkowy býc w formie przyszłéj» + «bezokolicznik (infinityw)».

Liczba i rodzaj Przykład
1. osoba sing. búdã jěsc
2. osoba sing. búžéš jěsc
3. osoba sing. búže jěsc
1. osoba dual. búževje jěsc
2. osoba dual. búžetă jěsc
3. osoba dual. búžesce jěsc
1. osoba pl. búžém jěsc
2. osoba pl. búžesce jěsc
3. osoba pl. búdút jěsc

Czas przedprzyszły niedokonany

Czas przedprzyszły dokonany tworzy się za pomocą konstrukcji «czasownik posiłkowy býc w formie przyszłéj» + «imiesłów przymiotnikowy przeszły danego czasownika».

rodzaj mężski rodzaj żeński rodzaj nijaki
1. osoba sing. búdã jědl búdã jědlă búdã jědlo
2. osoba sing. búžéš jědl búžéš jědlă búžéš jědlo
3. osoba sing. búže jědl búže jědlă búže jědlo
1. osoba pdw. búževje jědlă búževje jědlé búževje jědlé
2. osoba pdw. búžetă jědlă búžetă jědlé búžetă jědlé
3. osoba pdw. búžesce jědlă búžesce jědlé búžesce jědlé
1. osoba pl. búžém jědly búžém jědly búžém jědlă
2. osoba pl. búžesce jědly búžesce jědly búžesce jědlă
3. osoba pl. búdút jědly búdút jědly búdút jědlă

Czas przedprzyszły dokonany

Czas przedprzyszły dokonany tworzy się za pomocą konstrukcji «czasownik posiłkowy býc w formie imiesłowu przymiotnikowego przeszłego» + «czasownik dokonany w czasie teraźniejszém»

rodzaj mężski rodzaj żeński rodzaj nijaki
1. osoba sing. byle s'jěm bylá s'jěm bylóŭ s'jěm
2. osoba sing. byle s'jěs bylá s'jěs bylóŭ s'jěs
3. osoba sing. byle s'jět bylá s'jět bylóŭ s'jět
1. osoba pdw. bylá s'jěvje bylé s'jěvje bylé s'jěvje
2. osoba pdw. bylá s'jěstă bylé s'jěstă bylé s'jěstă
3. osoba pdw. bylá s'jěsce bylé s'jěsce bylé s'jěsce
1. osoba pl. byly s'jěm byly s'jěm bylá s'jěm
2. osoba pl. byly s'jěsce byly s'jěsce bylá s'jěsce
3. osoba pl. byly s'jěžät byly s'jěžät bylá s'jěžät

Forma z posiłkowém «byvác»

Dla podkreślenia niepewności, bądź nieprawdopodobności przszłego wydarzenia, można użyć zamiast odmienionego «býc» czasownik «byvác», odmienany jak czasownik «znác». Przykładém może być:

  • Já byváju s'jěm kotă vs Já s'jěm kotă - Nie ma szans, bym zjadł kota vs Zjem kota

Tryby

Tryb rozkazujący

Liczba i osoba I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (atematyczny)
2. i 3. osoba sing. nesi žvigni znáj răni dăži věž jěž búž
1. osoba pdw. nesjevjé žvignjevjé znájvjé rănivjé dáživjé věživjé jěživjé búževjé
1. osoba pdw. nesjetă žvignjetă znájtă rănită dážită věžită jěžită búžetă
1. osoba pl. nesjém žvignjém znájm răním dažím věžím jěžím búžém
2. osoba pl. nesjece žvignjece znájce rănice dažice věžice jěžice búžece

Tryb przypuszczający

Tworzy się go z pomocą czasownika posiłkowego bím, bi, bi, bivje, bistă, bisce, bím, bisce, bã oraz imiesłowu na L.

rodzaj mężski rodzaj żeński rodzaj nijaki
1. osoba sing. nésl bím neslă bím neslo bím
2. osoba sing. nésl bi neslă bi neslo bi
3. osoba sing. nésl bi neslă bi neslo bi
1. osoba pdw. neslă bivje neslé bivje neslé bivje
2. osoba pdw. neslă bistă neslé bistă neslé bistă
3. osoba pdw. neslă bisce neslé bisce neslé bisce
1. osoba pl. nesly bím nesly bím neslă bím
2. osoba pl. nesly bisce nesly bisce neslă bisce
3. osoba pl. nesly bã nesly bã neslă bã

Tryb łączący/celowy

Tworzy się go z pomocą czasownika posiłkowego bím, bi, bi, bivje, bistă, bisce, bím, bisce, bã oraz supina czasowników zarówno dokonanech, jak i niedokonanech. Na język polski tłómaczymy tryb celowy jako zdania razém ze spójnikami aby, żeby, w celu, by.

