Język ołłuch

Język ołłuch łłach êgȯłł ołłuk
Sposoby zapisu:	łaciński, dewanagari (tylko w Kyonie)
Klasyfikacja:	w Gammai: gammajskie Pragamajski (†) Starozongepajcki (†) Średniozongepajcki Zongepajcki ludowy Języki wschodniozongepajckie Język ołłuch w Kyonie: język izolowany
Kody
Conlanger–1	ołł. lub ozo.
Lista conlangów

        

Język ołłuch (ołł: łłach êgȯłł ołłuk [ɮax 'ɛɣuɮ 'oɮyk] "język tutejszy", zon. wazazaz aigoslo ['wɐt͡sɐt͡sɐt͡s 'aɪ̯ɣoslo] "język górski") – język utworzony w 2020 oryginalnie na potrzeby Gammai. W 2024 został ponadto zaadoptowany do Kyonu, stając się jednym z głównych języków Surandralu.

W Gammai należy do grupy wschodniozongepajckiej wschodniozongepajckiej. Jest najbardziej archaicznym i konserwatywnym potomkiem ludowej zongepajszczyzny, różniący się jednak od niej zarówno w fonetyce, jak i gramatyce. Język ten uniknął trzech wielkich zmian fonetycznych: przejścia [ɮ] > [sl] (cecha wyjątkowa), prelabializacji wschodniozongepajckiej oraz połączenia [t͡θ]-[t͡s].

Dzieli się na dwa dialekta: wschodni (główny) i zachodni. Wschodni zawiera więcej innowacji, ale i uniknął całkowitej przesuwki spółgłosek welarnych, zawiera też charakterystyczną wymowę pragammajskiego *q jako t (lub iloczas w wygłosie, ostatecznie długość zanikła). Zachodni jest bardziej podobny do reszty potomków ludowej zongepajszczyzny, zawiera też więcej wpływów języka klasycznego. Niniejszy artykuł opisuje tylko dialekt wschodni.

W Kyonie używany jest na terenie Gór Żelaznych i jest językiem izolowanym. Używa się tylko (gammajskiego) dialektu wschodniego.

Historia (Gammaja)

Język ołłuch wywodzi się z dawnego dialektu zongepajckiego. Jego odrębność zaczęła się bardzo wcześnie, ale nie oddalił się aż tak jak dialekt zachodni (który stworzył własną podrodzinę). Dowodem na to jest obecność starozongepajckiej głoski łł [ɮ], a także zachowanie celownika. Rozwijał się dosyć równolegle z innymi dialektami, ale czasami przeprowadzał tam swoje zmiany (przykładowo grupa hj przechodzi w j, a nie w ḱ). Ponadto, odbyła się interwokaliczna spirantyzacja. Pojawiły się tendencje przesuwania [u] do przodu. W konsekwencji często dało [y], jednak zmiana nie zaszła ta w otoczeniu po wargowej i przed welarnymi (są pewne wyjątki od tej reguły). Powstało też nowe [u] jako nieakcentowane krótkie [o]. Dyftongi nie przetrwały presji monoftongicznej.

Sam ołłuch posiada dwa dialekty – zachodni i wschodni. Oba dosyć mocno różnią się w fonetyce, natomiast ich gramatyka jest praktycznie identyczna. Dialekty wschodnie nie przeprowadziły I przesuwki w szeregu spółgłosek welarnych, przez co są identyczne z systemem protogammajskim (i resztą gammajskich), posiada przez to fonemiczne [g]. Zachodnie z kolei uniknęły jedynie przejścia [x] → [kx] (przy jednoczesnym [k] → [x]), ale uzyskały dużo nowych [θ] oraz [ð].

Ponieważ oba dialekty są blisko narzeczy chamskich, częściowo uległy ich wpływowi. Udźwięczniły interwokaliczne f do v, a także wprowadziły allofoniczny przydech dla p, t oraz k, gdy te są w nagłosie będąc akcentowanymi.

