Język ołłuch

Z Conlanger
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Język ołłuch
łłach êgȯłł ołłuch[1], łłach êgȯłł ołłuk[2], żongäfêzêz êgȯłł
Sposoby zapisu: łacińska transkrypcja (na chwilę obecną)
Klasyfikacja: Gamajskie
  • Pragamajski (†)
    • Starozongepajcki (†)
      • Średniozongepajcki
        • Zongepajcki ludowy
          • Języki wschodniozongepajckie
            • Język ołłuch
Kody
Conlanger–1 ołł. lub ozo.
Lista conlangów

        

Język ołłuch (ołł: łłach êgȯłł ołłuch [ɮäx 'ɛɣuɮ 'oɮyx][1]/łłach êgȯłł ołłuk [ɮäx 'ɛɣuɮ 'oɮyk][2] "język tutejszy", także żongäfêzêz êgȯłł ['zonɣæfɛt͡sɛt͡s 'ɛɣuɮ] "język zongepajcki", zon: wazazaz aigoslo ['wɐt͡sɐt͡sɐt͡s 'aɪ̯ɣoslo] "język górski") – język zongepajcki z grupy wschodniozongepajckiej. Jest najbardziej archaicznym i konserwatywnym potomkiem ludowej zongepajszczyzny, różniący się jednak od niej zarówno w fonetyce, jak i gramatyce.

Język ten uniknął trzech wielkich zmian fonetycznych: przejścia łł > sl (cecha wyjątkowa), prelabializacji wschodniozongepajckiej oraz połączenia ƶ-z.

Dzieli się na dwa dialekta: wschodni i zachodni. Oba dialekta są uważane za równe sobie (a więc podaje się np. dwie formy danego wyrazu). Wschodni zawiera więcej innowacji, ale i uniknął całkowitej przesuwki spółgłosek welarnych, zawiera też charakterystyczną wymowę pragammajskiego *q jako t (lub iloczas w wygłosie, ostatecznie długość zanikła). Zachodni jest bardziej podobny do reszty potomków ludowej zongepajszczyzny, zawiera też więcej wpływów języka klasycznego.

Historia

Język ołłuch wywodzi się z dawnego dialektu zongepajckiego. Jego odrębność zaczęła się bardzo wcześnie, ale nie oddalił się aż tak jak dialekt zachodni (który stworzył własną podrodzinę). Dowodem na to jest obecność starozongepajckiej głoski łł [ɮ], a także zachowanie celownika. Rozwijał się dosyć równolegle z innymi dialektami, ale czasami przeprowadzał tam swoje zmiany (przykładowo grupa hj przechodzi w j, a nie w ). Ponadto, odbyła się interwokaliczna spirantyzacja. Pojawiły się tendencje przesuwania [u] do przodu. W konsekwencji często dało [y], jednak zmiana nie zaszła ta w otoczeniu po wargowej i przed welarnymi (są pewne wyjątki od tej reguły). Powstało też nowe [u] jako nieakcentowane krótkie [o]. Dyftongi nie przetrwały presji monoftongicznej.

Sam ołłuch posiada dwa dialekty – zachodni i wschodni. Oba dosyć mocno różnią się w fonetyce, natomiast ich gramatyka jest praktycznie identyczna. Dialekty wschodnie nie przeprowadziły I przesuwki w szeregu spółgłosek welarnych, przez co są identyczne z systemem protogammajskim (i resztą gammajskich), posiada przez to fonemiczne [g]. Zachodnie z kolei uniknęły jedynie przejścia [x] → [kx] (przy jednoczesnym [k] → [x]), ale uzyskały dużo nowych [θ] oraz [ð].

Ponieważ oba dialekty są blisko narzeczy chamskich, częściowo uległy ich wpływowi. Udźwięczniły interwokaliczne f do v, a także wprowadziły allofoniczny przydech dla p, t oraz k, gdy te są w nagłosie będąc akcentowanymi.

