Język gitryjski

język gitryjski гітрісо зонӥзъ
Typologia:	fleksyjny
Utworzenie:	Emil (w 2022)
Cel utworzenia:	Na potrzeby prywatnego konwerldu
Sposoby zapisu:	cyrylica gitryjska
Kody
Conlanger–1	gtr.
Przykład
Ojcze nasz (początek) Качѣнъ от вірь сцітос го ѳя̈ля, гр ыц сӥд уг ѳя̈ля, гр ыц чигѣхь зоѳогя, гр фѣлл шкалъ ѳя̈лет дов камрос ех, кёмят готӥ.
Lista conlangów

        

Zobacz też słownik tego języka.

Język gitryjski (gtr. гітрісо зонӥзъ /ˈgʲitʲrʲisɔ ˈzonʲəzɐ/) jest językiem z rodziny latyskich, a dokładniej jej zachodniej podgrupy, używany w Gitrywie na południu Hoczebozu. Jest to drugi poświadczony język latyski.

Do zapisu tego języka, w odróżnieniu od innych latyskich, używa się cyrylicy. Docelowo ma to oddawać różnice w piśmie w conworldzie.

Historia

Gitryjski jest drugim poświadczonym językiem latyskim i pierwszym zachodniolatyskim. Będący na obrzeżu kontinuum dialektalnego zachował takie archaiczne cechy jak:

• w zasadzie zwarta wymowa grup Rb Rd Rdj (jednakże grupy welarne uległy już lenicji);
• zachowanie większości wygłosowych samogłosek (jak w wschodniolatyskich);
• prosty system trzech czasów gramatycznych.

Pojawiły się w nim jednak też liczne innowacje:

• monoftongizacja wszystkich dyftongów, zanik przednich zaokrąglonych oraz mutacja e i przed labializowanymi i wargowymi;
• skierowanie większości krótkich i ü u do szwy;
• opwita palatalizacja;
• zerwanie zasady S1, wprowadzając szyk swobodny (jednak SVO pozostał szykiem neutralnym);
• brak strony biernej.

W późniejszym okresie miały miejsce również procesy takie jak zanik [ɣ] (ńolɣ → нёлл), fonemizacja palatalizacji oraz przede wszystkim zanik iloczasu.

Fonologia

Samogłoski

W języku istnieje 9 lub 10 fonemicznych samogłosek (patrz niżej na kontrowersyjny status /ɐ/):

	Przednie	Centralne	Tylne
Przymknięte	i <ы, і>		u <у, ю>
Półprzymknięte	e <ѣ>	ə <и, ӥ>	o <ѫ, ѭ>
Półotwarte	ɛ <е>		ɔ <о, ё>
Otwarte	æ <я, я̈>	(ɐ <ъ>)	ɑ <а, ӓ>

Samogłoska /ə/ w odróżnieniu od wielu języków mogła być zarówno nieakcentowana, jak i akcentowana. Pochodzi ona z pralatyskich *i *ü *u we wszystkich pozycjach prócz w grupach nosowa + zwarta, gdzie tam utrzymały swoją wysoką wymowę /i/ /i/ /u/.

Dźwięk /ɐ/ w najbardziej wzorowej wymowie wydaje się być fonemiczny, ale tylko na końcu słów (кӥда /kʲədɑ/ "dorsz" kontra кӥдъ /kʲədɐ/ "drzewo"). Jednak w bardziej potocznej wymowie końcowe /ɑ/ bywa wymawiane jako [ɐ], przez co kontrast zanika (кӥда i кӥдъ są wymawiane /kʲədɐ/).

Istnieje tendencja do występowania samogłosek przednich po spółgłoskach miękkich, zaś tylnich po twardych. Jednak połączenia twarda + przednia oraz miękka + tylnia również istnieją, lecz są rzadsze (np. цӓмӥгъ /t͡sʲɑmʲəgɐ/ "początek" oraz сыт /sit/ "przestrzeń").

W niektórych dialektach istnieją też samogłoski przednie zaokrąglone /œ/ /ø/ /y/. Nie pochodzą jednak one z odpowiedników pralatyskich, a z drugiej monoftongizacji dyftongów z /j/ < /k/ /ʎ/. W języku standardowym i w większości dialektów są zastąpione one przez /ɛ/ /e/ /i/.

