Bism

Bism (hat. Bismókṡ /bis.mo̞ːkʃ/) to kraj Wschodu Starozytnego Kyonu. Zamieszkiwany był przez naród Bismijczyków.

Historia

Kraj zamieszkiwany był w większości przez ludy seframańskie. Wiodoąca teoria głosi, iż lud Bismu powstał z luźnej konfederacji plemion, skupionych wokół największych miast, które potem zjednoczono. Język zaś największego z nich — Hatti (hat. Ḥatthyə), czyli język hatyjski w sposób naturalny zastąpił większość jak nie wszystkie mniejsze języki Bismu.

Nie wiadomo wiele o początkach samego Bismu jako tworu politycznego. Szacuje sie jednak, że już okokło wieku [potrzebna data] EK istniał jako niezależnie funkcjonujące państwo. Z tego okresu pochodzi bowiem stela z pocztem królów bismijskich, zapisanym pierwotnym pismem linearnym ajniadzko-hatyjskim, znaleziona koło dawnego miasta Đibuqə, które zapewne było miastem granicznym. Stela datowana jest na najdawniejsze ze wszystkich bismijskich znalezisk archeologicznych.

Oto lista wspomnianych przez nią władców (chronologicznie od najstarszych):

• Narṡuvlah Sepnah
• C'ní
• Narṡuvlah Májnah
• K'ovah Rúđah (albo K'ovah Luđah)
• Ḥahbəckúlah I
• Kúllakróggoc
• C'ní K'ármys
• Ḥahbəckúlah II (fundator steli)

W następnym stuleciu jego istnienia przez kraj przetoczyła się wojna domowa, w której starły się różne domy magnackie. Zaświadczają tym tablice z miasta Hatti (hat. Ḥatthyə) datowane na [potrzebna data] EK. Jak podają tablice, zwyciężył dom Luđrogoca, który został królem Bismu jako Luđrogoc II. Wnioskując po danych archeologicznych z tego okresu, zreformował on kraj pod wieloma względami, co skutkowało licznymi korzyściami dla narodu Bismu. Od tego również momentu praktycznie znika z rejestru archeologicznego pismo linearne ajniadzkie zaadaptowane na potrzeby języka hatyjskiego. W jego miejsce zaczyna funkcjonować abugida, zwana od imienia króla pismem łudźrogockim.

Około roku [potrzebna data] EK niezależny Bism został podbity przez Imperium Ajniadów, co upamiętniają Inskrypcje Garmajskie. Od tego momentu kraj stał się ich lennem. W [potrzebna data] roku EK jednak dekretem cesarza [potrzebne imię] odzyskał niepodległość, jednak był zobowiązany płacić trybut Ajniadom.

Państwo Bismijczyków upadło wraz z upadkiem kyońskiej epoki brązu około roku 2800 EK podczas Katastrofy Farandyjskiej. Wymieniany jest później z nazwy w kilku źródłach pisanych, jednak nie zostaje już więcej uświadczony żaden ślad państwowości bismijskiej.

Religia

Na podstawie poświadczonego materiału archeologicznego, informacji z zachowanych inskrypcji oraz informacji o innych kulturach tamtego regionu oraz okresu, można w przybliżeniu zrekonstruować wierzenia Bismijczyków.

Bismijczycy byli politeistami, przy czym centralne miejsce w ich religii zajmował dualizm ziemia-niebo. Bogini ziemi — Dzibdach (hat. Đibdah) oraz przeciwny jej bóg nieba — Szyptach (hat. Ṡýptah). Bóstwa te nie były ze sobą w stanie wojny, jednak reprezentowały siły sobie przeciwne. Te dwie frakcje skupiały przy sobie innych, pomniejszych bogów oraz pomniejsze duchy wiatrów, rzek, wzgórz i pustyń. Wedle jednej z interpretacji ludzie w tej religii postrzegani byli jako istoty należne Dzibdach, mający jednak możliwość stać się poddanymi Szyptacha. Szyptach był zaś przedstawiany jako istota wyższa i świętsza, do której człowiek, a zwłaszcza król i wojownik powinien dążyć. Był związany z kultem starożytnych bohaterów, zwanych Q'órókṡ, którzy byli jego czcicielami. Zmarłych uznanych za czcicieli Dzibdach (a więc głównie kobiety, dzieci, niewolników i nieżonatych młodzieńców, którzy nie za wiele osiągnęli) grzebano w ziemi, a zmarłych poddanych Szyptachowi (głównie mężczyzn, a zwłaszcza wojowników i wpłwowych patriarchów), palono. Pochowanie w ziemi ważnego patriarchy albo wojownika uważano za zniewagę.

Wszelkie zaś problemy człowieka brały się według ich wierzeń z konfliktu między siłami ziemi i nieba. Jednym z problemów związanych z ich wojną były trzęsienia ziemi, do których często dochodziło, zważywszy, że Bism leżał na terenie dość aktywnym sejsmicznie.