Refleksy samogłosek zongepajckich

Zongepajcki ludowy Wczesny ołłuch Ołłuch Uwagi
ɐ, ɐː ä, äː ä <a>
æ, æː æ, æː æ <ä>
ɛ, ɛː ɛ, ɛː ɛ <ê>
ɔ, ɔː ɔ, ɔː ɔ <ô>
e ɪ i <ė> nieakcentowane i przed /j/
e, eː e, eː e <e> krótkie /e/ akcentowane
o ʊ u <ȯ> nieakcentowane
o, oː o, oː o <o> krótkie /o/ akcentowane
i, iː i, iː i <i>
e, eː e <e> po /j/ < /ʎ/
u, uː y, yː y <u>
u, uː u <ȯ> po wargowej lub przed welarną

Procesa ku ołłuchowi zachodniemu

Pierwsze zmiany

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː_W > ai
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ
  • *a > ɐ
  • *ħ > *x
  • *-h > *-ð (w ołłuchu bardzo szczątkowo)
  • *l > ɫ
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf
  • *θ > tθ
  • *s > ts

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s
  • *k > x
  • *q > χ > x

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t
  • *g > k

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj
  • *wː > wɐw
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (niekonsekwentnie), j oraz i.

  • *d > dzʲ
  • *t > tsʲ
  • *s > ʃ
  • *z > ʒ
  • *ts, *tθ > tʃ
  • *ð > dʒ
  • *ɫ, *l > ʎ (ľ)
  • *ɮ > ʒ
  • *h, *r > j
  • *rj, *hj > j
  • *n > ɲ
  • *k > ç
  • *x > sʲ
  • *ɣ > zʲ

Naleciałość ludowa

  • *ji- > ī
  • *wu- > ū

Podwyższenie spógłosek przy *r

  • *ɐr > or
  • *ɛr > er

Ludowa przesuwka samogłosek

  • *ai > ɛ
  • *au > ɔ
  • *ɛ > æ

Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego

  • *-h > ː
  • *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
  • *zs > s/ːs
  • *p͡fj > ɧ
  • *a- > Ø (nieregularnie)
  • *VnV > VrV
  • *-f(C) > ː(C)
  • *-pf(C) > ː(C) (nieregularnie)
  • *ɫŠ > lŠ (gdzie Š to spółgłoska zadziąsłowa)
  • *ɫj > ʎj
  • *xŠ, *ɣŠ > ʃŠ, ʒŠ
  • *ph *th *kh > f θ x
  • *xh *ɣh > xː ɣː
  • *VfV > VvV (zmiana typowa dla wschodnich djalektów)

Lenicja VCV

  • *p > f
  • *b > v
  • *t > θ
  • *d > ð
  • *k > x

Warto zauważyć, że nie odbywa się pomiędzy dwiema identycznymi samogłoskami.

Dalsze zmiany

  • *[!W]_u_[!K] > y
  • *fT, *xT > θT (gdzie T to spółgłoska przedniojęzykowa twarda)
  • *vT, *ɣT > ðT
  • depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ (już po f/x > θ i v/ɣ > ð)
  • *ʎ > j
  • *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
  • *-e > Ø
  • *e przed długą > Ø
  • *ej > ij
  • *ɧ > ʃ
  • *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
  • *jj > dʒ
  • wygłosowe *j > dð
  • nieakcentowane krótke *o > u
  • nieakcentowane krótke *e > i
  • *długie samogłoski > krótkie

Procesa ku ołłuchowi wschodniemu

Pierwsze zmiany

  • *ai > e
  • *au > o
  • *iː > ai
  • *i > i
  • *uː_W > ai
  • *uː > au
  • *u > u
  • *aː > ɛ
  • *a > ɐ
  • *ħ > *x
  • *-h > *-ð (w ołłuchu bardzo szczątkowo)
  • *l > ɫ
  • *lː > ɫː
  • *r > ɮ

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

  • *f > pf
  • *θ > tθ
  • *s > ts

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

  • *p > f
  • *t > s

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

  • *b > p
  • *d > t

Druga przesuwka

  • *rː > r
  • *ɫː > l
  • *jː > jɛj
  • *wː > wɐw
  • *mː, *mp > b
  • *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (niekonsekwentnie), j oraz i.