Sg. Du. Pl.
1. osoba bím nesci bivje nesci bím nesci
2. osoba bi nesci bistă nesci bisce nesci
3. osoba bi nesci bisce nesci bã nesci

Tryb życzący

Tryb życzący niedokonany

Tworzy się go z pomocą czasownika posiłkowego měc w formie trybu życzącego oraz bezokolicznika.

Sg. Du. Pl.
1. osoba jemám nesci jemávje nesci jemám nesci
2. osoba jemás nesci jemástă nesci jemásce nesci
3. osoba jemá nesci jemásce nesci jemájät nesci
Tryb życzący dokonany

Tworzy się go z pomocą czasownika posiłkowego měc w formie trybu życzącego oraz imiesłowu na L.

rodzaj mężski rodzaj żeński rodzaj nijaki
1. osoba sing. jemám nésl jemám neslă jemám neslo
2. osoba sing. jemás nésl jemás neslă jemás neslo
3. osoba sing. jemá nésl jemá neslă jemá neslo
1. osoba pdw. jemávje neslă jemávje neslé jemávje neslé
2. osoba pdw. jemástă neslă jemástă neslé jemástă neslé
3. osoba pdw. jemásce neslă jemásce neslé jemásce neslé
1. osoba pl. jemám nesly jemám nesly jemám neslă
2. osoba pl. jemásce nesly jemásce nesly jemásce neslă
3. osoba pl. jemájät nesly jemájät nesly jemájät neslă

Strona bierna

Stronę biernę tworzymy w następujący sposób:

  • strona bierna czasu teraźniejszego: jét žělám/ žělă/ žělămo
  • strona bierna aorystu: by žělán/ žělă/ žělăno
  • strona bierna imperfektu: bjáše žělán/ žělă/ žělăno
  • strona bierna perfekt: býl jét/ bylét žělán/ žělă/ žělăno
  • strona bierna czasu zaprzeszłego: býl jét býl/ bylét býl žělán/ žělă/ žělăno
  • strona bierna czasu przyszłego dokonanego: sbúže sžělám/ sžělă/ sžělămo
  • strona bierna czasu przyszłego niedokonanego: búže žělám/ žělă /žělămo
  • strona bierna czasu przedprzyszłego niedokonanego: búže žělán/ žělă/ žělăno
  • strona bierna czasu przedprzyszłego dokonanego: sbúže sžělán/ sžělă/ sžělăno

Podane są wszędzie trzecie osoby czasownika "być" w poszczególném czasie a następnie odpowiedni imiesłów: bierny czasu teraźniejszego, bądź biernego. Oczywiście, imiesłowy tego odmieniają się przez liczby i rodzaje, tak i czasownik posiłkowy być odmienia się przez osoby i liczby (a czasami też i rodzaje). Dla wyrażenia dokonaności czasu teraźniejszego i przeszłego używamy form s-býc.

S-býc

W języku zapadniém nie istnieje coś takiego jak osobny czasownik sbýc. Istnieją za to jego łże-formy, które odmieniają się jak wszystkie pozostałe formy czasownika býc, tylko z prefixém s-. Wyglądają one następująco (podana zostaje trzecia osoba liczby pojedynczéj)

  • jét > sjét
  • by > sby
  • bjáše > sbjáše
  • býl jét/ bylét > sbýl jét/ sbylét
  • býl jét býl/ bylét býl > sbýl jét býl/ sbylét býl
  • búže > sbúže.

Czasowniki modalne

W języku zapadniém występuj następujące czasowniki modalne:

  • móŭč móc; (mogã, možéš)
  • schéc chcieć; (scú, scéš)
  • uměc umieć; (uměju, umějéš)
  • năčäc zacząć; (náčnã, náčnéš)
  • imác mieć coś zrobić; (imám, máš, má...)

W języku zapadniém po tech czasownikach mogą być używane tak samo bezokoliczniki, jak i formy l-imiesłowu, z przewagą w uzusie na bezokolicznik, czyli inaczéj niż w języku polskiém, gdzie używany jest li tylko bezokolicznik.

Imiesłowy

W języku zapadnièm jest siedem imiesłowów. Dzielimy je na dwie grupy:

  • przymiotnikowe
    • czynny czasu teraźniejszego
    • czynny czasu przeszłego
    • czynny perfektu
    • bierny czasu teraźniejszy
    • bierny czasu przeszłego
  • przysłówkowe
    • współczesny
    • uprzedni

Czynny czasu teraźniejszego

nesci, väc, svěcíc

deklinacja I II III
M. l.p. r.m. r.n. nesã väži světã
M. l.p. r.ż. nesuci väžuci svěcäci
M. l.pdw. r.m. r.n. nesucă väžucă svěcäcă
M. l.pdw. r.ż. nesuci väžuci svěcäci
M. l.mn. r.m. r.n. nesuce väžuce svěcäce
M. l.mn. r.ż. nesucä väžucä svěcäcä
D. l.p. r.m. r.n. nesuca väžuca světãca
D. l.p. r.ż. nesucä väžucä svěcäcä
B. l.p. r.m. r.n. nesuci väžúc svěcäc
B. l.pdw. r.m. r.n. nesucă väžucă svěcäcă
B. l.mn. r.m. r.n. nesuci väžuci svěcäci

Akcent nigdy nie pada na końcówkę imiesłowu. W reszcie form dochodzi do odmiany według końcówek długiech form przymiotnika, przy czèm rodzaje męskie i żeńskie zostają rozszèrzone o sufix -uc/-äc (jak w bierniku).