Ważną postacią był również bóg czasu i śmierci, Ścibdach (hat. Śćibdah), którego szanowali wszyscy bogowie. Wojna z nim oznaczałaby koniec świata, na który przygotowywał się Szyptach, zbierając armię wojowników z jego czcicieli.

Bismijczycy byli bardzo przesądni. Często radzili sie wrózbitów, trzymali się różnego rodzaju obrzędów dla zachowania porządku, i po to by nie złościć bogów ziemi bądź nieba. Ich najważniejszą wyrocznia znajdowała się w mieście K'ejsp'se, poświęcona bogu Żyrbachowi.

Dodatkowo Bismijczycy mieli bardzo wyraźne obrzędy związane z wojskowością. Ich żołnierze uważali się za sługi Szyptacha, a wojsko było bardzo kojarzone z symbolami słonecznymi. Uznawali pojęcie braterstwa bojowego, zwane dúrekri. Wśród nich ważny był kult Q'órókṡ, jako wzorów do naśladowania.

Panteon

Panteon kształtował się w sposób następujący:

• Szyptach — bóg całego nieba. Reprezentował życie duchowe, witalność, męskość, los, ale także deszcz, burzę i słońce. Przedstawiany jako wielki król-wojownik, władca całego nieba. Nad głową miał słońce, które umocowane było na czterech rogach jego korony, w prawej ręce miecz podobny do pioruna, a w lewej rogata kula, utożsamiana z piorunem kulistym, o którym krążyły legendy. Piorun kulisty nazywany był 'ikte, a Szyptach od tego słowa nosił tytuł 'Iktlah. Zjawisko to w mitologii bismijskiej było potężnym narzędziem władzy Szyptacha nad Dzibdach, którym egzekwował on swoją władzę w sposób ostateczny. Zmarli oddani mu w ofierze poprzez spalenie mogli służyć w jego słonecznym pałacu. Jednak zbiera on ich tak naprawdę celem pokonania Ścibdacha, dzięki czemu poślubiłby Dzibdach i stałby się Bogiem Bogów (hat. Rogrogoas).
• Dzibdach — bogini ziemi. Reprezentowała życie, ciało, kobiecość, bezpieczeństwo, płodność, plony i przyrodę. Dzibdach często wzniecała wojny przeciwko Szyptachowi, który zabierał jej czcicieli, które często skutkowały trzęsieniami ziemi. Była przedstawiana jako kobieta o wyrazistych kształtach i sześciu sutkach, którymi karmiła całą ziemię. Zarządzała połową świata podziemnego, w której znajdowały się wody podziemne, w których żyły dzikie duchy.
• Ścibdach — bóg śmierci i czasu. Zarządzał druga połową świata podziemnego, w którym przebywały dusze zmarłych, które trafił tam przez ręce Dzibdach. Przedstawiany był w długiej szacie, z wagą w ręce prawej i kluczem do podziemi w ręce lewej. Jego sługi trzymają fundamenty świata. Wojna Szyptacha z nim oznaczałaby koniec światowego porządku i ustanowienie nowego, lepszego.
• Kloccach (hat. K'loccah) — bóg handlu i podróży, którego imienia często wzywano, gdy wyruszano w drogę. Przedstawiany jako kupiec w czapce z trzema poziomymi rogami.
• Mechmach (hat. Mehmah) — mniejsza bogini płodności, córka Dzibdach i Szyptacha, na której część organizowano święta, w czasie których dochodziło do rozpusty. Jej kult uważa się za pochodzący z wierzeń Kitry. Przez niektórych władców był tępiony jako obcy. Przedstawiana była jako młoda kobieta z rogami i jednym tylko lewym sutkiem.
• Soggetsz (hat. Sóggétṡ) — bóg dzikich miejsc, pustyń, czeluści, ciemności, nocy i nieokrzesanej natury. Reprezentował strach przed upadkiem cywilizacji, głodem, nocą, szaleństwem, opętaniami przez złe duchy, pożarciem przez dzikie zwierzęta, chorobami, itd. Związany był z dzikimi duchami przebywającymi w wodach podziemnych. Bywa łączony z kitrzańskim Fimaszem.
• Żyrbach — (hat. Żýrbah) — bóg wody, również wód podziemnych, który bronił ludzi przed mieszkającymi w niej złymi duchami. Opisywany jako wróg Soggetsza.
• Haarach — (hat. Ḥårah) — bóg księżyca Lykaona, sługa Szyptacha, który trzyma mu księżyc. Oprócz tego i jednego jego posągu nie za wiele o nim wiadomo.
• ...

Q'órókṡ czyli herosi

XXX

Święta religijne

Bismijczycy składali ofiary ze zwierząt i płodów ziemi bogini Dzibdach, które jedli kapłani. Ofiary składane Szyptachowi były palone. Słyszano jednak o świętach Soggetsza, w czasie których dochodziło do składania ofiar z ludzi, jednak nie wiadomo czy jest to prawda, czy może raczej propaganda wrogów Bismu, m.in. Kitrzan.

Ważne punkty archeologiczne

• Hatti

• K'ejsp'se
• Đibuqə