  • *d > dzʲ
  • *t > tsʲ
  • *s > ʃ
  • *z > ʒ
  • *ts, *tθ > tʃ
  • *ð > dʒ
  • *ɫ, *l > ʎ (ľ)
  • *ɮ > ʒ
  • *h, *r > j
  • *rj, *hj > j
  • *n > ɲ
  • *k, *g, *q > ç
  • *x > sʲ
  • *ɣ > zʲ

Naleciałość ludowa

  • *ji- > *ī
  • *wu- > *ū

Glottalizacja

  • *q > *ʔ

Podwyższenie spógłosek przy *r

  • *ɐr > or
  • *ɛr > er

Ludowa przesuwka samogłosek

  • *ai > ɛ
  • *au > ɔ
  • *ɛ > æ

Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego

  • *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
  • *zs > s/ːs
  • *p͡fj > ɧ
  • *a- > Ø (nieregularnie)
  • *VnV > VrV
  • *-f(C) > ː(C)
  • *-pf(C) > ː(C) (nieregularnie)
  • *ɫŠ > lŠ (gdzie Š to spółgłoska zadziąsłowa)
  • *ɫj > ʎj
  • *xŠ, *ɣŠ > ʃŠ, ʒŠ
  • *ph *th *kh > f θ x
  • *xh *ɣh > xː ɣː
  • *VfV > VvV (zmiana typowa dla wschodnich djalektów)

Lenicja VCV

  • *p > f
  • *b > v
  • *t > θ
  • *d > ð
  • *k > x
  • *g > ɣ

Warto zauważyć, że nie odbywa się pomiędzy dwiema identycznymi samogłoskami.

Dalsze zmiany

  • *[!W]_u_[!K] > y
  • depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ
  • *ʎ > j
  • *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
  • *-h > ː
  • *-ʔ > ː
  • inne *ʔ > t
  • *-e > Ø
  • *e przed długą > Ø
  • *ej > ij
  • *ɧ > ʃ
  • *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
  • nieakcentowane krótke *o > u
  • nieakcentowane krótke *e > i
  • *jj > dʒ
  • *długie samogłoski > krótkie

Fonetyka

Samogłoski

W obu djalektach występują te same samogłoski. Jest ich dziewięć.

Przednie Środkowe Tylne
Przymknięte iy u
Półprzymknięte e o
Półotwarte ɛ ɔ
Otwarte æ ä

Samogłoska a, która w większości języków zongepajckich jest wymawiana wyżej ([ɐ] lub [ʌ]), w ołłuchu jest obniżona do [ä]. Tendencje obniżenia były możliwe do zaobserwowania w wszystkich djalektach zongepajckiego ludowego, ale końcowo została głoską wysoką. Jedynie ołłuch obniżył ostatecznie tą głoskę, być może z powodu izolacji tego górskiego regjonu.

Za innowację samogłoską w ołłuchu uważa się podwyższenie dawnych grup *ar *ěr do or er. Powodem dlaczego tak się uznaje jest fakt, że tylko w ołłuchu er < ěr może ulec redukcji do ir gdy nie jest akcentowane.

Spółgłoski

Inaczej jest z spółgłoskami, które się nieco różnią. Tylko w djalekcie wschodnim /g/ to fonem, zaś w zachodnim [g] to allofon /k/. W ołłuchu zachodnim istnieje też [dð] jako wygłosowy allofon /j/.

Wargowe Zębowe Dziąsłowe Podniebienne Welarne Gardłowe
Nosowe m n ɲ
Zwarte bezdźwięczne p~pʰ t~tʰ k~kʰ
dźwięczne b d g[3]
Afrykaty bezdźwięczne pf ts
dźwięczne dz[4]
Szczelinowe bezdźwięczne f sθ ʃ ç x h
dźwięczne v zð ʒ ɣ
Drżące r
Boczne, Półsamogłoski ɫ lɮ j w

Uwagi:

  • Spółgłoski p, t, k gdy są w nagłosie i pada na nie akcent, otrzymują allofoniczny przydech. To cecha częściowo zapożyczona z języka prachamskiego, gdzie w miejsce pragammajskiej opozycji dźwięczna-bezdźwięczna pojawiła się opozycja bezprzydechowa-przydechowa.
  • Spółgłoski [k] [g] [x] [ɣ] przed samogłoskami przednimi często są lekko palatalizowane do [] [] [] [ɣʲ], dodatkowo powstałe w ten sposób [ɣʲ] może przechodzić w [j].
  • Pozycje spółgłosek mogą być różne w dialekcie wschodnim i zachodnim.