Czynny czasu przeszłego

vesci, chválýc

deklinacja I II
M. l.p. r.m. r.n. vèd chvál
M. l.p. r.ż. vèdši chválši
B. l.p. r.m. r.n. vèdše chválèš
B. l.p. r.ż. vèdšu chválešu

Resztę form tworzymy odmieniając oczywiście jak długie formy przymiotnika uprzednio rozszèrzając temat o -š.

Bierny czasu teraźniejszego

Tworzymy rozszèrzając temat czasownika o -m według następującego wzoru:

Rodzaj Męski Żeński Nijaki
Krótki mianownik l.poj svědoŭm svědomă svědomo
Długi mianownik l.poj svědomý svědomá svědomé

Formę krótką w liczbie mnogiej i podwójnej tworzymy jak u przymiotników i są używane w tech samech kontekstach. Forma długa jest odmieniana jak długa forma rzeczownika i używana w tech samech kontekstach.

Bierny czasu przeszłego

Tworzy się go za pomocą cztérech sufixów:

  • -t
Rodzaj Męski Żeński Nijaki
Krótki mianownik l.poj bít bită bito
Długi mianownik l.poj bitý bitá bité
  • -ät
Rodzaj Męski Żeński Nijaki
Krótki mianownik l.poj klät klätă kläto
Długi mianownik l.poj klätý klätá kläté
  • -n
Rodzaj Męski Żeński Nijaki
Krótki mianownik l.poj uznán uznánă uznáno
Długi mianownik l.poj uznáný uznáná uznáné
  • -en
Rodzaj Męski Żeński Nijaki
Krótki mianownik l.poj plecén plecenă pleceno
Długi mianownik l.poj plecený plecená plecené

Długie formy są odmienne przez przypadki, krótkie nie. Dystrybucja taka sama jak u odpowiedniech przymiotników.

Czynny perfektu/l-imiesłów

Nadaje cechę czynności dokonanej w przeszłości, której efekty trwają do dzisiaj, alibo tej, która jest wykonywana od przeszłości po dziś.

Rodzaj Męski Żeński Nijaki
L-imiesłów nésl neslă neslo
Krótki mianownik l.poj sjé nésl sjá neslă sjé neslo
Długi mianownik l.poj neslý neslá neslé

Formy krótkie odmieniane przez liczby jak krótkie formy przymiotnika, formy długie dodatkowo odmieniane przez przypadki, odmieniane, co oczywiste, jak długie formy przymiotnika.

Przysłówkowy współczesny

Forma I II III
Imiesłów nesãc väžic světãc

Jak widać, mamy w środku zachowanę nosówkę oraz brak wydłużenia. Przyczyną jest nowość i wtórność tech form.

Przysłówkowy uprzedni

Forma I II
Imiesłów védl chválív

Stopniowanié

Podobnie jak w języku polskiém przymiotniki i przysłówki stopniują się.

Stopniowanié przymiotników

W języku zapadniém są trzy stopnie:

  • niski; forma podawana w słownikach, np. bělý, stárý, golěmý, nízkí, svobóŭž, dúž, reál;
  • wyższy; sg. nom. m, n: běly, stárěji, bóly, níži, svobóŭžéš, dúžéš, reáléš; sg. nom. f: běle, stárějše, bóle, níže, svobóŭžéš, dúžéš, reáléš;
  • najwyższy; sg. nom. m, n: náběly, nástárěji, nábóly, náníži, násvobóŭžéš, nádúžéš, náreáléš; sg. nom. f: náběle, nástárějše, nábóle, náníže, násvobóŭžéš, nádúžéš, náreáléš;

Stopień wyższy

Oznacza zwiększenié natężenia cechy. Tworzony na cztéry sposoby.

Forma supletywna

Są to nieliczne wyjątki, gdzie dochodzi do całkowitéj wymiany tematu, np.

  • golěmý > m, n bóly; f bóle
  • zlé > m, n lyši; f lyŝe
  • dóbrý > m, n bláži; f blážŝe

Jeżeli chodzi o pozostałe formy w deklinacji i odmianie rodzajowej, to:

  • bóly zachowuje się, jakby tematem był ból
  • lyši zachowuje się, jakby tematem był lyš
  • bláži zachowuje się, jakby tematem był bláž
Forma krótka

Jest to grupa przymiotników, która dostaje w stopniu wyższém -i/-y. Są to zazwyczaj krótkie przymiotniki, albo kończące się na -kí.

