Język prapołudniowodarkajski

język prapołudniowodarkajski dōcefe zaga
Typologia:	fleksyjny
Utworzenie:	Emil (w 2020)
Cel utworzenia:	Na potrzeby projektu/konwerldu
Klasyfikacja:	przodek j. północnodarkajskich Pradarkajski (†) Prapółnocnodarkajski
Kody
Conlanger–1	pdr.
Lista conlangów

        

Zobacz też słownik tego języka.

Język prapołudniowodarkajski (ppd. dōcefe zaga [ˈdɔːt͡sefe ˈzagɐ], pnau. rår dojcesos ikⁿaur [ˈrɔr dojˈt͡sesos iˈk͡ŋaʊ̯r]) był prajęzykiem używanym na południowych stokach Etsyr, w Trójkącie Darkajskim i na północy Onigammai. Używany był od około ~600 PG do ~1700 PG.

Fonologia

Samogłoski

Prapółnocnodarkajski miał 5 samogłosek. Występowało zjawisko iloczasu. Warto zwrócić uwagę na zachowanie barw samogłosek e i o - są półprzymknięte gdy krótkie i półotwarte gdy długie. Fonemy oznaczone kursywą nie występowały po akcencie.

	Przednie	Środkowe	Tylne
Przymknięte	ɪ iː (i ī)	ʊ ʉː (u ū)
Średnie	e ɛː (e ē)		o ɔː (o ō)
Niskie	a~ɐ ɑː (a ā)

Samogłoska /a/ przyjmowała brzmienie [ä] pod akcentem i [ɐ] poza. Jednakże w niektórych rejonach możliwe było, że [ɐ] jeszcze mocniej się zredukowało do [ə].

Samogłoska oznaczona jako *ū prawdopodobnie już była nieco bardziej przednia (ale nadal nie była głoską przednią) i przyjmowała barwę [ʉː]. Można się sugerować takim stanem rzeczy z powodu, że wiele języków tego rejonu ma podobną zmianę dla głosek podobnych do /u/. Krótkie /ʊ/ do przodu przesunęło się do przodu już po rozpadzie wspólnoty z powodu różnic dialektalnych (niektóre dialekty łączą /o/ i /ʊ/ do /ʏ/, ale inne zachowują ich odrębność odpowiednio jako /ʊ/ i /ʏ/). Także w zapożyczeniach w niektórych językach odróżnia się /ʊ/ i /ʉː/ centralnością.

Prapołudniwodarkajski nie miał dyftongów.

Spółgłoski

W prapołudniowodarkajskim większość spółgłosek - w tym sonoraty - układała się w pary dźwięczna-bezdźwięczna. Jedynie /j/, /f/, /t͡s/ /t͡ʃ/ /t͡ɕ/ i /h/ nie miały swoich odpowiedników.

		Wargowe	Przedniojęzykowe	Zadziąsłowe	Podniebienne	Welarne	Krtaniowe
Nosowe		m̥ m (hm m)	n̥ n (hn n)
Zwarte		p b (p b)	t d (t d)			k g (k g)
Afrykaty			t͡s (c)	t͡ʃ (č)	t͡ɕ (ć)
Szczelinowe		f (f)	s z (s z)	ʃ ʒ (š ž)	ɕ ʑ (ś ź)	x ɣ (ch y)	h (h)
Płynne		ʋ̥ ʋ (hv v)	ɫ̥ ɫ (hł ł)	l̥ l (hl l)	j (j)
Drżące			r̥ r (hr r)

Akcent

Akcent padał na ostatnią długą samogłoskę, a jeżeli takowej nie było - na pierwszą sylabę.

Procesy od pradarkajskiego

Różnice dialektalne w pradarkajskim (400 PG - 600 PG)

Przesuwka międzyjerowa

Niektóre spółgłoski pomiędzy samogłoskami z grupy Ъ (ъ ь ə) uległy zmianie barwy:

• f > pf
• s > ts (c)
• k > x (ch)
• kʷ > k
• g > ɣ (y)
• gʷ > g
• ɫ > ʋ

Asymilacja zębowych

Połączenia przedniojęzykowych obsturentów i /s/ asymilują się:

• sT[!l !n !r] > *ss

ā > ō oraz ai > ei

Przesunięcie pradarkajskiej samogłoski *ā do *ō było dosyć wczesnym procesem. Spowodowało to szczególnie bardziej widoczne alternacje w reduplikacji, np. dawne bara → barābara stało się bara → barōbara.

W tym okresie też prawdopodobnie dyftong *ai podniósł się do *ei.

Powstanie nowych welarnych szczelinowych

Powstały kolejne spółgłoski welarne szczelinowe przez kilka procesów:

• sk, sh > x
• skʷ > xʷ
• sg > ɣ
• sgʷ > ɣʷ
• pf > xʷ

Prawo labiowelarne

Po samogłoskach ъ u ū, dyftongach au iu oraz spółgłoskach labializowanych dźwięki /k/ /g/ /x/ /ɣ/ /h/ przechodzą w labializowane wersje /kʷ/ /gʷ/ /xʷ/ /ɣʷ/ /hʷ/. W ten sposób pozostanie ślad po dawnym "słabym" ъ - np. pradarkajskie *barъka "morze" przejdzie w *barka, zaś *tarəka "brzeg" stanie się spalatalizowanym *ćarca (północnodarkajskie odpowiedniki varke, tarke mają tą samą spółgłoskę).

Zanik samogłosek ultrakrótkich

Potrójne rozróżnienie długości samogłosek upadło na rzecz prostego podziału na krótkie i długie samogłoski. Ultrakrótkie samogłoski zanikły. Te parzyste od końca słowa lub innej samogłoski przechodzą w pełną, bardziej środkową, krótką samogłoskę:

• ə > a
• ъ > o
• ь > e

Wokalizacja zachodzi też w niektórych zbitkach, jednak tam na ogół dominuje samogłoska e.