Refleksy samogłosek zongepajckich

Zongepajcki ludowy	Wczesny ołłuch	Ołłuch	Uwagi
ɐ, ɐː	ä, äː	ä <a>
æ, æː	æ, æː	æ <ä>
ɛ, ɛː	ɛ, ɛː	ɛ <ê>
ɔ, ɔː	ɔ, ɔː	ɔ <ô>
e	ɪ	i <ė>	nieakcentowane i przed /j/
e, eː	e, eː	e <e>	krótkie /e/ akcentowane
o	ʊ	u <ȯ>	nieakcentowane
o, oː	o, oː	o <o>	krótkie /o/ akcentowane
i, iː	i, iː	i <i>
	e, eː	e <e>	po /j/ < /ʎ/
u, uː	y, yː	y <u>
	u, uː	u <ȯ>	po wargowej lub przed welarną

Procesa ku ołłuchowi wschodniemu

Pierwsze zmiany

• *ai > e
• *au > o
• *iː > ai
• *i > i
• *uː_W > ai
• *uː > au
• *u > u
• *aː > ɛ
• *a > ɐ
• *ħ > *x
• *-h > *-ð (w ołłuchu bardzo szczątkowo)
• *l > ɫ
• *lː > ɫː
• *r > ɮ

Pierwsza przesuwka

Faza 1 - afrykanizacja bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych:

• *f > pf
• *θ > tθ
• *s > ts

Faza 2 - spirantyzacja bezdźwięcznych spółgłosek zwartych:

• *p > f
• *t > s

Faza 3 - ubezdźwięcznienie spółgłosek zwartych:

• *b > p
• *d > t

Druga przesuwka

• *rː > r
• *ɫː > l
• *jː > jɛj
• *wː > wɐw
• *mː, *mp > b
• *nː, *nt > d

Palatalizacja

Palatalizacja odbywa się przed e (niekonsekwentnie), j oraz i.

• *d > dzʲ
• *t > tsʲ
• *s > ʃ
• *z > ʒ
• *ts, *tθ > tʃ
• *ð > dʒ
• *ɫ, *l > ʎ (ľ)
• *ɮ > ʒ
• *h, *r > j
• *rj, *hj > j
• *n > ɲ
• *k, *g, *q > ç
• *x > sʲ
• *ɣ > zʲ

Naleciałość ludowa

• *ji- > *ī
• *wu- > *ū

Glottalizacja

• *q > *ʔ

Podwyższenie spógłosek przy *r

• *ɐr > or
• *ɛr > er

Ludowa przesuwka samogłosek

• *ai > ɛ
• *au > ɔ
• *ɛ > æ

Zmainy typowe dla zongepajckiego ludowego

• *ns, *nʃ, *nm > s, ʃ, m
• *zs > s/ːs
• *p͡fj > ɧ
• *a- > Ø (nieregularnie)
• *VnV > VrV
• *-f(C) > ː(C)
• *-pf(C) > ː(C) (nieregularnie)
• *ɫŠ > lŠ (gdzie Š to spółgłoska zadziąsłowa)
• *ɫj > ʎj
• *xŠ, *ɣŠ > ʃŠ, ʒŠ
• *ph *th *kh > f θ x
• *xh *ɣh > xː ɣː
• *VfV > VvV (zmiana typowa dla wschodnich djalektów)

Lenicja VCV

• *p > f
• *b > v
• *t > θ
• *d > ð
• *k > x
• *g > ɣ

Warto zauważyć, że nie odbywa się pomiędzy dwiema identycznymi samogłoskami.

Dalsze zmiany

• *[!W]_u_[!K] > y
• depalatalizacja *sʲ, *tsʲ, *zʲ, *dzʲ
• *ʎ > j
• *p, *t, *k pod akcentem > pʰ, tʰ, kʰ
• *-h > ː
• *-ʔ > ː
• inne *ʔ > t
• *-e > Ø
• *e przed długą > Ø
• *ej > ij
• *ɧ > ʃ
• *ji- (to pochodzi tylko od *li/*łi) > je-
• nieakcentowane krótke *o > u
• nieakcentowane krótke *e > i
• *jj > dʒ
• *długie samogłoski > krótkie

Fonetyka

Samogłoski

Istnieje dziewięć samogłosek:

	Przednie	Środkowe	Tylne
Przymknięte	i • y		u
Półprzymknięte	e		o
Półotwarte	ɛ		ɔ
Otwarte	æ	ä

Samogłoska a, która w większości języków zongepajckich jest wymawiana wyżej ([ɐ] lub [ʌ]), w ołłuchu jest obniżona do [ä]. Tendencje obniżenia były możliwe do zaobserwowania w wszystkich djalektach zongepajckiego ludowego, ale końcowo została głoską wysoką. Jedynie ołłuch obniżył ostatecznie tą głoskę, być może z powodu izolacji tego górskiego rejonu.