  • bělý > m, n běly; f běle
  • nízkí > m, n níži; f níže

Formy deklinacyjne są oparte o temat stopnia oraz -š, np:

  • bělý > M. běly, běle > D. bělšego, bělšéj
  • nízkí > M. níži, níže > D. nížšego, nížšéj
Forma długa

Jest to grupa przymiotników, która otrzymuje w stopniu wyższém -ěje.

  • stárý > m, n stárěji; f stárějše

Formy deklinacyjne są oparte o temat stopnia rodzaju żeńskiego:

  • M. m, n stárěji; f stárějše > D. m, n stárějšego; f stárějšéj
Forma martwa

Są to formy przymiotników martwech.

  • svobóŭž > svobóŭžéš
  • dúž > dúžéš
  • reál > reáléš

Nie odmieniają się przez rodzaje, przez przypadki (a dokładniéj dwa przypadki) odmienia się tylko stopień wyższy form półmartwech przymiotników:

Typ Miękkie Stwardniałe
Mianownik dúžéš reáléš
Każdy inny przyp. dúžeši reáleši

Stopień najwyższy

Tworzymy dodając do stopnia wyższego prefix ná-

  • náběly
  • nástárěji
  • nábóly
  • násvobóŭžéš
  • nástárějšego
  • nánížšéj

Gramatyka

Ten dział opisuje wcześniéj opisane formy w użytko codzienném.

Syntax

Składnia języka zapadniego jest podobna do składni polskiéj, aczkolwiék występuje parę zjawisk, którech nie można znaleźć w języku polskiém.

Wypowiedzenia

W języku zapadniém występują, tak samo jak w języku polskiém, cztery rodzaje wypowiedzeń:

  • wykrzyknienia i zawiadomienia
  • równoważniki zdań
  • zdania

Równoważnik zdania

Równoważnikiém zdania nazywamy wypowiedź, zazwyczaj krótką, która nie posiada orzeczenia, aczkolwiék łatwo można by je do niego wprowadzić. Przykładém takiech zdań mogą być:

  • «Vodá gotóŭvă» - «Woda gotowa». Orzeczenie «jét» (jest) zostało zastąpione przez krótką formę przymiotnika. Oczywiście, krótką formę przymiotnika można użyć także po «jét», w szczególności w języku potoczném, ale bardziéj literacką fotmą byłob w tém przypadku użyć zwykły czasownik («Vodá jét gotóŭvá» - «Woda jest gotowa»)
  • «Já - król Spárty» - «Jestem królém Sparty/Jam król Sparty. W tém równoważniku zdania także możliwe jest wstawienie orzeczenia - «Já jésm królém Spárty» (Jestem królém Sparty). Jak widać, w pierwszém zdaniu orzecznik wyrażony jest przez mianownik, a w drugiém już przez narzędnik. Jeneralną zasadą jest to, że w równoważniku zdania nie powinno się używać orzecznika w formie narzędnika, a w zwykłém zdaniu dozwolone są obie formy orzecznika - mianownikowy i narzędnikowy.

Zdanié

Zdanié jest najczęściéj używaną formą wypowiedzenia. Występuje pare rodzajów zdań:

  • oznajmujące: «Ty idéš vé dom.» - «Idziesz do domu.». Przekazujemy w miarę nautralną treść, obecne orzeczenie. Na piśmie zdania oznajmujące zakańcza się kropką.
  • pytające: «Ty idéš vé dom?» - «Idziesz do domu>». Zdanie pytające tworzy się za pomocą intonacji: samogłoska akcentowana w najważniéjszém dla nas słowie, oraz (gdy tém słowém nie jest ostatnie słowo zdania) samogłoska akcentowana w ostaniém zdaniu jest wymawiana z toném rosnącém (jeżeli w ostatniém wyrazie pytanie, po sylabie zawierającéj tę samogłoskę następują następne/nastęna sylaby/sylaba, są one wymawiane z toném opadającém powoli aż do ostatniego wyrazu). Na piśmie oddawane za pomocą znaku zapytania «?».
  • wykrzyknikowe: «Idéš vé dom!». W zdaniach wykrzyknikowech, jako jedynech (wyjątkiém mogą być archaiczne texta oraz poezja) może zostać pominięty podmiot.

Najczęściéj używaném szykiém zdania w języku zpadniém jest szyk podmiot - orzeczenié - dopełnienié, choć jak w większości języków słowianskiech są dozwolne inne sposoby budowania zdania (bardziéj na kształt języka rosyjskiego, niż polskiego, w którém szyk jest trochę sztywniéjszy)

Zdanié składa się z następującech części:

Podmiot

Podmiot opisuje wykonawcę czynności. Powinién stać na początku zdania, ale ze względu na dużą swobodę w języku zapadniém, może znajdować się w niemal każdém miejscu. Może być wyrażany na trzy sposoby:

  • podmiot nominatywny - podobnie jak w języku polskiém, funkcję podomiotu pełni mianownik.
  • podmiot datywny - niektóre czasowniki (opisujące odczuwanié doznań fizycznech, emocyj, oraz niektóre inne czasowniki, na przykład czasownik «chetéc» chcieć) wymagają jako podmiot celownika («Nóŭžě boly mene» - «Noga boli mnie.»)
  • podmiot partytywny - występuje, gdy ważny brak czegoś lub mała tego ilość jest ważną cechą podmiotu («Mlóŭko koŭnči sä» - «Mleko kończy się.», «Andréju nět» - «Nie ma Andrzeja.»)