Spółgłoski

Spółgłoski układają się w pary twarda-miękka:

		Wargowe	Przedniojęzykowe	Podniebienne	Welarne
Nosowe		m <м> mʲ <мь>	n <н> nʲ <нь>	(ɲ <њ>)	[ŋ] <н/г> [ŋʲ] <нь/гь>
Zwarte	bezdźwięczne	p <п> pʲ <пь>	t <т> tʲ <ть>		k <к> kʲ <кь>
	dźwięczne	b <б> bʲ <бь>	d <д> dʲ <дь>		g <г> gʲ <гь>
Afrykaty	bezdźwięczne		t͡s <ц> t͡sʲ <ць>	t͡ʃ <ч> t͡ɕ <чь>
	dźwięczne		d͡z <ѕ> d͡zʲ <ѕь>	d͡ʒ <џ> d͡ʑ <џь>
Szczelinowe	bezdźwięczne	f <ф, ѳ> fʲ <фь, ѳь>	s <с> sʲ <сь>	ʃ <ш> ɕ <шь>	x <х> xʲ <хь>
	dźwięczne	v~w <в> vʲ~wʲ <вь>	z <з> zʲ <зь>	ʒ <ж> ʑ <жь>
Drżące, półsamogłoski			r <р> rʲ <рь>	j <й, ј>
Boczne			l <л> lʲ <ль>

W języku dochodzi do dopasowania miękkości - spółgłoski ulegają palatalizacji przed innymi miękkimi i tracą ją przed twardymi.

Dźwięki [ŋ] [ŋʲ] są allofonami /n/ /nʲ/ przed welarnymi oraz /g/ /gʲ/ przed nosowymi.

Ortografia

Gitryjski de facto jest zapisywany cyrylicą, w której skład wchodzą następujące znaki:
Аа Ӓӓ Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Җҗ Ѕѕ Зз Ии Ӥӥ Йй Ѳ ѳ Іі Јј Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Џџ Шш Щщ ъ Ыы ь Ѣѣ Юю Ѫѫ Ѭѭ Яя Я̈я̈

Najczęściej /j/ zapisuje się przez й. Dotyczy to pozycyj:

• przed spółgłoską;
• na końcu wyrazu;
• interwokalicznie, jeżeli występowanie jest spowodowane zderzeniem dwóch morfemów, który pierwszy kończy się na й (np. вежейорр < вежей + орр "gaz ziemny").

Spółgłoska /j/ jest zapisywana przez ј w pozycjach przed /ɐ/, /ɛ/ i /e/, także interwokalicznie. Przed resztą samogłosek nie jest zapisywana, ale jest oddawana literami jotowanymi (ӓ ё ӥ і ю ѭ я̈) - nie dotyczy to złożeń (np. вежейорр zamiast вежеёрр).

Litery җ щ oznaczają zbitki /ʒd͡ʒ/ i /ʃt͡ʃ/, a po zmiękczeniu /ʑd͡ʑ/ oraz /ɕt͡ɕ/. Podobnie jak й jeżeli te zbitki pochodzą z łączenia morfemów jest zachowany zapis osobny (жџ oraz шч).

Gramatyka

Zaimki

Trójdzielność

Zaimki w gitryjskim wykazują system trójdzielny - odmieniają się przez ergatyw (dla reguły określany jako mianownik) do wyrażenia podmiotu zdania przechodniego, intransytyw do podmiotu zadania nieprzechodniego i biernik do wyrażenia dopełnienia. W innych rodzajach podmiotu występuje tylko mianownik.

• Ра хетет - "ja latam" (ja-INT. latać-1_SG_TER.)
• Кёв лілет хетѣ ля̈ге - "widze latającego ptaka" (ja-NOM. widzieć-1_SG_TER. [latać-PAR1 ptak]ACC.)

Odmiana zaimków osobowych i wskazujących

	l. pojedyncza					l. mnoga
	1. osoba	2. osoba	3. osoba	4. osoba	wskazujący	1. osoba	2. osoba	3. osoba	4. osoba	wskazujący
intransytyw	ра	кеш	овс	рень	мѭр	жы	ѭ	нелп	тӥкь	ня̈
mianownik	кёв	ся̈т	уй	мӥпь	ль ле	ѳот	ѕѫн	кіс	доx	бос
dopełniacz	енг	фѣлл	ыц	дӥр	нёx	от	ѭн	ыс	оx	ос
celownik	енга	фѣлла	ыца	дӥра	нӓxа	нѭла	инѕа	ѣӓ	лѫма	оса
biernik	енгѣ	фѣллѣ	ыцѣ	дӥрѣ	нӓxѣ	нѭлѣ	инѕѣ	ѣјѣ	лѫмѣ	осѣ