Język karpacki
| Język karpacki esouc slaiesk | |
|---|---|
| Utworzenie: | CivilixXXX w 2023 |
| Cel utworzenia: | Na potrzeby projektu osobistego; |
| Sposoby zapisu: | Łaciński |
| Typologia: | Analityczny, z elementami fleksji
Mianownikowo - biernikowy SVO |
| Klasyfikacja: | w świecie:
Języki indo-europejskie
de facto: Języki indo-europejskie
|
| Lista conlangów | |
|
Zobacz też słownik tego języka. |
Język karpacki, także język slajski (kar. esouk slaiesk) to język sztuczny utworzony przez Cywila w 2023, opublikowany w 2024. Jest on bardzo nietypowym językiem słowiańskim, którego historia i gramatyka są silnie inspirowane językiem rumuńskim. Z racji tego, że w uniwersum nie istnieją języki słowiańskie w znanej z rzeczywistości formie, język karpacki jest zaliczany do rodziny języków iberyjsko-karpackich. Jest on używany przez około 5-6 milionów osób, przede wszystkim w Karpatach Zachodnich oraz wschodnim Siedmiogrodzie. Jest także językiem urzędowym Republiki Karpackiej.
Język karpacki przez znaczną część jego historii znajdował się pod wpływem języków ościennych, m.in. greckiego, niemieckiego i turkijskich (które w uniwersum są dość powszechnie używane na Bałkanach). Widoczne to jest zwłaszcza w słownictwie, którego znaczna część (według niektórych nawet około połowy) pochodzi z tych języków. Mniejszy, aczkolwiek także znaczący wpływ miały łacina, albański (w uniwersum określany jako iliryjski), oraz angielski.
Fonologia
Samogłoski
| Przednie | Centralne | Tylne | |
|---|---|---|---|
| Wysokie | i | ə ~ ɨ | u |
| Średnie | e | o | |
| Niskie | a |
Wymowa fonemu /ə ~ ɨ/ jest dość swobodna, jednak najczęściej jest to [ɨ], gdy znajduje się pod akcentem (w tym pobocznym), a [ə] w pozycji nieakcentowanej. Ponadto, /a/ i /e/ są zwykle redukowane do [ə], jeżeli znajdują się w sylabie po akcentowanej, a nie pada na nie akcent poboczny. Redukcja nieakcentowanego /o/ do [ə] jest cechą języka potocznego, w dialektach zdarza się także redukcja /o/ do [u].
Spółgłoski
| Wargowe | Zębowe | Twardopodniebienne | Miękkopodniebienne | Krtaniowe | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Nosowe | m | n | ||||
| Zwarte | bezdźwięczne | p | t | k | ||
| dźwięczne | b | d | g | |||
| Afrykaty | ts | tʃ | ||||
| Szczelinowe | bezdźwięczne | f | s | ʃ | x | h |
| dźwięczne | v | z | ʒ | |||
| Półotwarte | w | l | j | |||
| Drżące | r | |||||
Zarówno /x/, jak i /h/ są ograniczone do zapożyczeń, z tym, że /x/ występuje często w starych, zasymilowanych zapożyczeniach, a także onomatopejach, podczas gdy /h/ występuje tylko w najnowszej warstwie zapożyczeń, a w potocznej lub gwarowej wymowie często zlewa się z /x/.
Akcent
Akcent w języku karpackim jest ruchomy, wariacje w akcencie mogą zarówno zmieniać znaczenie słów, jak i wpływać na ich formę gramatyczną. Położenie akcentu nie jest oznaczane ortograficznie i musi być zapamiętywane. Zazwyczaj akcent pada na jedną z trzech ostatnich sylab.
Gramatyka
Rzeczownik
Karpackie rzeczowniki, podobnie jak w językach iberyjskich, mogą występować w dwóch rodzajach: męskim i żeńskim. Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone są spółgłoską, rzadko samogłoską -ou, są to zwykle zapożyczenia. Słowa rodzaju żeńskiego mają zaś końcówkę -a, rzadziej -ou lub spółgłoskę.
W przeciwieństwie do nieodmiennych rzeczowników iberyjskich, rzeczowiki w języku karpackim są odmienne przez przypadki, liczby i określoność. Obecne są dwa przypadki - absolutyw i zależny; dwie liczby - pojedyńcza i mnoga; oraz dwa stany określoności - nieokreślony i określony, co daje łącznie 8 form każdego rzeczownika, które mogą być synkretyczne, to jest dwie różne formy mają identyczne brzmienie i zapis.