W literackiéj formie języka zapadniego podmiot jest zawsze wymagany (za wyjątkiém opisanech wcześniéj przypadków). Aby nie powtarzać podmiotu w następującech po sobie zdaniach, można zastąpić podmiot:

  • zaimkiém: «One jét člóŭvekoŭm, ktoŭrý by ve Gel'ji.» (On jest człowiekiém, który był w Galji)
  • przedimkiém sjé (w przypadku, gdy podmiot był niém poprzedzony): Sjé člóŭvék by ve Gel'ji. Sjé jede teže v Bréton'ju.
Orzeczenié

Orzeczenié opisuje czynność wykonywaną przez podmiot. Powininno stać po podmiocie, ale może znajdować się praktycznie wszędzie, w szczególności w mowie potocznéj.

Dopełnienié

Dopełnienié dzielimy na bliższe i dalsze. Bliższe jest wyrażana za pomocą biernika, dopełniacza bądź partytywa, a dalsze za pomocą celownika lub narzędnika.

Przydawka

Opisuje rzeczownik. W literackiéj formie języka zapadniego, stoi przed opisywaném rzeczownikiém (przydawka przymiotna, liczebna) lub po opisywaném rzeczowniku (przydawka dopełniaczowa, przyimkowa).

Okolicznik

Opisuje czasownik. W literackiéj formie języka zapadniego, stoi przed opisywaném czasownikiém, ale język potoczny łamie wszystkie zasady, i może stać gdzie chce.

Części mowy

Występują odmienne i nie odmienne części mowy:

  • Odmienne:
    • rzeczownik
    • przymiotnik
    • czasownik
    • liczebnik
    • zaimek rzeczowny, przymiotny, liczebny
    • przysłówek (przysłówki czasu oraz miejsca odmieniają się przez niektóre przypadki, przysłówki jakościowe podlegają stopniowaniu)
  • Nieodmienne:
    • przysłówek (reszta przysłówków)
    • przyimek
    • spójnik
    • wykrzyknik
    • partykuła

Rzeczowniki

Częśc mowy, która nazywa rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, rośliny, zwierzęta, zjawiska, czy téż pojęcia abstrakcyjne. Odmienia się przez przypadki (wszystkie rzeczowniki),liczby (za wyjątkiém rzeczowników niepoliczalnech, pluralia tantum, pojęcia abstrakcyjne) oraz rodzaje (nazwy zwierząt, roślin, nazwy zawodów).

Mianownik

Pełni funkcję podmiotu w zdaniu.

Dopełniacz

Partytyw

Celownik

Biernik

Narzędnik

Miejscownik

Prepositjonalis

Łączy się z przyimkami.

Przymiotniki (Opísník)

W języku zapadniém istnieją trzy formy przymiotnika:

  • dlgí opísník (długa forma przymiotnika)
  • krúpý opísník (krótka forma przymiotnika)
  • mrtvý opísník (martwa forma przymiotnika)

Wszystkie z wyjątkiém ostatniéj odmieniają się przez rodzaje, pierwsza forma odmienia się przez liczby i cały komplet przypadków, druga zaś odmienia się tylko przez liczby, a trzecia jest (z wyjątkami) całkowicie nieodmienna.

Dlgí Opísník

Długa forma przymiotnika używana jest jako przydawka określająca rzeczownik, jako przymiotnik pełniący formę rzeczownika, np. lúdý 'dureń'. Odmienia się przez rodzaje, przypadki, i liczby.

Krúpý Opísník

Pełni formę orzecznika. Odmienia się przez rodzaje i liczby.

Váčko jét stár. Vaczko jest stary.

Já jésm rád. Jestem rad.

Mmrtvý Opísník

Jest to bardzo archaiczna, ale wciąż forma przymiotnika. Zostało niewiele rodzimych słów posiadających tę formę, ale ich liczb trochę wzrosła, gdyż powstał analogicznie inne.

  • svobóŭž - wolny, swobodny
  • spĺnj - pełny, cały
  • rozlíč - inny
  • udóŭb - łatwy
  • běž - trudny
  • stárj - nieświeży
  • jašúc - niepotrzebny
  • krěp - silny, mocny

Wiele zapożyczonych z innych języków przymiotników (i dwa rodzime przymiotniki), a w szczególności tych jednosylabowech, przyjmuje martwę formę przymiotnika. Jednak inaczéj niż wcześniej wymienione są one określane półmartwymi (poŭlmmrtvý opísník), ze względu na dodanie końcówki -i/-y w przypadkach innych niż mianownik (oraz biernik, o ile biernik opisywanego rzeczownika równa się z mianownikiem), co jakby "ożywia" fleksję tech form.