Transkrypcja

a ä b d ð dz e ê ė f g ǧ h ch i j k
[ä] [æ] [b] [d] [ð] [d͡z] [d͡ʒ] [e] [ɛ] [i] [f] [ɣ] [g] [h] [x] [i] [j~dð] [k] [ç]
l ľ ł łł m n ň o ô ȯ p pf r s š sz šz t u
[l] [j~dð] [ɫ] [ɮ] [m] [n] [ɲ] [o] [ɔ] [u] [p] [p͡f] [r] [s] [ʃ] [z] [ʒ] [t] [y]
v w z ƶ ž ż[5] þ
[v] [w] [t͡s] [t͡θ] [t͡ʃ] [z] [θ]

Litera ė oznacza [i] pochodzące od [e], jak np. w słowie ðächė/ðägė [ðæxi]/[ðæɣi] "ofiara" (dopełniacz: ðächėwo/ðägėwo, teoretyczne **ðächi/ðägi miałoby chwormę **ðächiwi/ðägiwi). Zapis j oraz ľ oparty jest na etymologji. Litera ǧ występuje tylko w wschodnich djalektach.

Gramatyka

Alternacje

Harmonia samogłoskowa

Harmonia jest niemal identyczna z literackim zongepajckim:

Ostatnia
samogłoska
słowa
Pierwsza
samogłoska sufiksu
krótka (_) długa (_²)
i, ê i ê
u, ȯ[6], ô u, ȯ[7] ô
o, ȯ, e, ė ȯ[8] ė[8]
o[9] e[9]
a, ä a ä

Inne alternacje

Występują następujące alternacje spółgłosek w różnych sytuacjach:

  • f > v interwokalicznie
  • n > r interwokalicznie
  • łł > r w złożeniach łł+łł

A także alternacja samogłoskowa:

  • u > ȯ przed welarnymi

Przedimek

W ołłuchu występuje przedimek określony łłach. Używa się go rzadziej niż pragammajskie *raħ, przede wszystkim nie występuje w nazwach własnych. Często lubi też być "gubiony" w szybkiej mowie, a także w poezji.

Rzeczownik

Deklinacja

Rzeczownik w ołłuchu odmienia się przez siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, miejscownik, allatyw i ablatyw.

Deklinacja
Przypadek L. Pojedyncza L. Podwójna L. Mnoga
Samogłoskowa Spółgłoskowa Samogłoskowa Spółgłoskowa
Mianownik –ø –ja –_ja –łł_
Dopełniacz –w_ –_ –jô –_jô –łł_zô
Celownik –w_ł –_ł –jôł –_jôł
Biernik –j_z –_z –j –_j –łł_z
Miejscownik –hä –jahä –_jahä –łł_zhä
Ablatyw –chu, –ku –_chu, –_ku –jach, –jak –_jach, –_jak –łł_ch, –łł_k
Allatyw –kȯch, –ǧȯk –ȯch, –ȯk –jak, –jaǧ –_jak, –_jaǧ –łł_k, –łł_ǧ

Dochodzi do następujących alternacyj:

  • Słowa kończące się na -łł w liczbie mnogiej zamiast [ɮː] otrzymują [r], np. êgȯłł - êgȯrȯ (język - języki);
  • Głoska f pomiędzy samogłoskami udźwięcznia się do v np. sijaf-sijavał (ogon-ogonowi);
  • Głoska n między samogłoskami ulega rotacyzmowi do r np. firun-firuruz (deska-deskę).

Niektóre rzeczowniki kończące się się na samogłoski odmieniają się według końcówek po spółgłoskach, wstawiając między nimi -h-.

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe podobnie jak rzeczowniki odmieniają się przez przypadki, ale nieregularnie.