Za innowację samogłoską w ołłuchu uważa się podwyższenie dawnych grup *ar *ěr do or er. Powodem dlaczego tak się uznaje jest fakt, że tylko w ołłuchu er < ěr może ulec redukcji do ir gdy nie jest akcentowane.

Spółgłoski

		Wargowe	Zębowe	Dziąsłowe	Podniebienne	Welarne	Gardłowe
Nosowe		m	n		ɲ
Zwarte	bezdźwięczne	p~pʰ	t~tʰ			k~kʰ
	dźwięczne	b	d			g
Afrykaty	bezdźwięczne	pf	ts • tθ	tʃ
	dźwięczne		dz	dʒ
Szczelinowe	bezdźwięczne	f	s • θ	ʃ	ç	x	h
	dźwięczne	v	z • ð	ʒ		ɣ
Drżące			r
Boczne, Półsamogłoski			ɫ	l • ɮ	j	w

Uwagi:

• Spółgłoski p, t, k gdy są w nagłosie i pada na nie akcent, otrzymują allofoniczny przydech. To cecha częściowo zapożyczona z języka prachamskiego, gdzie w miejsce pragammajskiej opozycji dźwięczna-bezdźwięczna pojawiła się opozycja bezprzydechowa-przydechowa.
• Spółgłoski [k] [g] [x] [ɣ] przed samogłoskami przednimi często są lekko palatalizowane do [kʲ] [gʲ] [xʲ] [ɣʲ], dodatkowo powstałe w ten sposób [ɣʲ] może przechodzić w [j].
• Pozycje spółgłosek mogą być różne w dialekcie wschodnim i zachodnim.

Transkrypcja

a

ä

b

d

ð

dz

dž

e

ê

ė

f

g

ǧ

h

ch

i

j

k

ḱ

[ä]

[æ]

[b]

[d]

[ð]

[d͡z]

[d͡ʒ]

[e]

[ɛ]

[i]

[f]

[ɣ]

[g]

[h]

[x]

[i]

[j~dð]

[k]

[ç]

l

ľ

ł

łł

m

n

ň

o

ô

ȯ

p

pf

r

s

š

z

ž

t

u

[l]

[j~dð]

[ɫ]

[ɮ]

[m]

[n]

[ɲ]

[o]

[ɔ]

[u]

[p]

[p͡f]

[r]

[s]

[ʃ]

[z]

[ʒ]

[t]

[y]

v

w

c

ç

č

þ

[v]

[w]

[t͡s]

[t͡θ]

[t͡ʃ]

[θ]

Litera ė oznacza [i] pochodzące od [e], jak np. w słowie ðächė/ðägė [ðæxi]/[ðæɣi] "ofiara" (dopełniacz: ðächėwo/ðägėwo, teoretyczne **ðächi/ðägi miałoby chwormę **ðächiwi/ðägiwi). Zapis j oraz ľ oparty jest na etymologii.

Gramatyka

Alternacje

Harmonia samogłoskowa

Harmonia jest niemal identyczna z literackim zongepajckim:

Ostatnia samogłoska słowa	Pierwsza samogłoska sufiksu
	krótka (_)	długa (_²)
i, ê	i	ê
u, ȯ, ô	u, ȯ	ô
o, ȯ, e, ė	ȯ	ė
	o	e
a, ä	a	ä

Inne alternacje

Występują następujące alternacje spółgłosek w różnych sytuacjach:

• f > v interwokalicznie
• n > r interwokalicznie
• łł > r w złożeniach łł+łł

A także alternacja samogłoskowa:

• u > ȯ przed welarnymi

Przedimek

W ołłuchu występuje przedimek określony łłach. Używa się go rzadziej niż pragammajskie *raħ, przede wszystkim nie występuje w nazwach własnych. Często lubi też być "gubiony" w szybkiej mowie, a także w poezji.

Rzeczownik

Deklinacja

Rzeczownik w ołłuchu odmienia się przez siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, miejscownik, allatyw i ablatyw.