  • vróŭnj; vróŭni - czarny
  • dúž; dúži - zdrowy
  • reál; reály - prawdziwy, rzeczywisty, istniejący, realny
  • nov; novi - począkowy
  • niv, nivi - biały (o kolorze skóry)
  • viktonál; viktonály - fikcyjny
  • I inne, tu niewymienione

Dodatkowo, martwa forma przymiotnika potrafi pełnić funkcję przysłówka (patrz. przysłówek).

Przedimek

W języku zapadniém występują trzy przedimki:

  • przedimek określony "sjé";
  • przedimek nieokreślony negujący "" (drugą dopuszczaną formą jest bardziéj oficjalne "njakjé");
  • przedimek określony negujący "njé".

Przedimek nieokreślony nienegujący nie występuje, używa się wtedy zwykłego rzeczownika bez żadnek przedimka.

Przedimek określony "sjé"

Przedimek określony "sjé" pełni następujące funkcje:

  • wskazuje na podmiot zdania, gdy forma dopełnienia jest równa formie mianownikowéj;
  • wskazuje na coś ważniejszego w zbiorze (pies i kot gonią dzieci), i chcemy wzmocnić rolę psa w gonitwie;
  • wskazuje na ważną rolę kogoś (czyli tu już podobnie jak w germalangach);
  • służy do rozróżniania dwóch przedmiotów/osób o téj saméj nazwie (Dwoje ludzi idzie do sklepu. Pierwszy kupił bułkę. Drugi kupił wodę. (Ten drugi) potém jeszcze dokupił żyletek i pociął wszystkie koty w mieście;
  • przypisywanié przysłówków do rzeczownika (gdy przysłówek stoi między przedimkiém a rzeczownikiém): Já vižú télko Cebe vs. Já vižú sjé télko Cebe? ("sjé" łączy télko z tém, co następuje po niém (jeżeli chodzi o imię), a bez tego sjé télko będzie łączone ze wszystkiém, tylko nie imieniém);
  • wskazuje na to, że podmiot użyty w następném zdaniu jest tożsamy z podmiotém ze zdania poprzedniego

Ponad to "sjé" ma jeszcze dwie inne funkcje, które już nie należą już do właściwości zwykłych przedimków:

  • formy liczby podwójnéj ("sjá" , "sjé", "sjé") często przejmuję funkcję liczebnika "dvá";
  • "sjé" może także przejmować funkcję zaimka trzeciéj osoby w zdaniu.

Przedimek nieokreślony "ní"

Przedimek nieokreślony jest używany w zdaniach negującech.

Przedimek określony "njé"

Ma podobne funkcje co przedimek "sjé", ale inaczéj niż on jest używany li tylko w zdaniach przeczącech.

Czasowniki

Czasy

Tryby

Imiesłowy

W języku zapadnièm jest siedem imiesłowów. Dzielimy je na dwie grupy:

  • przymiotnikowe
    • czynny czasu teraźniejszego
    • czynny czasu przeszłego
    • czynny perfektu
    • bierny czasu teraźniejszy
    • bierny czasu przeszłego
  • przysłówkowe
    • współczesny
    • uprzedni

Liczebniki

Zaimki

Przysłówek

W języku zapadniém wydziela się następujące rodzaje przysłówka:

  • odmienne
    • miejsca
    • czasu
  • nieodmienne
    • odrzeczownikowe sposobu historjjá > historjjéski
    • odrzeczownikowe

Przysłówek (odmienne)

Przysłówki (nieodmienne)

Przyimki i poimki

W języku zapadniém występują tak samo przyimki, jak i poimki. Poimkami są k/ki (w znaczeniu ku, w stronę, łączony z celownikiém) oraz tlă (w znaczeniu dla, w celu, łączony z dopełniaczém). Przyimki łączą się z różnymi przypadkami:

Przyimek/poimek

Przypadek

Forma zwykła

Forma wzdłużona

Forma długa

jak + M

Mianownik

ják

jake

jaké

o + Voc.