Odmiana rzeczownika
Rodzaj męski
| Temat twardy | nieokreślony | określony | ||
|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn. | l. poj | l. mn. | |
| Absolutyw | -∅/-ou | -i | -oui | -oui |
| P. zależny | -ou | -i | -ouia | -ouiou |
| Temat miękki | nieokreślony | określony | ||
|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn. | l. poj | l. mn. | |
| Absolutyw | -∅ | -e* | -i* | -i* |
| P. zależny | -i | -ai* | -ïa | -ïou |
| Temat rozszerzony | nieokreślony | określony | ||
|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn. | l. poj | l. mn. | |
| Absolutyw | -∅ | -ai | -oui | -oui |
| P. zależny | -ou | -au | -ouia | -ouiou |
Gwiazdka oznacza, że ostatnia spółgłoska ulega przemianom: t > ts; k > tsh; P > iP (gdzie P to spółgłoska wargowa); n l > i (w tym -un > -ai). Nie dotyczy to sytuacji, gdy ostatnia samogłoska to "a" ruchome.
Jeżeli rzeczownik rodzaju męskiego kończy się na -ou, to w formach innych niż nieokreślony absolutyw l. poj. zachowuje się on tak, jakby -ou było nieobecne.
Może występować tzw. "a" ruchome, które pochodzi z rozbicia niewygodnej w wymowie wygłosowej zbitki. Po dodaniu końcówki pojawia się samogłoska, która rozdziela zbitkę pomiędzy dwie sylaby, przez co epentyczna samogłoska staje się niepotrzebna i zanika.
Niektóre formy, mimo identycznego zapisu ortograficznego, różnią się położeniem akcentu. Dotyczy to nieokreślonej liczby mnogiej w temacie twardym (akcent pada na przedostatnią sylabę w absolutywie, ale na ostatnią w przypadku zależnym) oraz określonych form absolutywu zarówno w twardym, jak i miękkim temacie (akcent pada na przedostatnią sylabę w liczbie pojedyńczej, ale na ostatnią w mnogiej).
Rodzaj żeński
| Temat twardy | nieokreślony | określony | ||
|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn. | l. poj | l. mn. | |
| Absolutyw | -a | -ou | -aia | -oui |
| P. zależny | -ou | -ou | -oui | -oui |
| Temat miękki | nieokreślony | określony | ||
|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn. | l. poj | l. mn. | |
| Absolutyw | -a | -e | -aia | -ei |
| P. zależny | -e | -e | -ei | -ei |
| Temat spółgłoskowy | nieokreślony | określony | ||
|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn. | l. poj | l. mn. | |
| Absolutyw | -∅ | -i | -a* | -e* |
| P. zależny | -i | -i | -e* | -e* |
| Ou-temat | nieokreślony | określony | ||
|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn. | l. poj | l. mn. | |
| Absolutyw | -ou | -oui | -ouia | -ouie |
| P. zależny | -oui | -i | -e | -e |
Gwiazdka oznacza, że ostatnia spółgłoska ulega przemianom: t > ts; k > tsh; P > iP (gdzie P to spółgłoska wargowa); n l > i (w tym -un > -ai)
Przymiotnik
Przymiotnik w języku karpackim odmienia się przez rodzaje i liczby. Jego forma nie ulega zmianie w zależności od syntaktycznej funkcji opisywanego rzeczownika, a także jego określoności. Końcówki wszystkich przymiotników są takie same, jak nieokreślonego absolutywu w twardotematowej odmianie dla obojga rodzajów, jak przedstawia tabela:
| l. poj | l.mn | |
|---|---|---|
| r. m | -∅ | -i |
| r. ż | -a | -ou |
Stopniowanie
W języku karpackim przymiotniki stopniuje się opisowo, dodając słowa określające przed przymiotnikiem. Stopień wyższy tworzy słowo bai, a najwyższy tatum bai. Ponadto, stopień niższy (tj. "mniej X") można utworzyć poprzez słowo bai pazat.
Czasownik
Karpackie czasowniki odmieniają się przez czasy, osoby i liczby. Ponadto, istnieje forma trybu rozkazującego dla drugiej osoby. Istnieją 4 główne klasy czasownika: klasa I (końcowka bezokolicznika -a), klasa II (końcowka bezokolicznika -e), klasa III (końcowka bezokolicznika -i) i klasa IV (końcowka bezokolicznika -∅).