Deklinacja
Przypadek	L. Pojedyncza		L. Podwójna		L. Mnoga
	Samogłoskowa	Spółgłoskowa	Samogłoskowa	Spółgłoskowa
Mianownik	–ø		–ja	–_ja	–łł_
Dopełniacz	–w_	–_	–jô	–_jô	–łł_cô
Celownik	–w_ł	–_ł	–jôł	–_jôł
Biernik	–j_c	–_c	–j	–_j	–łł_c
Miejscownik	–hä		–jahä	–_jahä	–łł_chä
Ablatyw	–ku	–_ku	–jak	–_jak	–łł_k
Allatyw	–ǧȯk	–ȯk	–jaǧ	–_jaǧ	–łł_ǧ

Dochodzi do następujących alternacyj:

• Słowa kończące się na -łł w liczbie mnogiej zamiast [ɮː] otrzymują [r], np. êgȯłł - êgȯrȯ (język - języki);
• Głoska f pomiędzy samogłoskami udźwięcznia się do v np. sijaf-sijavał (ogon-ogonowi);
• Głoska n między samogłoskami ulega rotacyzmowi do r np. firun-firuruc (deska-deskę).

Niektóre rzeczowniki kończące się się na samogłoski odmieniają się według końcówek po spółgłoskach, wstawiając między nimi -h-.

Zaimki osobowe

Zaimki osobowe podobnie jak rzeczowniki odmieniają się przez przypadki, ale nieregularnie.

Przypadek	go (ja)	łê (ty)	pe (on)	ajäja (my du.)	ujäja (wy du.)	taðȯ (oni du.)	žipfa (my)	ôłł (wy)	ta (oni)
Mianownik	go	łê	pe	ajäja	ujäja	taðȯ	žipfa	ôłł	ta
Dopełniacz	gawa	łêw	pawa	ajäjô	ujäjô	taðȯw	žipfô	ôłłô	tô
Celownik	goł	ĺiwił	pawił	ajäjał	ujäjał	taðȯł	žipfał	ôłłuł	tał
Biernik	goc	łêc	päjac	ajäj	ujäj	tadzic	žipfic	cêłł	ḱic
Miejscownik	gohä	łêhä	pehä	ajäjahä	ujäjahä	taðȯhä	žipfahä	hôłł	tahä
Ablatyw	gochu	łêchu	pechu	ajäjak	ujäjak	taðȯchu	žipfachu	ôłłu	tachu
Allatyw	gogȯk	łêgȯk	pegȯk	šajäjaǧ	ujäjaǧ	taðȯgȯk	žipfagȯk	ôłłȯk	tagȯk

Liczebniki

To co odróżnia ołłuch od większości języków zongepajckich, to zamiana oryginalnego systemu dziesiątkowego systemem dwunastkowym - oznaczało to że podstawą stała się liczba 12. Pozostały nieregularne określenia na liczebniki 100 i 1000, zostały jednak zapożyczone z języków chamskich.

Liczebniki porządkowe tworzy się dodając do liczebnika głównego sufiks -(_)n.

liczba	liczebnik główny	liczebnik porządkowy
1	hazłłu	hazłłun
2	çałłu	çałłun
3	džiðu	džiðun
4	äcȯ	äcȯn
5	kałłga	kałłgan
6	nêra	nêran
7	coch*	cogȯn
8	wełł	wełłȯn
9	päla	pälan
10	çałłȯchałłga	çałłȯchałłgan
11	džiðušėłł	džiðušėłłȯn
12	afäg	afägan
24	çałłi	çałłin
36	džirwi	džirwin
48	wiswi	wiswin
60	kałłgowa	kałłgowan
72	nêrowa	nêrowan
84	cozu	cozun
96	wesľȯ	wesľȯn
108	päľȯ	päľȯn
100	łłavär	łłaväran
120	çäšałł	çäšałłan
1000	adôvär	adôväran
1200	ðankȯ	ðankȯn

• forma z nieregularnym ubezdźwięcznieniem dominuje, jednak u starszych osób występuje też regularna forma cog.

Jedności były tworzone dodając do wielokrotności 12 spójnik je lub i i liczbę jedności - 37 przyjmuje formę džirwijehazłłu.