Mianownik

voŭb, voŭ

vobe

vobé, vóŭ

bez + D

Dopełniacz

bez

beze

bezé

do + D

Dopełniacz

do

do

dóŭ

z + D

Dopełniacz

jez

jeze

jezé

z + D (powierzchnie)

Dopełniacz

s

mimo + D

Dopełniacz

mimo

mimo

mimóŭ

od + D

Dopełniacz

voŭt

vote

voté

u + D, obok + D

Dopełniacz

u

u

ú

oprócz + D

Dopełniacz

krome

krome

kromé

zamiast + D

Dopełniacz

vmjesto

vmjesto

vmjestóŭ

znad + D

Dopełniacz

snád

snade

snadé

poza + D

Dopełniacz

zăgrán

zăgrăne

zăgrăné

ze względu na + D

Dopełniacz

răži

răži

răží

wśród + D

Dopełniacz

sroŭži

sroŭži

sroŭží

wokół + D

Dopełniacz

zăsreži

zăsreži

zăsreží

dla + D

Dopełniacz (poimek)

tlă

telă

-

po + C

Celownik

po

po

póŭ

ku + C, w stronę

Celownik (poimek)

k

ki

-

w + B, do + D

Biernik

v

ve

na + B

Biernik

przed + B

Biernik

proŭd

proŭde

proŭdé

o + M

Biernik

pră

pră

prá

o + B

Biernik

voŭb, voŭ

vobe

vobé, vóŭ

pod + B

Biernik

poŭd

pode

podé

w górę + D, ponad + B

Biernik

véz

veze

vezé

za + B

Biernik

przez + B, za + B (czas)

Biernik

čroŭz

čroŭze

čroŭzé

przed + N

Narzędnik

proŭd

proŭde

proŭdé

między + N a N

Narzędnik

mežu

mežu

mežú

z + N

Narzędnik

s

ponad + N

Narzędnik

ponád

ponăde

ponădé

pod + N

Narzędnik

poŭd

pode

podé

za + N

Narzędnik

na + Msc

Miejscownik

w + Msc

Miejscownik

v

ve

przy + Msc

Prepositjonalis

pri

pri

prí

o + Msc

Prepositjonalis

voŭb, voŭ

vobe

vobé, vóŭ

nad + Msc

Prepositjonalis

véz

veze

vezé

Forma zwykła przyimka jest używana, gdy po niém stoi wyraz zaczynajacy się samogłoską, forma wzdłużona gdy po przyimku stoi wyraz zaczynający się od spółgłoski, a forma długa gdy dochodzi do przeniesienia akcentu na przyimek.

U poimków sprawa ma się podobnie: forma zwykła jest używana, gdy wyraz kończy się samogłoską, a wzdłużona, gdy spółgłoską.

Spójniki

Wykrzykniki

Partykuły

Za partykuły uważamy wyrazy, które nadają wypowiedzeniom różnego typu zabarwienié (na przykład emocjonalne a nowe znaczenie zdaniu). Przykłady partykuł:

  • mnożna: ráz
  • ograniczająca: télko, nóŭ
  • przecząca: ne, ni
  • przypuszczająca: bi, móŭžet
  • pytająca: či, ly, l (wzdłuża ostatnią samogłoskę wyrazu po którém stoi, jeżeli jest ona krótka), móŭ (< možetъ)
  • rozkazująca: puská, dáváj
  • twierdząca: nú
  • wątpiąca: tákoŭn (< táko ne)
  • wzmacniająca: že, ž (wzdłuża ostatnią samogłoskę wyrazu po którém stoi, jeżeli jest ona krótka), žéž, dáváj, dáváj
  • życząca: čtóŭb, čtóŭb-tóŭ

Djalektologja

Język zapadni nie jest językiém silnie rozbitém pod względém djalektalnem. Posługiwanié się djalektém różném od djalektu współrozmówcy nie przeszkadza w swobodném rozumieniu się. Djalekta owe można podzielić na parę grup:

  • djalekt zachodni - częstsze dyftongizacje długiech samogłosek, brak wzdłużenia pod wpływém akcentu, inny rozwój akcentuacji.
  • djalekt wschodni - od języka literackiego różni się rozwojém dyftongu "oŭ" oraz "óŭ", ktore przed spółgłoskami miękkimi dały "oj" oraz "ój" (a nieraz przeszły daléj w tzw. "öj"). Różni także się bardziéj serbskołużycką lexyką jak i w bardziéj skrajnech gwarach (w tzw. grupe gwar wyspowech, używanech nad ujściém Nysy Łużyckiéj do Odry od strony łużyckiéj) typowo łużyckiém rozwojém r', a nawét przegłosém lechickiém. Obecna także zmiana v' > j.
  • djalekt centralny (przejściowy) - na niém to oparto język literacki. Posiada cechy przejściowe między djalektami wschodnimi a zachodnimi.
  • djalekt południowo-wschodni (przejściowy czeski) - najbardziéj różny od języka literackiego. Posiada wiele wspólnech cech z językiém czeskiém (między innymi czeski "umlaut").
  • djalekt północno-wschodni (przejściowy wielecki) - bliski djalektom zachodniém, jednak posiada wiele cech wieleckiech, które czynią ten djalekt trudném do odbioru przez innech użytkowników języka zapadniego.

Djalekt zachodni

Największą różnicą pomiędzy literackiém językiém zapadniém a djalektami zachodnimi jest system akcentuacji. W języku zapadniém doszło do wzdłużenia akcentowanech samogłosek krótkiech *o, *u, *a. Proces ten objął wszystkie djalekta, z wyjątkiém gwar zachodniech, w którech to wykształcił się całkowicie nowy system akcentuacji: toniczno-iloczasowy podobnie jak w językach serbskiém/chorwackiém czy słowenskiém).