Odmiana czasownika
Klasa I
| Cz. teraźniejszy | Cz. przeszły | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn | l. poj | l. mn | ||
| 1. os | -a | -um | 1. os | -au | -aum |
| 2. os | -ash | -ate | 2. os | -ai | -aite |
| 3. os | -a | -ou | 3. os | -ai | -au |
| T. rozkazujący | Bezokolicznik | Imiesłów | Rzeczownik | ||
| 2. os | -i | -ite | da -a | -at | -ati |
Klasa II
Wszyskie końcówki czasowników klasy II, nie wliczając 1.os l.poj. praes., bezokolicznika, imiesłowu i rzeczownika odczasownikowego wywołują następujące przemiany ostatniej spółgłoski: t > ts; k > tsh; P > iP (gdzie P to spółgłoska wargowa); n l > i (w tym -un > -ai)
| Cz. teraźniejszy | Cz. przeszły | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn | l. poj | l. mn | ||
| 1. os | -a | -im | 1. os | -au | -aim |
| 2. os | -esh | -ate | 2. os | -ai | -aite |
| 3. os | -e | -ou | 3. os | -ai | -au |
| T. rozkazujący | Bezokolicznik | Imiesłów | Rzeczownik | ||
| 2. os | -i | -ite | da -e | -et | -eti |
Klasa III
Końcówki oznaczone gwiazdką wywołują następujące przemiany ostatniej spółgłoski: t > ts; k > tsh; P > iP (gdzie P to spółgłoska wargowa); n l > i (w tym -un > -ai)
| Cz. teraźniejszy | Cz. przeszły | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn | l. poj | l. mn | ||
| 1. os | -a* | -im | 1. os | -au* | -aum* |
| 2. os | -ish | -ite | 2. os | -ai* | -aite* |
| 3. os | -i | -ou* | 3. os | -ai* | -au* |
| T. rozkazujący | Bezokolicznik | Imiesłów | Rzeczownik | ||
| 2. os | -i | -ite | da -i | -it | -iti |
Klasa IV
Końcówki oznaczone gwiazdką wywołują następujące przemiany ostatniej spółgłoski: t > ts; k > tsh; P > iP (gdzie P to spółgłoska wargowa); n l > i (w tym -un > -ai)
/a/ w imiesłowie występuje tylko wtedy, gdy bezokolicznik zakończony jest spółgłoską zwartą.
| Cz. teraźniejszy | Cz. przeszły | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn | l. poj | l. mn | ||
| 1. os | -a | -im | 1. os | -au* | -aum* |
| 2. os | -esh | -ete | 2. os | -ai* | -aite* |
| 3. os | -e | -ou* | 3. os | -ai* | -au* |
| T. rozkazujący | Bezokolicznik | Imiesłów | Rzeczownik | ||
| 2. os | -i | -ite | da -∅ | -(a)t | -ti |
Klasa IVb jest wąską klasą czasowników, których rdzeń jest zazwyczaj jedną sylabą otwartą, zazwyczaj zakończoną na -i, -ou lub -o. Odmiana tych czasowników przypomina klasę IV, lecz obecny jest wrostek -i-.
| Cz. teraźniejszy | Cz. przeszły | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn | l. poj | l. mn | ||
| 1. os | -ia | -ïme | 1. os | -iau | -iaum |
| 2. os | -iesh | -iete | 2. os | -iai | -iaite |
| 3. os | -ie | -iou | 3. os | -iai | -iau |
| T. rozkazujący | Bezokolicznik | Imiesłów | Rzeczownik | ||
| 2. os | -ï | -ïte | da -∅ | -t | -ti |
Zaimki
Zaimki osobowe
Zaimki osobowe są odmieniane przez 4 przypadki, mianownik, biernik, dopełniacz i celownik. Brak jest zaś odmiany przez określoność. Odmianę zaimków prezentuje tabela poniżej. W formach trzeciej osoby, ukośnik rozdziela rodzaj męski i żeński.
| Mianownik | Biernik | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| l. poj | l. mn | l. poj | l. mn | ||
| 1. os | az | mou | 1. os | me | nou |
| 2. os | tou | vou | 2. os | te | vou |
| 3. os | un/una | uni/unou | 3. os | e/ia | i/ie |
| Dopełniacz | Celownik | ||||
| 1. os | imen | nas | 1. os | iman | num |
| 2. os | tse | vas | 2. os | tsai | vum |
| 3. os | ieg/iei | iu | 3. os | ium/iei | im |
Zaimki zwrotne
W roli zaimków zwrotnych można używać odpowiednich zaimków pierwszej i drugiej osoby, np.: "Atshi te!" - "Popatrz na siebie!", "Zna me daur." - "Znam siebie dobrze." Trzecia osoba ma zaś swoje zaimki zwrotne - se dla biernika, shai dla celownika i dopełniacza.