Dialekt zachodni

Przypadek go (ja) łê (ty) pe (on) ajäja (my du.) ujäja (wy du.) chaðȯ (oni du.) šzipfa (my) ôłł (wy) cha (oni)
Mianownik go łê pe ajäja ujäja chaðȯ šzipfa ôłł cha
Dopełniacz gawa łêw pawa ajäjô ujäjô chaðȯw šzipfô ôłłô chô
Celownik goł ĺiwił pawił ajäjał ujäjał chaðȯł šzipfał ôłłuł chał
Biernik goz łêz päjaz ajäj ujäj chadziz šzipfiz zêłł siz
Miejscownik gohä łêhä pehä ajäjahä ujäjahä chaðȯhä šzipfahä hôłł chahä
Ablatyw gochu łêchu pechu ajäjach ujäjach chaðȯchu šzipfachu ôłłu chachu
Allatyw gochȯch łêchȯch pechȯch šajäjak ujäjak chaðȯchȯch šzipfachȯch ôłłȯch chachȯch

Dialekt wschodni

Przypadek go (ja) łê (ty) pe (on) ajäja (my du.) ujäja (wy du.) taðȯ (oni du.) šzipfa (my) ôłł (wy) ta (oni)
Mianownik go łê pe ajäja ujäja taðȯ šzipfa ôłł ta
Dopełniacz gawa łêw pawa ajäjô ujäjô taðȯw šzipfô ôłłô
Celownik goł ĺiwił pawił ajäjał ujäjał taðȯł šzipfał ôłłuł tał
Biernik goz łêz päjaz ajäj ujäj tadziz šzipfiz zêłł ḱiz
Miejscownik gohä łêhä pehä ajäjahä ujäjahä taðȯhä šzipfahä hôłł tahä
Ablatyw gochu łêchu pechu ajäjak ujäjak taðȯchu šzipfachu ôłłu tachu
Allatyw gogȯk łêgȯk pegȯk šajäjaǧ ujäjaǧ taðȯgȯk šzipfagȯk ôłłȯk tagȯk

Liczebniki

To co odróżnia ołłuch od większości języków zongepajckich, to zamiana oryginalnego systemu dziesiątkowego systemem dwunastkowym - oznaczało to że podstawą stała się liczba 12. Pozostały nieregularne określenia na liczebniki 100 i 1000, zostały jednak zapożyczone z języków chamskich.

Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do liczebnika głównego sufiks -(_)n.

liczba liczebnik główny liczebnik porządkowy
1 haszłłu haszłłun
2 ƶałłu ƶałłun
3 džiðu džiðun
4 äzȯ äzȯn
5 chałłga/kałłga chałłgan/kałłga
6 nêra nêran
7 zoch* zogȯn
8 wełł wełłȯn
9 päla pälan
10 ƶałłȯchałłga ƶałłȯchałłgan
11 džiðušėłł džiðušėłłȯn
12 afäg afägan
24 ƶałłi ƶałłin
36 džirwi džirwin
48 wiswi wiswin
60 chałłgowa/kałłgowa chałłgowan/kałłgowan
72 nêrowa nêrowan
84 zoszu zoszun
96 wesľȯ wesľȯn
108 päľȯ päľȯn
100 łłavär łłaväran
120 ƶäšałł ƶäšałłan
1000 adôvär adôväran
1200 ðanchȯ/ðankȯ ðanchȯn/ðankȯn
  • forma z nieregularnym ubezdźwięcznieniem dominuje, jednak u starszych osób występuje też regularna forma zog.

Jedności były tworzone dodając do wielokrotności 12 spójnik je lub i i liczbę jedności - 37 przyjmuje formę džirwijehaszłłu.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 w djalekcie zachodnim
  2. 2,0 2,1 w djalekcie wschodnim
  3. oddzielny fonem w ołłuchu wschodnim, w zachodnim allofon /k/
  4. wygłosowy allofon /j/ w ołłuchu zachodnim
  5. Litera ż jest używana do zapisu niektórych rdzeni, które się upowszechniły w formie starej transkrypcji. Należą do niej chociażby rdzenie żona (dom), żongä (zongepajczyk) oraz żongäpê (zachód) – czyli te związanie z samym ludem. Ponadto wiele form zaczynających się na sz można skrócić do ż. W zapisie bez djakrytków ż jest zastępowane przy pomocy sz lub, w celu odróżnienia, sz' (z apostrofem)
  6. Często po wargowej lub przed welarną
  7. Po wargowej lub przed welarną
  8. 8,0 8,1 W przyrostkach
  9. 9,0 9,1 W przedrostkach, a także przyrostkach z dawnym iloczasem (oh/eh)