Akcentuacja i tonika gwar zachodniech

Z systemu akcentuacyjnego gwar zachodniech można wydzielić dwa zjawiska:

  • przycisk
  • toniczność

Przycisk

Przycisk wśród gwar zachodniech jest podobny do przycisku w wersji literackiéj języka zapadniego: jest swobodny (może padać na dowolną sylabę w wyrazie) oraz zazwyczaj stały pod względém morfologiczném (pada na tę samę sylabę w daném wyrazie, chociaż istnieje parę wyjątków od téj reguły). Te zjawisko jest związane z wyrównaniém pozycji akcentu, do którego doszło około X wieku i objęło cały obszar, na którém wykształcił się język zapadni (np: pod wpływém innech form wyrazu *žená, akcent cofnięty wcześniéj z wygłosowego jeru liczby mnogiéj dopełniacza znów ustalił się na ostatniéj pozycji, a więc: žénъ > ženъ́, co dało późniejsze žene).

Toniczość

Tony gwar zachodniech zazwyczaj nie pochodzą od tonów odziecziczonech po języku prosławianskiém. Wyjątkiém jest rozwój grup TorT, TolT, TerT, TelT, orT, olT. W większości przypadków doszło do powstania nowech tonów, które są zależne od dwóch zjawisk: iloczasu oraz miejsca przycisku. Pod wpływém tech zjawisk wykształciły się następujące tony:

  • wznoszący krótki, zapis przez ´ (akut); pojawił się u samogłosek krótkiech stojącech bezpośrednio przed sylabą akcentowaną lub samogłoską genetycznie długą.
  • wznoszący długi, zapisz przez ˝ (podwójny akut); pojawił się u samogłosek długiech stojącech bezpośrednio przed sylabą akcentowaną z samogłoską genetycznie długą.
  • opadający krótki, zapisz przez ` (grawis); pojawił się u samogłosek krotkiech stojącech bezpośrednio po sylabie akcentowanéj bądź samogłosce genetycznie długiéj.
  • opadający długi, zapis przez ̏ (podwójny grawis); pojawił się u samogłosek długiech stojącech bezpośrednio po sylabie akcentowanéj z samogłoską genetycznie długą.

Jak widać jest to kombinacja tonu opadającego i wznoszącego oraz iloczasu, jednak samogłoski pod tonami długimi są wymawiane krócéj, niż długie samogłoski pod akcentém. W niektórech gwarach (żyrowska, lądzka) dochodzi do zlania się tonów krótkiech i długiech, co doprowadza do systemu ton wznoszący - ton opadający - przycisk krótki - przycisk długi. W gwarze woreżskiéj dochodzi do przesunięcia się akcentu na ton wznoszący, gdy sylaba akcentowana jest w wygłosie (przy jednoczesném zachowaniu długości samogłoski, jeżeli jest długa) bądź na ton opadający, gdy sylaba akcentowana jest w trzeciéj bądź dalszéj sylabie. (sylaby są liczone od wygłosu)

Różnice w gramatyce

Iną cechą różniącą djalekta zachodnie od literackiego standardu języka zapadniego jest różnica w odmianie rzeczowników mężskiech: końcówkę dopełniacza kontynuującą prasłowianskie -ovъ wypiera kontynuacja prasłowianskiego -ьjь (teraźniejsze -(j)éj). Ciekawą cechą jest zanik używania (a im bliżéj djalekt centralnech - mniejsza frekwencja używania) czasów przeszłech złożonech na rzecz perfektów i aorystu. Występuje także przedimek nieokreślony kjé, obcy inném gwarom.

Dyftongizacje występujace w djalektach zachodniech

Cechą wspólną djalekt zachodniech jest dyftongizacja samogłoski długiéj *ě do *'aj. Przykładém jest wyraz qět (wymowa literacka: kv'ět), który w gwarach zachodniech jest wymawiany jako kv'ajt. Cechą wspólną gwar żyrowskiéj i lądzkiéj jest dyftongizacja *ú i powstanié dyftongu *ŭy (lúd > lŭyd, a w gwarze żyrowskiéj ŭyd).

W gwarze woreżskiéj doszło także do dyftongizacji *ý oraz *í do *ej, *'ej (gdy samogłoska była pod toném wznoszącém) bądź do *je, *'je (pod toném opadającém). W pozycji akcentowanéj zazwyczaj dochodzi do zachowania samogłoski długiéj, chociaż coraz cześciéj obserwuje się przejścié ich do *ej, *'ej.

Inne procesy fonetyczne

Ważném elementém gwary żyrowskiéj jest częste sandhi, występujące między innymi na granicy morfemów w wyrazie. Przykłady:

  • oŭtbíc > oŭpbíc