Pozostałe ultrakrótkie samogłoski zanikają całkowicie.

Południowodarkajski rozwój opozycji t-tt

Zmiana ta ostatecznie doprowadziła do rozpadu wspólnoty pradarkajskiej:

• tt > t
• dd > d
• t > c > tɕ
• d > ɟ > dʑ

Wczesny prapołudniowodarkajski (600 PG - 1100 PG)

Wzmocnienie h- > ch-

Pradarkajskie /h/ w nagłosie wzmocniło się do /x/.

Odwrócenie dyftongów

Większość dyftongów pradarkajskich - *ia *ua *iu *ui - obróciła swój przebieg z zstępujących na wstępujące:

• ia > ja
• ua > wa
• iu > ju
• ui > wi

Dyftongi *ei *au pozostały zstępującymi do czasów monoftongizacji.

Osłabienie s > h

W wielu pozycjach /s/ uległo osłabieniu do głoski /h/ - w nagłosie, po spółgłoskach i przed sonoratami.

• s- > h-
• s_[R N] > h
• C_s > h

Zmiana ta nie odbyła sie po samogłosce oraz w gieminacie *ss.

I palatalizacja

Następnie doszło do pierwszej palatalizacji spółgłosek welarnych. Wywołały ją jota oraz samogłoski przednie *e *ei *i *ī:

• k > tʃ
• g > dʒ
• x > ʃ
• ɣ > ʒ

ei > ai

Dyftongi *ei wraca do *ai po okresie palatalizacji, zacierając zmianę w późnym pradarkajskim.

Zmiany w labializowanych

• Kw > Kʷ
• hʷ > f
• w > ʋ

Monoftongizacja

Ostatnie dyftongi: *ai *au monoftongizują się do *ā, usuwając dwugłoski z prapołudniowodarkajskiego.

Powstanie bezdźwięcznych sonoratów

Połączenia /h/ + sonorat inny niż /j/ łączą się w bezdźwięcznego sonorata.

Przesuwka akcentu

Podczas gdy pradarkajski miał akcent ruchomy zależny od długości samogłosek, po zaniku ultrakrótkich samogłosek utracił swą regularność. W konsekwencji około 1050 PG doszło do nowej zasady umiejscowienia akcentu. Ostatnia długa samogłoska stała się akcentowana, a w przypadku braku długich samogłosek akcent stał się inicjalny.

Rozpoczęło to typowy dla południowodarkajskich system mocnego akcentu inicjalnego, który będzie prowadził do licznych wydłużeń, dyftongizacyj oraz redukcyj.

Późny prapołudniowodarkajski (1100 PG - 1700 PG)

II palatalizacja

Została przeprowadzona druga palatalizacja. Co ważne jednak, była wywołana niemal w każdej pozycji - blokowały ją tylko wargowe i labiowelarne.

• k > ts
• g > dz
• x > s
• ɣ > z

Także /s/ przed dźwięcznymi staje się fonemem /z/.

Konsekwencją tej palatalizacji stała się też delabializacja labiowelarnych z powodu braku kontrastu.

• Kʷ > K

Uproszczenie dźwięcznych afrykat

Dźwięczne afrykaty /d͡z/ /d͡ʒ/ /d͡ʑ/ uprościły się do /z/ /ʒ/ /ʑ/.

I-mutacja

Samogłoski i ī zaczęły wpływać na poprzednie samogłoski, miękcząc je. W ten sposób odbyła się i-mutacja:

• a o > e
• ā ō > ē
• e u > i
• ū > ī

Konsekwencją tej zmiany jest nowy fonem /ɛː/, który zakończył powstawanie systemu pięciu samogłosek z dwiema długościami.

U-mutacja

Proces podobny do poprzedniego, jednak jego siła była nieco słabsza. Z tego powodu i ī nie uległy tej zmianie:

• a e > o
• ā > ō
• o > u
• ō > ū

Utrata joty w niektórych pozycjach

Jota uległa zanikowi w dwu pozycjach:

• przed spółgłoską, stała się w tej pozycji /s/ lub /z/ w zależności od dźwięczności. Ten proces był obecny też w północnodarkajskim, ale w tym przypadku występują liczne nieregularności;
• w grupie /hj/, która ściągnęła się do /ɕ/.

Redukcja nieakcentowanych samogłosek

Nieakcentowane samogłoski i u połączyły się z e o. Zakończyło to fonemizację mutacji.

Centralizacja ū

Samogłoska ū scentralizowała się z /uː/ do /ʉː/.

Gramatyka

Mutacje

W języku prapołudniowodarkajskim występowały I- oraz U-mutacja. I-mutacja występowała zawsze przed ī oraz niektórymi e, zaś u-mutacja przed ū i niektórymi o.

samogłoska mutowana	i-mutacja	u-mutacja
i	n.d	i (bez zmian)
ī		ī (bez zmian)
e	i	o
ē	ī	ō
a	e	o
ā	ē	ō
o	e	u
ō	ē	ū
u	i	n.d
ū	ī

Przedimek

Język prapołudniowodarkajski posiadał przedimki określone i nieokreślone. Oba były nieodmienne.

	l. poj	l. mn
określony	ic, ik	od
nieokreślony	ća	kis

Liczebniki

liczba	liczebnik główny	liczebnik porządkowy
1	ćar	ćōp
2	kak	kōp
3	jej	jejp
4	ōhra	ōhrap
5	čīče	čīčep
6	al	alp
7	hīše	hīšep
8	šić	šićp
9	lor	lorp
10	vā	vūp
100	vāncā	vāncūp
1000	dāncā	dāncūp